पूर्वस्मिन् सर्गे अहल्यायाः शापमोक्षः गौतमेन सह तस्याः पुनःसमागमः च वर्णितः; तेन गौतमाश्रमस्य प्रसङ्गः समाप्तः। अनन्तरं रामः सौमित्रिणा सह विश्वामित्रं पुरस्कृत्य गौतमाश्रमात् प्रागुत्तरां दिशम् — ईशानकोणम् — गत्वा जनकस्य यज्ञवाटम् उपागमत्। ‘पुरस्कृत्य’ इति पदेन कविः पुनः पुनः सूचयति यत् राजपुत्रौ न स्वेच्छया चलतः, अपि तु गुरोः पश्चात् एव। तत्र यज्ञस्य वैभवं दृष्ट्वा रामः सलक्ष्मणः मुनिशार्दूलं विश्वामित्रम् उवाच — ‘महात्मनः जनकस्य इयं यज्ञसमृद्धिः साध्वी खलु।’ अत्र द्रष्टव्यम् — कथायाः गतिः अरण्यात् नगरं प्रति, राक्षसवधात् यज्ञशालां प्रति च परिवर्तते; धनुर्भङ्गस्य सीतापरिणयस्य च भूमिका अत्र एव आरभ्यते।

रामः पुनः वदति — ‘हे महाभाग, अत्र नानादेशनिवासिनां वेदाध्ययनशालिनां ब्राह्मणानां बहूनि सहस्राणि दृश्यन्ते। ऋषीणां वाटाः अपि शकटीशतैः संकुलाः दृश्यन्ते। हे ब्रह्मन्, यत्र वयं वत्स्यामहे तादृशः देशः विधीयताम्।’ वर्णनम् इदं यज्ञस्य लौकिकं चित्रम् उपस्थापयति — शकटानां शतानि, शिबिराणि, देशदेशान्तरात् आगताः विद्वांसः। रामस्य एषा प्रार्थना च तस्य विनयं सूचयति — सः स्वयं स्थानं न गृह्णाति, न च राजानं याचते, गुरोः निर्णयम् एव अपेक्षते। एतत् शिष्यधर्मस्य दृष्टान्तः।

रामस्य वचनं श्रुत्वा महामुनिः विश्वामित्रः विविक्ते सलिलान्विते देशे निवासम् अकरोत्। एकान्तता जलसमीपता च — एतौ द्वौ एव यज्ञकाले तपस्विनां वासस्य मुख्यौ गुणौ; तत्र हि सन्ध्यावन्दनस्य स्नानस्य च सौकर्यं भवति, जनसम्मर्दः च न बाधते। समीक्षितसंस्करणे ‘सलिलायुते’ इति पाठः, अर्थः तु सः एव।

विश्वामित्रम् अनुप्राप्तं श्रुत्वा अनिन्दितः नृपवरः जनकः तत्क्षणम् एव पुरोहितं शतानन्दं पुरस्कृत्य प्रत्युद्गमनाय प्रववृते। महात्मानः ऋत्विजः अपि सत्वरम् अर्घ्यम् आदाय विनयेन समन्विताः सहसा प्रत्युज्जग्मुः। अत्र राज्ञः शीघ्रता, पुरोहितस्य पुरस्करणम्, ऋत्विजां सहगमनं च — सर्वम् अपि शास्त्रोक्तस्य अतिथिसत्कारस्य लक्षणम्। शतानन्दः च अत्र प्रथमं नाम्ना उल्लिखितः; सः गौतमस्य अहल्यायाः च ज्येष्ठः पुत्रः, यस्य कथा अग्रिमे सर्गे प्रवर्तते। एवं कविः एकेन पदेन एव आगामिनः सर्गस्य बीजं वपति।

जनकः धर्मेण विश्वामित्राय धर्मपुरस्कृतम् अर्घ्यं ददौ। महात्मनः जनकस्य तां पूजां प्रतिगृह्य मुनिः राज्ञः कुशलं यज्ञस्य च निरामयं पप्रच्छ। ततः सः सोपाध्यायपुरोधसः तान् मुनीन् अपि पृष्टवान्। पूजां गृहीत्वा प्रतिप्रश्नः — एषा एव सतां रीतिः; यः सत्कृतः सः अपि सत्कर्तुः क्षेमं पृच्छति। ‘निरामयम्’ इति पदेन यज्ञस्य विघ्नराहित्यं विवक्षितम् — अस्मिन् एव काण्डे विश्वामित्रस्य यज्ञः राक्षसैः दूषितः आसीत्, अतः प्रश्नः अयं न औपचारिकः।

विश्वामित्रः सर्वैः ऋषिभिः यथार्हं प्रहृष्टवत् समागच्छत्। अथ राजा कृताञ्जलिः मुनिश्रेष्ठम् अभाषत — ‘भगवन्, एभिः मुनिपुंगवैः सह आसने आस्ताम्।’ जनकस्य वचः श्रुत्वा महामुनिः निषसाद। ‘यथार्हम्’ इति पदम् अत्र मननीयम् — समागमः न यादृच्छिकः, अपि तु प्रत्येकस्य योग्यतानुसारी; एषा एव सभायाः मर्यादा। समीक्षितसंस्करणे ‘यथान्यायं ततः सर्वैः’ इति पाठः।

पुरोधाः ऋत्विजः राजा च सहमन्त्रिभिः यथान्यायम् आसनेषु समन्ततः उपविष्टाः। तान् दृष्ट्वा स नृपतिः विश्वामित्रम् अब्रवीत् — ‘अद्य दैवतैः मम यज्ञसमृद्धिः सफला कृता।’ राज्ञः दृष्टौ मुनेः आगमनम् एव देवानुग्रहस्य चिह्नम्; न हि सः वरं याचते, न च फलं गणयति — अतिथिदर्शनम् एव फलम् इति मन्यते। एतत् जनकस्य ज्ञानिस्वभावस्य प्रथमं दर्शनम्, यः अग्रे विदेहः इति प्रसिद्धः।

जनकः वदति — ‘अद्य भगवद्दर्शनात् मया यज्ञफलं प्राप्तम्। यस्य मे समीपं मुनिपुंगवः त्वम् आगतः, सः अहं धन्यः अनुगृहीतः च अस्मि। हे ब्रह्मन्, मुनिभिः सह त्वं यज्ञोपसदनं प्राप्तः असि। हे ब्रह्मर्षे, मनीषिणः द्वादशाहं दीक्षाम् आहुः।’ अत्र प्रचलितपाठे ‘दीक्षाम्’ इति पाठः, समीक्षितसंस्करणे तु ‘शेषम्’; हिन्दीभाष्यम् उभयोः अर्थं संयोजयति — ‘यज्ञदीक्षायाः द्वादश दिनानि शिष्टानि’ इति।

‘ततः भागार्थिनः देवान् द्रष्टुम् अर्हसि, हे कौशिक’ — इति उक्त्वा प्रहृष्टवदनः प्राञ्जलिः प्रयतः नृपः पुनः तं मुनिशार्दूलं पप्रच्छ — ‘हे मुने, ते भद्रम्। इमौ देवतुल्यपराक्रमौ कुमारौ कौ?’ राज्ञः प्रश्नः अयं कथायाः केन्द्रम्; इतः आरभ्य चतुर्भिः श्लोकैः सः तयोः रूपं वर्णयति, न तु शीघ्रं परिचयं याचते। एषा एव कवेः रीतिः — वर्णनेन एव पात्रस्य माहात्म्यं प्रकटयति।

