पूर्वस्मिन् सर्गे विश्वामित्रः कोटिशः गाः, सहस्रशः अश्वान्, रथान्, रत्नानि हिरण्यं च दत्त्वा अपि शबलां याचितवान्; वसिष्ठः तु ‘एतदेव हि मे रत्नम्, एतदेव हि मे जीवितम्’ इति वदन् कथञ्चिद् अपि न दत्तवान्। अतः अस्मिन् सर्गे कथा प्रवर्तते — यदा वसिष्ठः मुनिः कामधेनुं न त्यजते, तदा विश्वामित्रः तस्य शबलां बलेन अन्वकर्षत्। महात्मना राज्ञा नीयमाना सा शबला दुःखिता शोककर्शिता च सती रुदन्ती मनसा एव चिन्तयामास। अत्र द्रष्टव्यम् — याचनायाः अनन्तरम् एव बलप्रयोगः; एषा एव अनियन्त्रितस्य क्षत्रबलस्य गतिः। ‘अन्वकर्षत्’ इति पदेन कविः न हरणम् उक्तवान्, अपितु कर्षणम् — पशुः इव घर्षयित्वा नीता इति।

सा मनसि एव विलपति — ‘किम् अहं सुमहात्मना वसिष्ठेन परित्यक्ता, येन अहं दीना भृशदुःखिता च राजभृतैः ह्रियेय? भावितात्मनः तस्य महर्षेः मया किम् अपकृतम्, येन सः धार्मिकः माम् अनागसं भक्तां च दृष्ट्वा अपि त्यजति?’ अत्र कविः पशोः हृदयं मनुष्यहृदयवद् एव दर्शयति। न सा बलात्कारेण खिद्यते, अपितु स्वामिनः उपेक्षया; भक्तस्य हि परित्यागः एव परमं दुःखम्। ‘अनागसम्’ इति ‘भक्ताम्’ इति च द्वे एव पदे तस्याः सर्वं पक्षम् उपस्थापयतः।

इति संचिन्त्य पुनः पुनः निःश्वस्य सा वेगेन परमौजसं वसिष्ठं प्रति जगाम। राजभृत्यान् शतशः निर्धूय अनिलवेगेन सा महात्मनः पादमूलम् अगच्छत्। तत्र वसिष्ठस्य अग्रतः स्थित्वा रुदन्ती क्रोशन्ती मेघनिःस्वना च सा इदम् अब्रवीत्। अत्र त्रयः शब्दाः स्मरणीयाः — ‘निर्धूय’ इति तस्याः शक्तिं सूचयति, ‘अनिलवेगेन’ इति त्वरां, ‘मेघनिःस्वना’ इति च आर्तनादस्य गाम्भीर्यम्। या शतशः भृत्यान् निर्धूय गन्तुं शक्नोति, सा स्वयम् एव राजानं जेतुं समर्था; तथापि स्वामिनः आज्ञां विना सा किञ्चिद् अपि न करोति। एतत् एव शक्तेः विनयः। अपि च ‘पादमूलम्’ इति पदेन सूच्यते यत् सा न रक्षणाय धावति, अपितु शरणाय।

सा पृच्छति — ‘भगवन् ब्रह्मणः सुत, किम् अहं त्वया परित्यक्ता, यस्मात् एते राजभटाः मां तव सकाशात् नयन्ते?’ एवम् उक्तः ब्रह्मर्षिः शोकसंतप्तहृदयां दुःखितां तां स्वसारम् इव मत्वा इदं वचनम् अब्रवीत्। ‘स्वसारमिव’ इति उपमा अत्र मननीया — गौः तस्य धनं न, अपितु बन्धुः; अतः तस्याः विरहे मुनेः अपि हृदयं द्रवति। ‘ब्रह्मणः सुत’ इति सम्बोधनेन च सा तस्य कुलं स्मारयति — यः ब्रह्मणः पुत्रः, सः किम् आश्रितां त्यजेत्?

वसिष्ठः वदति — ‘शबले, न त्वां त्यजामि, न च त्वया मम किञ्चिद् अपकृतम्। एषः महाबलः राजा बलेन मत्तः सन् त्वां नयते। मम बलं तस्य तुल्यं न; विशेषतः अद्य सः राजा, क्षत्रियः, पृथिव्याः पतिः च; अतः बली। इयम् अस्य अक्षौहिणी गजवाजिरथाकुला हस्तिध्वजसमाकीर्णा च पूर्णा वर्तते; तेन असौ बलवत्तरः।’ अत्र मुनेः निर्वेदः न कातर्यम्, अपितु तपस्विनः स्वाभाविकी अहिंसानिष्ठा — सः बलं जानाति, किन्तु स्वयं प्रहर्तुं न इच्छति। ‘न त्वां त्यजामि’ इति प्रथमम् एव वदति, ततः कारणम् आह — प्रीतिः पृथक्, असामर्थ्यं पृथक् इति विवेकः। ‘अक्षौहिणी’ इति च लौकिकबलस्य पराकाष्ठा उक्ता, यत् अग्रे ब्रह्मबलेन एव भङ्क्ष्यते।

एवम् उक्ता सा वचनज्ञा गौः अतुलप्रभं ब्रह्मर्षिं विनीतवत् प्रत्युवाच — ‘क्षत्रियस्य बलं बलम् इति न आहुः; ब्राह्मणाः एव बलवत्तराः। हे ब्रह्मन्, ब्रह्मबलं दिव्यम्, क्षात्रात् च बलवत्तरम्।’ एतत् एव अस्य सर्गस्य बीजवाक्यम्; अस्मात् एव विश्वामित्रस्य ब्राह्मण्यसाधनाय दीर्घा तपःकथा प्रवर्तते। गौः न केवलं भक्ता, अपितु ‘वचनज्ञा’ अपि — सा स्वामिनः शोकं श्रुत्वा तस्य एव सिद्धान्तेन तं बोधयति। विनयेन सह दृढता इति एषः एव उत्तमः प्रतिवादः।

‘तव बलम् अप्रमेयम्; त्वया अधिकः बलवत्तरः कोऽपि नास्ति। महावीर्यः विश्वामित्रः अपि तव तेजः दुरासदम्। हे महातेजः, त्वद्ब्रह्मबलेन सम्भृतां माम् एव नियुङ्क्ष्व; अहं तस्य दुरात्मनः दर्पं बलं यत्नं च नाशयामि।’ एवं शक्तिः स्वयं न प्रहरति, नियोगम् एव प्रतीक्षते — एषा एव ब्रह्मबलस्य मर्यादा। अपि च ‘दर्पं बलं यत्नं’ इति त्रीणि एव पदानि राज्ञः सर्वं साधनं सूचयन्ति; तेषु दर्पः एव प्रथमं गणितः, यतः तस्मात् एव अन्यत् प्रवर्तते।

तया एवम् उक्तः महायशाः वसिष्ठः ‘परबलार्दनं बलं सृजस्व’ इति अवदत्। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुरभिः तथा एव असृजत्; तस्याः हुंभारवात् उत्सृष्टाः शतशः पह्लवाः जाताः। ते पश्यतः एव विश्वामित्रस्य सर्वं बलं नाशयन्ति स्म। तेन सः राजा परमक्रुद्धः क्रोधविस्फारितेक्षणः च अभवत्। अत्र ‘पश्यतः’ इति पदं मार्मिकम् — राजा स्वचक्षुषा एव स्वसेनायाः विनाशं पश्यति, न च किञ्चित् कर्तुं शक्नोति। ‘हुंभारवः’ इति गोः गर्जितम्; तस्मात् एव योधाः जायन्ते — न शस्त्रेण, न मन्त्रेण, अपितु नादमात्रेण। क्रोधविस्फारितेक्षणः इति च राज्ञः चित्रम् — यस्य बाह्यं बलं क्षीणम्, तस्य कोपः एव अवशिष्यते।

सः उच्चावचैः शस्त्रैः पह्लवान् नाशयामास। विश्वामित्रेण अर्दितान् शतशः पह्लवान् दृष्ट्वा सा गौः भूयः एव यवनमिश्रितान् घोरान् शकान् असृजत्। तैः शकैः यवनमिश्रितैः च सर्वा भूमिः संवृता आसीत्। एवं द्वितीयवारं सृष्टिः — सृष्टिशक्तिः अक्षया, शस्त्रबलं तु परिमितम्। यावत् राजा हन्ति, तावत् सा सृजति; अतः युद्धस्य अन्तः न दृश्यते। ‘उच्चावचैः शस्त्रैः’ इति पदेन राज्ञः सर्वशस्त्रप्रयोगः सूचितः, तथापि सः न जयति।

