पूर्वसर्गे वसिष्ठः शबलाम् आहूय ‘विश्वामित्रस्य सबलस्य सत्कारार्थं षड्रसम् अन्नं पानं च सृज’ इति आज्ञापितवान्। अयं सर्गः तस्याः आज्ञायाः फलं दर्शयति। हे शत्रुसूदन, वसिष्ठेन एवम् उक्ता सा कामधुक् शबला यस्य यस्य यत् यत् ईप्सितम् आसीत्, तत् तत् तथैव विदधे — न कस्यापि कामना अपूर्णा अवशिष्टा। इक्षवः, मधूनि, लाजाः, मैरेयाः, वरासवाः, महार्हाणि पानानि, उच्चावचाः भक्ष्याः च तया प्रसूताः। अत्र द्रष्टव्यम् — कामधेनुः न केवलं क्षीरं ददाति, अपि तु यज्ञस्य अतिथिसत्कारस्य च सर्वां सामग्रीं वहति; अतः एव सा ‘कामधुक्’ इति निर्दिश्यते।

तत्र उष्णाढ्यस्य ओदनस्य पर्वतोपमाः राशयः समभवन्; मृष्टानि अन्नानि, सूपाः, दधिकुल्याः च प्रादुरासन्। नानास्वादुरसानां खाण्डवानां च सहस्रशः सुपूर्णानि भोजनानि गौडानि च उपस्थितानि। कविः अत्र आतिथ्यस्य औदार्यम् अतिशयवर्णनेन दर्शयति — अन्नराशयः पर्वताः इव उन्नताः, दधि च कुल्यावत् प्रवहति। एतेन सूच्यते यत् शबला मानुषीं सम्पदं न ददाति, अपि तु दैवीम्; एषा एव दैवी सम्पत् अनन्तरं विश्वामित्रस्य लोभस्य बीजं भविष्यति।

सर्वं तत् सुसंतुष्टं हृष्टपुष्टजनायुतं च आसीत्। हे राम, विश्वामित्रस्य कृत्स्नं बलं वसिष्ठेन सुतर्पितम्। अत्र ‘सुतर्पितम्’ इति पदं सारभूतम् — न केवलं भोजितम्, अपि तु आत्यन्तिकतृप्तिं नीतम्। यावती सेना तावन्तः सर्वे एकया एव धेन्वा तोषिताः — इदम् एव तस्याः माहात्म्यम्; किन्तु अत्र एव कथायाः परिवर्तनबिन्दुः निहितः।

राजर्षिः विश्वामित्रः अपि तदा हृष्टपुष्टः अभवत् — सः राजा अन्तःपुरवरेण सह, सब्राह्मणः सपुरोहितः, सामात्यः मन्त्रिसहितः सभृत्यः च पूजितः आसीत्। परमहर्षेण युक्तः सन् सः वसिष्ठम् इदं वचनम् अब्रवीत्। कविः अत्र पूजितजनानां पङ्क्तिं गणयति — अन्तःपुरम्, ब्राह्मणाः, पुरोहितः, अमात्याः, मन्त्रिणः, भृत्याः — येन सूच्यते यत् वसिष्ठस्य आतिथ्ये कोऽपि परित्यक्तः नासीत्। किन्तु पूजितः सन् अपि राजा तुष्टिं न लभते; तस्य दृष्टिः धेनोः उपरि पतति।

सः आह — ‘हे ब्रह्मन्, पूजार्हेण त्वया अहं पूजितः, सुष्ठु सत्कृतः च। हे वाक्यविशारद, श्रूयताम्; किञ्चित् वाक्यम् अभिधास्यामि।’ अत्र राजा स्वयम् एव स्वीकरोति यत् वसिष्ठः पूजायाः पात्रम्, तथापि तेन एव सः पूजितः। किन्तु एतत् वचनम् आगामिनः याचनस्य उपक्रमः अपि — प्रथमं प्रशंसा, ततः प्रार्थना इति लौकिकी रीतिः।

‘गवां शतसहस्रेण शबला मह्यं दीयताम्। हे भगवन्, एतत् हि रत्नम्; रत्नहारी च पार्थिवः। तस्मात् मे शबलां देहि; हे द्विज, धर्मतः एषा मम एव।’ अत्र विश्वामित्रस्य तर्कः स्मर्तव्यः — राज्ये यत् किमपि रत्नं जायते, तत् राज्ञः भवति इति राजनीतेः विधिः; तं विधिं सः आश्रमस्य धेनौ अपि योजयति। किन्तु आश्रमः न राज्यम्, धेनुश्च न भाण्डागाररत्नम् — अत्र एव तस्य भ्रमः। एवम् उक्तः सः भगवान् मुनिपुंगवः वसिष्ठः प्रत्युत्तरं दातुम् उद्यतः।

धर्मात्मा वसिष्ठः महीपतिं प्रत्युवाच — ‘हे राजन्, न अहं शतसहस्रेण, न अपि गवां कोटिशतैः, न च रजतस्य राशिभिः शबलां दास्यामि। हे अरिंदम, एषा मत्सकाशात् परित्यागम् अर्हा न भवति।’ मुनेः उत्तरं संक्षिप्तं दृढं च। यत् मूल्येन क्रेतुं शक्यते तत् वस्तु; या धर्मस्य अङ्गभूता सा न वस्तु। एतत् एव द्वयोः दृष्ट्योः मूलभेदः — राजा मूल्यं गणयति, मुनिः सम्बन्धं गणयति।

‘आत्मवतः पुरुषस्य कीर्तिः यथा शाश्वती, तथा शबला मह्यं शाश्वती। अस्यां हव्यं कव्यं प्राणयात्रा च आश्रितानि। अग्निहोत्रं, बलिः, होमः, स्वाहाकारवषट्कारौ, विविधाः विद्याः च अत्र एव आयत्ताः। हे राजर्षे, सर्वम् एतत् अत्र आयत्तम्, न अत्र संशयः। सत्येन एषा मम सर्वस्वम्, एषा एव मम तुष्टिकरी।’ अत्र मुनिः धेनोः मूल्यं न द्रव्येण मापयति, अपि तु कर्मणा। देवेभ्यः हव्यं, पितृभ्यः कव्यम्, आत्मने प्राणयात्रा — त्रीणि अपि अस्याम् एव निबद्धानि। अतः शबलायाः त्यागः वसिष्ठस्य समग्रस्य धर्मजीवनस्य त्यागः एव भवेत्।

‘हे राजन्, बहुभिः कारणैः अहं तव शबलां न दास्ये।’ वसिष्ठेन एवम् उक्तः वाक्यविशारदः विश्वामित्रः तदा अत्यर्थं संरब्धतरं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘हैरण्यकक्ष्यग्रैवेयान् सुवर्णाङ्कुशभूषितान् चतुर्दश कुञ्जरसहस्राणि ते ददामि; हैरण्यानां श्वेताश्वानां चतुर्युजां रथानाम् अपि…’ ‘संरब्धतरम्’ इति पदेन कविः सूचयति यत् मैत्री शनैः शनैः विवादं प्रति गच्छति। दानसूची च वर्धमाना — गजाः, रथाः, अश्वाः, गावः, रत्नानि — किन्तु यावत् सङ्ख्या वर्धते, तावत् याचकस्य दैन्यम् अपि प्रकटीभवति।

‘किंकिणीकविभूषितानि अष्टौ शतानि ते ददामि; देशजातानां कुलजानां महौजसां हयानाम् एकादश सहस्राणि, हे सुव्रत, तव ददामि। नानावर्णविभक्तानां वयःस्थानां गवां च एकां कोटिं ददामि — शबला मम दीयताम्। हे द्विजोत्तम, यावन्ति रत्नानि हिरण्यं वा इच्छसि, तावत् सर्वं ते ददामि; शबला मम दीयताम्।’ अत्र च ‘दीयतां शबला मम’ इति पदं पुनः पुनः आवर्तते; एषा आवृत्तिः एव राज्ञः मनसि स्थिरीभूतम् आग्रहं सूचयति। सर्वं राज्यम् अपि सः दातुं सज्जः, केवलं धेनुम् इच्छति।

धीमता विश्वामित्रेण एवम् उक्तः भगवान् वसिष्ठः प्राह — ‘हे राजन्, कथंचन अपि शबलां न दास्यामि। एतत् एव हि मे रत्नम्, एतत् एव मे धनम्, एतत् एव मे सर्वस्वम्, एतत् एव मे जीवितम्।’ चतुर्भिः ‘एतदेव’ इति पदैः मुनिः आग्रहं दृढीकरोति। राजा रत्नानि प्रलोभयति, मुनिः तु वदति — मम रत्नम् एषा एव; अतः तव रत्नैः किम्? ‘जीवितम्’ इति अन्तिमं पदं सर्वाधिकं गुरु — धेनुत्यागः मरणतुल्यः इति मुनेः अभिप्रायः।