राजा तयोः रूपं वर्णयति — ‘एतौ वीरौ गजतुल्यगती, शार्दूलवृषभोपमौ, पद्मपत्रवत् विशालाक्षौ, खड्गतूणीधनुर्धरौ, रूपेण अश्विनौ इव, समुपस्थितयौवनौ। देवलोकात् अमरौ इव यदृच्छया गाम् आगतौ। कथम् एतौ पद्भ्याम् इह प्राप्तौ? किमर्थं कस्य वा?’ ‘पद्भ्याम्’ इति पदेन राज्ञः आश्चर्यं सूच्यते — एतादृशौ राजकुमारौ रथं विना पदातिनौ कथम् आगतौ इति।

‘हे महामुने, वरायुधधरौ एतौ वीरौ कस्य पुत्रौ? चन्द्रसूर्यौ अम्बरम् इव इमं देशं भूषयन्तौ वर्तेते। प्रमाणेन इङ्गितेन चेष्टितैः च एतौ परस्परस्य सदृशौ, काकपक्षधरौ च। एतत् तत्त्वतः श्रोतुम् इच्छामि।’ ‘काकपक्षधरौ’ इति पदेन तयोः बाल्यम् एव सूचितम् — काकपक्षाः हि कुमाराणां कर्णपार्श्वे धार्यमाणाः केशगुच्छाः। एवं जनकः एकस्मिन् एव वर्णने तयोः वीर्यं सौन्दर्यं बाल्यं च युगपत् दर्शयति।

महात्मनः जनकस्य तत् वचनं श्रुत्वा अमेयात्मा विश्वामित्रः न्यवेदयत् — ‘एतौ दशरथस्य पुत्रौ।’ ततः सः सिद्धाश्रमे निवासं, राक्षसानां वधं, तत्र अव्यग्रम् आगमनं, विशालायाः दर्शनम्, अहल्यायाः दर्शनं, गौतमेन समागमं च अकथयत्; अन्ते च ‘महाधनुषि जिज्ञासां कर्तुम् एतौ आगतौ’ इति अपि न्यवेदयत्। एतत् सङ्क्षेपकथनं कवेः कौशलम् — त्रयोविंशतिभिः सर्गैः विस्तरेण कथितं वृत्तं त्रिभिः एव श्लोकैः पुनः संगृह्य श्रोतुः स्मृतिं नवीकरोति, अग्रिमस्य धनुर्यज्ञस्य च सूत्रं हस्ते ददाति।

एतत् सर्वं महात्मने जनकाय निवेद्य महातेजाः महामुनिः विश्वामित्रः अथ विरराम। ‘विरराम’ इति पदेन सर्गः शान्तम् अन्तं प्राप्नोति। अग्रिमे सर्गे गौतमपुत्रः शतानन्दः रामं दृष्ट्वा विस्मितः सन् विश्वामित्रं प्रति वदति; ततः विश्वामित्रस्य एव पूर्वचरितं विस्तरेण कथ्यते।

గత సర్గలో అహల్యకు శాపమోక్షం, గౌతమునితో ఆమె పునస్సమాగమం వర్ణింపబడ్డాయి; దానితో గౌతమాశ్రమ ప్రసంగం ముగిసింది. ఆ తరువాత రాముడు సౌమిత్రితో కలిసి విశ్వామిత్రుని ముందుంచుకొని గౌతమాశ్రమం నుండి ఈశాన్య దిశకు వెళ్ళి జనకుని యజ్ఞవాటికను చేరాడు. ‘పురస్కృత్య’ (ముందుంచుకొని) అనే పదంతో రాజపుత్రులు తమ ఇష్టం వచ్చినట్లు నడవరని, గురువు వెనుకనే నడుస్తారని కవి మళ్ళీ మళ్ళీ సూచిస్తున్నాడు. అక్కడ యజ్ఞ వైభవాన్ని చూసి లక్ష్మణునితో కూడిన రాముడు మునిశార్దూలుడైన విశ్వామిత్రునితో అన్నాడు: ‘మహాత్ముడైన జనకుని ఈ యజ్ఞసమృద్ధి నిజంగా చక్కనిది.’ ఇక్కడ గమనించాలి: కథాగతి అరణ్యం నుండి నగరం వైపు, రాక్షసవధ నుండి యజ్ఞశాల వైపు మారుతుంది; ధనుర్భంగానికీ సీతాపరిణయానికీ భూమిక ఇక్కడే ప్రారంభమవుతుంది.

రాముడు మళ్ళీ అంటున్నాడు: ‘మహాభాగా, ఇక్కడ నానాదేశాలలో నివసించే, వేదాధ్యయనశీలురైన బ్రాహ్మణులు అనేక వేలమంది కనిపిస్తున్నారు. ఋషుల నివాసాలు కూడా వందలాది బండ్లతో కిక్కిరిసి కనిపిస్తున్నాయి. బ్రహ్మర్షీ, మనం నివసించడానికి తగిన ప్రదేశాన్ని నిర్ణయించండి.’ ఈ వర్ణన యజ్ఞానికి సంబంధించిన లౌకిక చిత్రాన్ని ఎదుట నిలుపుతుంది: వందలాది బండ్లు, శిబిరాలు, దేశదేశాంతరాల నుండి వచ్చిన విద్వాంసులు. రాముని ఈ ప్రార్థన అతని వినయాన్ని సూచిస్తుంది: అతడు తానే స్థలాన్ని తీసుకోడు, రాజును యాచించడు, గురువు నిర్ణయం కోసమే ఎదురుచూస్తాడు. ఇది శిష్యధర్మానికి దృష్టాంతం.

రాముని మాట విని మహాముని విశ్వామిత్రుడు ఏకాంతమైన, నీరు సమృద్ధిగా ఉన్న ప్రదేశంలో నివాసం ఏర్పరిచాడు. ఏకాంతం, నీటికి సమీపం: యజ్ఞకాలంలో తపస్వుల నివాసానికి ఈ రెండే ముఖ్యమైన గుణాలు; అక్కడ సంధ్యావందనానికీ స్నానానికీ సౌకర్యం ఉంటుంది, జనసమ్మర్దం బాధించదు. సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘సలిలాయుతే’ అనే పాఠం ఉంది, అర్థం మాత్రం అదే.

విశ్వామిత్రుడు వచ్చాడని విని నిందారహితుడైన నృపశ్రేష్ఠుడు జనకుడు ఆ క్షణంలోనే పురోహితుడైన శతానందుని ముందుంచుకొని ఎదురువెళ్ళడానికి బయలుదేరాడు. మహాత్ములైన ఋత్విక్కులు కూడా వెంటనే అర్ఘ్యం తీసుకొని వినయంతో హఠాత్తుగా ఎదురువెళ్ళారు. ఇక్కడ రాజు తొందర, పురోహితుని ముందుంచడం, ఋత్విక్కులు వెంట వెళ్ళడం: అంతా శాస్త్రోక్తమైన అతిథిసత్కారానికి లక్షణం. శతానందుడు ఇక్కడ మొదటిసారి పేరుతో ప్రస్తావింపబడ్డాడు; అతడు గౌతమునికీ అహల్యకూ జ్యేష్ఠపుత్రుడు, అతని కథ తరువాతి సర్గలో సాగుతుంది. ఈ విధంగా కవి ఒక్క పదంతోనే రాబోయే సర్గకు బీజం వేస్తున్నాడు.