ते प्रभाववन्तः महावीर्याः हेमकिंजल्कसंनिभाः तीक्ष्णासिपट्टिशधराः हेमवर्णाम्बरावृताः च आसन्। तैः प्रदीप्तैः पावकैः इव तत् सर्वं बलं निर्दग्धम्। ततः महातेजाः विश्वामित्रः अस्त्राणि मुमोच; तैः ते यवनकाम्बोजाः बर्बराः च आकुलीकृताः। अत्र एव सर्गः समाप्यते — न जयेन, न पराजयेन, अपितु उभयोः बलयोः समारम्भेण। अग्रिमे सर्गे गौः पुनः योगबलेन काम्बोजान् बर्बरान् यवनान् किरातान् च सृजति, विश्वामित्रस्य शतं पुत्राः च वसिष्ठस्य हुंकारेण एव भस्मीक्रियन्ते।

గత సర్గలో విశ్వామిత్రుడు కోట్లాది గోవులను, వేలాది గుర్రాలను, రథాలను, రత్నాలను, బంగారాన్ని ఇస్తానని శబలను యాచించాడు; వసిష్ఠుడు మాత్రం ‘ఇదే నా రత్నం, ఇదే నా జీవితం’ అంటూ ఏ విధంగానూ ఇవ్వలేదు. కాబట్టి ఈ సర్గలో కథ ఇలా సాగుతుంది: వసిష్ఠ ముని కామధేనువును విడువనప్పుడు, విశ్వామిత్రుడు అతని శబలను బలవంతంగా ఈడ్చుకుపోయాడు. మహాత్ముడైన రాజుచేత తీసుకుపోబడుతున్న ఆ శబల దుఃఖితురాలై, శోకంతో కృశించి, ఏడుస్తూ మనసులోనే ఆలోచించింది. ఇక్కడ గమనించాలి: యాచన తరువాత వెంటనే బలప్రయోగం; అదుపులేని క్షత్రబలం నడిచే తీరు ఇదే. ‘అన్వకర్షత్’ అనే పదంతో కవి అపహరణాన్ని కాదు, ఈడ్చడాన్ని చెప్పాడు: పశువులా ఈడ్చుకుంటూ తీసుకుపోబడింది అని.

ఆమె మనసులోనే విలపిస్తోంది: ‘దీనురాలనై, మిక్కిలి దుఃఖంతో రాజభటులచేత అపహరింపబడుతున్నానంటే, మహాత్ముడైన వసిష్ఠుడు నన్ను విడిచిపెట్టాడా? భావితాత్ముడైన ఆ మహర్షికి నేను ఏమి అపకారం చేశాను, ధార్మికుడైన అతడు నిరపరాధినైన, భక్తురాలనైన నన్ను చూస్తూ కూడా విడిచిపెడుతున్నాడు?’ ఇక్కడ కవి పశువు హృదయాన్ని మానవహృదయంలాగే చూపుతున్నాడు. ఆమె బలాత్కారం వల్ల బాధపడడం లేదు, యజమాని ఉపేక్ష వల్ల బాధపడుతోంది; భక్తునికి విడువబడడమే పరమదుఃఖం. ‘అనాగసమ్’ (నిరపరాధిని), ‘భక్తామ్’ (భక్తురాలిని) అనే రెండు పదాలే ఆమె పక్షాన్నంతా ఎదుట నిలుపుతాయి.

అలా ఆలోచించి, మళ్ళీ మళ్ళీ నిట్టూర్చి, ఆమె వేగంగా పరమతేజస్వి అయిన వసిష్ఠుని వైపు వెళ్ళింది. వందలాది రాజసేవకులను దులిపివేసి, వాయువేగంతో ఆమె మహాత్ముని పాదాల చెంతకు చేరింది. అక్కడ వసిష్ఠుని ఎదుట నిలిచి ఏడుస్తూ, ఆక్రోశిస్తూ, మేఘగర్జనలాంటి స్వరంతో ఆమె ఇలా అంది. ఇక్కడ మూడు పదాలు గుర్తుంచుకోదగినవి: ‘నిర్ధూయ’ (దులిపివేసి) ఆమె శక్తిని సూచిస్తుంది, ‘అనిలవేగేన’ (వాయువేగంతో) త్వరను, ‘మేఘనిఃస్వనా’ (మేఘగర్జన వంటి స్వరం కలది) ఆర్తనాదపు గాంభీర్యాన్ని. వందలాది సేవకులను దులిపివేసి వెళ్ళగలిగినది తానే రాజును జయించగలదు; అయినా యజమాని ఆజ్ఞ లేకుండా ఆమె ఏమీ చేయదు. శక్తికి వినయం అంటే ఇదే. అంతేకాక ‘పాదమూలమ్’ (పాదాల చెంత) అనే పదంతో ఆమె రక్షణ కోసం కాక శరణు కోసం పరుగెత్తిందని సూచింపబడుతుంది.

ఆమె అడుగుతోంది: ‘భగవాన్, బ్రహ్మపుత్రా, ఈ రాజభటులు నన్ను మీ దగ్గరనుండి తీసుకుపోతున్నారంటే, మీరు నన్ను విడిచిపెట్టారా?’ అలా అడుగబడిన బ్రహ్మర్షి శోకంతో తపించే హృదయం గల, దుఃఖితురాలైన ఆమెను తన సోదరిలా భావించి ఈ మాట అన్నాడు. ‘స్వసారమివ’ (సోదరిలా) అనే ఉపమానం ఇక్కడ మననీయం: గోవు అతనికి ధనం కాదు, బంధువు; కాబట్టి ఆమె వియోగంలో ముని హృదయం కూడా కరుగుతుంది. ‘బ్రహ్మణః సుత’ (బ్రహ్మపుత్రా) అనే సంబోధనతో ఆమె అతని వంశాన్ని గుర్తుచేస్తోంది: బ్రహ్మకు పుత్రుడైనవాడు ఆశ్రయించినదానిని విడిచిపెడతాడా?

వసిష్ఠుడు అంటున్నాడు: ‘శబలా, నేను నిన్ను విడిచిపెట్టడం లేదు, నీవు నాకు ఏ అపకారమూ చేయలేదు. మహాబలుడైన ఈ రాజు బలంతో మదించి నిన్ను తీసుకుపోతున్నాడు. నా బలం అతని బలానికి సమానం కాదు; విశేషించి ఈరోజు అతడు రాజు, క్షత్రియుడు, భూపతి; కాబట్టి బలవంతుడు. ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలతో కిక్కిరిసి, ఏనుగులపై ధ్వజాలతో నిండిన ఇతని ఈ అక్షౌహిణి సంపూర్ణంగా ఉంది; దానివల్ల ఇతడు మరింత బలవంతుడు.’ ఇక్కడ ముని నిర్వేదం పిరికితనం కాదు, తపస్వికి సహజమైన అహింసానిష్ఠ: అతనికి బలం తెలుసు, కానీ తానే దెబ్బతీయాలనుకోడు. ‘నిన్ను విడిచిపెట్టడం లేదు’ అని మొదటే చెబుతాడు, తరువాత కారణం చెబుతాడు: ప్రీతి వేరు, అసామర్థ్యం వేరు అనే వివేకం. ‘అక్షౌహిణి’ అనే పదంతో లౌకికబలపు పరాకాష్ఠ చెప్పబడింది, అది తరువాత బ్రహ్మబలంతోనే భంగమవుతుంది.

అలా చెప్పబడిన, మాటల మర్మం తెలిసిన ఆ గోవు అతులమైన కాంతిగల బ్రహ్మర్షికి వినయంగా బదులిచ్చింది: ‘క్షత్రియుని బలాన్ని బలమని చెప్పరు; బ్రాహ్మణులే మరింత బలవంతులు. బ్రహ్మర్షీ, బ్రహ్మబలం దివ్యమైనది, క్షాత్రబలం కంటే బలవత్తరమైనది.’ ఇదే ఈ సర్గకు బీజవాక్యం; దీని నుండే విశ్వామిత్రుడు బ్రాహ్మణ్యాన్ని సాధించడానికి చేసిన దీర్ఘ తపఃకథ సాగుతుంది. గోవు భక్తురాలు మాత్రమే కాదు, ‘వచనజ్ఞ’ కూడా: యజమాని శోకాన్ని విని అతని సిద్ధాంతంతోనే అతనికి బోధిస్తోంది. వినయంతో కూడిన దృఢత: ఇదే ఉత్తమమైన ప్రతివాదం.

‘మీ బలం అప్రమేయం; మీకంటే అధికంగా బలవంతుడు ఎవడూ లేడు. మహావీర్యుడైన విశ్వామిత్రునికి కూడా మీ తేజస్సు సమీపింపరానిది. మహాతేజస్వీ, మీ బ్రహ్మబలంతో నిండిన నన్నే నియోగించండి; ఆ దురాత్ముని దర్పాన్నీ బలాన్నీ ప్రయత్నాన్నీ నేను నాశనం చేస్తాను.’ ఈ విధంగా శక్తి తానై దెబ్బతీయదు, నియోగం కోసమే వేచి ఉంటుంది; బ్రహ్మబలానికి మర్యాద ఇదే. అంతేకాక ‘దర్పం, బలం, యత్నం’ అనే మూడు పదాలే రాజు సాధనాలన్నిటినీ సూచిస్తాయి; వాటిలో దర్పమే మొదట లెక్కింపబడింది, ఎందుకంటే మిగిలినవి దానినుండే నడుస్తాయి.