‘दर्शः पौर्णमासः आप्तदक्षिणाः यज्ञाः विविधाः क्रियाः च — हे राजन्, एतत् एव मे सर्वम्। मम सर्वाः क्रियाः अतोमूलाः, अत्र संशयः नास्ति। बहुना प्रलापेन किम्? कामदोहिनीं न दास्ये।’ इति उक्त्वा मुनिः संवादं समापयति। सर्गः अत्र एव विरमति — न कलहः, न शापः, केवलं दृढः निषेधः। किन्तु एषः निषेधः एव अग्रिमस्य सर्गस्य बलात्कारस्य, ततः च विश्वामित्रवसिष्ठयोः दीर्घस्य वैरस्य मूलम्। कविः अत्र द्वौ धर्मौ सम्मुखौ स्थापयति — राज्ञः अधिकारधर्मं तपस्विनः च आश्रमधर्मम्; एतयोः सङ्घर्षात् एव विश्वामित्रस्य ब्रह्मर्षित्वयात्रा आरभ्यते।

గత సర్గలో వసిష్ఠుడు శబలను పిలిచి ‘సైన్యంతో కూడిన విశ్వామిత్రుని సత్కారం కోసం షడ్రసాలతో కూడిన అన్నపానాలను సృష్టించు’ అని ఆజ్ఞాపించాడు. ఈ సర్గ ఆ ఆజ్ఞ ఫలాన్ని చూపుతుంది. శత్రుసూదనా, వసిష్ఠుడు అలా చెప్పగా ఆ కామధేనువు శబల ఎవరెవరికి ఏది కోరికో అది అలాగే సమకూర్చింది; ఎవరి కోరికా తీరకుండా మిగలలేదు. చెరకు, తేనె, పేలాలు, మైరేయాలు, శ్రేష్ఠమైన ఆసవాలు, మహావిలువైన పానీయాలు, రకరకాల భక్ష్యాలు ఆమెనుండి పుట్టాయి. ఇక్కడ గమనించాలి: కామధేనువు పాలు మాత్రమే ఇవ్వదు, యజ్ఞానికీ అతిథిసత్కారానికీ కావలసిన సమస్త సామగ్రినీ సమకూరుస్తుంది; అందుకే ఆమె ‘కామధుక్’ (కోరినది పిదికేది) అని నిర్దేశింపబడుతుంది.

అక్కడ వేడివేడి అన్నం పర్వతాల్లాంటి రాశులుగా ఏర్పడింది; రుచికరమైన అన్నాలు, పప్పులు, పెరుగు కాలువలు ప్రత్యక్షమయ్యాయి. నానావిధ మధురరసాలతో, ఖాండవాలతో (మిఠాయిలతో) నిండిన వేలాది భోజనపాత్రలు, బెల్లంతో చేసిన పదార్థాలు సిద్ధమయ్యాయి. ఇక్కడ కవి అతిశయ వర్ణనతో ఆతిథ్యపు ఔదార్యాన్ని చూపుతున్నాడు: అన్నరాశులు పర్వతాల్లా ఎత్తుగా ఉన్నాయి, పెరుగు కాలువలా ప్రవహిస్తోంది. దీనితో శబల ఇచ్చేది మానవసంపద కాదు, దైవసంపద అని సూచింపబడుతోంది; ఈ దైవసంపదే తరువాత విశ్వామిత్రుని లోభానికి బీజమవుతుంది.

అదంతా మిక్కిలి సంతుష్టమై, హృష్టపుష్టులైన జనులతో నిండి ఉంది. రామా, విశ్వామిత్రుని సమస్త సైన్యమూ వసిష్ఠునిచేత చక్కగా తృప్తిపరచబడింది. ఇక్కడ ‘సుతర్పితమ్’ (చక్కగా తృప్తిపరచబడినది) అనే పదం సారభూతమైనది: కేవలం భోజనం పెట్టబడడం కాదు, ఆత్యంతిక తృప్తికి చేర్చబడడం. ఎంత సేన ఉందో అంతమందీ ఒక్క ధేనువుచేతనే సంతోషపరచబడ్డారు; ఇదే ఆమె మాహాత్మ్యం; కానీ కథ మలుపు తిరిగే బిందువు సరిగ్గా ఇక్కడే దాగి ఉంది.

రాజర్షి విశ్వామిత్రుడు కూడా అప్పుడు హృష్టపుష్టుడయ్యాడు; ఆ రాజు శ్రేష్ఠమైన అంతఃపురంతో, బ్రాహ్మణులతో, పురోహితునితో, అమాత్యులతో, మంత్రులతో, సేవకులతో కలిసి పూజింపబడ్డాడు. పరమ హర్షంతో కూడి అతడు వసిష్ఠునితో ఈ మాట అన్నాడు. కవి ఇక్కడ పూజింపబడినవారి వరుసను లెక్కిస్తున్నాడు: అంతఃపురం, బ్రాహ్మణులు, పురోహితుడు, అమాత్యులు, మంత్రులు, సేవకులు; దీనితో వసిష్ఠుని ఆతిథ్యంలో ఎవరూ విడువబడలేదని సూచింపబడుతుంది. కానీ పూజింపబడినా రాజుకు తృప్తి కలగదు; అతని దృష్టి ధేనువుపై పడుతుంది.

అతడు అన్నాడు: ‘బ్రహ్మర్షీ, పూజార్హులైన మీచేత నేను పూజింపబడ్డాను, చక్కగా సత్కరింపబడ్డాను. వాక్యవిశారదా, వినండి; ఒక మాట చెబుతాను.’ ఇక్కడ వసిష్ఠుడే పూజకు పాత్రుడని రాజు తానే అంగీకరిస్తున్నాడు, అయినా అతనిచేతనే తాను పూజింపబడ్డాడు. కానీ ఈ మాట రాబోయే యాచనకు ఉపక్రమం కూడా: మొదట ప్రశంస, తరువాత ప్రార్థన అనేది లోకరీతి.

‘లక్ష గోవులకు బదులుగా శబలను నాకు ఇవ్వండి. భగవాన్, ఇది ఒక రత్నం; రత్నాలు రాజుకు చెందుతాయి. కాబట్టి శబలను నాకు ఇవ్వండి; ద్విజా, ధర్మం ప్రకారం ఇది నాదే.’ ఇక్కడ విశ్వామిత్రుని తర్కాన్ని గుర్తుంచుకోవాలి: రాజ్యంలో ఏ రత్నం పుట్టినా అది రాజుకు చెందుతుందని రాజనీతి విధి; ఆ విధిని అతడు ఆశ్రమధేనువుకు కూడా వర్తింపజేస్తున్నాడు. కానీ ఆశ్రమం రాజ్యం కాదు, ధేనువు ఖజానాలోని రత్నం కాదు; అతని భ్రమ ఇక్కడే ఉంది. అలా చెప్పబడిన భగవానుడు, మునిపుంగవుడు అయిన వసిష్ఠుడు బదులివ్వడానికి సిద్ధమయ్యాడు.

ధర్మాత్ముడైన వసిష్ఠుడు రాజుకు బదులిచ్చాడు: ‘రాజా, లక్షకు గానీ, వందకోట్ల గోవులకు గానీ, వెండిరాశులకు గానీ నేను శబలను ఇవ్వను. శత్రుదమనా, ఈమె నా దగ్గరనుండి విడువదగినది కాదు.’ ముని సమాధానం సంక్షిప్తమైనది, దృఢమైనది. వెలకు కొనగలిగేది వస్తువు; ధర్మంలో అంగమైనది వస్తువు కాదు. రెండు దృష్టులకూ మూలభేదం ఇదే: రాజు వెలను లెక్కిస్తాడు, ముని సంబంధాన్ని లెక్కిస్తాడు.

‘ఆత్మనిగ్రహం గల పురుషునికి కీర్తి ఎలా శాశ్వతమో, అలా శబల నాకు శాశ్వతమైనది. హవ్యం, కవ్యం, ప్రాణయాత్ర ఈమెపైనే ఆధారపడి ఉన్నాయి. అగ్నిహోత్రం, బలి, హోమం, స్వాహాకార వషట్కారాలు, వివిధ విద్యలు ఈమెపైనే ఆధారపడి ఉన్నాయి. రాజర్షీ, ఇదంతా ఈమెపైనే ఆధారపడి ఉంది, ఇందులో సందేహం లేదు. సత్యంగా ఈమే నా సర్వస్వం, ఈమే నాకు తృప్తినిచ్చేది.’ ఇక్కడ ముని ధేనువు విలువను ద్రవ్యంతో కాదు, కర్మతో కొలుస్తున్నాడు. దేవతలకు హవ్యం, పితరులకు కవ్యం, తనకు ప్రాణయాత్ర: మూడూ ఈమెలోనే నిబద్ధమై ఉన్నాయి. కాబట్టి శబలను విడువడం వసిష్ఠుని సమగ్ర ధర్మజీవితాన్ని విడువడమే అవుతుంది.