జనకుడు ధర్మానుసారంగా విశ్వామిత్రునికి ధర్మపూర్వకమైన అర్ఘ్యాన్ని ఇచ్చాడు. మహాత్ముడైన జనకుని ఆ పూజను స్వీకరించి ముని రాజు కుశలాన్నీ, యజ్ఞం నిర్విఘ్నంగా సాగుతోందా అనీ అడిగాడు. తరువాత ఉపాధ్యాయులతో, పురోహితులతో ఉన్న ఆ మునులను కూడా అడిగాడు. పూజను స్వీకరించి తిరిగి ప్రశ్నించడం: ఇదే సత్పురుషుల రీతి; సత్కరింపబడినవాడు కూడా సత్కరించినవాని క్షేమాన్ని అడుగుతాడు. ‘నిరామయమ్’ అనే పదంతో యజ్ఞం విఘ్నరహితంగా ఉందా అనేది ఉద్దేశింపబడింది; ఇదే కాండలో విశ్వామిత్రుని యజ్ఞం రాక్షసులచేత దూషింపబడింది, కాబట్టి ఈ ప్రశ్న కేవలం లాంఛనప్రాయం కాదు.

విశ్వామిత్రుడు ఋషులందరితో యథార్హంగా సంతోషంగా కలుసుకున్నాడు. అప్పుడు రాజు చేతులు జోడించి మునిశ్రేష్ఠునితో అన్నాడు: ‘భగవాన్, ఈ మునిపుంగవులతో కలిసి ఆసనంపై కూర్చోండి.’ జనకుని మాట విని మహాముని కూర్చున్నాడు. ‘యథార్హమ్’ (యోగ్యతకు తగినట్లు) అనే పదం ఇక్కడ మననీయం: సమాగమం యాదృచ్ఛికమైనది కాదు, ప్రతి ఒక్కరి యోగ్యతకు అనుగుణమైనది; సభామర్యాద ఇదే. సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘యథాన్యాయం తతః సర్వైః’ అనే పాఠం ఉంది.

పురోహితుడు, ఋత్విక్కులు, రాజు మంత్రులతో కలిసి యథాన్యాయంగా ఆసనాలపై చుట్టూ కూర్చున్నారు. వారిని చూసి ఆ రాజు విశ్వామిత్రునితో అన్నాడు: ‘ఈరోజు దేవతలు నా యజ్ఞసమృద్ధిని సఫలం చేశారు.’ రాజు దృష్టిలో ముని రాకే దేవానుగ్రహానికి చిహ్నం; అతడు వరం యాచించడు, ఫలాన్ని లెక్కించడు; అతిథి దర్శనమే ఫలమని భావిస్తాడు. తరువాత విదేహుడు అని ప్రసిద్ధుడైన జనకుని జ్ఞానిస్వభావానికి ఇదే మొదటి దర్శనం.

జనకుడు అంటున్నాడు: ‘ఈరోజు మీ దర్శనం వల్ల నేను యజ్ఞఫలాన్ని పొందాను. మునిపుంగవుడవైన మీరు ఎవని దగ్గరకు వచ్చారో ఆ నేను ధన్యుడను, అనుగ్రహింపబడినవాడను. బ్రహ్మర్షీ, మునులతో కలిసి మీరు యజ్ఞమండపానికి విచ్చేశారు. బ్రహ్మర్షీ, మనీషులు దీక్ష పన్నెండు రోజులని చెబుతారు.’ ఇక్కడ వల్గేట్‌లో ‘దీక్షామ్’ అనే పాఠం, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘శేషమ్’ అనే పాఠం ఉన్నాయి; హిందీ వ్యాఖ్య రెండింటి అర్థాన్నీ కలుపుతుంది: ‘యజ్ఞదీక్షకు పన్నెండు రోజులు మిగిలి ఉన్నాయి’ అని.

‘కౌశికా, ఆ తరువాత భాగం కోరి వచ్చే దేవతలను మీరు చూడవచ్చు’ అని చెప్పి, ప్రసన్నవదనంతో, చేతులు జోడించి, నియమవంతుడైన రాజు మళ్ళీ ఆ మునిశార్దూలుని అడిగాడు: ‘మునీ, మీకు శుభమగుగాక. దేవతలతో సమానమైన పరాక్రమం గల ఈ కుమారులు ఎవరు?’ రాజు ఈ ప్రశ్న కథకు కేంద్రం; ఇక్కడినుండి నాలుగు శ్లోకాలలో అతడు వారి రూపాన్ని వర్ణిస్తాడు, వెంటనే పరిచయం అడగడు. ఇదే కవి రీతి: వర్ణనతోనే పాత్ర మాహాత్మ్యాన్ని ప్రకటిస్తాడు.

రాజు వారి రూపాన్ని వర్ణిస్తున్నాడు: ‘ఈ వీరులు ఏనుగుల వంటి నడక కలవారు, పెద్దపులి వృషభాలతో సమానమైనవారు, పద్మపత్రాల్లా విశాలమైన కన్నులు కలవారు, ఖడ్గం, అమ్ములపొది, ధనుస్సు ధరించినవారు, రూపంలో అశ్వినీదేవతల్లాంటివారు, యౌవనం వచ్చినవారు. దేవలోకం నుండి యాదృచ్ఛికంగా భూమికి వచ్చిన అమరుల్లా ఉన్నారు. వీరు కాలినడకన ఇక్కడికి ఎలా వచ్చారు? ఎందుకు? ఎవరి పుత్రులు?’ ‘పద్భ్యామ్’ (కాలినడకన) అనే పదంతో రాజు ఆశ్చర్యం సూచింపబడుతుంది: ఇలాంటి రాజకుమారులు రథం లేకుండా పాదచారులై ఎలా వచ్చారని.

‘మహామునీ, శ్రేష్ఠమైన ఆయుధాలు ధరించిన ఈ వీరులు ఎవరి పుత్రులు? చంద్రసూర్యులు ఆకాశాన్ని అలంకరించినట్లు వీరు ఈ దేశాన్ని అలంకరిస్తున్నారు. శరీర ప్రమాణంలో, ఇంగితంలో, చేష్టలలో వీరు పరస్పరం సదృశులు, కాకపక్షాలు ధరించినవారు. ఇది యథార్థంగా వినాలని కోరుతున్నాను.’ ‘కాకపక్షధరౌ’ అనే పదంతో వారి బాల్యమే సూచింపబడింది; కాకపక్షాలు అంటే కుమారులు చెవుల పక్కన ధరించే జుట్టు కుచ్చులు. ఈ విధంగా జనకుడు ఒకే వర్ణనలో వారి వీర్యాన్నీ సౌందర్యాన్నీ బాల్యాన్నీ ఏకకాలంలో చూపుతాడు.