ఆమె అలా అనగా మహాయశస్వి వసిష్ఠుడు ‘శత్రుబలాన్ని పీడించే బలాన్ని సృష్టించు’ అన్నాడు. అతని ఆ మాట విని సురభి అలాగే సృష్టించింది; ఆమె ‘హుం’ అనే అంబారవం నుండి వందలాది పహ్లవులు పుట్టారు. విశ్వామిత్రుడు చూస్తుండగానే వారు అతని సమస్త సైన్యాన్నీ నాశనం చేశారు. దానితో ఆ రాజు పరమ క్రుద్ధుడై, కోపంతో విప్పారిన కన్నులు గలవాడయ్యాడు. ఇక్కడ ‘పశ్యతః’ (చూస్తుండగానే) అనే పదం మర్మస్పర్శి: రాజు తన కళ్ళతోనే తన సేన వినాశాన్ని చూస్తున్నాడు, ఏమీ చేయలేకపోతున్నాడు. ‘హుంభారవం’ అంటే గోవు గర్జన; దానినుండే యోధులు పుడుతున్నారు: శస్త్రంతో కాదు, మంత్రంతో కాదు, కేవలం నాదంతో. ‘కోపంతో విప్పారిన కన్నులు గలవాడు’ అనేది రాజు చిత్రం: బాహ్యబలం క్షీణించినవానికి కోపం మాత్రమే మిగులుతుంది.

అతడు రకరకాల శస్త్రాలతో పహ్లవులను నాశనం చేశాడు. విశ్వామిత్రునిచేత పీడింపబడిన వందలాది పహ్లవులను చూసి ఆ గోవు మళ్ళీ యవనులతో కలిసిన ఘోరమైన శకులను సృష్టించింది. యవనులతో కలిసిన ఆ శకులతో భూమి అంతా నిండిపోయింది. ఈ విధంగా రెండవసారి సృష్టి: సృష్టిశక్తి అక్షయమైనది, శస్త్రబలం మాత్రం పరిమితమైనది. రాజు ఎంత చంపుతాడో ఆమె అంత సృష్టిస్తుంది; కాబట్టి యుద్ధానికి అంతం కనిపించదు. ‘ఉచ్చావచైః శస్త్రైః’ (రకరకాల శస్త్రాలతో) అనే పదంతో రాజు సమస్త శస్త్రాలనూ ప్రయోగించాడని సూచింపబడింది, అయినా అతడు జయించడు.

ప్రభావశాలులు, మహావీర్యులు అయిన వారు బంగారు కేసరాల వంటి కాంతి గలవారు, వాడియైన ఖడ్గాలూ పట్టిసాలూ ధరించినవారు, బంగారు రంగు వస్త్రాలు ధరించినవారు. ప్రజ్వలించే అగ్నుల్లాంటి వారిచేత ఆ సైన్యమంతా దహించబడింది. అప్పుడు మహాతేజస్వి విశ్వామిత్రుడు అస్త్రాలను ప్రయోగించాడు; వాటితో ఆ యవనులు, కాంభోజులు, బర్బరులు కలవరపడ్డారు. సర్గ ఇక్కడే ముగుస్తుంది: జయంతో కాదు, పరాజయంతో కాదు, రెండు బలాల సమారంభంతో. తరువాతి సర్గలో గోవు మళ్ళీ యోగబలంతో కాంభోజులను, బర్బరులను, యవనులను, కిరాతులను సృష్టిస్తుంది, విశ్వామిత్రుని వందమంది పుత్రులు వసిష్ఠుని హుంకారంతోనే భస్మమవుతారు.

முந்தைய சர்க்கத்தில் விசுவாமித்திரர் கோடிக்கணக்கான பசுக்களையும் ஆயிரக்கணக்கான குதிரைகளையும் தேர்களையும் மணிகளையும் பொன்னையும் தருவதாகச் சொல்லியும் சபலையைக் கேட்டார்; வசிஷ்டரோ ‘இவளே என் மணி, இவளே என் உயிர்’ என்று சொல்லி எவ்விதத்திலும் அவளைத் தரவில்லை. ஆகவே இந்தச் சர்க்கத்தில் கதை தொடர்கிறது: வசிஷ்ட முனிவர் காமதேனுவைக் கைவிடாதபோது, விசுவாமித்திரர் அவருடைய சபலையை வலிமையால் இழுத்துச் சென்றார். மகாத்மாவான அரசனால் இழுத்துச் செல்லப்பட்ட அந்தச் சபலை துயருற்று, சோகத்தால் மெலிந்து, அழுதுகொண்டே மனத்துக்குள் சிந்தித்தாள். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது: இரந்து கேட்டதன் பின்னே வலிமை பயன்படுத்தப்படுகிறது; கட்டுப்பாடற்ற க்ஷத்திரிய வலிமையின் போக்கு இதுவே. ‘அன்வகர்ஷத்’ (இழுத்துச் சென்றார்) என்ற சொல்லால் கவிஞர் கவர்ந்தார் என்று சொல்லவில்லை, இழுத்தார் என்கிறார்: ஒரு விலங்கைப் போலத் தரையில் தேய்த்துக் கொண்டுசெல்லப்பட்டாள் என்று.

அவள் மனத்துக்குள்ளேயே புலம்புகிறாள்: ‘மிகுந்த மகாத்மாவான வசிஷ்டரால் நான் கைவிடப்பட்டேனா? அதனால்தானா எளியவளாக, பெருந்துயருற்றவளாக அரச பணியாளர்களால் நான் கவர்ந்து செல்லப்படுகிறேன்? தூய உள்ளம் கொண்ட அந்த மகரிஷிக்கு நான் என்ன தீங்கு செய்தேன்? குற்றமற்றவளாகவும் பக்தியுடையவளாகவும் இருக்கும் என்னைக் கண்டும் அறநெறியாளரான அவர் கைவிடுகிறாரே?’ இங்கே கவிஞர் விலங்கின் இதயத்தையும் மனித இதயம் போலவே காட்டுகிறார். அவள் வன்முறையால் வருந்தவில்லை, தலைவரின் புறக்கணிப்பாலேயே வருந்துகிறாள்; பக்தனைக் கைவிடுவதே மேலான துயரம். ‘அநாகஸம்’ (குற்றமற்றவள்), ‘பக்தாம்’ (பக்தியுடையவள்) என்ற இரண்டு சொற்களே அவளுடைய முழு வாதத்தையும் முன்வைக்கின்றன.

இவ்வாறு சிந்தித்து மீண்டும் மீண்டும் பெருமூச்சு விட்டு, அவள் விரைவாகப் பேராற்றல் மிக்க வசிஷ்டரிடம் சென்றாள். அரச பணியாளர்களை நூற்றுக்கணக்கில் உதறித் தள்ளிவிட்டுக் காற்றின் வேகத்தில் அவள் மகாத்மாவின் பாதங்களை அடைந்தாள். அங்கே வசிஷ்டரின் முன் நின்று, அழுதுகொண்டும் கதறிக்கொண்டும் மேகம் போன்ற முழக்கத்துடன் அவள் இவ்வாறு சொன்னாள். இங்கே மூன்று சொற்கள் நினைவுகூரத் தக்கவை: ‘நிர்தூய’ (உதறித் தள்ளி) அவளுடைய வலிமையைக் குறிக்கிறது, ‘அனிலவேகேன’ (காற்றின் வேகத்தில்) விரைவைக் குறிக்கிறது, ‘மேகநி:ஸ்வனா’ (மேக முழக்கத்துடன்) துயரக் கதறலின் ஆழத்தைக் குறிக்கிறது. நூற்றுக்கணக்கான பணியாளர்களை உதறித் தள்ளிச் செல்லக்கூடியவள் தானே அரசனை வெல்லவும் வல்லவள்; ஆயினும் தலைவரின் ஆணையின்றி அவள் எதையும் செய்வதில்லை. இதுவே ஆற்றலின் பணிவு. மேலும் ‘பாதமூலம்’ (பாதங்களின் அடி) என்ற சொல்லால், அவள் பாதுகாப்புக்காக அல்ல, அடைக்கலத்துக்காகவே ஓடுகிறாள் என்பது குறிப்பிடப்படுகிறது.