‘రాజా, అనేక కారణాల వల్ల నేను నీకు శబలను ఇవ్వను.’ వసిష్ఠుడు అలా అనగా వాక్యవిశారదుడైన విశ్వామిత్రుడు అప్పుడు మరింత ఆవేశంతో ఈ మాట అన్నాడు: ‘బంగారు నడికట్లు, కంఠాభరణాలు కలిగి, బంగారు అంకుశాలతో అలంకరింపబడిన పద్నాలుగు వేల ఏనుగులను నీకు ఇస్తాను; నాలుగేసి తెల్లగుర్రాలు పూన్చిన బంగారు రథాలను కూడా...’ ‘సంరబ్ధతరమ్’ (మరింత ఆవేశంతో) అనే పదంతో మైత్రి మెల్లమెల్లగా వివాదం వైపు సాగుతోందని కవి సూచిస్తున్నాడు. దానాల జాబితా పెరుగుతూ ఉంది: ఏనుగులు, రథాలు, గుర్రాలు, గోవులు, రత్నాలు; కానీ సంఖ్య పెరిగినకొద్దీ యాచకుని దైన్యం కూడా బయటపడుతుంది.

‘చిరుగంటలతో అలంకరింపబడిన ఎనిమిది వందల (రథాలను) నీకు ఇస్తాను; సువ్రతా, మంచి దేశాలలో పుట్టిన, మంచి జాతికి చెందిన, మహాబలం గల పదకొండు వేల గుర్రాలను నీకు ఇస్తాను. నానావర్ణాలుగా విభజింపబడిన, యౌవనంలో ఉన్న ఒక కోటి గోవులను ఇస్తాను; శబలను నాకు ఇవ్వండి. ద్విజోత్తమా, ఎన్ని రత్నాలు గానీ బంగారం గానీ మీరు కోరితే అంతా మీకు ఇస్తాను; శబలను నాకు ఇవ్వండి.’ ఇక్కడ ‘దీయతాం శబలా మమ’ (శబలను నాకు ఇవ్వండి) అనే పదం మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది; ఈ పునరావృత్తే రాజు మనసులో స్థిరపడిన పట్టుదలను సూచిస్తుంది. సమస్త రాజ్యాన్నైనా ఇవ్వడానికి అతడు సిద్ధం, కేవలం ధేనువును కోరుతున్నాడు.

ధీమంతుడైన విశ్వామిత్రుడు అలా అనగా భగవాన్ వసిష్ఠుడు అన్నాడు: ‘రాజా, ఏ విధంగానూ శబలను ఇవ్వను. ఇదే నా రత్నం, ఇదే నా ధనం, ఇదే నా సర్వస్వం, ఇదే నా జీవితం.’ నాలుగు ‘ఏతదేవ’ (ఇదే) అనే పదాలతో ముని తన పట్టును దృఢపరుస్తున్నాడు. రాజు రత్నాలతో ప్రలోభపెడుతున్నాడు, ముని మాత్రం అంటున్నాడు: నా రత్నం ఈమే; కాబట్టి నీ రత్నాలతో ఏమి పని? ‘జీవితమ్’ అనే చివరి పదం అన్నిటికంటే బరువైనది: ధేనువును విడువడం మరణంతో సమానమని ముని అభిప్రాయం.

‘దర్శం, పౌర్ణమాసం, సమృద్ధమైన దక్షిణలు గల యజ్ఞాలు, వివిధ క్రియలు: రాజా, ఇదే నాకు సర్వం. నా క్రియలన్నిటికీ ఈమే మూలం, ఇందులో సందేహం లేదు. ఎక్కువ ప్రలాపంతో ఏమి పని? కామధేనువును ఇవ్వను.’ అని చెప్పి ముని సంవాదాన్ని ముగిస్తాడు. సర్గ ఇక్కడే విరమిస్తుంది: కలహం లేదు, శాపం లేదు, కేవలం దృఢమైన నిషేధం. కానీ ఈ నిషేధమే తరువాతి సర్గలోని బలాత్కారానికీ, ఆ తరువాత విశ్వామిత్ర వసిష్ఠుల దీర్ఘవైరానికీ మూలం. కవి ఇక్కడ రెండు ధర్మాలను ఎదురెదురుగా నిలుపుతున్నాడు: రాజు అధికారధర్మం, తపస్వి ఆశ్రమధర్మం; వీటి సంఘర్షణ నుండే విశ్వామిత్రుని బ్రహ్మర్షిత్వ యాత్ర ప్రారంభమవుతుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் வசிஷ்டர் சபலையை அழைத்து, ‘படையுடன் வந்துள்ள விசுவாமித்திரரை உபசரிக்க அறுசுவை உணவையும் பானத்தையும் படை’ என்று ஆணையிட்டார். அந்த ஆணையின் பயனை இந்தச் சர்க்கம் காட்டுகிறது. பகைவரை அழிப்பவனே, வசிஷ்டர் இவ்வாறு சொன்னதும், விரும்பியதைச் சுரக்கும் அந்தச் சபலை ஒவ்வொருவருக்கும் எது விருப்பமாக இருந்ததோ அதை அப்படியே அளித்தாள்; எவருடைய விருப்பமும் நிறைவேறாமல் எஞ்சவில்லை. கரும்பு, தேன், பொரி, மைரேயம் என்னும் மது, சிறந்த ஆசவங்கள், மிக உயர்ந்த பானங்கள், பலவகைத் தின்பண்டங்கள் ஆகியவை அவளால் படைக்கப்பட்டன. இங்கே கவனிக்க வேண்டியது: காமதேனு பாலை மட்டும் தருவதில்லை, வேள்விக்கும் விருந்தோம்பலுக்கும் தேவையான எல்லாப் பொருட்களையும் தாங்குகிறாள்; அதனாலேயே அவள் ‘காமதுக்’ (விரும்பியதைச் சுரப்பவள்) என்று குறிப்பிடப்படுகிறாள்.

அங்கே ஆவி பறக்கும் சோற்றின் மலை போன்ற குவியல்கள் உண்டாயின; சுவையான உணவுகளும், பருப்புக் குழம்புகளும், தயிர் வாய்க்கால்களும் தோன்றின. பலவகைச் சுவைச்சாறுகளும் இனிப்புகளும் நிறைந்த ஆயிரக்கணக்கான உணவுக் கலங்களும், வெல்லத்தால் ஆன பண்டங்களும் வந்து நின்றன. கவிஞர் இங்கே விருந்தோம்பலின் வள்ளன்மையை உயர்வு நவிற்சியால் காட்டுகிறார்: சோற்றுக் குவியல்கள் மலைகள் போல உயர்ந்துள்ளன, தயிர் வாய்க்கால் போல ஓடுகிறது. இதனால் சபலை தருவது மனிதச் செல்வம் அல்ல, தெய்வச் செல்வம் என்பது குறிப்பிடப்படுகிறது; இந்தத் தெய்வச் செல்வமே பின்னர் விசுவாமித்திரரின் ஆசைக்கு விதையாகும்.

அனைத்தும் நன்கு மனநிறைவு அடைந்து, மகிழ்ச்சியும் உடல்வளமும் பெற்ற மக்களால் நிறைந்திருந்தது. ராமா, விசுவாமித்திரரின் முழுப் படையும் வசிஷ்டரால் நன்கு மனநிறைவு அடையச் செய்யப்பட்டது. இங்கே ‘ஸுதர்பிதம்’ (நன்கு மனநிறைவு அடையச் செய்யப்பட்டது) என்ற சொல்லே மையமானது: உணவளிக்கப்பட்டது மட்டுமன்று, முழு நிறைவுக்குக் கொண்டுசெல்லப்பட்டது. படை எவ்வளவு பெரியதோ அவ்வளவு பேரும் ஒரே ஒரு பசுவால் மகிழ்விக்கப்பட்டனர்: இதுவே அவளது மகிமை; ஆனால் இங்கேயே கதையின் திருப்புமுனை மறைந்துள்ளது.

ராஜரிஷியான விசுவாமித்திரரும் அப்போது மகிழ்ச்சியும் உடல்வளமும் பெற்றார்; அந்த அரசர் தம் சிறந்த அந்தப்புரத்துடனும், பிராமணர்களுடனும், புரோகிதருடனும், அமைச்சர்களுடனும், மந்திரிகளுடனும், பணியாளர்களுடனும் உபசரிக்கப்பட்டார். பெருமகிழ்ச்சி அடைந்த அவர் வசிஷ்டரிடம் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னார். கவிஞர் இங்கே உபசரிக்கப்பட்டவர்களின் வரிசையை எண்ணுகிறார்: அந்தப்புரம், பிராமணர்கள், புரோகிதர், அமைச்சர்கள், மந்திரிகள், பணியாளர்கள்; இதனால் வசிஷ்டரின் விருந்தோம்பலில் எவரும் விடுபடவில்லை என்பது குறிப்பிடப்படுகிறது. ஆனால் உபசரிக்கப்பட்டும் அரசன் நிறைவு பெறவில்லை; அவனது பார்வை பசுவின் மீது விழுகிறது.

