पूर्वसर्गे वसिष्ठस्य ब्रह्मदण्डेन विश्वामित्रस्य सर्वाणि अस्त्राणि हतानि; तेन सः क्षत्रबलं निन्दित्वा ब्रह्मत्वप्राप्तये महत् तपः आस्थातुं प्रतिज्ञातवान्। अस्मिन् सर्गे सा एव प्रतिज्ञा कर्मणि परिणमति। आत्मनः निग्रहं स्मरन् संतप्तहृदयः सः महात्मना वसिष्ठेन कृतवैरः पुनः पुनः विनिःश्वस्य महिष्या सह दक्षिणां दिशं जगाम। तत्र महातपाः विश्वामित्रः परमं घोरं तपः अतपत्। अत्र द्रष्टव्यम् — पराजयः तस्य उत्साहं न हन्ति, अपि तु तपसि एव तं दृढतरं नियोजयति; वैरम् अपि तपसः निमित्तं भवति। ‘निग्रहम्’ इति पदेन कविः तस्य मनसि स्थितं पराभवस्मरणं दर्शयति; ‘विनिःश्वस्य विनिःश्वस्य’ इति आम्रेडितेन च तस्य अशान्तिः सूच्यते। महिष्या सह गमनेन च एतत् ज्ञायते यत् सः अद्यापि गृहस्थः एव, न तु सर्वत्यागी।

तत्र सः फलमूलाशनः दान्तः च भूत्वा परमं तपः चचार। तदा तस्य सत्यधर्मपरायणाः पुत्राः जज्ञिरे — हविष्यन्दः, मधुष्यन्दः, दृढनेत्रः, महारथः इति। एवं तस्य तपसः वर्षसहस्रं पूर्णं जातम्। अत्र कविः सूचयति यत् तपः तस्य गृहस्थधर्मं न बाधते; महिष्या सह गतस्य तस्य सन्ततिः अपि धर्मपरायणा एव भवति। ‘दान्तः’ इति पदेन इन्द्रियनिग्रहः एव तपसः मूलम् इति ज्ञाप्यते। वर्षसहस्रम् इति कालमानम् अत्र पुराणरीत्या गृह्यते; तावता कालेन तपः परिपक्वं भवति।

वर्षसहस्रे पूर्णे लोकपितामहः ब्रह्मा तपोधनं विश्वामित्रं प्रति मधुरं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘हे कुशिकात्मज, तपसा त्वया राजर्षिलोकाः जिताः; अनेन तपसा वयं त्वां राजर्षिः इति विद्मः।’ एवम् उक्त्वा लोकानां परमेश्वरः महातेजाः ब्रह्मा देवैः सह त्रिविष्टपं ब्रह्मलोकं च जगाम। तत् श्रुत्वा विश्वामित्रः अपि लज्जया किञ्चित् अवाङ्मुखः अभवत्। अत्र मननीयम् — ब्रह्मणः वचनं वस्तुतः प्रशंसा, किन्तु विश्वामित्राय तत् एव अपमानः; यतः सः ब्राह्मण्यम् इच्छति, न पुनः राजर्षित्वम्। ‘विद्महे’ इति बहुवचनेन ब्रह्मा देवगणस्य सम्मतिम् अपि वहति।

महता दुःखेन आविष्टः समन्युः च सः इदम् अब्रवीत् — ‘मया सुमहत् तपः तप्तम्, तथापि देवाः सर्षिगणाः च सर्वे मां राजर्षिः इति एव विदुः; मन्ये अस्य तपसः फलं नास्ति।’ एवं मनसा निश्चित्य सः महातपाः भूयः एव तपसि प्रववृते। अत्र तस्य असन्तोषः एव अग्रिमस्य उत्कर्षस्य बीजम्; यः लब्धेन तुष्यति सः न उत्तरं पदम् आरोहति। ‘तपः फलं नास्ति’ इति वचनं क्रोधजम्, न तु सिद्धान्तवचनम्; एतत् एव तस्य पुनः तपसि प्रवृत्तेः कारणम्।

धर्मात्मा परमात्मवान् सः पुनः तपः चचार इति रामं प्रति शतानन्दः कथयति। एतस्मिन् एव काले सत्यवादी जितेन्द्रियः इक्ष्वाकुकुलवर्धनः त्रिशङ्कुः नाम राजा आसीत्। तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना — ‘यजेयम्’ इति। अत्र कथा विश्वामित्रात् त्रिशङ्कुं प्रति परिवर्तते; एतौ एव द्वौ अग्रिमेषु सर्गेषु मिलित्वा महतीम् आख्यायिकां जनयतः। त्रिशङ्कोः विशेषणानि — सत्यवादी, जितेन्द्रियः, कुलवर्धनः च — तस्य गुणान् दर्शयन्ति; तथापि एका अनुचिता कामना तं पातयिष्यति।

‘अनेन यज्ञेन स्वशरीरेण एव देवतानां परां गतिं गच्छेयम्’ इति तस्य अभिलाषः। सः वसिष्ठं समाहूय स्वं चिन्तितं कथयामास। महात्मा वसिष्ठः तु ‘अशक्यम् एतत्’ इति उक्तवान्। वसिष्ठेन प्रत्याख्यातः सः राजा दक्षिणां दिशं ययौ। सशरीरस्वर्गगमनम् इति शास्त्रविरुद्धा कामना; अतः कुलपुरोहितः तां न अनुमन्यते। अत्र गुरोः निषेधः एव कथायाः सर्वस्य अनर्थस्य आरम्भः। शरीरं हि पाञ्चभौतिकम्; तेन सह स्वर्गप्राप्तिः धर्मशास्त्रेण न विहिता, अतः वसिष्ठः ‘अशक्यम्’ इति संक्षेपेण एव उत्तरं ददाति।

ततः तत्कर्मसिद्ध्यर्थं सः नृपः तस्य महात्मनः पुत्रान् प्रति गतः — यत्र वासिष्ठाः दीर्घकालं तपः तेपिरे। महातेजाः त्रिशङ्कुः तत्र परमभास्वरं मनस्विनां वसिष्ठपुत्राणां शतं तप्यमानं ददर्श। पितुः प्रत्याख्यानम् अनादृत्य पुत्रान् प्रति गमनम् एव तस्य दोषस्य मूलम्; एतत् एव अग्रिमे सर्गे शापस्य हेतुः भविष्यति। ‘शतं परमभास्वरम्’ इति वसिष्ठपुत्राणां संख्या तेजः च उक्तम्; ते सर्वे अपि पितुः तुल्याः तपस्विनः।

सः तान् सर्वान् एव गुरोः सुतान् महात्मनः अभिगम्य आनुपूर्व्येण अभिवाद्य लज्जया किञ्चित् अवाङ्मुखः कृताञ्जलिः च सर्वान् एव इदम् अब्रवीत् — ‘शरण्यान् भवतः अहं शरणं प्रपन्नः, शरणं गतः।’ शरणागतिः एव तस्य एकम् अवलम्बनम्; राजा अपि याचकवत् नम्रः भवति। ‘शरण्यान् शरणं गतः’ इति पदद्वयेन शरणदातॄणां शरणदानयोग्यता च याचकस्य दैन्यं च उभयम् उक्तम्।

‘भद्रं वः। महात्मना वसिष्ठेन अहं प्रत्याख्यातः। महायज्ञं यष्टुकामः अहम्; तत् अनुज्ञातुं भवन्तः अर्हन्ति। सर्वान् गुरुपुत्रान् नमस्कृत्य प्रसादये; शिरसा प्रणतः तपसि स्थितान् ब्राह्मणान् याचे।’ अत्र ‘अनुज्ञातुम्’ इति पदं सूचयति यत् सः न केवलम् ऋत्विजः इच्छति, अपि तु गुरुकुलस्य अनुमतिम् अपि। राजा स्वयं शिरसा प्रणतः इति एतत् तस्य तीव्राम् इच्छां दर्शयति।