அவள் கேட்கிறாள்: ‘பகவானே, பிரம்மாவின் மகனே, நீர் என்னைக் கைவிட்டுவிட்டீரா? அதனால்தானா இந்த அரசப் படைவீரர்கள் உம்மிடமிருந்து என்னைக் கொண்டுசெல்கிறார்கள்?’ இவ்வாறு கேட்கப்பட்டதும், பிரம்மரிஷி, சோகத்தால் வெந்த இதயமுடைய துயருற்ற அவளைத் தம் சகோதரியைப் போலக் கருதி இந்தச் சொல்லைச் சொன்னார். ‘ஸ்வஸாரமிவ’ (சகோதரியைப் போல) என்ற உவமை இங்கே சிந்திக்கத் தக்கது: பசு அவருக்குச் செல்வம் அல்ல, உறவு; ஆகவே அவளைப் பிரியும்போது முனிவரின் இதயமும் உருகுகிறது. ‘பிரம்மாவின் மகனே’ என்ற விளியால் அவள் அவருடைய குலத்தை நினைவூட்டுகிறாள்: பிரம்மாவின் மகனாக இருப்பவர் தம்மைச் சார்ந்தவளைக் கைவிடுவாரா?

வசிஷ்டர் சொல்கிறார்: ‘சபலே, நான் உன்னைக் கைவிடவில்லை, நீ எனக்கு எந்தத் தீங்கும் செய்யவில்லை. பெரும் வலிமை படைத்த இந்த அரசன் வலிமையால் மதங்கொண்டு உன்னைக் கொண்டுசெல்கிறான். என் வலிமை அவனுக்கு நிகரானது அல்ல; சிறப்பாக இன்று அவன் அரசன், க்ஷத்திரியன், பூமிக்குத் தலைவன்; ஆகவே வலியவன். யானைகளும் குதிரைகளும் தேர்களும் நிறைந்த, யானைக் கொடிகள் பரந்த இவனுடைய இந்த அக்ஷௌஹிணிப் படை முழுமையாக இருக்கிறது; அதனால் இவன் மேலும் வலியவன்.’ இங்கே முனிவரின் சோர்வு கோழைத்தனம் அல்ல, தவசிக்கே இயல்பான அகிம்சை உறுதி: அவர் வலிமையை அறிகிறார், ஆனால் தாமே தாக்க விரும்பவில்லை. ‘நான் உன்னைக் கைவிடவில்லை’ என்று முதலிலேயே சொல்கிறார், பிறகு காரணத்தைச் சொல்கிறார்: அன்பு வேறு, இயலாமை வேறு என்ற பகுத்தறிவு. ‘அக்ஷௌஹிணி’ என்பதால் உலகியல் வலிமையின் உச்சம் சொல்லப்படுகிறது; அதுவே பின்னர் பிரம்ம வலிமையால் உடைக்கப்படும்.

இவ்வாறு சொல்லப்பட்டதும், சொல்லின் நுட்பம் அறிந்த அந்தப் பசு ஒப்பற்ற ஒளிபடைத்த பிரம்மரிஷிக்குப் பணிவுடன் மறுமொழி சொன்னாள்: ‘க்ஷத்திரியனின் வலிமையை வலிமை என்று சொல்வதில்லை; பிராமணர்களே மேலும் வலியவர்கள். பிராமணரே, பிரம்ம வலிமை தெய்வீகமானது, க்ஷத்திரிய வலிமையைவிட மேலும் வலியது.’ இதுவே இந்தச் சர்க்கத்தின் விதைச் சொல்; இதிலிருந்தே விசுவாமித்திரர் பிராமணத்தன்மையை அடைவதற்கான நீண்ட தவக் கதை தொடங்குகிறது. பசு பக்தியுடையவள் மட்டுமல்லள், ‘வசனஜ்ஞா’ (சொல்லின் நுட்பம் அறிந்தவள்) என்றும் சொல்லப்படுகிறாள்: தலைவரின் சோகத்தைக் கேட்டு அவருடைய கொள்கையாலேயே அவருக்கு உணர்த்துகிறாள். பணிவுடன் கூடிய உறுதி என்பதே சிறந்த எதிர்வாதம்.

‘உமது வலிமை அளவிட முடியாதது; உம்மைவிட வலியவர் எவருமில்லை. பெரும் வீரம் படைத்த விசுவாமித்திரருக்கும் உமது ஒளியை நெருங்க இயலாது. பேரொளி படைத்தவரே, உமது பிரம்ம வலிமையால் நிறைக்கப்பட்ட என்னையே பணியில் ஏவும்; அந்தத் தீய உள்ளத்தானின் செருக்கையும் வலிமையையும் முயற்சியையும் நான் அழிக்கிறேன்.’ இவ்வாறு ஆற்றல் தானே தாக்குவதில்லை, ஆணையையே எதிர்பார்க்கிறது: இதுவே பிரம்ம வலிமையின் வரம்பு. மேலும் ‘செருக்கு, வலிமை, முயற்சி’ என்ற மூன்று சொற்களே அரசனின் எல்லா வழிமுறைகளையும் குறிக்கின்றன; அவற்றுள் செருக்கே முதலில் எண்ணப்பட்டுள்ளது, ஏனெனில் மற்றவை அதிலிருந்தே தோன்றுகின்றன.

அவள் இவ்வாறு சொன்னதும், பெரும் புகழுடைய வசிஷ்டர் ‘பகைவர் படையை அழிக்கும் படையைப் படைப்பாயாக’ என்றார். அவரது அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு சுரபி அப்படியே படைத்தாள்; அவளுடைய ‘ஹும்’ என்ற முழக்கத்திலிருந்து நூற்றுக்கணக்கான பஹ்லவர்கள் தோன்றினர். விசுவாமித்திரர் பார்த்துக்கொண்டிருக்கும்போதே அவர்கள் அவருடைய முழுப் படையையும் அழித்தனர். அதனால் அந்த அரசர் கடும் சினமடைந்து, சினத்தால் விரிந்த கண்களை உடையவரானார். இங்கே ‘பச்யத:’ (பார்த்துக்கொண்டிருக்கும்போதே) என்ற சொல் நெஞ்சைத் தொடுகிறது: அரசன் தன் கண்களாலேயே தன் படையின் அழிவைக் காண்கிறான், எதுவும் செய்ய இயலவில்லை. ‘ஹும்பாரவம்’ என்பது பசுவின் முழக்கம்; அதிலிருந்தே வீரர்கள் பிறக்கின்றனர்: ஆயுதத்தால் அல்ல, மந்திரத்தால் அல்ல, ஒலியினாலேயே. ‘சினத்தால் விரிந்த கண்களை உடையவர்’ என்பது அரசனின் சித்திரம்: வெளி வலிமை குன்றியவனுக்குச் சினம் மட்டுமே எஞ்சுகிறது.

அவர் பலவகை ஆயுதங்களால் பஹ்லவர்களை அழித்தார். விசுவாமித்திரரால் நூற்றுக்கணக்கான பஹ்லவர்கள் துன்புறுத்தப்படுவதைக் கண்டு அந்தப் பசு மீண்டும் யவனர்கள் கலந்த கொடிய சகர்களைப் படைத்தாள். யவனர்கள் கலந்த அந்தச் சகர்களால் பூமி முழுவதும் மூடப்பட்டது. இவ்வாறு இரண்டாம் முறை படைப்பு: படைக்கும் ஆற்றல் அழியாதது, ஆயுத வலிமையோ அளவுக்கு உட்பட்டது. அரசன் எவ்வளவு கொல்கிறானோ அவ்வளவு அவள் படைக்கிறாள்; ஆகவே போருக்கு முடிவு தென்படவில்லை. ‘உச்சாவசை: சஸ்த்ரை:’ (பலவகை ஆயுதங்களால்) என்ற சொல்லால் அரசன் எல்லா ஆயுதங்களையும் பயன்படுத்தியது குறிப்பிடப்படுகிறது; ஆயினும் அவன் வெல்லவில்லை.