அவர் சொன்னார்: ‘பிராமணரே, வழிபடத் தக்க உம்மால் நான் வழிபடப்பட்டேன், நன்கு உபசரிக்கப்பட்டேன். சொல்வன்மை மிக்கவரே, கேளும்; ஒரு சொல் சொல்லப் போகிறேன்.’ இங்கே வசிஷ்டரே வழிபாட்டுக்கு உரியவர் என்பதை அரசனே ஒப்புக்கொள்கிறான்; ஆயினும் அவராலேயே அவன் வழிபடப்பட்டான். ஆனால் இந்தச் சொல் வரவிருக்கும் வேண்டுகோளுக்கான தொடக்கமும் ஆகும்: முதலில் புகழ்ச்சி, பிறகு வேண்டுகோள் என்பது உலக வழக்கம்.

‘நூறாயிரம் பசுக்களுக்கு ஈடாகச் சபலை எனக்கு அளிக்கப்படட்டும். பகவானே, இது ஒரு மணி; மணிகளைக் கொள்பவன் அரசன். ஆகவே சபலையை எனக்குக் கொடும்; பிராமணரே, அறப்படி இவள் எனக்கே உரியவள்.’ இங்கே விசுவாமித்திரரின் வாதத்தை நினைவில் கொள்ள வேண்டும்: நாட்டில் தோன்றும் எந்த மணியும் அரசனுக்கே உரியது என்பது அரசியல் நெறியின் விதி; அந்த விதியை அவர் ஆசிரமத்தின் பசுவுக்கும் பொருத்துகிறார். ஆனால் ஆசிரமம் அரசு அல்ல, பசு கருவூலத்தின் மணியும் அல்ல; இதுவே அவரது மயக்கம். இவ்வாறு சொல்லப்பட்டதும், முனிவர்களுள் சிறந்த பகவான் வசிஷ்டர் மறுமொழி சொல்ல முனைந்தார்.

அறநெறியாளரான வசிஷ்டர் அரசனுக்கு மறுமொழி சொன்னார்: ‘அரசே, நூறாயிரத்துக்கும் நான் சபலையைத் தரமாட்டேன், நூறு கோடிப் பசுக்களுக்கும் தரமாட்டேன், வெள்ளிக் குவியல்களுக்கும் தரமாட்டேன். பகைவரை அடக்குபவரே, இவள் என்னிடமிருந்து கைவிடத் தக்கவள் அல்லள்.’ முனிவரின் மறுமொழி சுருக்கமானது, உறுதியானது. விலைகொடுத்து வாங்கக் கூடியது பொருள்; அறத்தின் உறுப்பாக இருப்பவள் பொருள் அல்லள். இரு பார்வைகளுக்கும் இடையிலான அடிப்படை வேறுபாடு இதுவே: அரசன் விலையைக் கணக்கிடுகிறான், முனிவர் உறவைக் கணக்கிடுகிறார்.

‘தன்னடக்கமுடைய மனிதனின் புகழ் எவ்வாறு நிலையானதோ, அவ்வாறே சபலை எனக்கு நிலையானவள். தேவர்களுக்கான அவியும், பித்ருக்களுக்கான அவியும், என் உயிர் வாழ்க்கையும் இவளையே சார்ந்துள்ளன. அக்னிஹோத்திரம், பலி, ஹோமம், ஸ்வாஹா, வஷட் என்ற மந்திர முழக்கங்கள், பலவகைக் கல்விகள் ஆகியவை இவளையே சார்ந்துள்ளன. ராஜரிஷியே, இவை அனைத்தும் இவளையே சார்ந்துள்ளன, இதில் ஐயமில்லை. உண்மையாகவே இவளே என் அனைத்துச் செல்வமும், இவளே எனக்கு மனநிறைவு தருபவள்.’ இங்கே முனிவர் பசுவின் மதிப்பைப் பொருளால் அளக்கவில்லை, செயலால் அளக்கிறார். தேவர்களுக்கு அவி, பித்ருக்களுக்கு அவி, தமக்கு உயிர் வாழ்க்கை: மூன்றும் இவளிடமே கட்டுண்டுள்ளன. ஆகவே சபலையைக் கைவிடுவது வசிஷ்டரின் முழு அற வாழ்க்கையையும் கைவிடுவதாகவே ஆகும்.

‘அரசே, பல காரணங்களால் நான் உமக்குச் சபலையைத் தரமாட்டேன்.’ வசிஷ்டர் இவ்வாறு சொன்னதும், சொல்வன்மை மிக்க விசுவாமித்திரர் அப்போது மிகுந்த பதற்றத்துடன் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னார்: ‘பொன் இடைக்கச்சுகளும் பொன் கழுத்தணிகளும் அணிந்த, பொன் அங்குசங்களால் அழகுசெய்யப்பட்ட பதினாலாயிரம் யானைகளை உமக்குத் தருகிறேன்; வெண்குதிரைகள் நான்கு பூட்டிய பொன் தேர்களிலும்...’ ‘ஸம்ரப்ததரம்’ (மிகுந்த பதற்றத்துடன்) என்ற சொல்லால், நட்பு மெல்ல மெல்ல வாக்குவாதத்தை நோக்கிச் செல்கிறது என்று கவிஞர் குறிப்பிடுகிறார். கொடைப் பட்டியலும் வளர்கிறது: யானைகள், தேர்கள், குதிரைகள், பசுக்கள், மணிகள்; ஆனால் எண்ணிக்கை வளர வளர, இரப்பவனின் எளிமையும் வெளிப்படுகிறது.

‘சதங்கைகளால் அணிசெய்யப்பட்ட எண்ணூறு தேர்களை உமக்குத் தருகிறேன்; நல்விரதம் உடையவரே, நல்ல நாடுகளில் பிறந்த, நல்ல இனத்தைச் சேர்ந்த, பேராற்றல் மிக்க பதினோராயிரம் குதிரைகளை உமக்குத் தருகிறேன். பலவண்ணங்களில் வேறுபட்ட, இளம் பருவத்துப் பசுக்கள் ஒரு கோடியைத் தருகிறேன்; சபலை எனக்கு அளிக்கப்படட்டும். பிராமணருள் சிறந்தவரே, எவ்வளவு மணிகளை அல்லது பொன்னை விரும்புகிறீரோ, அவை அனைத்தையும் உமக்குத் தருகிறேன்; சபலை எனக்கு அளிக்கப்படட்டும்.’ இங்கே ‘தீயதாம் சபலா மம’ (சபலை எனக்கு அளிக்கப்படட்டும்) என்ற சொல் மீண்டும் மீண்டும் வருகிறது; இந்த மீள்கூற்றே அரசன் மனத்தில் வேரூன்றிய பிடிவாதத்தைக் குறிக்கிறது. அவன் முழு அரசையும் தரத் தயாராக இருக்கிறான், பசுவை மட்டுமே விரும்புகிறான்.

அறிவாளரான விசுவாமித்திரர் இவ்வாறு சொன்னதும் பகவான் வசிஷ்டர் சொன்னார்: ‘அரசே, எவ்விதத்திலும் நான் சபலையைத் தரமாட்டேன். இவளே என் மணி, இவளே என் செல்வம், இவளே என் அனைத்தும், இவளே என் உயிர்.’ ‘இவளே’ என்ற நான்கு சொற்களால் முனிவர் தம் உறுதியை வலுப்படுத்துகிறார். அரசன் மணிகளைக் காட்டி ஆசையூட்டுகிறான்; முனிவரோ சொல்கிறார்: என் மணி இவளே; ஆகவே உன் மணிகளால் என்ன பயன்? ‘ஜீவிதம்’ (உயிர்) என்ற இறுதிச் சொல்லே எல்லாவற்றிலும் கனமானது: பசுவைக் கைவிடுவது சாவுக்கு நிகர் என்பது முனிவரின் கருத்து.