‘समाहिताः भवन्तः सिद्ध्यर्थं मां याजयन्तु, येन अहं सशरीरः एव देवलोकम् अवाप्नुयाम्। हे तपोधनाः, वसिष्ठेन प्रत्याख्यातः अहं गुरुपुत्रान् ऋते अन्यां काञ्चित् गतिं न पश्यामि। सर्वेषाम् इक्ष्वाकूणां पुरोधाः एव परमा गतिः; तस्मात् अनन्तरं भवन्तः एव मम दैवतम्।’ एतेन सर्गः त्रिशङ्कोः प्रार्थनायाम् एव विरमति। अग्रिमे सर्गे वसिष्ठपुत्राः क्रुद्धाः तं शपन्ति, तेन सः चाण्डालतां प्राप्य विश्वामित्रस्य शरणं गच्छति — एवम् एतौ कथातन्तू मिलतः।

గత సర్గలో వసిష్ఠుని బ్రహ్మదండంతో విశ్వామిత్రుని అస్త్రాలన్నీ హతమయ్యాయి; దానితో అతడు క్షత్రబలాన్ని నిందించి బ్రహ్మత్వప్రాప్తి కోసం మహాతపస్సును ఆశ్రయిస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. ఈ సర్గలో ఆ ప్రతిజ్ఞే కార్యరూపం దాల్చుతుంది. తనకు జరిగిన నిగ్రహాన్ని (పరాభవాన్ని) తలచుకుంటూ, తపిస్తున్న హృదయంతో, మహాత్ముడైన వసిష్ఠునితో వైరం పెట్టుకున్న అతడు మళ్ళీ మళ్ళీ నిట్టూర్చుతూ పట్టమహిషితో కలిసి దక్షిణదిశకు వెళ్ళాడు. అక్కడ మహాతపస్వి విశ్వామిత్రుడు పరమ ఘోరమైన తపస్సు చేశాడు. ఇక్కడ గమనించాలి: పరాజయం అతని ఉత్సాహాన్ని చంపదు, తపస్సులోనే అతనిని మరింత దృఢంగా నియోగిస్తుంది; వైరం కూడా తపస్సుకు నిమిత్తమవుతుంది. ‘నిగ్రహమ్’ అనే పదంతో కవి అతని మనసులో నిలిచి ఉన్న పరాభవ స్మృతిని చూపుతున్నాడు; ‘వినిఃశ్వస్య వినిఃశ్వస్య’ (మళ్ళీ మళ్ళీ నిట్టూర్చి) అనే ద్విరుక్తితో అతని అశాంతి సూచింపబడుతుంది. పట్టమహిషితో కలిసి వెళ్ళడంతో అతడు ఇంకా గృహస్థుడే, సర్వసంగపరిత్యాగి కాదని తెలుస్తుంది.

అక్కడ అతడు ఫలమూలాలను భుజిస్తూ, ఇంద్రియనిగ్రహంతో పరమ తపస్సు చేశాడు. అప్పుడు అతనికి సత్యధర్మపరాయణులైన పుత్రులు పుట్టారు: హవిష్యందుడు, మధుష్యందుడు, దృఢనేత్రుడు, మహారథుడు. ఈ విధంగా అతని తపస్సుకు వెయ్యి సంవత్సరాలు నిండాయి. ఇక్కడ తపస్సు అతని గృహస్థధర్మానికి బాధ కలిగించదని కవి సూచిస్తున్నాడు; పట్టమహిషితో వెళ్ళిన అతని సంతానం కూడా ధర్మపరాయణమే అవుతుంది. ‘దాంతః’ (ఇంద్రియనిగ్రహం గలవాడు) అనే పదంతో ఇంద్రియనిగ్రహమే తపస్సుకు మూలమని తెలియజేయబడుతుంది. ‘వెయ్యి సంవత్సరాలు’ అనే కాలమానాన్ని ఇక్కడ పురాణరీతిలో గ్రహించాలి; అంతకాలంలో తపస్సు పరిపక్వమవుతుంది.

వెయ్యి సంవత్సరాలు నిండగా లోకపితామహుడైన బ్రహ్మ తపోధనుడైన విశ్వామిత్రునితో మధురమైన మాట అన్నాడు: ‘కుశికపుత్రా, తపస్సుతో నీవు రాజర్షిలోకాలను జయించావు; ఈ తపస్సుతో మేము నిన్ను రాజర్షిగా ఎరుగుతున్నాము.’ ఇలా చెప్పి లోకాలకు పరమేశ్వరుడు, మహాతేజస్వి అయిన బ్రహ్మ దేవతలతో కలిసి స్వర్గానికీ బ్రహ్మలోకానికీ వెళ్ళాడు. అది విని విశ్వామిత్రుడు కూడా సిగ్గుతో కొంత తల వంచుకున్నాడు. ఇక్కడ మననం చేయదగినది: బ్రహ్మ మాట వాస్తవానికి ప్రశంసే, కానీ విశ్వామిత్రునికి అదే అవమానం; ఎందుకంటే అతడు బ్రాహ్మణ్యాన్ని కోరుతున్నాడు, రాజర్షిత్వాన్ని కాదు. ‘విద్మహే’ (మేము ఎరుగుతున్నాము) అనే బహువచనంతో బ్రహ్మ దేవగణపు సమ్మతిని కూడా మోస్తున్నాడు.

గొప్ప దుఃఖంతో నిండి, కోపంతో కూడి అతడు ఇలా అన్నాడు: ‘నేను మిక్కిలి గొప్ప తపస్సు చేశాను, అయినా దేవతలూ ఋషిగణాలూ అందరూ నన్ను రాజర్షి అనే ఎరుగుతున్నారు; ఈ తపస్సుకు ఫలం లేదని భావిస్తున్నాను.’ ఇలా మనసులో నిశ్చయించుకొని ఆ మహాతపస్వి మళ్ళీ తపస్సులో నిమగ్నమయ్యాడు. ఇక్కడ అతని అసంతృప్తే రాబోయే ఉత్కర్షకు బీజం; లభించినదానితో తృప్తిపడేవాడు పై మెట్టు ఎక్కడు. ‘తపస్సుకు ఫలం లేదు’ అనే మాట క్రోధం నుండి పుట్టినది, సిద్ధాంతవాక్యం కాదు; అతడు మళ్ళీ తపస్సులో ప్రవేశించడానికి ఇదే కారణం.

ధర్మాత్ముడు, పరమ ఆత్మనిగ్రహం గలవాడు అయిన అతడు మళ్ళీ తపస్సు చేశాడని శతానందుడు రామునికి చెబుతున్నాడు. సరిగ్గా ఈ కాలంలోనే సత్యవాది, జితేంద్రియుడు, ఇక్ష్వాకువంశాన్ని వర్ధిల్లజేసేవాడు అయిన త్రిశంకుడు అనే రాజు ఉండేవాడు. అతనికి ‘యజ్ఞం చేయాలి’ అనే ఆలోచన కలిగింది. ఇక్కడ కథ విశ్వామిత్రుని నుండి త్రిశంకుని వైపు మళ్ళుతుంది; ఈ ఇద్దరే తరువాతి సర్గలలో కలిసి గొప్ప ఆఖ్యాయికను సృష్టిస్తారు. త్రిశంకుని విశేషణాలు, అంటే సత్యవాది, జితేంద్రియుడు, వంశవర్ధనుడు అనేవి, అతని గుణాలను చూపుతాయి; అయినా ఒక్క అనుచితమైన కోరిక అతనిని పతనం చేస్తుంది.