మహాత్ముడైన జనకుని ఆ మాట విని అపరిమితమైన ఆత్మశక్తిగల విశ్వామిత్రుడు నివేదించాడు: ‘వీరు దశరథుని పుత్రులు.’ తరువాత అతడు సిద్ధాశ్రమంలో నివాసం, రాక్షసవధ, అక్కడినుండి నిర్విఘ్నంగా రావడం, విశాల దర్శనం, అహల్య దర్శనం, గౌతమునితో సమాగమం అన్నీ చెప్పాడు; చివరగా ‘మహాధనుస్సు విషయంలో జిజ్ఞాసతో వీరు వచ్చారు’ అని కూడా నివేదించాడు. ఈ సంక్షేప కథనం కవి కౌశలం: ఇరవై మూడు సర్గలలో విస్తారంగా చెప్పిన వృత్తాంతాన్ని మూడు శ్లోకాలలోనే మళ్ళీ సంగ్రహించి శ్రోత స్మృతిని తాజాపరుస్తాడు, రాబోయే ధనుర్యజ్ఞపు సూత్రాన్ని చేతికి అందిస్తాడు.

ఇదంతా మహాత్ముడైన జనకునికి నివేదించి మహాతేజస్వి అయిన మహాముని విశ్వామిత్రుడు అప్పుడు విరమించాడు. ‘విరరామ’ (విరమించాడు) అనే పదంతో సర్గ ప్రశాంతమైన ముగింపును పొందుతుంది. తరువాతి సర్గలో గౌతమపుత్రుడైన శతానందుడు రాముని చూసి విస్మితుడై విశ్వామిత్రునితో మాట్లాడతాడు; తరువాత విశ్వామిత్రుని పూర్వచరిత్రే విస్తారంగా చెప్పబడుతుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் அகலிகை சாபத்திலிருந்து விடுபட்டதும், அவள் கௌதமருடன் மீண்டும் இணைந்ததும் வர்ணிக்கப்பட்டன; அதனோடு கௌதமர் ஆசிரமத்தின் நிகழ்ச்சி முடிந்தது. பிறகு ராமன் சௌமித்திரியுடன் விசுவாமித்திரரை முன்னிட்டுக்கொண்டு, கௌதமர் ஆசிரமத்திலிருந்து வடகிழக்குத் திசையில், அதாவது ஈசான மூலையில், சென்று ஜனகரின் வேள்விச் சாலையை அடைந்தான். ‘புரஸ்க்ருத்ய’ (முன்னிட்டுக்கொண்டு) என்ற சொல்லால், அரசகுமாரர் இருவரும் தம் விருப்பப்படி நடப்பதில்லை, குருவின் பின்னாலேயே செல்கின்றனர் என்று கவிஞர் மீண்டும் மீண்டும் குறிப்பிடுகிறார். அங்கே வேள்வியின் சிறப்பைக் கண்டு லக்ஷ்மணனுடன் கூடிய ராமன் முனிவர்களுள் புலியான விசுவாமித்திரரிடம் சொன்னான்: ‘மகாத்மாவான ஜனகரின் இந்த வேள்விச் செழிப்பு உண்மையிலேயே சிறப்பானது.’ இங்கே கவனிக்க வேண்டியது: கதையின் போக்கு காட்டிலிருந்து நகரத்துக்கும், ராக்ஷச வதத்திலிருந்து வேள்விச் சாலைக்கும் மாறுகிறது; வில் முறிப்புக்கும் சீதையின் திருமணத்துக்குமான பின்னணி இங்கேயே தொடங்குகிறது.

ராமன் மேலும் சொல்கிறான்: ‘பெரும் பேறு பெற்றவரே, இங்கே பல நாடுகளில் வசிக்கும், வேதம் ஓதுவதில் சிறந்த பல்லாயிரம் பிராமணர்கள் காணப்படுகின்றனர். ரிஷிகளின் தங்குமிடங்களும் நூற்றுக்கணக்கான வண்டிகளால் நிறைந்து காணப்படுகின்றன. பிராமணரே, நாம் தங்குவதற்கு ஏற்ற ஓர் இடம் ஏற்பாடு செய்யப்படட்டும்.’ இந்த வர்ணனை வேள்வியின் உலகியல் சித்திரத்தை முன்வைக்கிறது: நூற்றுக்கணக்கான வண்டிகள், பாசறைகள், பல்வேறு நாடுகளிலிருந்து வந்த அறிஞர்கள். ராமனின் இந்த வேண்டுகோள் அவனது பணிவையும் குறிக்கிறது: அவன் தானே இடம் எடுத்துக்கொள்வதில்லை, அரசனிடமும் கேட்பதில்லை, குருவின் முடிவையே எதிர்பார்க்கிறான். இது சீடனின் கடமைக்கு ஓர் எடுத்துக்காட்டு.

ராமனின் சொல்லைக் கேட்டு மாமுனிவரான விசுவாமித்திரர் நீர்வளம் கொண்ட ஒரு தனியிடத்தில் தங்கினார். தனிமையும் நீரின் அருகாமையும் ஆகிய இவ்விரண்டுமே வேள்விக் காலத்தில் தவசிகள் தங்குவதற்கான முக்கியத் தகுதிகள்; அங்கே சந்தியாவந்தனத்துக்கும் நீராடலுக்கும் வசதி உண்டு, மக்கள் நெரிசலும் தொல்லை தராது. திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ஸலிலாயுதே’ என்ற பாடம் உள்ளது; பொருள் அதுவே.

விசுவாமித்திரர் வந்திருப்பதைக் கேட்டதும், குறையற்றவரும் அரசர்களுள் சிறந்தவருமான ஜனகர் அக்கணமே புரோகிதர் சதானந்தரை முன்னிட்டுக்கொண்டு எதிர்கொண்டு செல்லப் புறப்பட்டார். மகாத்மாக்களான ருத்விக்குகளும் விரைவாக அர்க்கியத்தை எடுத்துக்கொண்டு பணிவுடன் உடனே எதிர்கொண்டு சென்றனர். இங்கே அரசனின் விரைவு, புரோகிதரை முன்னிடுதல், ருத்விக்குகள் உடன் செல்லுதல் எல்லாமே சாஸ்திரங்கள் சொல்லும் விருந்தோம்பலின் அடையாளங்கள். சதானந்தர் இங்கேதான் முதன்முதலாகப் பெயருடன் குறிப்பிடப்படுகிறார்; அவர் கௌதமருக்கும் அகலிகைக்கும் மூத்த மகன்; அவரது கதை அடுத்த சர்க்கத்தில் தொடர்கிறது. இவ்வாறு கவிஞர் ஒரே சொல்லால் வரவிருக்கும் சர்க்கத்தின் விதையை விதைக்கிறார்.