‘தர்சம், பௌர்ணமாசம், உரிய தக்ஷிணையுடன் கூடிய வேள்விகள், பலவகைச் சடங்குகள்: அரசே, இவையே என் அனைத்தும். என் சடங்குகள் அனைத்துக்கும் இவளே வேர், இதில் ஐயமில்லை. மிகுதியாகப் பிதற்றுவதால் என்ன பயன்? விரும்பியதைச் சுரக்கும் இவளை நான் தரமாட்டேன்.’ என்று சொல்லி முனிவர் உரையாடலை முடிக்கிறார். சர்க்கம் இங்கேயே நிற்கிறது: சண்டையும் இல்லை, சாபமும் இல்லை, உறுதியான மறுப்பு மட்டுமே. ஆனால் இந்த மறுப்பே அடுத்த சர்க்கத்தில் நிகழும் வன்முறைக்கும், அதன் பின் விசுவாமித்திரருக்கும் வசிஷ்டருக்கும் இடையிலான நீண்ட பகைக்கும் வேர். கவிஞர் இங்கே இரு அறங்களை நேருக்கு நேர் நிறுத்துகிறார்: அரசனின் உரிமை அறமும் தவசியின் ஆசிரம அறமும்; இவற்றின் மோதலிலிருந்தே விசுவாமித்திரரின் பிரம்மரிஷிப் பயணம் தொடங்குகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠನು ಶಬಲೆಯನ್ನು ಕರೆದು ‘ಸೈನ್ಯಸಹಿತನಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಸತ್ಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಷಡ್ರಸಗಳ ಅನ್ನಪಾನಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸು’ ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಈ ಸರ್ಗ ಆ ಆಜ್ಞೆಯ ಫಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಶತ್ರುಸೂದನನೇ, ವಸಿಷ್ಠನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಆ ಕಾಮಧೇನು ಶಬಲೆ ಯಾರು ಯಾರು ಏನೇನು ಬಯಸಿದರೋ ಅದನ್ನೆಲ್ಲ ಹಾಗೆಯೇ ಒದಗಿಸಿದಳು — ಯಾರ ಬಯಕೆಯೂ ಅಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಕಬ್ಬು, ಜೇನು, ಅರಳು, ಮೈರೇಯ ಮದ್ಯ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಸವಗಳು, ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಪಾನೀಯಗಳು, ಬಗೆಬಗೆಯ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳು — ಇವೆಲ್ಲ ಅವಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಕಾಮಧೇನು ಕೇವಲ ಹಾಲನ್ನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಯಜ್ಞಕ್ಕೂ ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರಕ್ಕೂ ಬೇಕಾದ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನೂ ಒದಗಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವಳನ್ನು ‘ಕಾಮಧುಕ್’ (ಬಯಸಿದ್ದನ್ನು ಕರೆಯುವವಳು) ಎಂದು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅಲ್ಲಿ ಬಿಸಿಬಿಸಿಯಾದ ಅನ್ನದ ಪರ್ವತದಂತಹ ರಾಶಿಗಳು ಉಂಟಾದವು; ರುಚಿಯಾದ ಅನ್ನಗಳು, ಸಾರುಗಳು, ಮೊಸರಿನ ಕಾಲುವೆಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು. ನಾನಾ ಸ್ವಾದುರಸಗಳ ಖಾಂಡವ ಎಂಬ ಸಿಹಿತಿಂಡಿಗಳಿಂದಲೂ ಬೆಲ್ಲದ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದ ಸಾವಿರಾರು ಊಟದ ಪಾತ್ರೆಗಳು ಸಿದ್ಧವಾದವು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಆತಿಥ್ಯದ ಔದಾರ್ಯವನ್ನು ಅತಿಶಯ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅನ್ನರಾಶಿಗಳು ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಎತ್ತರ, ಮೊಸರು ಕಾಲುವೆಯಂತೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಶಬಲೆ ಮಾನುಷ ಸಂಪತ್ತನ್ನಲ್ಲ, ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾಳೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಈ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತೇ ಅನಂತರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಲೋಭಕ್ಕೆ ಬೀಜವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅದೆಲ್ಲವೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಂತುಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು, ಹರ್ಷಿತರೂ ಪುಷ್ಟರೂ ಆದ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು. ರಾಮ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಇಡೀ ಸೈನ್ಯ ವಸಿಷ್ಠನಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಸುತರ್ಪಿತಮ್’ (ಚೆನ್ನಾಗಿ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ) ಎಂಬ ಪದ ಸಾರಭೂತ — ಕೇವಲ ಊಟ ಮಾಡಿಸಿದ್ದಲ್ಲ, ಪರಿಪೂರ್ಣ ತೃಪ್ತಿಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲಾಯಿತು. ಎಷ್ಟು ಸೈನ್ಯವಿತ್ತೋ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಒಂದೇ ಹಸುವಿನಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟರಾದರು — ಇದೇ ಅವಳ ಮಹಿಮೆ; ಆದರೆ ಕಥೆಯ ತಿರುವು ಇಲ್ಲೇ ಅಡಗಿದೆ.

ರಾಜರ್ಷಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನೂ ಆಗ ಹರ್ಷಿತನೂ ಪುಷ್ಟನೂ ಆದನು — ಆ ರಾಜನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಂತಃಪುರದೊಡನೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೊಡನೆ, ಪುರೋಹಿತರೊಡನೆ, ಅಮಾತ್ಯರೊಡನೆ, ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ, ಸೇವಕರೊಡನೆ ಪೂಜಿತನಾಗಿದ್ದನು. ಪರಮ ಹರ್ಷದಿಂದ ಕೂಡಿ ಅವನು ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ಈ ಮಾತು ಹೇಳಿದನು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಪೂಜಿತರಾದವರ ಸಾಲನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಂತಃಪುರ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಪುರೋಹಿತ, ಅಮಾತ್ಯರು, ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಸೇವಕರು — ಅದರಿಂದ ವಸಿಷ್ಠನ ಆತಿಥ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪೂಜಿತನಾದರೂ ರಾಜನಿಗೆ ತೃಪ್ತಿ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ದೃಷ್ಟಿ ಹಸುವಿನ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ.

ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯೇ, ಪೂಜಾರ್ಹನಾದ ನಿನ್ನಿಂದ ನಾನು ಪೂಜಿತನಾದೆ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸತ್ಕೃತನಾದೆ. ವಾಕ್ಚತುರನೇ, ಕೇಳು; ಒಂದು ಮಾತು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.’ ವಸಿಷ್ಠನೇ ಪೂಜೆಗೆ ಪಾತ್ರನಾದವನು, ಆದರೂ ಅವನಿಂದಲೇ ತಾನು ಪೂಜಿತನಾದೆ ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನು ತಾನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಈ ಮಾತು ಮುಂದೆ ಬರುವ ಯಾಚನೆಯ ಪೀಠಿಕೆಯೂ ಹೌದು — ಮೊದಲು ಪ್ರಶಂಸೆ, ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಎಂಬುದು ಲೌಕಿಕ ರೀತಿ.

‘ಲಕ್ಷ ಹಸುಗಳಿಗೆ ಬದಲಾಗಿ ಶಬಲೆಯನ್ನು ನನಗೆ ಕೊಡು. ಭಗವನ್, ಇದು ನಿಜಕ್ಕೂ ರತ್ನ; ರತ್ನಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವವನು ರಾಜನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಶಬಲೆಯನ್ನು ನನಗೆ ಕೊಡು; ದ್ವಿಜನೇ, ಧರ್ಮಪ್ರಕಾರ ಇವಳು ನನ್ನವಳೇ.’ ಇಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ತರ್ಕವನ್ನು ನೆನಪಿಡಬೇಕು — ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಯಾವುದೇ ರತ್ನ ರಾಜನದು ಎಂಬುದು ರಾಜನೀತಿಯ ವಿಧಿ; ಆ ವಿಧಿಯನ್ನು ಅವನು ಆಶ್ರಮದ ಹಸುವಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಆಶ್ರಮ ರಾಜ್ಯವಲ್ಲ, ಹಸು ಭಂಡಾರದ ರತ್ನವಲ್ಲ — ಅವನ ಭ್ರಮೆ ಇಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಪೂಜ್ಯ ಮುನಿಪುಂಗವ ವಸಿಷ್ಠನು ಉತ್ತರ ಕೊಡಲು ಸಿದ್ಧನಾದನು.

ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ವಸಿಷ್ಠನು ರಾಜನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ‘ರಾಜನೇ, ಲಕ್ಷಕ್ಕಾಗಲೀ, ನೂರು ಕೋಟಿ ಹಸುಗಳಿಗಾಗಲೀ, ಬೆಳ್ಳಿಯ ರಾಶಿಗಳಿಗಾಗಲೀ ನಾನು ಶಬಲೆಯನ್ನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅರಿಂದಮನೇ, ಇವಳನ್ನು ನನ್ನ ಬಳಿಯಿಂದ ತ್ಯಜಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.’ ಮುನಿಯ ಉತ್ತರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವೂ ದೃಢವೂ ಆಗಿದೆ. ಬೆಲೆ ಕೊಟ್ಟು ಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದುದು ವಸ್ತು; ಧರ್ಮದ ಅಂಗವಾಗಿರುವವಳು ವಸ್ತುವಲ್ಲ. ಇದೇ ಎರಡು ದೃಷ್ಟಿಗಳ ಮೂಲಭೇದ — ರಾಜನು ಬೆಲೆಯನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮುನಿ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯಾದ ಪುರುಷನ ಕೀರ್ತಿ ಹೇಗೆ ಶಾಶ್ವತವೋ ಹಾಗೆ ಶಬಲೆ ನನಗೆ ಶಾಶ್ವತ. ಹವ್ಯ, ಕವ್ಯ, ಜೀವನನಿರ್ವಹಣೆ — ಇವು ಇವಳನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿವೆ. ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ, ಬಲಿ, ಹೋಮ, ಸ್ವಾಹಾಕಾರ-ವಷಟ್ಕಾರಗಳು, ವಿವಿಧ ವಿದ್ಯೆಗಳು — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಇವಳನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿವೆ. ರಾಜರ್ಷಿಯೇ, ಇದೆಲ್ಲವೂ ಇವಳನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಸತ್ಯವಾಗಿ ಇವಳೇ ನನ್ನ ಸರ್ವಸ್ವ, ಇವಳೇ ನನಗೆ ತೃಪ್ತಿ ಕೊಡುವವಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ಮುನಿ ಹಸುವಿನ ಬೆಲೆಯನ್ನು ದ್ರವ್ಯದಿಂದ ಅಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಕರ್ಮದಿಂದ ಅಳೆಯುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹವ್ಯ, ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಕವ್ಯ, ತನಗೆ ಜೀವನನಿರ್ವಹಣೆ — ಮೂರೂ ಇವಳಲ್ಲೇ ಬಂಧಿತವಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶಬಲೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು ವಸಿಷ್ಠನ ಇಡೀ ಧರ್ಮಜೀವನವನ್ನೇ ತ್ಯಜಿಸಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ.