ஆற்றலும் பெரும் வீரமும் உடைய அவர்கள் பொன்னிறப் பூந்தாதுக்கு நிகராக இருந்தனர், கூரிய வாள்களையும் பட்டிசங்களையும் ஏந்தியிருந்தனர், பொன்னிற ஆடைகள் அணிந்திருந்தனர். கொழுந்துவிட்டெரியும் நெருப்புகள் போன்ற அவர்களால் அந்தப் படை முழுவதும் எரிக்கப்பட்டது. பிறகு பேரொளி படைத்த விசுவாமித்திரர் அஸ்திரங்களை எய்தார்; அவற்றால் அந்த யவனர்களும் காம்போஜர்களும் பர்பரர்களும் கலங்கடிக்கப்பட்டனர். இங்கேயே சர்க்கம் முடிகிறது: வெற்றியோடும் அல்ல, தோல்வியோடும் அல்ல, இரு வலிமைகளும் மோதத் தொடங்குவதோடு. அடுத்த சர்க்கத்தில் பசு மீண்டும் யோக வலிமையால் காம்போஜர், பர்பரர், யவனர், கிராதர்களைப் படைக்கிறாள்; விசுவாமித்திரரின் நூறு மைந்தர்களும் வசிஷ்டரின் ‘ஹும்’ என்ற ஒலியாலேயே சாம்பலாக்கப்படுகின்றனர்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಕೋಟಿಗಟ್ಟಲೆ ಹಸುಗಳನ್ನು, ಸಾವಿರಾರು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು, ರಥಗಳನ್ನು, ರತ್ನಗಳನ್ನು, ಚಿನ್ನವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆಂದರೂ ಶಬಲೆಯನ್ನು ಬೇಡಿದನು; ವಸಿಷ್ಠನಾದರೋ ‘ಇವಳೇ ನನ್ನ ರತ್ನ, ಇವಳೇ ನನ್ನ ಜೀವನ’ ಎನ್ನುತ್ತಾ ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ — ವಸಿಷ್ಠಮುನಿ ಕಾಮಧೇನುವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಡದಿದ್ದಾಗ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಅವನ ಶಬಲೆಯನ್ನು ಬಲದಿಂದ ಎಳೆದೊಯ್ದನು. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಜನಿಂದ ಒಯ್ಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಶಬಲೆ ದುಃಖಿತಳಾಗಿ ಶೋಕದಿಂದ ಕೃಶಳಾಗಿ ಅಳುತ್ತಾ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಚಿಂತಿಸಿದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಯಾಚನೆಯ ನಂತರ ತಕ್ಷಣವೇ ಬಲಪ್ರಯೋಗ; ಇದೇ ನಿಯಂತ್ರಣವಿಲ್ಲದ ಕ್ಷತ್ರಬಲದ ಗತಿ. ‘ಅನ್ವಕರ್ಷತ್’ (ಎಳೆದೊಯ್ದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಅಪಹರಣವನ್ನಲ್ಲ, ಎಳೆದಾಟವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ — ಪಶುವಿನಂತೆ ಉಜ್ಜಿಕೊಂಡು ಎಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟಳು ಎಂದು.

ಅವಳು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾಳೆ: ‘ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಸಿಷ್ಠನು ನನ್ನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದನೆ, ದೀನಳೂ ಅತಿ ದುಃಖಿತಳೂ ಆದ ನಾನು ರಾಜಸೇವಕರಿಂದ ಒಯ್ಯಲ್ಪಡುವಂತೆ? ಶುದ್ಧಾತ್ಮನಾದ ಆ ಮಹರ್ಷಿಗೆ ನಾನೇನು ಅಪಕಾರ ಮಾಡಿದೆ, ನಿರಪರಾಧಿಯೂ ಭಕ್ತಳೂ ಆದ ನನ್ನನ್ನು ಕಂಡೂ ಆ ಧಾರ್ಮಿಕನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ?’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಪಶುವಿನ ಹೃದಯವನ್ನು ಮನುಷ್ಯಹೃದಯದಂತೆಯೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವಳು ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ನೊಂದಿಲ್ಲ, ಒಡೆಯನ ಉಪೇಕ್ಷೆಯಿಂದ ನೊಂದಿದ್ದಾಳೆ; ಭಕ್ತನಿಗೆ ತ್ಯಾಗವೇ ಪರಮ ದುಃಖ. ‘ಅನಾಗಸಮ್’ (ನಿರಪರಾಧಿಯನ್ನು), ‘ಭಕ್ತಾಮ್’ (ಭಕ್ತಳನ್ನು) ಎಂಬ ಎರಡೇ ಪದಗಳು ಅವಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಾದವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತವೆ.

ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ ಅವಳು ವೇಗವಾಗಿ ಪರಮ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ವಸಿಷ್ಠನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದಳು. ನೂರಾರು ರಾಜಸೇವಕರನ್ನು ಕೊಡವಿಹಾಕಿ ಗಾಳಿಯ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಅವಳು ಮಹಾತ್ಮನ ಪಾದಮೂಲಕ್ಕೆ ಬಂದಳು. ಅಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠನ ಮುಂದೆ ನಿಂತು ಅಳುತ್ತಾ, ಕೂಗುತ್ತಾ, ಮೇಘದಂತೆ ಗಂಭೀರ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಡಬೇಕು — ‘ನಿರ್ಧೂಯ’ (ಕೊಡವಿಹಾಕಿ) ಅವಳ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು, ‘ಅನಿಲವೇಗೇನ’ (ಗಾಳಿಯ ವೇಗದಲ್ಲಿ) ತ್ವರೆಯನ್ನು, ‘ಮೇಘನಿಃಸ್ವನಾ’ (ಮೇಘಧ್ವನಿಯವಳು) ಆರ್ತನಾದದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ನೂರಾರು ಸೇವಕರನ್ನು ಕೊಡವಿಹಾಕಿ ಹೋಗಬಲ್ಲವಳು ತಾನೇ ರಾಜನನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಸಮರ್ಥಳು; ಆದರೂ ಒಡೆಯನ ಆಜ್ಞೆಯಿಲ್ಲದೆ ಅವಳು ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಶಕ್ತಿಯ ವಿನಯ. ಇದಲ್ಲದೆ ‘ಪಾದಮೂಲಮ್’ (ಪಾದಮೂಲಕ್ಕೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಶರಣಾಗತಿಗಾಗಿ ಓಡಿಬರುತ್ತಾಳೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅವಳು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ: ‘ಭಗವನ್, ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರನೇ, ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದೆಯಾ, ಈ ರಾಜಭಟರು ನನ್ನನ್ನು ನಿನ್ನ ಬಳಿಯಿಂದ ಒಯ್ಯುತ್ತಿರುವುದಕ್ಕೆ?’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ ಶೋಕದಿಂದ ಬೆಂದ ಹೃದಯದ ದುಃಖಿತೆಯಾದ ಅವಳನ್ನು ತಂಗಿಯೆಂಬಂತೆ ಭಾವಿಸಿ ಈ ಮಾತು ಹೇಳಿದನು. ‘ಸ್ವಸಾರಮಿವ’ (ತಂಗಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಮನನೀಯ — ಹಸು ಅವನ ಧನವಲ್ಲ, ಬಂಧು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳ ಅಗಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಮುನಿಯ ಹೃದಯವೂ ಕರಗುತ್ತದೆ. ‘ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಸುತ’ (ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರನೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಅವಳು ಅವನ ಕುಲವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಗನಾದವನು ಆಶ್ರಿತಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವನೆ?

ವಸಿಷ್ಠನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ಶಬಲೆ, ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ನೀನೂ ನನಗೆ ಯಾವ ಅಪಕಾರವನ್ನೂ ಮಾಡಿಲ್ಲ. ಈ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ರಾಜನು ಬಲದಿಂದ ಮದಿಸಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಒಯ್ಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ನನ್ನ ಬಲ ಅವನ ಬಲಕ್ಕೆ ಸಮವಲ್ಲ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಇಂದು ಅವನು ರಾಜನು, ಕ್ಷತ್ರಿಯನು, ಭೂಪತಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ಬಲಶಾಲಿ. ಆನೆ-ಕುದುರೆ-ರಥಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಆನೆಗಳ ಮೇಲಿನ ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ ಇವನ ಈ ಅಕ್ಷೌಹಿಣಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಇವನು ಹೆಚ್ಚು ಬಲಶಾಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಮುನಿಯ ನಿರ್ವೇದ ಹೇಡಿತನವಲ್ಲ, ತಪಸ್ವಿಯ ಸಹಜವಾದ ಅಹಿಂಸಾನಿಷ್ಠೆ — ಅವನಿಗೆ ಬಲ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದರೆ ತಾನೇ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ನಿನ್ನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಮೊದಲೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ಕಾರಣ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರೀತಿ ಬೇರೆ, ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಬೇರೆ ಎಂಬ ವಿವೇಕ. ‘ಅಕ್ಷೌಹಿಣಿ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಲೌಕಿಕ ಬಲದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಅದು ಮುಂದೆ ಬ್ರಹ್ಮಬಲದಿಂದಲೇ ಭಂಗಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ, ಮಾತಿನ ಮರ್ಮವನ್ನರಿತ ಆ ಹಸು ಅತುಲ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗೆ ವಿನಯದಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು: ‘ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಬಲವನ್ನು ಬಲವೆಂದು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೇ ಹೆಚ್ಚು ಬಲಶಾಲಿಗಳು. ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯೇ, ಬ್ರಹ್ಮಬಲ ದಿವ್ಯವಾದುದು, ಕ್ಷಾತ್ರಬಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಬಲಶಾಲಿ.’ ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಬೀಜವಾಕ್ಯ; ಇದರಿಂದಲೇ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಮಾಡುವ ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸಿನ ಕಥೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಹಸು ಕೇವಲ ಭಕ್ತಳಲ್ಲ, ‘ವಚನಜ್ಞಾ’ (ಮಾತಿನ ಮರ್ಮವನ್ನರಿತವಳು) ಕೂಡ — ಒಡೆಯನ ಶೋಕವನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನದೇ ಸಿದ್ಧಾಂತದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ವಿನಯದೊಡನೆ ದೃಢತೆ — ಇದೇ ಉತ್ತಮ ಪ್ರತಿವಾದ.