‘ఈ యజ్ఞంతో నా శరీరంతోనే దేవతల పరమగతిని పొందాలి’ అని అతని అభిలాష. అతడు వసిష్ఠుని పిలిపించి తన ఆలోచనను చెప్పాడు. మహాత్ముడైన వసిష్ఠుడు మాత్రం ‘ఇది అశక్యం’ అన్నాడు. వసిష్ఠుడు తిరస్కరించగా ఆ రాజు దక్షిణదిశకు వెళ్ళాడు. శరీరంతో స్వర్గానికి వెళ్ళడం అనేది శాస్త్రవిరుద్ధమైన కోరిక; కాబట్టి కులపురోహితుడు దానిని అంగీకరించడు. ఇక్కడ గురువు నిషేధమే కథలోని అనర్థాలన్నిటికీ ఆరంభం. శరీరం పాంచభౌతికమైనది; దానితో స్వర్గప్రాప్తి ధర్మశాస్త్రంలో విధింపబడలేదు, కాబట్టి వసిష్ఠుడు ‘అశక్యం’ అని సంక్షిప్తంగానే సమాధానమిస్తాడు.

తరువాత ఆ కార్యసిద్ధి కోసం ఆ రాజు ఆ మహాత్ముని పుత్రుల దగ్గరకు వెళ్ళాడు, అక్కడ వాసిష్ఠులు దీర్ఘకాలంగా తపస్సు చేస్తున్నారు. మహాతేజస్వి త్రిశంకుడు అక్కడ పరమ కాంతిమంతులైన, మనస్వులైన వందమంది వసిష్ఠపుత్రులు తపస్సు చేస్తుండడం చూశాడు. తండ్రి తిరస్కారాన్ని లెక్కచేయకుండా పుత్రుల దగ్గరకు వెళ్ళడమే అతని దోషానికి మూలం; ఇదే తరువాతి సర్గలో శాపానికి కారణమవుతుంది. ‘శతం పరమభాస్వరమ్’ (పరమ కాంతిమంతులైన వందమంది) అనడంతో వసిష్ఠపుత్రుల సంఖ్యా తేజస్సూ చెప్పబడ్డాయి; వారందరూ తండ్రితో సమానమైన తపస్వులే.

అతడు గురుపుత్రులైన ఆ మహాత్ములందరి దగ్గరకూ వెళ్ళి, వరుసగా అభివాదం చేసి, సిగ్గుతో కొంత తలవంచుకొని, చేతులు జోడించి అందరితో ఇలా అన్నాడు: ‘శరణు ఇవ్వగల మిమ్మల్ని నేను శరణుజొచ్చాను, శరణు వేడుకుంటున్నాను.’ శరణాగతియే అతనికి ఏకైక ఆధారం; రాజు కూడా యాచకునిలా నమ్రుడవుతాడు. ‘శరణ్యాన్ శరణం గతః’ (శరణ్యులను శరణుజొచ్చాను) అనే పదద్వయంతో శరణిచ్చేవారి యోగ్యతా, యాచకుని దైన్యమూ రెండూ చెప్పబడ్డాయి.

‘మీకు శుభమగుగాక. మహాత్ముడైన వసిష్ఠుడు నన్ను తిరస్కరించాడు. మహాయజ్ఞం చేయాలని కోరుతున్నాను; దానికి మీరు అనుమతినివ్వాలి. గురుపుత్రులందరికీ నమస్కరించి ప్రసన్నులను చేసుకుంటున్నాను; శిరస్సు వంచి, తపస్సులో నిలిచిన బ్రాహ్మణులైన మిమ్మల్ని యాచిస్తున్నాను.’ ఇక్కడ ‘అనుజ్ఞాతుమ్’ (అనుమతించడానికి) అనే పదం అతడు ఋత్విక్కులను మాత్రమే కాదు, గురుకుల అనుమతిని కూడా కోరుతున్నాడని సూచిస్తుంది. రాజు తానే శిరస్సు వంచి ప్రణమిల్లడం అతని తీవ్రమైన కోరికను చూపుతుంది.

‘నేను శరీరంతోనే దేవలోకాన్ని పొందేలా, ఏకాగ్రచిత్తులై సిద్ధి కోసం మీరు నాచేత యజ్ఞం చేయించండి. తపోధనులారా, వసిష్ఠుడు తిరస్కరించిన నాకు గురుపుత్రులు తప్ప వేరే గతి కనిపించడం లేదు. ఇక్ష్వాకులందరికీ పురోహితుడే పరమగతి; అతని తరువాత మీరే నాకు దైవం.’ దీనితో సర్గ త్రిశంకుని ప్రార్థనతోనే విరమిస్తుంది. తరువాతి సర్గలో వసిష్ఠపుత్రులు క్రుద్ధులై అతనిని శపిస్తారు, దానితో అతడు చండాలత్వం పొంది విశ్వామిత్రుని శరణుజొరతాడు; ఈ విధంగా ఈ రెండు కథాతంతువులూ కలుస్తాయి.

முந்தைய சர்க்கத்தில் வசிஷ்டரின் பிரம்மதண்டத்தால் விசுவாமித்திரரின் அஸ்திரங்கள் அனைத்தும் அழிக்கப்பட்டன; அதனால் அவர் க்ஷத்திரிய வலிமையை இகழ்ந்து, பிரம்ம நிலையை அடைவதற்காகப் பெருந்தவம் மேற்கொள்வதாக உறுதிபூண்டார். இந்தச் சர்க்கத்தில் அதே உறுதி செயலாக மாறுகிறது. தமக்கு நேர்ந்த அடக்குமுறையை நினைத்து வெந்த இதயத்துடன், மகாத்மாவான வசிஷ்டருடன் பகை கொண்ட அவர், மீண்டும் மீண்டும் பெருமூச்சுவிட்டுக்கொண்டு, பட்டத்தரசியுடன் தென்திசைக்குச் சென்றார். அங்கே பெருந்தவமுடைய விசுவாமித்திரர் மிகக் கொடிய தவம் செய்தார். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது: தோல்வி அவரது ஊக்கத்தைக் கொல்லவில்லை, மாறாக அவரைத் தவத்தில் மேலும் உறுதியாக ஈடுபடுத்துகிறது; பகையும் தவத்துக்குக் காரணமாகிறது. ‘நிக்ரஹம்’ (அடக்குமுறை) என்ற சொல்லால் கவிஞர் அவர் மனத்தில் நிலைத்திருந்த தோல்வியின் நினைவைக் காட்டுகிறார்; ‘பெருமூச்சுவிட்டு, பெருமூச்சுவிட்டு’ என்ற இரட்டிப்பால் அவரது அமைதியின்மை குறிப்பிடப்படுகிறது. பட்டத்தரசியுடன் சென்றதால், அவர் இன்னும் இல்லறத்தாரே, அனைத்தையும் துறந்தவர் அல்லர் என்று அறியப்படுகிறது.

அங்கே அவர் பழங்களையும் கிழங்குகளையும் உண்டு, புலனடக்கத்துடன் மேலான தவம் செய்தார். அப்போது உண்மையிலும் அறத்திலும் ஈடுபாடுடைய அவருடைய மைந்தர்கள் பிறந்தனர்: ஹவிஷ்யந்தன், மதுஷ்யந்தன், திருடநேத்திரன், மகாரதன் என்போர். இவ்வாறு அவரது தவத்தில் ஆயிரம் ஆண்டுகள் நிறைவுற்றன. தவம் அவரது இல்லற அறத்துக்குத் தடையாக இல்லை என்று கவிஞர் இங்கே குறிப்பிடுகிறார்; பட்டத்தரசியுடன் சென்ற அவருக்குப் பிறந்த மக்களும் அறநெறியில் ஈடுபாடு உடையவர்களே. ‘தாந்த:’ (புலனடக்கமுடையவர்) என்ற சொல்லால், புலனடக்கமே தவத்தின் வேர் என்று உணர்த்தப்படுகிறது. ஆயிரம் ஆண்டுகள் என்ற கால அளவு இங்கே புராண முறைப்படி கொள்ளப்படுகிறது; அவ்வளவு காலத்தில் தவம் முதிர்ச்சி அடைகிறது.