‘ರಾಜನೇ, ಅನೇಕ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ನಾನು ಶಬಲೆಯನ್ನು ನಿನಗೆ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ.’ ವಸಿಷ್ಠನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ವಾಕ್ಚತುರನಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಆಗ ಇನ್ನಷ್ಟು ಉದ್ರೇಕದಿಂದ ಹೇಳಿದನು: ‘ಚಿನ್ನದ ನಡುಪಟ್ಟಿ, ಚಿನ್ನದ ಕಂಠಾಭರಣಗಳುಳ್ಳ, ಚಿನ್ನದ ಅಂಕುಶಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಆನೆಗಳನ್ನು ನಿನಗೆ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ; ಚಿನ್ನದಿಂದ ಮಾಡಿದ, ನಾಲ್ಕು ಬಿಳಿಯ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ರಥಗಳನ್ನೂ…’ ‘ಸಂರಬ್ಧತರಮ್’ (ಇನ್ನಷ್ಟು ಉದ್ರೇಕದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮೈತ್ರಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ವಿವಾದದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಾನದ ಪಟ್ಟಿಯೂ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದೆ — ಆನೆಗಳು, ರಥಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ಹಸುಗಳು, ರತ್ನಗಳು — ಆದರೆ ಸಂಖ್ಯೆ ಬೆಳೆದಂತೆ ಬೇಡುವವನ ದೈನ್ಯವೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಕಿರುಗೆಜ್ಜೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಎಂಟು ನೂರು ರಥಗಳನ್ನು ನಿನಗೆ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ; ಉತ್ತಮ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ, ಉತ್ತಮ ತಳಿಯ, ಮಹಾಶಕ್ತಿಶಾಲಿಗಳಾದ ಹನ್ನೊಂದು ಸಾವಿರ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು, ಸುವ್ರತನೇ, ನಿನಗೆ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ನಾನಾ ಬಣ್ಣಗಳಿಂದ ಬೇರೆಬೇರೆಯಾದ, ಪ್ರಾಯದ ಒಂದು ಕೋಟಿ ಹಸುಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ — ಶಬಲೆಯನ್ನು ನನಗೆ ಕೊಡು. ದ್ವಿಜೋತ್ತಮನೇ, ಎಷ್ಟು ರತ್ನಗಳನ್ನಾಗಲೀ ಚಿನ್ನವನ್ನಾಗಲೀ ನೀನು ಬಯಸುವೆಯೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿನಗೆ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ; ಶಬಲೆಯನ್ನು ನನಗೆ ಕೊಡು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ದೀಯತಾಂ ಶಬಲಾ ಮಮ’ (ಶಬಲೆಯನ್ನು ನನಗೆ ಕೊಡು) ಎಂಬ ಮಾತು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಈ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯೇ ರಾಜನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬೇರೂರಿದ ಹಠವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇಡೀ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಕೊಡಲು ಅವನು ಸಿದ್ಧ, ಕೇವಲ ಹಸುವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.

ಧೀಮಂತನಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಪೂಜ್ಯ ವಸಿಷ್ಠನು ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಜನೇ, ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಶಬಲೆಯನ್ನು ನಾನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇವಳೇ ನನ್ನ ರತ್ನ, ಇವಳೇ ನನ್ನ ಧನ, ಇವಳೇ ನನ್ನ ಸರ್ವಸ್ವ, ಇವಳೇ ನನ್ನ ಜೀವನ.’ ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ ‘ಏತದೇವ’ (ಇವಳೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುನಿ ತನ್ನ ನಿಲುವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಜನು ರತ್ನಗಳ ಆಮಿಷ ಒಡ್ಡುತ್ತಾನೆ, ಮುನಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ನನ್ನ ರತ್ನ ಇವಳೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ರತ್ನಗಳಿಂದ ನನಗೇನು? ‘ಜೀವಿತಮ್’ (ಜೀವನ) ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಪದ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಭಾರವಾದುದು — ಹಸುವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು ಮರಣಕ್ಕೆ ಸಮಾನ ಎಂಬುದು ಮುನಿಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯ.

‘ದರ್ಶ, ಪೌರ್ಣಮಾಸ, ಸಮೃದ್ಧ ದಕ್ಷಿಣೆಯುಳ್ಳ ಯಜ್ಞಗಳು, ವಿವಿಧ ಕ್ರಿಯೆಗಳು — ರಾಜನೇ, ಇದೇ ನನ್ನ ಸರ್ವಸ್ವ. ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಗೂ ಇವಳೇ ಮೂಲ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಹೆಚ್ಚು ಮಾತಿನಿಂದೇನು? ಕಾಮಧೇನುವನ್ನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮುನಿ ಸಂವಾದವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸರ್ಗ ಇಲ್ಲೇ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ — ಜಗಳವಿಲ್ಲ, ಶಾಪವಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ದೃಢ ನಿರಾಕರಣೆ. ಆದರೆ ಈ ನಿರಾಕರಣೆಯೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಬಲಾತ್ಕಾರಕ್ಕೂ, ಅನಂತರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ-ವಸಿಷ್ಠರ ದೀರ್ಘ ವೈರಕ್ಕೂ ಮೂಲ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಮುಖಾಮುಖಿಯಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜನ ಅಧಿಕಾರಧರ್ಮ ಮತ್ತು ತಪಸ್ವಿಯ ಆಶ್ರಮಧರ್ಮ; ಇವುಗಳ ಸಂಘರ್ಷದಿಂದಲೇ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿತ್ವದ ಯಾತ್ರೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ വസിഷ്ഠൻ ശബളയെ വിളിച്ച് ‘സൈന്യത്തോടുകൂടിയ വിശ്വാമിത്രന്റെ സത്കാരത്തിനായി ആറു രസങ്ങളുള്ള അന്നവും പാനീയവും സൃഷ്ടിക്കുക’ എന്നു കല്പിച്ചു. ഈ സർഗം ആ കല്പനയുടെ ഫലം കാണിക്കുന്നു. ശത്രുനാശകാ, വസിഷ്ഠൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ കാമധേനുവായ ആ ശബള ഓരോരുത്തർക്കും എന്തെന്താണോ ഇഷ്ടം അതതുപോലെ ഒരുക്കി; ആരുടെയും ആഗ്രഹം നിറവേറാതെ അവശേഷിച്ചില്ല. കരിമ്പ്, തേൻ, മലർ, മൈരേയം, ഉത്തമമായ ആസവങ്ങൾ, വിലയേറിയ പാനീയങ്ങൾ, പലതരം ഭക്ഷ്യങ്ങൾ എന്നിവ അവൾ ഉത്പാദിപ്പിച്ചു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: കാമധേനു പാൽ മാത്രമല്ല നൽകുന്നത്, യജ്ഞത്തിനും അതിഥിസത്കാരത്തിനുമുള്ള എല്ലാ സാമഗ്രികളും വഹിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് അവളെ ‘കാമധുക്’ (ആഗ്രഹിക്കുന്നതു കറന്നുതരുന്നവൾ) എന്നു വിളിക്കുന്നത്.

അവിടെ ചൂടുള്ള ചോറിന്റെ പർവതസമാനമായ കൂമ്പാരങ്ങൾ ഉണ്ടായി; സ്വാദിഷ്ഠമായ അന്നങ്ങളും പരിപ്പുകറികളും തൈരിന്റെ ചാലുകളും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. പലതരം സ്വാദുള്ള രസങ്ങളും ഖാണ്ഡവങ്ങളും (മധുരപലഹാരങ്ങളും) നിറഞ്ഞ ആയിരക്കണക്കിനു ഭോജനപാത്രങ്ങളും ശർക്കരപ്പലഹാരങ്ങളും ഒരുങ്ങിനിന്നു. ഇവിടെ കവി അതിശയവർണനയിലൂടെ ആതിഥ്യത്തിന്റെ ഔദാര്യം കാണിക്കുന്നു: അന്നക്കൂമ്പാരങ്ങൾ പർവതങ്ങൾപോലെ ഉയർന്നിരിക്കുന്നു, തൈര് ചാലുപോലെ ഒഴുകുന്നു. ശബള നൽകുന്നത് മാനുഷികസമ്പത്തല്ല, ദൈവികസമ്പത്താണെന്ന് ഇതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഈ ദൈവികസമ്പത്തുതന്നെ പിന്നീട് വിശ്വാമിത്രന്റെ ലോഭത്തിന്റെ വിത്താകും.