‘ನಿನ್ನ ಬಲ ಅಪ್ರಮೇಯ; ನಿನಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಬಲಶಾಲಿ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಮಹಾವೀರ್ಯನಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೂ ನಿನ್ನ ತೇಜಸ್ಸು ಸಮೀಪಿಸಲಾಗದ್ದು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೇ, ನಿನ್ನ ಬ್ರಹ್ಮಬಲದಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ನನ್ನನ್ನೇ ನಿಯೋಜಿಸು; ಆ ದುರಾತ್ಮನ ದರ್ಪ, ಬಲ, ಪ್ರಯತ್ನ — ಇವನ್ನು ನಾನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಶಕ್ತಿ ತಾನಾಗಿ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ನಿಯೋಗವನ್ನೇ ಕಾಯುತ್ತದೆ — ಇದೇ ಬ್ರಹ್ಮಬಲದ ಮರ್ಯಾದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ‘ದರ್ಪ, ಬಲ, ಪ್ರಯತ್ನ’ ಎಂಬ ಮೂರೇ ಪದಗಳು ರಾಜನ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನಗಳನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ದರ್ಪವನ್ನೇ ಮೊದಲು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಉಳಿದುವೆಲ್ಲ ಅದರಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ.

ಅವಳು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ವಸಿಷ್ಠನು ‘ಶತ್ರುಬಲವನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡುವ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸು’ ಎಂದನು. ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುರಭಿ ಹಾಗೆಯೇ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದಳು; ಅವಳ ‘ಹುಂ’ಕಾರದ ಗರ್ಜನೆಯಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದ ನೂರಾರು ಪಹ್ಲವರು ಹುಟ್ಟಿದರು. ಅವರು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಅವನ ಇಡೀ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ಅದರಿಂದ ಆ ರಾಜನು ಪರಮ ಕ್ರುದ್ಧನಾದನು, ಕೋಪದಿಂದ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಅಗಲವಾದವು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಪಶ್ಯತಃ’ (ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ) ಎಂಬ ಪದ ಮಾರ್ಮಿಕ — ರಾಜನು ತನ್ನ ಕಣ್ಣಿನಿಂದಲೇ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದ ವಿನಾಶವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲಾರನು. ‘ಹುಂಭಾರವಃ’ ಎಂದರೆ ಹಸುವಿನ ಗರ್ಜನೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ಯೋಧರು ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ — ಶಸ್ತ್ರದಿಂದಲ್ಲ, ಮಂತ್ರದಿಂದಲ್ಲ, ಕೇವಲ ನಾದದಿಂದ. ‘ಕೋಪದಿಂದ ಅಗಲವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳು’ — ಇದು ರಾಜನ ಚಿತ್ರ; ಯಾರ ಬಾಹ್ಯಬಲ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದೆಯೋ ಅವನಿಗೆ ಕೋಪವೊಂದೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಅವನು ಬಗೆಬಗೆಯ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಪಹ್ಲವರನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದನು. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ನೂರಾರು ಪಹ್ಲವರನ್ನು ಕಂಡು ಆ ಹಸು ಮತ್ತೆ ಯವನರೊಡನೆ ಬೆರೆತ ಘೋರರಾದ ಶಕರನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದಳು. ಯವನರೊಡನೆ ಬೆರೆತ ಆ ಶಕರಿಂದ ಇಡೀ ಭೂಮಿ ಮುಚ್ಚಿಹೋಯಿತು. ಹೀಗೆ ಎರಡನೆಯ ಬಾರಿ ಸೃಷ್ಟಿ — ಸೃಷ್ಟಿಶಕ್ತಿ ಅಕ್ಷಯ, ಶಸ್ತ್ರಬಲ ಮಾತ್ರ ಪರಿಮಿತ. ರಾಜನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಅವಳು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕೊನೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಉಚ್ಚಾವಚೈಃ ಶಸ್ತ್ರೈಃ’ (ಬಗೆಬಗೆಯ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜನು ಎಲ್ಲ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನೆಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಆದರೂ ಅವನು ಗೆಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ.

ಅವರು ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಗಳೂ ಮಹಾವೀರ್ಯರೂ, ಚಿನ್ನದ ಹೂಗೇಸರಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವವರೂ, ಹರಿತವಾದ ಖಡ್ಗ-ಪಟ್ಟಿಶಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದವರೂ, ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ ಉಡುಪು ತೊಟ್ಟವರೂ ಆಗಿದ್ದರು. ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಗಳಂತಿದ್ದ ಅವರಿಂದ ಆ ಸೈನ್ಯವೆಲ್ಲ ಸುಟ್ಟುಹೋಯಿತು. ಆಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು; ಅವುಗಳಿಂದ ಆ ಯವನರೂ ಕಾಂಬೋಜರೂ ಬರ್ಬರರೂ ತತ್ತರಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲೇ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ಜಯದಿಂದಲ್ಲ, ಪರಾಜಯದಿಂದಲ್ಲ, ಎರಡೂ ಬಲಗಳ ಸಂಘರ್ಷದ ಆರಂಭದಿಂದ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹಸು ಮತ್ತೆ ಯೋಗಬಲದಿಂದ ಕಾಂಬೋಜರನ್ನು, ಬರ್ಬರರನ್ನು, ಯವನರನ್ನು, ಕಿರಾತರನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾಳೆ; ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ನೂರು ಮಕ್ಕಳು ವಸಿಷ್ಠನ ‘ಹುಂ’ಕಾರದಿಂದಲೇ ಭಸ್ಮವಾಗುತ್ತಾರೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ കോടിക്കണക്കിനു പശുക്കളെയും ആയിരക്കണക്കിനു കുതിരകളെയും രഥങ്ങളെയും രത്നങ്ങളെയും സ്വർണത്തെയും നൽകാമെന്നു പറഞ്ഞ് വിശ്വാമിത്രൻ ശബളയെ യാചിച്ചു; വസിഷ്ഠനാകട്ടെ ‘ഇവൾതന്നെയാണ് എന്റെ രത്നം, ഇവൾതന്നെയാണ് എന്റെ ജീവിതം’ എന്നു പറഞ്ഞ് ഒരു വിധത്തിലും നൽകിയില്ല. അതിനാൽ ഈ സർഗത്തിൽ കഥ തുടരുന്നു: വസിഷ്ഠമുനി കാമധേനുവിനെ വിട്ടുകൊടുക്കാതിരുന്നപ്പോൾ വിശ്വാമിത്രൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശബളയെ ബലമായി വലിച്ചുകൊണ്ടുപോയി. മഹാത്മാവായ രാജാവ് കൊണ്ടുപോകുമ്പോൾ ആ ശബള ദുഃഖിതയും ശോകത്താൽ ക്ഷീണിതയുമായി കരഞ്ഞുകൊണ്ട് മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ചു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: യാചനയ്ക്കു തൊട്ടുപിന്നാലെ ബലപ്രയോഗം; നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത ക്ഷാത്രബലത്തിന്റെ ഗതി ഇതുതന്നെ. ‘അന്വകർഷത്’ (വലിച്ചുകൊണ്ടുപോയി) എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി അപഹരിച്ചു എന്നല്ല, വലിച്ചിഴച്ചു എന്നാണ് പറഞ്ഞത്: ഒരു മൃഗത്തെയെന്നപോലെ ഇഴച്ചുകൊണ്ടുപോയി എന്ന്.