ஆயிரம் ஆண்டுகள் நிறைவுற்றதும், உலகங்களுக்குப் பாட்டனான பிரம்மா தவச்செல்வரான விசுவாமித்திரரிடம் இனிய சொல்லைச் சொன்னார்: ‘குசிகரின் வழித்தோன்றலே, உன் தவத்தால் ராஜரிஷிகளின் உலகங்களை நீ வென்றாய்; இந்தத் தவத்தால் உன்னை நாங்கள் ராஜரிஷி என்று அறிகிறோம்.’ இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, உலகங்களின் மேலான ஈசனும் பேரொளி படைத்தவருமான பிரம்மா தேவர்களுடன் விண்ணுலகுக்கும் பிரம்மலோகத்துக்கும் சென்றார். அதைக் கேட்டு விசுவாமித்திரரும் நாணத்தால் சற்றே தலைகுனிந்தார். இங்கே சிந்திக்க வேண்டியது: பிரம்மாவின் சொல் உண்மையில் புகழ்ச்சியே, ஆனால் விசுவாமித்திரருக்கு அதுவே அவமானம்; ஏனெனில் அவர் விரும்புவது பிராமணத்தன்மையை, ராஜரிஷி நிலையை அல்ல. ‘வித்மஹே’ (அறிகிறோம்) என்ற பன்மையால் பிரம்மா தேவர் கூட்டத்தின் இசைவையும் சேர்த்துச் சொல்கிறார்.

பெருந்துயரால் ஆட்கொள்ளப்பட்டு, மனக்கசப்புடன் அவர் இவ்வாறு சொன்னார்: ‘நான் மிகப் பெரிய தவம் செய்தேன், ஆயினும் தேவர்களும் ரிஷிக் கூட்டங்களும் அனைவரும் என்னை ராஜரிஷி என்றே அறிகின்றனர்; இந்தத் தவத்துக்குப் பலன் இல்லை என்று கருதுகிறேன்.’ இவ்வாறு மனத்தில் முடிவு செய்து, பெருந்தவமுடைய அவர் மீண்டும் தவத்தில் ஈடுபட்டார். இங்கே அவரது அதிருப்தியே அடுத்த உயர்வுக்கு விதை; பெற்றதில் நிறைவடைபவன் அடுத்த படியில் ஏறுவதில்லை. ‘தவத்துக்குப் பலன் இல்லை’ என்ற சொல் சினத்தால் பிறந்தது, கொள்கை முடிவு அல்ல; அதுவே அவர் மீண்டும் தவத்தில் ஈடுபடக் காரணம்.

அறநெறி உள்ளமும் முழுத் தன்னடக்கமும் உடைய அவர் மீண்டும் தவம் செய்தார் என்று சதானந்தர் ராமனிடம் சொல்கிறார். இதே காலத்தில், உண்மை பேசுபவனும், புலன்களை வென்றவனும், இக்ஷ்வாகு குலத்தைப் பெருக்குபவனுமான திரிசங்கு என்ற அரசன் இருந்தான். அவனுக்கு ‘வேள்வி செய்வேன்’ என்ற எண்ணம் தோன்றியது. இங்கே கதை விசுவாமித்திரரிடமிருந்து திரிசங்குவுக்கு மாறுகிறது; இவ்விருவரே அடுத்த சர்க்கங்களில் இணைந்து ஒரு பெரும் கதையைத் தோற்றுவிக்கின்றனர். திரிசங்குவின் அடைமொழிகளான உண்மை பேசுபவன், புலன்களை வென்றவன், குலத்தைப் பெருக்குபவன் என்பவை அவனது நற்பண்புகளைக் காட்டுகின்றன; ஆயினும் தகாத ஒரே ஓர் ஆசை அவனை வீழ்த்தப்போகிறது.

‘இந்த வேள்வியால் என் சொந்த உடலோடேயே தேவர்களின் மேலான நிலையை அடைவேன்’ என்பது அவனது விருப்பம். அவன் வசிஷ்டரை அழைத்துத் தன் எண்ணத்தைச் சொன்னான். மகாத்மாவான வசிஷ்டரோ ‘இது இயலாதது’ என்றார். வசிஷ்டரால் மறுக்கப்பட்ட அந்த அரசன் தென்திசைக்குச் சென்றான். உடலோடு சொர்க்கம் செல்லுதல் என்பது சாஸ்திரத்துக்கு முரணான ஆசை; ஆகவே குலப் புரோகிதர் அதற்கு இசையவில்லை. இங்கே குருவின் மறுப்பே கதையின் எல்லாக் கேடுகளுக்கும் தொடக்கம். உடல் ஐம்பூதங்களால் ஆனது; அதனோடு சொர்க்கத்தை அடைவது தர்மசாஸ்திரத்தால் விதிக்கப்படவில்லை; ஆகவே வசிஷ்டர் ‘இயலாதது’ என்று சுருக்கமாகவே மறுமொழி தருகிறார்.

பிறகு அந்தச் செயலை நிறைவேற்றுவதற்காக அந்த அரசன், வசிஷ்டரின் மைந்தர்கள் நீண்ட காலம் தவம் செய்துகொண்டிருந்த இடத்துக்கு, அந்த மகாத்மாவின் மைந்தர்களிடம் சென்றான். பேரொளி படைத்த திரிசங்கு அங்கே, மிகுந்த ஒளியுடன் தவம் செய்துகொண்டிருந்த, மனவலிமை மிக்க வசிஷ்டரின் நூறு மைந்தர்களைக் கண்டான். தந்தையின் மறுப்பைப் பொருட்படுத்தாமல் மைந்தர்களிடம் சென்றதே அவனது குற்றத்தின் வேர்; இதுவே அடுத்த சர்க்கத்தில் சாபத்துக்குக் காரணமாகும். ‘ஒளிமிக்க நூறு பேர்’ என்பதால் வசிஷ்டரின் மைந்தர்களின் எண்ணிக்கையும் ஒளியும் சொல்லப்படுகின்றன; அவர்கள் அனைவரும் தந்தைக்கு நிகரான தவசிகளே.

அவன் குருவின் மைந்தர்களான அந்த மகாத்மாக்கள் அனைவரையும் அணுகி, வரிசைப்படி வணங்கி, நாணத்தால் சற்றே தலைகுனிந்து, கைகூப்பி அனைவரிடமும் இவ்வாறு சொன்னான்: ‘அடைக்கலம் அளிப்பவர்களான உங்களிடம் நான் அடைக்கலம் புகுந்தேன், அடைக்கலமாக வந்துள்ளேன்.’ அடைக்கலம் புகுதலே அவனுக்கு ஒரே பற்றுக்கோடு; அரசனும் இரப்பவனைப் போலப் பணிகிறான். ‘சரண்யான் சரணம் கத:’ (அடைக்கலம் அளிப்பவர்களிடம் அடைக்கலம் புகுந்தேன்) என்ற இரு சொற்களால், அடைக்கலம் அளிப்பவர்களின் தகுதியும் இரப்பவனின் எளிமையும் ஆகிய இரண்டும் சொல்லப்படுகின்றன.

‘உங்களுக்கு நலம் உண்டாகட்டும். மகாத்மாவான வசிஷ்டரால் நான் மறுக்கப்பட்டேன். ஒரு பெரும் வேள்வி செய்ய விரும்புகிறேன்; அதற்கு நீங்கள் இசைவளிக்க வேண்டும். குருவின் மைந்தர்கள் அனைவரையும் வணங்கி உங்கள் அருளை வேண்டுகிறேன்; தவத்தில் நிலைத்துள்ள பிராமணர்களான உங்களைத் தலைவணங்கி இரக்கிறேன்.’ இங்கே ‘அனுஜ்ஞாதும்’ (இசைவளிக்க) என்ற சொல், அவன் ருத்விக்குகளை மட்டுமன்றிக் குருகுலத்தின் இசைவையும் விரும்புகிறான் என்பதைக் குறிக்கிறது. அரசனே தலைவணங்கி நிற்பது அவனது தீவிரமான விருப்பத்தைக் காட்டுகிறது.