അതെല്ലാം നന്നായി സന്തുഷ്ടവും ഹൃഷ്ടരും പുഷ്ടരുമായ ജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞതുമായിരുന്നു. രാമാ, വിശ്വാമിത്രന്റെ സൈന്യം മുഴുവൻ വസിഷ്ഠനാൽ നന്നായി തൃപ്തിപ്പെടുത്തപ്പെട്ടു. ഇവിടെ ‘സുതർപിതം’ (നന്നായി തൃപ്തിപ്പെടുത്തപ്പെട്ടത്) എന്ന പദമാണ് സാരം: ഊട്ടിയതു മാത്രമല്ല, പൂർണമായ തൃപ്തിയിലെത്തിച്ചു. സൈന്യം എത്രയുണ്ടോ അത്രയും പേരെ ഒരൊറ്റ പശുവിനാൽ സന്തോഷിപ്പിച്ചു; ഇതുതന്നെയാണ് അവളുടെ മാഹാത്മ്യം; എന്നാൽ കഥയുടെ വഴിത്തിരിവ് ഇവിടെത്തന്നെ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.

രാജർഷിയായ വിശ്വാമിത്രനും അപ്പോൾ ഹൃഷ്ടനും പുഷ്ടനുമായി: അന്തഃപുരത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠസ്ത്രീകളോടും ബ്രാഹ്മണരോടും പുരോഹിതനോടും അമാത്യരോടും മന്ത്രിമാരോടും ഭൃത്യന്മാരോടുംകൂടി ആ രാജാവ് പൂജിക്കപ്പെട്ടു. അത്യന്തം ഹർഷത്തോടെ അദ്ദേഹം വസിഷ്ഠനോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ കവി പൂജിക്കപ്പെട്ടവരുടെ നിര എണ്ണിപ്പറയുന്നു: അന്തഃപുരം, ബ്രാഹ്മണർ, പുരോഹിതൻ, അമാത്യന്മാർ, മന്ത്രിമാർ, ഭൃത്യന്മാർ; വസിഷ്ഠന്റെ ആതിഥ്യത്തിൽ ആരും ഒഴിവാക്കപ്പെട്ടില്ലെന്ന് ഇതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ടിട്ടും രാജാവിനു തൃപ്തി കിട്ടുന്നില്ല; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദൃഷ്ടി പശുവിന്മേൽ പതിക്കുന്നു.

അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ‘ബ്രഹ്മർഷേ, പൂജ്യനായ അങ്ങയാൽ ഞാൻ പൂജിക്കപ്പെട്ടു, നന്നായി സത്കരിക്കപ്പെട്ടു. വാക്ചതുരാ, കേട്ടാലും; ഞാൻ ഒരു കാര്യം പറയാം.’ ഇവിടെ വസിഷ്ഠനാണ് പൂജയ്ക്കു പാത്രമെന്നും എന്നിട്ടും അദ്ദേഹത്താലാണ് താൻ പൂജിക്കപ്പെട്ടതെന്നും രാജാവ് സ്വയം സമ്മതിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ വാക്ക് വരാനിരിക്കുന്ന യാചനയുടെ ആമുഖവുമാണ്: ആദ്യം പ്രശംസ, പിന്നെ അപേക്ഷ എന്നതാണ് ലൗകികരീതി.

‘ഒരു ലക്ഷം പശുക്കൾക്കു പകരം ശബളയെ എനിക്കു തരിക. ഭഗവാനേ, ഇതൊരു രത്നമാണ്; രത്നങ്ങൾ രാജാവിനുള്ളതുമാണ്. അതിനാൽ ശബളയെ എനിക്കു തരിക; ബ്രാഹ്മണാ, ധർമപ്രകാരം ഇവൾ എന്റേതുതന്നെ.’ ഇവിടെ വിശ്വാമിത്രന്റെ തർക്കം ഓർക്കേണ്ടതാണ്: രാജ്യത്തുണ്ടാകുന്ന ഏതു രത്നവും രാജാവിനുള്ളതാണ് എന്നതാണ് രാജനീതിയുടെ വിധി; ആ വിധി അദ്ദേഹം ആശ്രമത്തിലെ പശുവിനും ബാധകമാക്കുന്നു. എന്നാൽ ആശ്രമം രാജ്യമല്ല, പശു ഭണ്ഡാരത്തിലെ രത്നവുമല്ല; ഇവിടെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭ്രമം. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ ഭഗവാനും മുനിശ്രേഷ്ഠനുമായ വസിഷ്ഠൻ മറുപടി നൽകാൻ ഒരുങ്ങി.

ധർമാത്മാവായ വസിഷ്ഠൻ രാജാവിനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, ഒരു ലക്ഷം പശുക്കൾക്കു പകരമായോ നൂറുകോടി പശുക്കൾക്കു പകരമായോ വെള്ളിക്കൂമ്പാരങ്ങൾക്കു പകരമായോ ഞാൻ ശബളയെ തരില്ല. ശത്രുനാശകാ, ഇവൾ എന്നിൽനിന്ന് ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടേണ്ടവളല്ല.’ മുനിയുടെ ഉത്തരം ചുരുങ്ങിയതും ദൃഢവുമാണ്. വിലകൊടുത്തു വാങ്ങാവുന്നത് ഒരു വസ്തുവാണ്; ധർമത്തിന്റെ അംഗമായവൾ വസ്തുവല്ല. ഇതുതന്നെയാണ് രണ്ടു കാഴ്ചപ്പാടുകളുടെയും അടിസ്ഥാനഭേദം: രാജാവ് വില കണക്കാക്കുന്നു, മുനി ബന്ധം കണക്കാക്കുന്നു.

‘ആത്മനിയന്ത്രണമുള്ള പുരുഷന്റെ കീർത്തി എങ്ങനെ ശാശ്വതമോ, അങ്ങനെ ശബള എനിക്കു ശാശ്വതയാണ്. ഹവ്യവും കവ്യവും ജീവിതയാത്രയും ഇവളെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. അഗ്നിഹോത്രം, ബലി, ഹോമം, സ്വാഹാകാരം, വഷട്കാരം, പലതരം വിദ്യകൾ എന്നിവയും ഇവളെത്തന്നെ ആശ്രയിക്കുന്നു. രാജർഷേ, ഇതെല്ലാം ഇവളെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു, ഇതിൽ സംശയമില്ല. സത്യമായും ഇവളാണ് എന്റെ സർവസ്വം, ഇവൾതന്നെയാണ് എന്നെ സന്തോഷിപ്പിക്കുന്നവൾ.’ ഇവിടെ മുനി പശുവിന്റെ വില ദ്രവ്യംകൊണ്ടല്ല, കർമംകൊണ്ടാണ് അളക്കുന്നത്. ദേവന്മാർക്കു ഹവ്യം, പിതൃക്കൾക്കു കവ്യം, തനിക്കു ജീവിതയാത്ര: മൂന്നും ഇവളിൽത്തന്നെ ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ശബളയെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് വസിഷ്ഠന്റെ ധർമജീവിതം മുഴുവൻ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതുതന്നെയായിരിക്കും.

‘രാജാവേ, പല കാരണങ്ങളാലും ഞാൻ നിനക്കു ശബളയെ തരില്ല.’ വസിഷ്ഠൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ വാക്ചതുരനായ വിശ്വാമിത്രൻ അത്യന്തം ക്ഷോഭത്തോടെ പറഞ്ഞു: ‘സ്വർണക്കച്ചകളും കണ്ഠാഭരണങ്ങളും സ്വർണത്തോട്ടികളുംകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച പതിനാലായിരം ആനകളെ ഞാൻ അങ്ങേക്കു തരാം; വെളുത്ത കുതിരകളെ പൂട്ടിയ നാലുകുതിരകളുള്ള സ്വർണരഥങ്ങളും...’ ‘സംരബ്ധതരം’ (കൂടുതൽ ക്ഷോഭത്തോടെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് സൗഹൃദം പതുക്കെ വിവാദത്തിലേക്കു നീങ്ങുന്നുവെന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ദാനപ്പട്ടിക വളർന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു: ആനകൾ, രഥങ്ങൾ, കുതിരകൾ, പശുക്കൾ, രത്നങ്ങൾ; എന്നാൽ സംഖ്യ വളരുന്തോറും യാചകന്റെ ദൈന്യവും പ്രകടമാകുന്നു.