അവൾ മനസ്സിൽത്തന്നെ വിലപിക്കുന്നു: ‘മഹാത്മാവായ വസിഷ്ഠൻ എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചുവോ, ദീനയും അത്യന്തം ദുഃഖിതയുമായ എന്നെ രാജഭൃത്യന്മാർ ഇങ്ങനെ കൊണ്ടുപോകാൻ? ശുദ്ധാത്മാവായ ആ മഹർഷിക്കു ഞാൻ എന്ത് അപകാരം ചെയ്തു, നിരപരാധിയും ഭക്തയുമായ എന്നെ കണ്ടിട്ടും ആ ധാർമികൻ ഉപേക്ഷിക്കാൻ?’ ഇവിടെ കവി മൃഗത്തിന്റെ ഹൃദയം മനുഷ്യഹൃദയംപോലെതന്നെ കാണിക്കുന്നു. ബലാത്കാരംകൊണ്ടല്ല അവൾ ദുഃഖിക്കുന്നത്, സ്വാമിയുടെ ഉപേക്ഷകൊണ്ടാണ്; ഭക്തനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതുതന്നെയാണ് പരമമായ ദുഃഖം. ‘അനാഗസം’ (നിരപരാധിയെ), ‘ഭക്താം’ (ഭക്തയെ) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾതന്നെ അവളുടെ പക്ഷം മുഴുവൻ അവതരിപ്പിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ച് വീണ്ടും വീണ്ടും നെടുവീർപ്പിട്ട് അവൾ അത്യന്തം തേജസ്വിയായ വസിഷ്ഠന്റെ അടുക്കലേക്കു വേഗത്തിൽ പോയി. നൂറുകണക്കിനു രാജഭൃത്യന്മാരെ കുടഞ്ഞെറിഞ്ഞ് കാറ്റിന്റെ വേഗത്തിൽ അവൾ മഹാത്മാവിന്റെ കാൽക്കലെത്തി. അവിടെ വസിഷ്ഠന്റെ മുന്നിൽ നിന്ന്, കരഞ്ഞും നിലവിളിച്ചും മേഘഗർജനംപോലെയുള്ള സ്വരത്തിൽ അവൾ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ഇവിടെ മൂന്നു വാക്കുകൾ ഓർക്കേണ്ടതാണ്: ‘നിർധൂയ’ (കുടഞ്ഞെറിഞ്ഞ്) അവളുടെ ശക്തിയും, ‘അനിലവേഗേന’ (കാറ്റിന്റെ വേഗത്തിൽ) അവളുടെ ധൃതിയും, ‘മേഘനിഃസ്വനാ’ (മേഘഗർജനംപോലെയുള്ള സ്വരത്തോടെ) ആർത്തനാദത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. നൂറുകണക്കിനു ഭൃത്യന്മാരെ കുടഞ്ഞെറിഞ്ഞു പോകാൻ കഴിവുള്ളവൾക്ക് സ്വയം രാജാവിനെ ജയിക്കാനും കഴിയും; എങ്കിലും സ്വാമിയുടെ ആജ്ഞയില്ലാതെ അവൾ ഒന്നും ചെയ്യുന്നില്ല. ഇതുതന്നെയാണ് ശക്തിയുടെ വിനയം. മാത്രമല്ല, ‘പാദമൂലം’ (കാൽക്കൽ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവൾ ഓടുന്നത് രക്ഷയ്ക്കുവേണ്ടിയല്ല, ശരണത്തിനുവേണ്ടിയാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

അവൾ ചോദിക്കുന്നു: ‘ഭഗവാനേ, ബ്രഹ്മപുത്രാ, അങ്ങ് എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചുവോ, ഈ രാജഭടന്മാർ എന്നെ അങ്ങയുടെ അടുക്കൽനിന്നു കൊണ്ടുപോകാൻ?’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ ബ്രഹ്മർഷി, ശോകംകൊണ്ടു തപിക്കുന്ന ഹൃദയമുള്ള ദുഃഖിതയായ അവളെ സ്വന്തം സഹോദരിയെപ്പോലെ കരുതി ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു. ‘സ്വസാരമിവ’ (സഹോദരിയെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമ ഇവിടെ ചിന്തനീയമാണ്: പശു അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധനമല്ല, ബന്ധുവാണ്; അതിനാൽ അവളുടെ വേർപാടിൽ മുനിയുടെ ഹൃദയവും അലിയുന്നു. ‘ബ്രഹ്മണഃ സുത’ (ബ്രഹ്മപുത്രാ) എന്ന സംബോധനകൊണ്ട് അവൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കുലം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു: ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുത്രനായവൻ ആശ്രിതയെ ഉപേക്ഷിക്കുമോ?

വസിഷ്ഠൻ പറയുന്നു: ‘ശബളേ, ഞാൻ നിന്നെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല, നീ എനിക്ക് ഒരു അപകാരവും ചെയ്തിട്ടില്ല. മഹാബലനായ ഈ രാജാവ് ബലംകൊണ്ടു മദിച്ച് നിന്നെ കൊണ്ടുപോകുകയാണ്. എന്റെ ബലം അവന്റേതിനു തുല്യമല്ല; വിശേഷിച്ച് ഇന്ന് അവൻ രാജാവും ക്ഷത്രിയനും ഭൂപതിയുമാണ്; അതിനാൽ ബലവാനാണ്. ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും നിറഞ്ഞ, ആനപ്പുറത്തെ കൊടികൾ നിരന്ന ഇവന്റെ ഈ അക്ഷൗഹിണി പൂർണമായുണ്ട്; അതുകൊണ്ട് ഇവൻ കൂടുതൽ ബലവാനാണ്.’ ഇവിടെ മുനിയുടെ നിർവേദം ഭീരുത്വമല്ല, തപസ്വിയുടെ സ്വാഭാവികമായ അഹിംസാനിഷ്ഠയാണ്: അദ്ദേഹം ബലം അറിയുന്നു, പക്ഷേ സ്വയം പ്രഹരിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. ‘ഞാൻ നിന്നെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല’ എന്ന് ആദ്യംതന്നെ പറയുന്നു, പിന്നെ കാരണം പറയുന്നു: പ്രീതി വേറെ, അസാമർഥ്യം വേറെ എന്ന വിവേകം. ‘അക്ഷൗഹിണി’ എന്നതുകൊണ്ട് ലൗകികബലത്തിന്റെ പരകോടി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതാണ് പിന്നീട് ബ്രഹ്മബലംകൊണ്ടു തകർക്കപ്പെടുന്നത്.

ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ വാക്കിന്റെ അർഥമറിയുന്ന ആ പശു അതുല്യപ്രഭനായ ബ്രഹ്മർഷിയോടു വിനയത്തോടെ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ക്ഷത്രിയന്റെ ബലത്തെ ബലമെന്നു പറയുന്നില്ല; ബ്രാഹ്മണരാണ് കൂടുതൽ ബലവാന്മാർ. ബ്രഹ്മർഷേ, ബ്രഹ്മബലം ദിവ്യമാണ്, ക്ഷാത്രബലത്തെക്കാൾ ബലവത്തരവുമാണ്.’ ഇതുതന്നെയാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ ബീജവാക്യം; ഇതിൽനിന്നാണ് ബ്രാഹ്മണ്യം നേടാനുള്ള വിശ്വാമിത്രന്റെ ദീർഘമായ തപഃകഥ ആരംഭിക്കുന്നത്. പശു ഭക്ത മാത്രമല്ല, ‘വചനജ്ഞ’ (വാക്കിന്റെ അർഥമറിയുന്നവൾ)യുമാണ്: സ്വാമിയുടെ ശോകം കേട്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെതന്നെ സിദ്ധാന്തംകൊണ്ട് അവൾ അദ്ദേഹത്തെ ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു. വിനയത്തോടൊപ്പം ദൃഢത: ഇതാണ് ഉത്തമമായ പ്രതിവാദം.

‘അങ്ങയുടെ ബലം അളവറ്റതാണ്; അങ്ങയെക്കാൾ ബലവാനായി ആരുമില്ല. മഹാവീര്യനായ വിശ്വാമിത്രനുപോലും അങ്ങയുടെ തേജസ്സ് സമീപിക്കാനാവാത്തതാണ്. മഹാതേജസ്വീ, അങ്ങയുടെ ബ്രഹ്മബലംകൊണ്ടു നിറഞ്ഞ എന്നെത്തന്നെ നിയോഗിച്ചാലും; ആ ദുരാത്മാവിന്റെ ദർപ്പവും ബലവും പ്രയത്നവും ഞാൻ നശിപ്പിക്കാം.’ ഇങ്ങനെ ശക്തി സ്വയം പ്രഹരിക്കുന്നില്ല, നിയോഗംതന്നെ കാത്തിരിക്കുന്നു; ഇതാണ് ബ്രഹ്മബലത്തിന്റെ മര്യാദ. മാത്രമല്ല, ‘ദർപ്പം, ബലം, പ്രയത്നം’ എന്ന മൂന്നു പദങ്ങൾതന്നെ രാജാവിന്റെ എല്ലാ സാധനങ്ങളെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അവയിൽ ദർപ്പമാണ് ആദ്യം എണ്ണിയിരിക്കുന്നത്, കാരണം അതിൽനിന്നാണ് മറ്റുള്ളവ പ്രവർത്തിക്കുന്നത്.