‘மனம் ஒருமுகப்பட்ட நீங்கள், நான் உடலோடேயே தேவலோகத்தை அடையும்படி, இந்தச் செயல் நிறைவேறுவதற்காக எனக்கு வேள்வி செய்துவைக்க வேண்டும். தவச்செல்வர்களே, வசிஷ்டரால் மறுக்கப்பட்ட நான் குருவின் மைந்தர்களைத் தவிர வேறு புகலிடம் எதையும் காணவில்லை. இக்ஷ்வாகுக்கள் அனைவருக்கும் புரோகிதரே மேலான புகலிடம்; அவருக்கு அடுத்து நீங்களே என் தெய்வம்.’ இதனோடு சர்க்கம் திரிசங்குவின் வேண்டுகோளிலேயே நிற்கிறது. அடுத்த சர்க்கத்தில் வசிஷ்டரின் மைந்தர்கள் சினமடைந்து அவனைச் சபிக்கின்றனர்; அதனால் அவன் சண்டாள நிலையை அடைந்து விசுவாமித்திரரிடம் அடைக்கலம் புகுகிறான்; இவ்வாறு இந்த இரு கதை இழைகளும் இணைகின்றன.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠನ ಬ್ರಹ್ಮದಂಡದಿಂದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳೂ ಹತವಾದವು; ಅದರಿಂದ ಅವನು ಕ್ಷತ್ರಬಲವನ್ನು ನಿಂದಿಸಿ ಬ್ರಹ್ಮತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಮಹಾತಪಸ್ಸನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಕಾರ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ತನಗಾದ ನಿಗ್ರಹವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾ ಬೆಂದ ಹೃದಯದ, ಮಹಾತ್ಮ ವಸಿಷ್ಠನೊಡನೆ ವೈರ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ ಪಟ್ಟದರಸಿಯೊಡನೆ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿ ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಪರಮ ಘೋರವಾದ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಪರಾಜಯ ಅವನ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಅವನನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ದೃಢವಾಗಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತದೆ; ವೈರವೂ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ನಿಮಿತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಿಗ್ರಹಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವ ಪರಾಭವದ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ವಿನಿಃಶ್ವಸ್ಯ ವಿನಿಃಶ್ವಸ್ಯ’ (ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟು) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವನ ಅಶಾಂತಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಪಟ್ಟದರಸಿಯೊಡನೆ ಹೋದುದರಿಂದ ಅವನು ಇನ್ನೂ ಗೃಹಸ್ಥನೇ, ಸರ್ವತ್ಯಾಗಿಯಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಹಣ್ಣು-ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನೇ ಆಹಾರವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹಿಯಾಗಿ ಪರಮ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸಿದನು. ಆಗ ಅವನಿಗೆ ಸತ್ಯಧರ್ಮಪರಾಯಣರಾದ ಪುತ್ರರು ಹುಟ್ಟಿದರು — ಹವಿಷ್ಯಂದ, ಮಧುಷ್ಯಂದ, ದೃಢನೇತ್ರ, ಮಹಾರಥ. ಹೀಗೆ ಅವನ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು ತುಂಬಿದವು. ತಪಸ್ಸು ಅವನ ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಬಾಧಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಪಟ್ಟದರಸಿಯೊಡನೆ ಹೋದ ಅವನ ಸಂತತಿಯೂ ಧರ್ಮಪರಾಯಣವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ‘ದಾಂತಃ’ (ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹವೇ ತಪಸ್ಸಿನ ಮೂಲ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಎಂಬ ಕಾಲಮಾನವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಪುರಾಣರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು; ಅಷ್ಟು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಪಕ್ವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು ತುಂಬಿದಾಗ ಲೋಕಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮನು ತಪೋಧನ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ಮಧುರವಾದ ಮಾತು ಹೇಳಿದನು: ‘ಕುಶಿಕಪುತ್ರನೇ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ನೀನು ರಾಜರ್ಷಿಲೋಕಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದಿರುವೆ; ಈ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾವು ರಾಜರ್ಷಿಯೆಂದು ಬಲ್ಲೆವು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಲೋಕಗಳ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೂ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೂ ತೆರಳಿದನು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನೂ ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮನನೀಯ — ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸೆ, ಆದರೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ಅದೇ ಅಪಮಾನ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ರಾಜರ್ಷಿತ್ವವನ್ನಲ್ಲ. ‘ವಿದ್ಮಹೇ’ (ಬಲ್ಲೆವು) ಎಂಬ ಬಹುವಚನದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನು ದೇವಗಣದ ಸಮ್ಮತಿಯನ್ನೂ ಹೊತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಮಹಾ ದುಃಖದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಕೋಪದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನಾನು ಅತಿ ಮಹತ್ತಾದ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿದೆ, ಆದರೂ ದೇವತೆಗಳೂ ಋಷಿಗಣಗಳೂ ಎಲ್ಲರೂ ನನ್ನನ್ನು ರಾಜರ್ಷಿಯೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ; ಈ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಫಲವಿಲ್ಲವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಆ ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ಮತ್ತೆ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಅವನ ಅಸಂತೋಷವೇ ಮುಂದಿನ ಉತ್ಕರ್ಷದ ಬೀಜ; ಪಡೆದುದರಲ್ಲಿ ತೃಪ್ತನಾದವನು ಮುಂದಿನ ಮೆಟ್ಟಿಲನ್ನು ಏರುವುದಿಲ್ಲ. ‘ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಫಲವಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಕೋಪದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು, ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಕ್ಯವಲ್ಲ; ಇದೇ ಅವನು ಮತ್ತೆ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಲು ಕಾರಣ.

ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಪರಮ ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯೂ ಆದ ಅವನು ಮತ್ತೆ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು ಎಂದು ಶತಾನಂದನು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವಾದಿಯೂ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನೂ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಿದವನೂ ಆದ ತ್ರಿಶಂಕು ಎಂಬ ರಾಜನಿದ್ದನು. ಅವನಿಗೆ ‘ಯಜ್ಞ ಮಾಡಬೇಕು’ ಎಂಬ ಬುದ್ಧಿ ಹುಟ್ಟಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಂದ ತ್ರಿಶಂಕುವಿನತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತದೆ; ಇವರಿಬ್ಬರೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಮಹಾ ಆಖ್ಯಾಯಿಕೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಾರೆ. ತ್ರಿಶಂಕುವಿನ ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಸತ್ಯವಾದಿ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯ, ಕುಲವರ್ಧನ — ಅವನ ಗುಣಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ; ಆದರೂ ಒಂದು ಅನುಚಿತ ಬಯಕೆ ಅವನನ್ನು ಪತನಕ್ಕೆ ತಳ್ಳುತ್ತದೆ.