ஜனகர் அறநெறிப்படி, அறத்தை முன்னிட்ட அர்க்கியத்தை விசுவாமித்திரருக்கு அளித்தார். மகாத்மாவான ஜனகரின் அந்த வழிபாட்டை ஏற்றுக்கொண்டு முனிவர் அரசனின் நலத்தையும் வேள்வி இடையூறின்றி நடப்பதையும் பற்றிக் கேட்டார். பிறகு உபாத்தியாயர்களுடனும் புரோகிதருடனும் இருந்த அந்த முனிவர்களிடமும் நலம் விசாரித்தார். வழிபாட்டை ஏற்ற பின் பதிலுக்கு நலம் விசாரித்தல்: இதுவே சான்றோரின் முறை; உபசரிக்கப்பட்டவரும் உபசரித்தவரின் நலத்தைக் கேட்கிறார். ‘நிராமயம்’ (இடையூறின்றி) என்ற சொல்லால் வேள்வியில் இடையூறு இல்லாமை குறிக்கப்படுகிறது; இதே காண்டத்தில் விசுவாமித்திரரின் வேள்வி ராக்ஷசர்களால் களங்கப்படுத்தப்பட்டிருந்தது; ஆகவே இந்த வினா வெறும் சம்பிரதாயமானது அல்ல.

விசுவாமித்திரர் ரிஷிகள் அனைவருடனும் அவரவர் தகுதிக்கு ஏற்ப மகிழ்ச்சியுடன் அளவளாவினார். பிறகு அரசர் கைகூப்பி முனிவர்களுள் சிறந்தவரிடம் சொன்னார்: ‘பகவானே, இந்த முனிவர்களுள் சிறந்தோருடன் ஆசனத்தில் அமர்வீராக.’ ஜனகரின் சொல்லைக் கேட்டு மாமுனிவர் அமர்ந்தார். ‘யதார்ஹம்’ (தகுதிக்கு ஏற்ப) என்ற சொல் இங்கே சிந்திக்கத் தக்கது: அளவளாவுதல் தற்செயலானது அல்ல, ஒவ்வொருவரின் தகுதிக்கும் ஏற்றது; இதுவே சபையின் வரம்பு. திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘யதான்யாயம் தத: ஸர்வை:’ (பிறகு அனைவருடனும் முறைப்படி) என்ற பாடம் உள்ளது.

புரோகிதரும் ருத்விக்குகளும் அரசரும் அமைச்சர்களுடன் முறைப்படி சுற்றிலும் ஆசனங்களில் அமர்ந்தனர். அவர்களைக் கண்டு அந்த அரசர் விசுவாமித்திரரிடம் சொன்னார்: ‘இன்று தெய்வங்கள் என் வேள்விச் செழிப்பைப் பயனுள்ளதாக்கின.’ அரசனின் பார்வையில் முனிவரின் வருகையே தெய்வ அருளின் அடையாளம்; அவர் வரம் கேட்கவில்லை, பலனையும் கணக்கிடவில்லை; விருந்தினரைக் காண்பதே பலன் என்று கருதுகிறார். பின்னர் ‘விதேகர்’ என்று புகழ்பெற்ற ஜனகரின் ஞானி இயல்பின் முதல் காட்சி இதுவே.

ஜனகர் சொல்கிறார்: ‘இன்று தேவரீரைக் கண்டதால் நான் வேள்வியின் பலனைப் பெற்றேன். முனிவர்களுள் சிறந்த நீர் என்னிடம் வந்திருப்பதால் நான் பேறு பெற்றவன், அருள் பெற்றவன். பிராமணரே, முனிவர்களுடன் நீர் வேள்விச் சடங்கில் கலந்துகொள்ள வந்திருக்கிறீர். பிரம்மரிஷியே, தீக்ஷை பன்னிரண்டு நாட்கள் என்று அறிஞர்கள் சொல்கிறார்கள்.’ இங்கே வல்கேட்டில் ‘தீக்ஷாம்’ (தீக்ஷை) என்ற பாடம் உள்ளது, திறனாய்வுப் பதிப்பிலோ ‘சேஷம்’ (எஞ்சியது); இந்தி உரை இரண்டின் பொருளையும் இணைக்கிறது: ‘வேள்வித் தீக்ஷையில் பன்னிரண்டு நாட்கள் எஞ்சியுள்ளன’ என்று.

‘பிறகு, கௌசிகரே, அவிர்ப்பாகம் பெற வரும் தேவர்களை நீர் காணலாம்’ என்று சொல்லிவிட்டு, மலர்ந்த முகத்துடன் கைகூப்பி, மனம் ஒருமுகப்பட்ட அரசர் மீண்டும் முனிவர்களுள் புலியான அவரிடம் கேட்டார்: ‘முனிவரே, உமக்கு நலம் உண்டாகட்டும். தேவர்களுக்கு நிகரான வீரம் உடைய இந்த இரு குமாரர்கள் யார்?’ அரசனின் இந்த வினாவே கதையின் மையம்; இங்கிருந்து நான்கு சுலோகங்களில் அவர் அவர்களுடைய தோற்றத்தை வர்ணிக்கிறார், விரைவாக அறிமுகம் கேட்கவில்லை. இதுவே கவிஞரின் முறை: வர்ணனையாலேயே பாத்திரத்தின் மகிமையை வெளிப்படுத்துகிறார்.

அரசர் அவர்களுடைய தோற்றத்தை வர்ணிக்கிறார்: ‘இந்த வீரர்கள் யானைக்கு நிகரான நடையுடையவர்கள், புலிக்கும் காளைக்கும் ஒப்பானவர்கள், தாமரை இதழ் போல அகன்ற கண்களை உடையவர்கள், வாளும் அம்பறாத்தூணியும் வில்லும் ஏந்தியவர்கள், அழகில் அசுவினி தேவர்கள் போன்றவர்கள், இளமை வந்தெய்தியவர்கள். தேவலோகத்திலிருந்து இரு அமரர்கள் தற்செயலாகப் பூமிக்கு வந்தவர்கள் போலத் தோன்றுகின்றனர். இவர்கள் எவ்வாறு கால்நடையாக இங்கு வந்தனர்? எதற்காக? யாருடையவர்கள்?’ ‘பத்ப்யாம்’ (கால்நடையாக) என்ற சொல்லால் அரசனின் வியப்பு குறிப்பிடப்படுகிறது: இத்தகைய அரசகுமாரர்கள் தேரின்றிக் கால்நடையாக எவ்வாறு வந்தனர் என்று.

‘மாமுனிவரே, சிறந்த ஆயுதங்கள் ஏந்திய இந்த வீரர்கள் யாருடைய மைந்தர்கள்? சந்திரனும் சூரியனும் வானை அணிசெய்வது போல இவர்கள் இந்த நாட்டை அணிசெய்கின்றனர். உடல் அளவிலும் குறிப்பிலும் செயல்களிலும் இவர்கள் ஒருவரையொருவர் ஒத்திருக்கின்றனர், காகபக்ஷம் என்னும் குடுமி அணிந்திருக்கின்றனர். இதை உள்ளபடி கேட்க விரும்புகிறேன்.’ ‘காகபக்ஷதரௌ’ (காகபக்ஷம் அணிந்தவர்கள்) என்ற சொல்லால் அவர்களுடைய இளம்பருவமே குறிப்பிடப்படுகிறது; காகபக்ஷம் என்பது சிறுவர்கள் காதுகளின் பக்கத்தில் வைத்திருக்கும் முடிக்கற்றைகள். இவ்வாறு ஜனகர் ஒரே வர்ணனையில் அவர்களுடைய வீரத்தையும் அழகையும் இளமையையும் ஒருசேரக் காட்டுகிறார்.