അവൾ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ മഹായശസ്വിയായ വസിഷ്ഠൻ ‘ശത്രുസൈന്യത്തെ തകർക്കുന്ന സൈന്യത്തെ സൃഷ്ടിക്കുക’ എന്നു പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് സുരഭി അങ്ങനെതന്നെ സൃഷ്ടിച്ചു; അവളുടെ ‘ഹുംഭാ’ എന്ന അമറലിൽനിന്ന് നൂറുകണക്കിനു പഹ്ലവർ ജനിച്ചു. വിശ്വാമിത്രൻ നോക്കിനിൽക്കെത്തന്നെ അവർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സൈന്യം മുഴുവൻ നശിപ്പിച്ചു. അതുകൊണ്ട് ആ രാജാവ് അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി, കോപംകൊണ്ട് കണ്ണുകൾ വിടർന്നു. ഇവിടെ ‘പശ്യതഃ’ (നോക്കിനിൽക്കെ) എന്ന പദം മർമസ്പർശിയാണ്: സ്വന്തം സൈന്യത്തിന്റെ നാശം രാജാവ് സ്വന്തം കണ്ണുകൊണ്ടുതന്നെ കാണുന്നു, ഒന്നും ചെയ്യാൻ കഴിയുന്നില്ല. ‘ഹുംഭാരവം’ പശുവിന്റെ അമറലാണ്; അതിൽനിന്നുതന്നെ യോദ്ധാക്കൾ ജനിക്കുന്നു: ശസ്ത്രംകൊണ്ടല്ല, മന്ത്രംകൊണ്ടല്ല, നാദംകൊണ്ടുമാത്രം. ‘കോപംകൊണ്ട് കണ്ണുകൾ വിടർന്നവൻ’ എന്നത് രാജാവിന്റെ ചിത്രമാണ്: ബാഹ്യബലം ക്ഷയിച്ചവനു കോപം മാത്രം ബാക്കിയാകുന്നു.

അദ്ദേഹം പലതരം ശസ്ത്രങ്ങൾകൊണ്ട് പഹ്ലവരെ നശിപ്പിച്ചു. വിശ്വാമിത്രനാൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ട നൂറുകണക്കിനു പഹ്ലവരെ കണ്ട് ആ പശു വീണ്ടും യവനന്മാർ കലർന്ന ഘോരരായ ശകന്മാരെ സൃഷ്ടിച്ചു. യവനന്മാർ കലർന്ന ആ ശകന്മാരാൽ ഭൂമി മുഴുവൻ മൂടപ്പെട്ടു. ഇങ്ങനെ രണ്ടാമതും സൃഷ്ടി: സൃഷ്ടിശക്തി അക്ഷയമാണ്, ശസ്ത്രബലമാകട്ടെ പരിമിതവും. രാജാവ് കൊല്ലുന്നിടത്തോളം അവൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അതിനാൽ യുദ്ധത്തിന് അന്ത്യം കാണുന്നില്ല. ‘ഉച്ചാവചൈഃ ശസ്ത്രൈഃ’ (പലതരം ശസ്ത്രങ്ങൾകൊണ്ട്) എന്ന പദംകൊണ്ട് രാജാവ് എല്ലാ ശസ്ത്രങ്ങളും പ്രയോഗിച്ചുവെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു, എന്നിട്ടും അദ്ദേഹം ജയിക്കുന്നില്ല.

പ്രഭാവശാലികളും മഹാവീര്യരും സ്വർണക്കേസരംപോലെ ശോഭിക്കുന്നവരും മൂർച്ചയുള്ള വാളുകളും പട്ടിശങ്ങളും ധരിച്ചവരും സ്വർണനിറമുള്ള വസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ചവരുമായിരുന്നു അവർ. ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നികളെപ്പോലെയുള്ള അവരാൽ ആ സൈന്യം മുഴുവൻ ദഹിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ മഹാതേജസ്വിയായ വിശ്വാമിത്രൻ അസ്ത്രങ്ങൾ പ്രയോഗിച്ചു; അവയാൽ ആ യവനരും കാംബോജരും ബർബരരും പരിഭ്രാന്തരാക്കപ്പെട്ടു. ഇവിടെത്തന്നെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു: ജയത്തോടെയല്ല, പരാജയത്തോടെയല്ല, ഇരുബലങ്ങളുടെയും ആരംഭത്തോടെ. അടുത്ത സർഗത്തിൽ പശു വീണ്ടും യോഗബലംകൊണ്ട് കാംബോജരെയും ബർബരരെയും യവനരെയും കിരാതരെയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു; വിശ്വാമിത്രന്റെ നൂറു പുത്രന്മാർ വസിഷ്ഠന്റെ ഹുങ്കാരംകൊണ്ടുതന്നെ ഭസ്മമാക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു.

In the previous sarga Viśvāmitra had offered crores of cows, thousands of horses, chariots, jewels and gold for Śabalā, but Vasiṣṭha, saying that she alone was his jewel and his life, would not give her up on any terms. So now the story moves on: since the sage would not part with the wish-granting cow, Viśvāmitra dragged Śabalā away by force. As the great king's men led her off, Śabalā, grief-stricken and worn down by sorrow, wept and began to think to herself. Force follows straight on the heels of asking; that is the way of a warrior's power when nothing restrains it. The poet does not say she was carried off but dragged, hauled away like a beast.

In her heart she lamented: "Has the great-souled Vasiṣṭha abandoned me, that I should be carried off, wretched and in deep distress, by the king's servants? What wrong have I done that great seer, pure of mind, that this righteous man should cast me off, though he sees that I am guiltless and devoted to him?" The poet shows the animal's heart as though it were a human heart. It is not the violence that grieves her but her master's seeming neglect, for to be abandoned is the worst sorrow of the devoted. The two words "guiltless" and "devoted" make her whole case.

Thinking this and sighing again and again, she rushed to Vasiṣṭha of surpassing might. Shaking off the king's servants by the hundred, she ran with the speed of the wind to the great sage's feet, and standing before him, weeping and crying out in a voice deep as a thundercloud, she spoke. Three images stand out: shaking off the servants shows her strength, the speed of the wind her haste, and the thundercloud the depth of her cry of pain. One who could shake off hundreds of servants could surely defeat the king by herself, yet she does nothing without her master's command; that is power held in humility. And she runs to his feet not to be defended but to take refuge.

She asked: "Blessed one, son of Brahmā, have you abandoned me, that these royal troopers are leading me away from you?" Addressed thus, the brahmin seer, regarding her as his own sister in her grief and anguish, spoke to her. The comparison with a sister should be noted: the cow is not his property but his kin, so the sage's heart too melts at the thought of losing her. By calling him "son of Brahmā" she reminds him of his lineage: would a son of Brahmā forsake one who depends on him?

Vasiṣṭha said: "Śabalā, I am not abandoning you, nor have you done me any wrong. This mighty king, drunk with power, is taking you away. My strength is no match for his, especially today: he is a king, a warrior, lord of the earth, and so he is strong. He has a full akṣauhiṇī, crowded with elephants, horses and chariots and thick with banners; that is why he is the stronger." The sage's resignation is not cowardice but an ascetic's natural commitment to non-violence: he knows what force is but will not strike himself. He first says "I am not abandoning you," and only then gives the reason, keeping his love distinct from his helplessness. The akṣauhiṇī stands for the utmost in worldly force, and it is precisely that force which the power of brahman will soon break.

The cow, who understood the force of words, answered the brahmin seer of matchless splendour humbly: "They do not call a warrior's strength true strength. Brahmins are stronger. The power of brahman, holy one, is divine and greater than the warrior's." This is the seed sentence of the whole sarga; from it grows the long story of Viśvāmitra's austerities to attain brahminhood. The cow is not only devoted but wise in speech: hearing her master's sorrow, she answers him with his own principle. Firmness joined to humility is the best kind of reply.

"Your strength is beyond measure; no one is mightier than you. Viśvāmitra is a man of great valour, but your fiery power is not to be withstood. Great one, employ me, who am filled with your brahman-power, and I will destroy that wicked man's pride, his strength and his efforts." Thus power does not strike on its own; it waits for a command, and that is the discipline of brahman-power. Her three words sum up everything the king has, and pride comes first, because the rest flows from it.

At her words the renowned Vasiṣṭha said, "Then create an army to crush the enemy's army." Hearing him, Surabhi did so: from her bellow hundreds of Pahlavas sprang up, and before Viśvāmitra's very eyes they began to destroy his whole army. At this the king was furious, his eyes wide with rage. "Before his very eyes" is telling: the king watches his own army being destroyed and can do nothing. The soldiers spring from the cow's bellow, not from weapons or spells but from sound alone. The picture of the king with eyes wide in anger is apt: when a man's outward strength is spent, only his anger is left.

He destroyed the Pahlavas with weapons of every kind. Seeing hundreds of Pahlavas struck down by Viśvāmitra, the cow created again, this time fierce Śakas mixed with Yavanas, and the whole ground was covered with them. So a second creation follows. Her power to create is inexhaustible, while the might of weapons has its limit; as fast as the king kills, she creates, and no end to the battle is in sight. The king uses every weapon he has, and still he does not win.

The Śakas and Yavanas were powerful and full of valour, glowing like the golden filaments of a lotus, armed with sharp swords and paṭṭiśas and clothed in gold; like blazing fires they burned up the king's whole army. Then the fiery Viśvāmitra let loose his missiles, and the Yavanas, Kāmbojas and Barbaras were thrown into confusion. The sarga ends here, with neither victory nor defeat, only the two forces fully engaged. In the next sarga the cow, by her yogic power, creates Kāmbojas, Barbaras, Yavanas and Kirātas once more, and Viśvāmitra's hundred sons are burnt to ashes by nothing more than Vasiṣṭha's angry cry.