‘ಈ ಯಜ್ಞದಿಂದ ನನ್ನ ಶರೀರದೊಡನೆಯೇ ದೇವತೆಗಳ ಪರಮ ಗತಿಯನ್ನು ಸೇರಬೇಕು’ ಎಂಬುದು ಅವನ ಅಭಿಲಾಷೆ. ಅವನು ವಸಿಷ್ಠನನ್ನು ಕರೆಸಿ ತನ್ನ ಯೋಚನೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಮಹಾತ್ಮ ವಸಿಷ್ಠನಾದರೋ ‘ಇದು ಅಸಾಧ್ಯ’ ಎಂದನು. ವಸಿಷ್ಠನಿಂದ ನಿರಾಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ರಾಜನು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋದನು. ಸಶರೀರವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು ಶಾಸ್ತ್ರವಿರುದ್ಧವಾದ ಬಯಕೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕುಲಪುರೋಹಿತನು ಅದಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಗುರುವಿನ ನಿಷೇಧವೇ ಕಥೆಯ ಎಲ್ಲ ಅನರ್ಥಗಳ ಆರಂಭ. ಶರೀರವು ಪಂಚಭೂತಗಳಿಂದಾದುದು; ಅದರೊಡನೆ ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಧಿಸಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ವಸಿಷ್ಠನು ‘ಅಶಕ್ಯಮ್’ (ಅಸಾಧ್ಯ) ಎಂದು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿಯೇ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಆ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಆ ರಾಜನು ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಪುತ್ರರ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು — ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರರು ದೀರ್ಘಕಾಲ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ತ್ರಿಶಂಕು ಅಲ್ಲಿ ಪರಮ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ಮನಸ್ವಿಗಳಾದ ನೂರು ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರರು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡನು. ತಂದೆಯ ನಿರಾಕರಣೆಯನ್ನು ಅನಾದರಿಸಿ ಮಕ್ಕಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋದುದೇ ಅವನ ದೋಷದ ಮೂಲ; ಇದೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಾಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಶತಂ ಪರಮಭಾಸ್ವರಮ್’ (ಪರಮ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ನೂರು) ಎಂದು ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರರ ಸಂಖ್ಯೆಯೂ ತೇಜಸ್ಸೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಅವರೆಲ್ಲರೂ ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನರಾದ ತಪಸ್ವಿಗಳು.

ಅವನು ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಆ ಎಲ್ಲ ಗುರುಪುತ್ರರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಕ್ರಮವಾಗಿ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ ಕೈಮುಗಿದು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಶರಣು ಕೊಡಲು ಯೋಗ್ಯರಾದ ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ನಾನು ಶರಣು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ, ಶರಣಾಗತನಾಗಿದ್ದೇನೆ.’ ಶರಣಾಗತಿಯೇ ಅವನ ಏಕೈಕ ಆಧಾರ; ರಾಜನೂ ಯಾಚಕನಂತೆ ವಿನಮ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಶರಣ್ಯಾನ್ ಶರಣಂ ಗತಃ’ (ಶರಣು ಕೊಡುವವರಲ್ಲಿ ಶರಣು ಬಂದೆ) ಎಂಬ ಪದದ್ವಯದಿಂದ ಶರಣು ಕೊಡುವವರ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನೂ ಬೇಡುವವನ ದೈನ್ಯವನ್ನೂ ಎರಡನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಮಹಾತ್ಮ ವಸಿಷ್ಠನು ನನ್ನನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದನು. ನಾನು ಮಹಾಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಅದಕ್ಕೆ ನೀವು ಅನುಮತಿ ನೀಡಬೇಕು. ಎಲ್ಲ ಗುರುಪುತ್ರರಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ; ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿರತರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ತಲೆಬಾಗಿ ಬೇಡುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನುಜ್ಞಾತುಮ್’ (ಅನುಮತಿ ನೀಡಲು) ಎಂಬ ಪದವು ಅವನು ಕೇವಲ ಋತ್ವಿಜರನ್ನಲ್ಲ, ಗುರುಕುಲದ ಅನುಮತಿಯನ್ನೂ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಜನು ತಾನೇ ತಲೆಬಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಅವನ ತೀವ್ರ ಬಯಕೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

‘ನೀವು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ನನ್ನಿಂದ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿಸಿ, ಅದರಿಂದ ನಾನು ಸಶರೀರನಾಗಿಯೇ ದೇವಲೋಕವನ್ನು ಸೇರುವಂತಾಗಲಿ. ತಪೋಧನರೇ, ವಸಿಷ್ಠನಿಂದ ನಿರಾಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನನಗೆ ಗುರುಪುತ್ರರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಯಾವ ಗತಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳಿಗೂ ಪುರೋಹಿತನೇ ಪರಮ ಗತಿ; ಅವನ ನಂತರ ನೀವೇ ನನ್ನ ದೇವತೆಗಳು.’ ಇದರೊಡನೆ ಸರ್ಗವು ತ್ರಿಶಂಕುವಿನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಲ್ಲೇ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರರು ಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಶಪಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನು ಚಾಂಡಾಲತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಲ್ಲಿ ಶರಣು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ಹೀಗೆ ಈ ಎರಡು ಕಥಾತಂತುಗಳು ಒಂದಾಗುತ್ತವೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ വസിഷ്ഠന്റെ ബ്രഹ്മദണ്ഡംകൊണ്ട് വിശ്വാമിത്രന്റെ എല്ലാ അസ്ത്രങ്ങളും നശിച്ചു; അതോടെ അദ്ദേഹം ക്ഷാത്രബലത്തെ നിന്ദിച്ച് ബ്രഹ്മത്വം നേടാനായി മഹത്തായ തപസ്സനുഷ്ഠിക്കുമെന്നു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു. ഈ സർഗത്തിൽ ആ പ്രതിജ്ഞതന്നെ കർമമായി പരിണമിക്കുന്നു. തനിക്കേറ്റ നിഗ്രഹം ഓർത്ത്, തപിക്കുന്ന ഹൃദയത്തോടെ, മഹാത്മാവായ വസിഷ്ഠനോടു വൈരം പുലർത്തിക്കൊണ്ട്, വീണ്ടും വീണ്ടും നെടുവീർപ്പിട്ട് അദ്ദേഹം പട്ടമഹിഷിയോടൊപ്പം തെക്കേ ദിക്കിലേക്കു പോയി. അവിടെ മഹാതപസ്വിയായ വിശ്വാമിത്രൻ അത്യന്തം ഘോരമായ തപസ്സനുഷ്ഠിച്ചു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: പരാജയം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉത്സാഹം കെടുത്തുന്നില്ല, തപസ്സിൽത്തന്നെ അദ്ദേഹത്തെ കൂടുതൽ ദൃഢമായി ഉറപ്പിക്കുന്നു; വൈരംപോലും തപസ്സിനു നിമിത്തമാകുന്നു. ‘നിഗ്രഹം’ എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സിലുള്ള പരാഭവസ്മരണ കാണിക്കുന്നു; ‘വിനിഃശ്വസ്യ വിനിഃശ്വസ്യ’ (വീണ്ടും വീണ്ടും നെടുവീർപ്പിട്ട്) എന്ന ആവർത്തനംകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ അശാന്തി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മഹിഷിയോടൊപ്പം പോയതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം ഇപ്പോഴും ഗൃഹസ്ഥൻതന്നെയാണ്, സർവത്യാഗിയല്ല എന്നും അറിയാം.

അവിടെ അദ്ദേഹം ഫലമൂലങ്ങൾ ഭക്ഷിച്ചും ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ അടക്കിയും പരമമായ തപസ്സനുഷ്ഠിച്ചു. അപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന് സത്യധർമപരായണരായ പുത്രന്മാർ ജനിച്ചു: ഹവിഷ്യന്ദൻ, മധുഷ്യന്ദൻ, ദൃഢനേത്രൻ, മഹാരഥൻ എന്നിവർ. ഇങ്ങനെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ തപസ്സിന് ആയിരം വർഷം തികഞ്ഞു. തപസ്സ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗൃഹസ്ഥധർമത്തിനു തടസ്സമാകുന്നില്ലെന്ന് കവി ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മഹിഷിയോടൊപ്പം പോയ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സന്തതികളും ധർമപരായണരാണ്. ‘ദാന്തഃ’ (ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ അടക്കിയവൻ) എന്ന പദംകൊണ്ട് ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹമാണ് തപസ്സിന്റെ മൂലമെന്ന് അറിയിക്കുന്നു. ആയിരം വർഷം എന്ന കാലമാനം ഇവിടെ പുരാണരീതിയിലാണ് എടുക്കേണ്ടത്; അത്രയും കാലംകൊണ്ട് തപസ്സു പരിപക്വമാകുന്നു.