மகாத்மாவான ஜனகரின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, அளவிட முடியாத உள்ளம் படைத்த விசுவாமித்திரர் தெரிவித்தார்: ‘இவர்கள் தசரதனின் மைந்தர்கள்.’ பிறகு அவர் சித்தாசிரமத்தில் தங்கியதையும், ராக்ஷசர்களின் வதத்தையும், அங்கிருந்து இடையூறின்றி வந்ததையும், விசாலாவைக் கண்டதையும், அகலிகையைக் கண்டதையும், கௌதமருடன் சந்தித்ததையும் சொன்னார்; இறுதியில் ‘பெரும் வில்லைப் பற்றி அறிய இவர்கள் வந்துள்ளனர்’ என்றும் தெரிவித்தார். இந்தச் சுருக்கக் கூற்று கவிஞரின் திறமை: இருபத்து மூன்று சர்க்கங்களில் விரிவாகச் சொல்லப்பட்ட நிகழ்வுகளை மூன்றே சுலோகங்களில் மீண்டும் தொகுத்துக் கேட்பவரின் நினைவைப் புதுப்பித்து, வரவிருக்கும் வில் வேள்வியின் இழையைக் கையில் கொடுக்கிறார்.

இவை அனைத்தையும் மகாத்மாவான ஜனகரிடம் தெரிவித்துவிட்டு, பேரொளி படைத்த மாமுனிவரான விசுவாமித்திரர் பிறகு பேச்சை நிறுத்தினார். ‘விரராம’ (நிறுத்தினார்) என்ற சொல்லோடு சர்க்கம் அமைதியான முடிவை அடைகிறது. அடுத்த சர்க்கத்தில் கௌதமரின் மகனான சதானந்தர் ராமனைக் கண்டு வியப்புற்று விசுவாமித்திரரிடம் பேசுகிறார்; பிறகு விசுவாமித்திரரின் முந்தைய வரலாறே விரிவாகச் சொல்லப்படுகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಹಲ್ಯೆಯ ಶಾಪಮೋಕ್ಷವೂ ಗೌತಮನೊಡನೆ ಅವಳ ಪುನರ್ಮಿಲನವೂ ವರ್ಣಿತವಾದವು; ಅದರಿಂದ ಗೌತಮಾಶ್ರಮದ ಪ್ರಸಂಗ ಮುಗಿಯಿತು. ಅನಂತರ ರಾಮನು ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಗೌತಮಾಶ್ರಮದಿಂದ ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗಿ ಜನಕನ ಯಜ್ಞವಾಟವನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ‘ಪುರಸ್ಕೃತ್ಯ’ (ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜಪುತ್ರರು ತಮ್ಮಿಚ್ಛೆಯಂತೆ ನಡೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ, ಗುರುವಿನ ಹಿಂದೆಯೇ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಕವಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞದ ವೈಭವವನ್ನು ಕಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಮನು ಮುನಿಶಾರ್ದೂಲ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಜನಕನ ಈ ಯಜ್ಞಸಮೃದ್ಧಿ ನಿಜಕ್ಕೂ ಚೆನ್ನಾಗಿದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಕಥೆಯ ಗತಿ ಅರಣ್ಯದಿಂದ ನಗರದತ್ತ, ರಾಕ್ಷಸವಧೆಯಿಂದ ಯಜ್ಞಶಾಲೆಯತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತದೆ; ಧನುರ್ಭಂಗ ಮತ್ತು ಸೀತಾಪರಿಣಯಗಳ ಭೂಮಿಕೆ ಇಲ್ಲಿಂದಲೇ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ರಾಮನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ಮಹಾಭಾಗನೇ, ಇಲ್ಲಿ ನಾನಾ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ, ವೇದಾಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ನಿರತರಾದ ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಋಷಿಗಳ ಬಿಡಾರಗಳೂ ನೂರಾರು ಬಂಡಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವುದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯೇ, ನಾವು ತಂಗಲು ತಕ್ಕ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಗೊತ್ತುಮಾಡಬೇಕು.’ ಈ ವರ್ಣನೆ ಯಜ್ಞದ ಲೌಕಿಕ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತದೆ — ನೂರಾರು ಬಂಡಿಗಳು, ಶಿಬಿರಗಳು, ದೇಶದೇಶಾಂತರಗಳಿಂದ ಬಂದ ವಿದ್ವಾಂಸರು. ರಾಮನ ಈ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಅವನ ವಿನಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ತಾನೇ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಜನನ್ನೂ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಗುರುವಿನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನೇ ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಶಿಷ್ಯಧರ್ಮಕ್ಕೆ ದೃಷ್ಟಾಂತ.

ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಏಕಾಂತವಾದ, ನೀರಿರುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ವಾಸ ಮಾಡಿದನು. ಏಕಾಂತತೆ ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಸಾಮೀಪ್ಯ — ಇವೆರಡೇ ಯಜ್ಞಕಾಲದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ವಿಗಳ ವಾಸಸ್ಥಾನದ ಮುಖ್ಯ ಗುಣಗಳು; ಅಲ್ಲಿ ಸಂಧ್ಯಾವಂದನೆಗೂ ಸ್ನಾನಕ್ಕೂ ಅನುಕೂಲವಿರುತ್ತದೆ, ಜನಸಂದಣಿಯೂ ಬಾಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸಲಿಲಾಯುತೇ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಅರ್ಥ ಮಾತ್ರ ಅದೇ.

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಬಂದಿರುವನೆಂದು ಕೇಳಿ ನಿಷ್ಕಳಂಕನಾದ ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠ ಜನಕನು ಆ ಕ್ಷಣವೇ ಪುರೋಹಿತ ಶತಾನಂದನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಎದುರುಗೊಳ್ಳಲು ಹೊರಟನು. ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಋತ್ವಿಜರೂ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ವಿನಯದಿಂದ ಕೂಡಿ ತಕ್ಷಣ ಎದುರುಗೊಳ್ಳಲು ಹೋದರು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಆತುರ, ಪುರೋಹಿತನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡುದು, ಋತ್ವಿಜರ ಜೊತೆಗೂಡಿಕೆ — ಎಲ್ಲವೂ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರದ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಶತಾನಂದನ ಹೆಸರು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಗೊಂಡಿದೆ; ಅವನು ಗೌತಮ-ಅಹಲ್ಯೆಯರ ಹಿರಿಯ ಮಗ, ಅವನ ಕಥೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಬೀಜವನ್ನು ಬಿತ್ತುತ್ತಾನೆ.

ಜನಕನು ಧರ್ಮಾನುಸಾರವಾಗಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ಧರ್ಮಪೂರ್ವಕವಾದ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನಿತ್ತನು. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಜನಕನ ಆ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಮುನಿಯು ರಾಜನ ಕುಶಲವನ್ನೂ ಯಜ್ಞದ ನಿರ್ವಿಘ್ನತೆಯನ್ನೂ ಕೇಳಿದನು. ಅನಂತರ ಅವನು ಉಪಾಧ್ಯಾಯ-ಪುರೋಹಿತರೊಡನಿದ್ದ ಆ ಮುನಿಗಳನ್ನೂ ಕುಶಲ ಕೇಳಿದನು. ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಪ್ರತಿಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳುವುದು — ಇದೇ ಸಜ್ಜನರ ರೀತಿ; ಸತ್ಕಾರ ಪಡೆದವನೂ ಸತ್ಕರಿಸಿದವನ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ನಿರಾಮಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಜ್ಞದ ವಿಘ್ನರಾಹಿತ್ಯ ವಿವಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ — ಇದೇ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಯಜ್ಞವು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಕೆಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇವಲ ಔಪಚಾರಿಕವಲ್ಲ.