‘കിങ്ങിണികൾകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച എണ്ണൂറ് (രഥങ്ങൾ) ഞാൻ അങ്ങേക്കു തരാം; സുവ്രതാ, നല്ല ദേശത്തും നല്ല കുലത്തിലും ജനിച്ച മഹാശക്തിയുള്ള പതിനോരായിരം കുതിരകളെ അങ്ങേക്കു തരാം. പലനിറങ്ങളുള്ള, പ്രായമൊത്ത ഒരുകോടി പശുക്കളെയും തരാം; ശബളയെ എനിക്കു തരിക. ദ്വിജോത്തമാ, എത്ര രത്നങ്ങളോ സ്വർണമോ അങ്ങ് ആഗ്രഹിക്കുന്നുവോ അതെല്ലാം അങ്ങേക്കു തരാം; ശബളയെ എനിക്കു തരിക.’ ഇവിടെ ‘ദീയതാം ശബളാ മമ’ (ശബളയെ എനിക്കു തരിക) എന്ന പദം വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു; ഈ ആവർത്തനംതന്നെ രാജാവിന്റെ മനസ്സിൽ ഉറച്ചുപോയ നിർബന്ധത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാജ്യം മുഴുവൻ കൊടുക്കാനും അദ്ദേഹം തയ്യാറാണ്, പശുവിനെ മാത്രം മതി.

ധീമാനായ വിശ്വാമിത്രൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഭഗവാൻ വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, ഒരു വിധത്തിലും ഞാൻ ശബളയെ തരില്ല. ഇവൾതന്നെയാണ് എന്റെ രത്നം, ഇവൾതന്നെയാണ് എന്റെ ധനം, ഇവൾതന്നെയാണ് എന്റെ സർവസ്വം, ഇവൾതന്നെയാണ് എന്റെ ജീവിതം.’ ‘ഏതദേവ’ (ഇതുതന്നെ) എന്ന നാലു പദങ്ങൾകൊണ്ട് മുനി തന്റെ നിലപാട് ദൃഢമാക്കുന്നു. രാജാവ് രത്നങ്ങൾകൊണ്ടു പ്രലോഭിപ്പിക്കുന്നു; മുനിയാകട്ടെ പറയുന്നു: എന്റെ രത്നം ഇവൾതന്നെ, പിന്നെ നിന്റെ രത്നങ്ങൾകൊണ്ട് എന്തു കാര്യം? ‘ജീവിതം’ എന്ന അവസാനപദമാണ് ഏറ്റവും ഗൗരവമുള്ളത്: പശുവിനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് മരണതുല്യമാണ് എന്നാണ് മുനിയുടെ അഭിപ്രായം.

‘ദർശവും പൗർണമാസവും ധാരാളം ദക്ഷിണയുള്ള യജ്ഞങ്ങളും പലതരം ക്രിയകളും: രാജാവേ, ഇതുതന്നെയാണ് എന്റെ എല്ലാം. എന്റെ എല്ലാ ക്രിയകളുടെയും മൂലം ഇവളാണ്, ഇതിൽ സംശയമില്ല. ഏറെ പുലമ്പിയിട്ട് എന്തു കാര്യം? കാമധേനുവിനെ ഞാൻ തരില്ല.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മുനി സംവാദം അവസാനിപ്പിക്കുന്നു. സർഗം ഇവിടെത്തന്നെ നിൽക്കുന്നു: കലഹമില്ല, ശാപമില്ല, ദൃഢമായ നിഷേധം മാത്രം. എന്നാൽ ഈ നിഷേധംതന്നെയാണ് അടുത്ത സർഗത്തിലെ ബലാത്കാരത്തിന്റെയും, പിന്നീട് വിശ്വാമിത്രനും വസിഷ്ഠനും തമ്മിലുള്ള ദീർഘമായ വൈരത്തിന്റെയും മൂലം. കവി ഇവിടെ രണ്ടു ധർമങ്ങളെ മുഖാമുഖം നിർത്തുന്നു: രാജാവിന്റെ അധികാരധർമവും തപസ്വിയുടെ ആശ്രമധർമവും; ഇവയുടെ സംഘർഷത്തിൽനിന്നാണ് വിശ്വാമിത്രന്റെ ബ്രഹ്മർഷിത്വത്തിലേക്കുള്ള യാത്ര ആരംഭിക്കുന്നത്.

In the previous sarga Vasiṣṭha had summoned Śabalā and told her to produce food and drink of all six flavours to honour Viśvāmitra and his army. This sarga shows what came of that command. Addressed in this way by Vasiṣṭha, Śabalā, the cow who yields every wish, provided each man with exactly what he wanted, so that no one's desire went unmet. Out of her came sugar cane, honey, parched grain, maireya wine and the finest liquors, costly drinks and foods of every kind. The wish-granting cow gives not only milk but everything needed for sacrifice and for honouring guests, and that is why she is called the one who yields every wish.

There were heaps of steaming rice like mountains, dainty dishes, lentil soups and rivers of curds, thousands of full servings of juices of many flavours and khāṇḍava sweets, and dishes made with jaggery. The poet shows the generosity of the welcome by exaggeration: the rice rises in mountains and the curds flow like streams. This tells us that Śabalā's wealth is not human but divine, and that divine wealth will become the seed of Viśvāmitra's greed.

Everyone was content, and the place was full of well-fed, happy people; Viśvāmitra's whole army, Rāma, was richly feasted by Vasiṣṭha. The key word is "richly feasted": not merely fed, but satisfied to the full. An entire army was contented by a single cow, and that is her greatness; but here too lies the turning point of the story.

The royal seer Viśvāmitra himself was well fed and delighted, and so were all who came with him — the ladies of his household, his brahmins and chaplain, his ministers, counsellors and servants — all were honoured. Filled with joy, he spoke to Vasiṣṭha. The poet lists everyone who was honoured, showing that no one was left out of Vasiṣṭha's welcome. Yet though he had been honoured, the king was not content: his eyes fell on the cow.

"Brahmin," he said, "you have honoured me and entertained me well, though it is you who deserve honour. Listen, master of speech; I have something to say to you." The king himself admits that Vasiṣṭha is the one worthy of honour, and yet he is the one who has been honoured. But these words are also the prelude to a request: first praise, then the petition, as is the way of the world.

"Give me Śabalā in exchange for a hundred thousand cows. She is a jewel, holy one, and jewels belong to the king. So give me Śabalā; by right, brahmin, she is mine." Viśvāmitra's reasoning should be understood: by the rule of statecraft, any jewel that appears in a kingdom belongs to the king, and he applies that rule to a cow in a hermitage. But a hermitage is not a kingdom and the cow is no jewel for a treasury, and there lies his mistake. So addressed, the blessed Vasiṣṭha, bull among sages, prepared to reply.

The righteous Vasiṣṭha answered the king: "Not for a hundred thousand cows, king, not for a hundred crores of them, not for heaps of silver will I give Śabalā away. Tamer of foes, she does not deserve to be parted from me." The sage's answer is short and firm. What can be bought for a price is a mere thing; she who is a part of dharma is no thing. This is the root difference between the two views: the king counts price, the sage counts the bond.

"Śabalā is mine for ever, as lasting fame belongs to a self-possessed man. On her rest my offerings to the gods and to the ancestors, and my very livelihood. My agnihotra, my bali offerings and oblations, the calls of svāhā and vaṣaṭ, and my many branches of learning all depend on her. All this depends on her, royal seer, without any doubt. In truth she is everything I have, and she is my contentment." The sage measures the cow's worth not in goods but in rites. Offerings to the gods, offerings to the ancestors and his own livelihood are all bound up in her, so to give up Śabalā would be to give up his whole life of dharma.

"For many reasons, king, I will not give you Śabalā." At this Viśvāmitra, skilled in speech, spoke far more heatedly: "I will give you fourteen thousand elephants with golden girths and neck-chains and golden goads, and of golden chariots drawn by four white horses..." The words "far more heatedly" show friendship sliding step by step into a quarrel. The list of gifts keeps growing — elephants, chariots, horses, cows, jewels — but the higher the numbers climb, the plainer the petitioner's neediness becomes.

"...eight hundred, hung with little bells, and eleven thousand spirited horses of fine country and good breeding, keeper of noble vows. I will give you a crore of cows of many colours, all in their prime — only let Śabalā be given to me. Whatever jewels or gold you want, best of brahmins, I will give you all of it; only let Śabalā be given to me." The repeated "let Śabalā be given to me" shows how the demand has fixed itself in the king's mind. He is ready to give up practically his whole kingdom; he wants only the cow.

Addressed thus by the wise Viśvāmitra, the blessed Vasiṣṭha said: "I will not give Śabalā away, king, on any terms at all. She alone is my jewel, she alone my wealth, she alone all I own, she alone my life." With four repetitions of "she alone" the sage makes his refusal firm. The king tempts him with jewels, and the sage replies that she is his jewel; what use are the king's? The last word, "my life," is the heaviest of all: to give up the cow would be like dying.

"My new-moon and full-moon rites, my sacrifices with their ample fees and all my various observances — all of it, king, is she. Every rite of mine is rooted in her; there is no doubt of that. What is the use of all this talk? I will not give away the cow that yields every wish." With that the sage ended the conversation. The sarga stops here, with no quarrel and no curse, only a firm refusal. But that refusal is the root of the violence of the next sarga and of the long enmity between Viśvāmitra and Vasiṣṭha. The poet sets two dharmas face to face, the king's dharma of authority and the ascetic's dharma of the hermitage, and from their clash Viśvāmitra's journey to becoming a brahmarṣi begins.