ആയിരം വർഷം തികഞ്ഞപ്പോൾ ലോകപിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവ് തപോധനനായ വിശ്വാമിത്രനോടു മധുരമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘കുശികപുത്രാ, തപസ്സുകൊണ്ട് നീ രാജർഷിമാരുടെ ലോകങ്ങൾ ജയിച്ചിരിക്കുന്നു; ഈ തപസ്സുകൊണ്ട് ഞങ്ങൾ നിന്നെ രാജർഷിയായി അറിയുന്നു.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ലോകങ്ങളുടെ പരമേശ്വരനും മഹാതേജസ്വിയുമായ ബ്രഹ്മാവ് ദേവന്മാരോടൊപ്പം സ്വർഗത്തിലേക്കും ബ്രഹ്മലോകത്തിലേക്കും പോയി. അതു കേട്ട് വിശ്വാമിത്രനും ലജ്ജകൊണ്ട് അല്പം മുഖം താഴ്ത്തി. ഇവിടെ ചിന്തിക്കേണ്ടത്: ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാക്ക് യഥാർഥത്തിൽ പ്രശംസയാണ്, എന്നാൽ വിശ്വാമിത്രന് അതുതന്നെ അപമാനമാണ്; കാരണം അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നത് ബ്രാഹ്മണ്യമാണ്, രാജർഷിത്വമല്ല. ‘വിദ്മഹേ’ (ഞങ്ങൾ അറിയുന്നു) എന്ന ബഹുവചനംകൊണ്ട് ബ്രഹ്മാവ് ദേവഗണത്തിന്റെ സമ്മതവും വഹിക്കുന്നു.

വലിയ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി, മനസ്താപത്തോടെ അദ്ദേഹം ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഞാൻ അതിമഹത്തായ തപസ്സു ചെയ്തു, എന്നിട്ടും ദേവന്മാരും ഋഷിഗണങ്ങളും എല്ലാവരും എന്നെ രാജർഷിയായി മാത്രം അറിയുന്നു; ഈ തപസ്സിനു ഫലമില്ലെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു.’ ഇങ്ങനെ മനസ്സിൽ നിശ്ചയിച്ച് ആ മഹാതപസ്വി വീണ്ടും തപസ്സിൽ ഏർപ്പെട്ടു. ഇവിടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അസന്തോഷംതന്നെയാണ് വരാനിരിക്കുന്ന ഉത്കർഷത്തിന്റെ വിത്ത്; ലഭിച്ചതിൽ തൃപ്തിപ്പെടുന്നവൻ അടുത്ത പടി കയറുന്നില്ല. ‘തപസ്സിനു ഫലമില്ല’ എന്ന വാക്ക് ക്രോധത്തിൽനിന്നുണ്ടായതാണ്, സിദ്ധാന്തവാക്യമല്ല; ഇതുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹം വീണ്ടും തപസ്സിൽ ഏർപ്പെടാനുള്ള കാരണം.

ധർമാത്മാവും പരമമായ ആത്മസംയമമുള്ളവനുമായ അദ്ദേഹം വീണ്ടും തപസ്സനുഷ്ഠിച്ചു എന്നു ശതാനന്ദൻ രാമനോടു പറയുന്നു. ഇതേ കാലത്തുതന്നെ സത്യവാദിയും ജിതേന്ദ്രിയനും ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തെ വളർത്തുന്നവനുമായ ത്രിശങ്കു എന്ന ഒരു രാജാവുണ്ടായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന് ‘യാഗം ചെയ്യണം’ എന്ന ബുദ്ധി ഉദിച്ചു. ഇവിടെ കഥ വിശ്വാമിത്രനിൽനിന്നു ത്രിശങ്കുവിലേക്കു മാറുന്നു; ഇവർ രണ്ടുപേരുംതന്നെ വരുന്ന സർഗങ്ങളിൽ ഒന്നുചേർന്ന് ഒരു മഹത്തായ ആഖ്യായിക സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ത്രിശങ്കുവിന്റെ വിശേഷണങ്ങൾ (സത്യവാദി, ജിതേന്ദ്രിയൻ, കുലവർധനൻ) അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗുണങ്ങൾ കാണിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും അനുചിതമായ ഒരൊറ്റ ആഗ്രഹം അദ്ദേഹത്തെ വീഴ്ത്തും.

‘ഈ യാഗംകൊണ്ട് സ്വന്തം ശരീരത്തോടെതന്നെ ദേവന്മാരുടെ പരമഗതിയിലെത്തണം’ എന്നായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ അഭിലാഷം. അദ്ദേഹം വസിഷ്ഠനെ വിളിച്ചുവരുത്തി തന്റെ ചിന്ത അറിയിച്ചു. മഹാത്മാവായ വസിഷ്ഠനാകട്ടെ ‘ഇത് അസാധ്യം’ എന്നു പറഞ്ഞു. വസിഷ്ഠനാൽ നിരസിക്കപ്പെട്ട ആ രാജാവ് തെക്കേ ദിക്കിലേക്കു പോയി. ശരീരത്തോടെ സ്വർഗത്തിൽ പോകുക എന്നത് ശാസ്ത്രവിരുദ്ധമായ ആഗ്രഹമാണ്; അതിനാൽ കുലപുരോഹിതൻ അത് അനുവദിക്കുന്നില്ല. ഇവിടെ ഗുരുവിന്റെ നിഷേധംതന്നെയാണ് കഥയിലെ എല്ലാ അനർഥങ്ങളുടെയും ആരംഭം. ശരീരം പഞ്ചഭൂതനിർമിതമാണല്ലോ; അതോടുകൂടി സ്വർഗപ്രാപ്തി ധർമശാസ്ത്രം വിധിച്ചിട്ടില്ല; അതിനാൽ വസിഷ്ഠൻ ‘അസാധ്യം’ എന്നു ചുരുക്കി മാത്രം ഉത്തരം നൽകുന്നു.

പിന്നീട് ആ കർമം സാധിക്കാനായി ആ രാജാവ് മഹാത്മാവായ വസിഷ്ഠന്റെ പുത്രന്മാരുടെ അടുക്കലേക്കു പോയി, വാസിഷ്ഠന്മാർ ദീർഘകാലം തപസ്സു ചെയ്തിരുന്നിടത്തേക്ക്. മഹാതേജസ്വിയായ ത്രിശങ്കു അവിടെ അത്യന്തം പ്രകാശിക്കുന്ന, മനസ്വികളായ നൂറു വസിഷ്ഠപുത്രന്മാർ തപസ്സു ചെയ്യുന്നതു കണ്ടു. പിതാവിന്റെ നിരസിക്കൽ അവഗണിച്ച് പുത്രന്മാരുടെ അടുക്കലേക്കു പോയതുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദോഷത്തിന്റെ മൂലം; ഇതുതന്നെ അടുത്ത സർഗത്തിൽ ശാപത്തിനു കാരണമാകും. ‘ശതം പരമഭാസ്വരം’ (അത്യന്തം പ്രകാശിക്കുന്ന നൂറുപേർ) എന്നതുകൊണ്ട് വസിഷ്ഠപുത്രന്മാരുടെ എണ്ണവും തേജസ്സും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അവരെല്ലാവരും പിതാവിനു തുല്യരായ തപസ്വികളാണ്.

അദ്ദേഹം മഹാത്മാക്കളായ ആ ഗുരുപുത്രന്മാരെയെല്ലാം സമീപിച്ച്, ക്രമമായി അഭിവാദ്യം ചെയ്ത്, ലജ്ജകൊണ്ട് അല്പം മുഖം താഴ്ത്തി, കൈകൂപ്പി എല്ലാവരോടും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ശരണം നൽകുന്നവരായ നിങ്ങളെ ഞാൻ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു, ശരണം തേടി വന്നിരിക്കുന്നു.’ ശരണാഗതിയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഏക ആലംബം; രാജാവുപോലും യാചകനെപ്പോലെ വിനീതനാകുന്നു. ‘ശരണ്യാൻ ശരണം ഗതഃ’ (ശരണം നൽകുന്നവരെ ശരണം പ്രാപിച്ചവൻ) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾകൊണ്ട് ശരണദാതാക്കളുടെ അതിനുള്ള യോഗ്യതയും യാചകന്റെ ദൈന്യവും രണ്ടും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.

‘നിങ്ങൾക്കു മംഗളം. മഹാത്മാവായ വസിഷ്ഠൻ എന്നെ നിരസിച്ചു. ഒരു മഹായജ്ഞം ചെയ്യാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അതിനു നിങ്ങൾ അനുമതി നൽകണം. എല്ലാ ഗുരുപുത്രന്മാരെയും നമസ്കരിച്ച് ഞാൻ പ്രസാദിപ്പിക്കുന്നു; തലകുനിച്ച് തപസ്സിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ബ്രാഹ്മണരോടു ഞാൻ യാചിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ ‘അനുജ്ഞാതും’ (അനുമതി നൽകാൻ) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് അദ്ദേഹത്തിന് ഋത്വിക്കുകളെ മാത്രമല്ല, ഗുരുകുലത്തിന്റെ സമ്മതവും വേണമെന്നാണ്. രാജാവ് സ്വയം തലകുനിച്ചു നമസ്കരിക്കുന്നു എന്നത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ തീവ്രമായ ആഗ്രഹം കാണിക്കുന്നു.

‘ഏകാഗ്രചിത്തരായ നിങ്ങൾ സിദ്ധിക്കുവേണ്ടി എന്നെക്കൊണ്ടു യാഗം ചെയ്യിക്കണം, ഞാൻ ശരീരത്തോടെതന്നെ ദേവലോകം പ്രാപിക്കുന്നതിനായി. തപോധനരേ, വസിഷ്ഠനാൽ നിരസിക്കപ്പെട്ട എനിക്ക് ഗുരുപുത്രന്മാരല്ലാതെ മറ്റൊരു ഗതിയും കാണുന്നില്ല. എല്ലാ ഇക്ഷ്വാകുക്കൾക്കും പുരോഹിതനാണ് പരമമായ ആശ്രയം; അദ്ദേഹം കഴിഞ്ഞാൽ നിങ്ങളാണ് എന്റെ ദൈവം.’ ഇതോടെ സർഗം ത്രിശങ്കുവിന്റെ അപേക്ഷയിൽത്തന്നെ നിൽക്കുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ക്രുദ്ധരായ വസിഷ്ഠപുത്രന്മാർ അദ്ദേഹത്തെ ശപിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം ചണ്ഡാലത്വം പ്രാപിച്ച് വിശ്വാമിത്രനെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു: ഇങ്ങനെ ഈ രണ്ടു കഥാതന്തുക്കളും ഒന്നുചേരുന്നു.

In the previous sarga Vasiṣṭha's staff of brahman had destroyed all of Viśvāmitra's weapons, and Viśvāmitra, cursing a warrior's strength, had vowed to undertake great austerities to attain brahminhood. In this sarga that vow is put into action. His heart burning as he brooded on the humiliation he had suffered, now at open enmity with the great-souled Vasiṣṭha and sighing again and again, Viśvāmitra went with his queen to the south, and there, a man of great austerity, he performed a supreme and terrible penance. Defeat did not crush his spirit; it bound him all the more firmly to austerity, and even enmity became a spur to penance. The word "humiliation" shows the memory of defeat lodged in his mind, and the repeated sighing his unrest. That he went with his queen shows he was still a householder, not yet one who had renounced everything.

There, living on fruit and roots and with his senses mastered, he practised the highest austerity, and sons devoted to truth and dharma were born to him: Haviṣyanda, Madhuṣyanda, Dṛḍhanetra and Mahāratha. In this way a full thousand years of penance passed. The poet shows that his austerity did not conflict with his duties as a householder; his children too, born while he lived with his queen, were devoted to dharma. The mastery of the senses is named as the root of austerity, and a thousand years, in the manner of the old tales, is the time it takes for austerity to ripen.

When the thousand years were complete, Brahmā, the Grandfather of the worlds, spoke sweetly to Viśvāmitra, whose wealth was his penance: "Son of Kuśika, by your austerity you have won the worlds of the royal seers. Because of it we recognise you as a royal seer." Having said this, the radiant Brahmā, supreme lord of the worlds, went with the gods to heaven and to his own world. Hearing this, Viśvāmitra hung his head a little in shame. Brahmā's words were really praise, but to Viśvāmitra they were an insult, for he wanted brahminhood, not the rank of a royal seer. And Brahmā speaks of "we," carrying the assent of all the gods.

Overcome with sorrow and indignation, he said: "I have performed a vast penance, and still the gods and all the hosts of seers know me only as a royal seer. I think this austerity of mine has borne no fruit." Having made up his mind, the great ascetic set to his penance again. His discontent is the seed of his later rise, for one who is satisfied with what he has gained never climbs to the next step. His claim that his penance had no fruit comes from anger, not from settled conviction, and that is why he returns to his austerity.

So the righteous and wholly self-possessed Viśvāmitra practised austerity once more. At that very time there lived a king named Triśaṅku, truthful and master of his senses, who increased the glory of the Ikṣvāku line, and the thought came to him: "Let me perform a sacrifice." Here the story turns from Viśvāmitra to Triśaṅku, and in the sargas to come the two meet and together make a great tale. Triśaṅku's virtues are named — truthful, self-controlled, the pride of his family — and yet a single improper desire will bring him down.

His wish was this: "By this sacrifice may I go, in this very body, to the supreme goal of the gods." He summoned Vasiṣṭha and told him what he had in mind, but the great-souled Vasiṣṭha told him, "This cannot be done." Refused by Vasiṣṭha, the king went away to the south. To go to heaven in one's own body is a wish contrary to scripture, so the family priest would not consent to it, and the teacher's refusal is the beginning of all the trouble in the story. The body is made of the five elements, and no law of dharma provides for reaching heaven with it; so Vasiṣṭha answers briefly, "It cannot be done."

Then, to achieve his purpose, the king went to that great sage's sons, to the place where they had long been practising austerity. There Triśaṅku of great splendour saw Vasiṣṭha's hundred sons, exceedingly radiant and firm of mind, engaged in their penance. His going to the sons in disregard of their father's refusal is the root of his fault, and in the next sarga it will be the cause of a curse. The hundred sons are all ascetics as radiant as their father.

He approached the great-souled sons of his teacher, saluted each in turn, and, his face lowered a little in shame and his palms joined, said to them all: "I have come to you for refuge; I have gone for refuge to those who are worthy to give it." Seeking refuge was his only support; even a king becomes as humble as a beggar. His words express both the worthiness of those who give refuge and the helplessness of the one who asks it.

"Blessings on you. I have been refused by the great-souled Vasiṣṭha. I wish to perform a great sacrifice, and you should grant me leave for it. Bowing to all of you, my teacher's sons, I seek your favour; with head bowed, I entreat you, brahmins steadfast in austerity." By asking for their leave he shows that he wants not just priests but the consent of his teacher's family, and a king bowing his head to the ground shows how intense his desire was.

"With composed minds, perform the sacrifice for me so that my purpose may succeed and I may reach the world of the gods in this very body. Refused by Vasiṣṭha, you whose wealth is austerity, I see no other way except you, my teacher's sons. For all the Ikṣvākus the family priest is the highest recourse, and after him you are my gods." The sarga ends with Triśaṅku's plea. In the next sarga Vasiṣṭha's sons, angered, curse him; he becomes a caṇḍāla and goes to Viśvāmitra for refuge, and so the two strands of the story come together.