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಎಲ್ಲ ಋಷಿಗಳೊಡನೆ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ, ಸಂತೋಷದಿಂದ ಬೆರೆತನು. ಆಗ ರಾಜನು ಕೈಮುಗಿದು ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಭಗವನ್, ಈ ಮುನಿಪುಂಗವರೊಡನೆ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಿ.’ ಜನಕನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಮುನಿ ಕುಳಿತನು. ‘ಯಥಾರ್ಹಮ್’ (ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಮನನೀಯ — ಭೇಟಿ ಆಕಸ್ಮಿಕವಲ್ಲ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಯೋಗ್ಯತೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾದುದು; ಇದೇ ಸಭೆಯ ಮರ್ಯಾದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಯಥಾನ್ಯಾಯಂ ತತಃ ಸರ್ವೈಃ’ (ಅನಂತರ ಎಲ್ಲರೊಡನೆ ನ್ಯಾಯಾನುಸಾರವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ.

ಪುರೋಹಿತರೂ ಋತ್ವಿಜರೂ ರಾಜನೂ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಯಥಾನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಸುತ್ತಲೂ ಆಸನಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತರು. ಅವರನ್ನು ಕಂಡು ಆ ನೃಪತಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಇಂದು ದೇವತೆಗಳು ನನ್ನ ಯಜ್ಞಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಸಫಲಗೊಳಿಸಿದರು.’ ರಾಜನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮುನಿಯ ಆಗಮನವೇ ದೇವಾನುಗ್ರಹದ ಚಿಹ್ನೆ; ಅವನು ವರ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಫಲವನ್ನೂ ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಅತಿಥಿಯ ದರ್ಶನವೇ ಫಲವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ‘ವಿದೇಹ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಜನಕನ ಜ್ಞಾನಿಸ್ವಭಾವದ ಮೊದಲ ದರ್ಶನ ಇದು.

ಜನಕನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ಇಂದು ತಮ್ಮ ದರ್ಶನದಿಂದ ನನಗೆ ಯಜ್ಞಫಲ ದೊರೆಯಿತು. ಮುನಿಪುಂಗವನಾದ ನೀನು ಯಾರ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆಯೋ ಆ ನಾನು ಧನ್ಯನು, ಅನುಗೃಹೀತನು. ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯೇ, ಮುನಿಗಳೊಡನೆ ನೀನು ಯಜ್ಞಮಂಟಪಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವೆ. ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯೇ, ದೀಕ್ಷೆ ಹನ್ನೆರಡು ದಿನಗಳದ್ದು ಎಂದು ಮನೀಷಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ (ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ) ‘ದೀಕ್ಷಾಮ್’ (ದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಶೇಷಮ್’ (ಉಳಿದುದನ್ನು); ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ಎರಡರ ಅರ್ಥವನ್ನೂ ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಯಜ್ಞದೀಕ್ಷೆಯ ಹನ್ನೆರಡು ದಿನಗಳು ಉಳಿದಿವೆ’ ಎಂದು.

‘ಆಮೇಲೆ ಹವಿರ್ಭಾಗಕ್ಕಾಗಿ ಬರುವ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ನೀನು ಕಾಣಬೇಕು, ಕೌಶಿಕನೇ’ — ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಹರ್ಷಿತ ಮುಖದ ರಾಜನು ಕೈಮುಗಿದು ಸಂಯಮದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಆ ಮುನಿಶಾರ್ದೂಲನನ್ನು ಕೇಳಿದನು: ‘ಮುನಿಯೇ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಈ ಇಬ್ಬರು ಕುಮಾರರು ಯಾರು?’ ರಾಜನ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಕಥೆಯ ಕೇಂದ್ರ; ಇಲ್ಲಿಂದ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಅವರ ರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಪರಿಚಯವನ್ನು ಅವಸರದಿಂದ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಕವಿಯ ರೀತಿ — ವರ್ಣನೆಯಿಂದಲೇ ಪಾತ್ರದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ.

ರಾಜನು ಅವರ ರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ: ‘ಈ ವೀರರು ಆನೆಯಂತಹ ನಡಿಗೆಯವರು, ಹುಲಿ-ಹೋರಿಗಳಂತಿರುವವರು, ತಾವರೆಯ ದಳದಂತೆ ವಿಶಾಲ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವರು, ಖಡ್ಗ-ಬತ್ತಳಿಕೆ-ಧನುಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದವರು, ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳಂತಿರುವವರು, ಯೌವನವನ್ನು ಈಗಷ್ಟೇ ತಲುಪಿದವರು. ದೇವಲೋಕದಿಂದ ಅಮರರು ತಾವಾಗಿಯೇ ಭೂಮಿಗೆ ಬಂದಂತಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಹೇಗೆ ಬಂದರು? ಏತಕ್ಕಾಗಿ, ಯಾರ ಮಕ್ಕಳು?’ ‘ಪದ್ಭ್ಯಾಮ್’ (ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜನ ಆಶ್ಚರ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಇಂತಹ ರಾಜಕುಮಾರರು ರಥವಿಲ್ಲದೆ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಬಂದರು ಎಂದು.

‘ಮಹಾಮುನಿಯೇ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಈ ವೀರರು ಯಾರ ಮಕ್ಕಳು? ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರು ಆಕಾಶವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸುವಂತೆ ಇವರು ಈ ದೇಶವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ದೇಹದ ಅಳತೆ, ಸನ್ನೆ, ಚಲನವಲನಗಳಲ್ಲಿ ಇವರು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಹೋಲುತ್ತಾರೆ, ಕಾಕಪಕ್ಷಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಕೇಳಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ‘ಕಾಕಪಕ್ಷಧರೌ’ (ಕಾಕಪಕ್ಷಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಬಾಲ್ಯವೇ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಕಾಕಪಕ್ಷಗಳು ಕುಮಾರರು ಕಿವಿಗಳ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಬಿಡುವ ಕೂದಲಿನ ಜುಟ್ಟುಗಳು. ಹೀಗೆ ಜನಕನು ಒಂದೇ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಅವರ ವೀರ್ಯವನ್ನೂ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ಬಾಲ್ಯವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಜನಕನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅಪ್ರಮೇಯಾತ್ಮನಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ನಿವೇದಿಸಿದನು: ‘ಇವರು ದಶರಥನ ಮಕ್ಕಳು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸ, ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಆತಂಕವಿಲ್ಲದೆ ಬಂದುದು, ವಿಶಾಲೆಯ ದರ್ಶನ, ಅಹಲ್ಯೆಯ ದರ್ಶನ, ಗೌತಮನೊಡನೆ ಭೇಟಿ — ಇವನ್ನು ಹೇಳಿದನು; ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಮಹಾಧನುಸ್ಸಿನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಇವರು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ’ ಎಂದೂ ನಿವೇದಿಸಿದನು. ಈ ಸಂಕ್ಷೇಪಕಥನ ಕವಿಯ ಕೌಶಲ — ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಿದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಮೂರೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಶ್ರೋತೃವಿನ ಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಹೊಸದಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮುಂದಿನ ಧನುರ್ಯಜ್ಞದ ಎಳೆಯನ್ನೂ ಕೈಗಿಡುತ್ತಾನೆ.

ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಜನಕನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಮಾತು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು. ‘ವಿರರಾಮ’ (ಮಾತು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸರ್ಗವು ಶಾಂತವಾದ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗೌತಮನ ಮಗ ಶತಾನಂದನು ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ವಿಸ್ಮಿತನಾಗಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ; ಅನಂತರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನದೇ ಪೂರ್ವಚರಿತ್ರೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ അഹല്യയുടെ ശാപമോക്ഷവും ഗൗതമനുമായുള്ള അവളുടെ പുനസ്സമാഗമവും വർണിച്ചു; അതോടെ ഗൗതമാശ്രമത്തിന്റെ പ്രസംഗം അവസാനിച്ചു. പിന്നീട് രാമൻ സൗമിത്രിയോടൊപ്പം വിശ്വാമിത്രനെ മുന്നിൽ നടത്തി ഗൗതമാശ്രമത്തിൽനിന്നു വടക്കുകിഴക്കേ ദിക്കിലേക്ക്, അതായത് ഈശാനകോണിലേക്ക്, പോയി ജനകന്റെ യജ്ഞവാടത്തിലെത്തി. ‘പുരസ്കൃത്യ’ (മുന്നിൽ നിർത്തി) എന്ന പദംകൊണ്ട് രാജകുമാരന്മാർ സ്വേച്ഛയാ നീങ്ങുന്നില്ല, ഗുരുവിന്റെ പിന്നാലെ മാത്രമാണ് എന്നു കവി വീണ്ടും വീണ്ടും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവിടെ യജ്ഞത്തിന്റെ വൈഭവം കണ്ട് ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയ രാമൻ മുനിശ്രേഷ്ഠനായ വിശ്വാമിത്രനോടു പറഞ്ഞു: ‘മഹാത്മാവായ ജനകന്റെ ഈ യജ്ഞസമൃദ്ധി തീർച്ചയായും ഉത്തമമാണ്.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: കഥയുടെ ഗതി വനത്തിൽനിന്നു നഗരത്തിലേക്കും രാക്ഷസവധത്തിൽനിന്നു യജ്ഞശാലയിലേക്കും മാറുന്നു; ധനുർഭംഗത്തിന്റെയും സീതാപരിണയത്തിന്റെയും ഭൂമിക ഇവിടെത്തന്നെ ആരംഭിക്കുന്നു.

രാമൻ വീണ്ടും പറയുന്നു: ‘മഹാഭാഗാ, ഇവിടെ നാനാദേശങ്ങളിൽ വസിക്കുന്ന, വേദാധ്യയനം ചെയ്യുന്ന അനേകായിരം ബ്രാഹ്മണരെ കാണുന്നു. ഋഷിമാരുടെ താവളങ്ങളും നൂറുകണക്കിനു വണ്ടികളാൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മർഷേ, നാം താമസിക്കേണ്ട ഇടം നിശ്ചയിച്ചാലും.’ ഈ വർണന യജ്ഞത്തിന്റെ ലൗകികചിത്രം അവതരിപ്പിക്കുന്നു: നൂറുകണക്കിനു വണ്ടികൾ, താവളങ്ങൾ, ദേശദേശാന്തരങ്ങളിൽനിന്നു വന്ന വിദ്വാന്മാർ. രാമന്റെ ഈ അപേക്ഷ അവന്റെ വിനയവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു: അവൻ സ്വയം സ്ഥലം എടുക്കുന്നില്ല, രാജാവിനോടു യാചിക്കുന്നുമില്ല, ഗുരുവിന്റെ തീരുമാനംതന്നെ കാത്തിരിക്കുന്നു. ഇതു ശിഷ്യധർമത്തിന്റെ ദൃഷ്ടാന്തമാണ്.

രാമന്റെ വാക്കു കേട്ട് മഹാമുനിയായ വിശ്വാമിത്രൻ ജലസമൃദ്ധമായ ഒരു ഏകാന്തസ്ഥലത്ത് താമസമൊരുക്കി. ഏകാന്തതയും ജലസാമീപ്യവും: യജ്ഞകാലത്ത് തപസ്വികളുടെ താമസത്തിന് ഇവ രണ്ടുമാണ് പ്രധാനഗുണങ്ങൾ; അവിടെ സന്ധ്യാവന്ദനത്തിനും സ്നാനത്തിനും സൗകര്യമുണ്ട്, ജനത്തിരക്ക് ശല്യമാവുകയുമില്ല. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘സലിലായുതേ’ എന്നാണ് പാഠം, അർഥം അതുതന്നെ.

വിശ്വാമിത്രൻ എത്തിയിരിക്കുന്നുവെന്നു കേട്ട് കുറ്റമറ്റവനും രാജശ്രേഷ്ഠനുമായ ജനകൻ ഉടൻതന്നെ പുരോഹിതനായ ശതാനന്ദനെ മുന്നിൽ നിർത്തി എതിരേൽക്കാൻ പുറപ്പെട്ടു. മഹാത്മാക്കളായ ഋത്വിക്കുകളും അർഘ്യമെടുത്ത് വിനയത്തോടെ ധൃതിയിൽ എതിരേൽക്കാൻ ചെന്നു. ഇവിടെ രാജാവിന്റെ വേഗവും പുരോഹിതനെ മുന്നിൽ നിർത്തലും ഋത്വിക്കുകളുടെ കൂടെപ്പോക്കും എല്ലാം ശാസ്ത്രം പറയുന്ന അതിഥിസത്കാരത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്. ശതാനന്ദനെ ഇവിടെ ആദ്യമായി പേരെടുത്തു പറയുന്നു; ഗൗതമന്റെയും അഹല്യയുടെയും ജ്യേഷ്ഠപുത്രനാണ് അദ്ദേഹം, അദ്ദേഹത്തിന്റെ കഥ അടുത്ത സർഗത്തിൽ തുടരുന്നു. ഇങ്ങനെ കവി ഒരൊറ്റ പദംകൊണ്ട് വരുന്ന സർഗത്തിന്റെ വിത്തു വിതയ്ക്കുന്നു.

ജനകൻ ധർമാനുസരണം വിശ്വാമിത്രന് ധർമപൂർവകമായ അർഘ്യം നൽകി. മഹാത്മാവായ ജനകന്റെ ആ പൂജ സ്വീകരിച്ച് മുനി രാജാവിന്റെ കുശലവും യജ്ഞത്തിന്റെ നിർവിഘ്നതയും ചോദിച്ചു. പിന്നീട് പുരോഹിതന്മാരോടും ഉപാധ്യായന്മാരോടുംകൂടിയ ആ മുനിമാരോടും അദ്ദേഹം കുശലം ചോദിച്ചു. പൂജ സ്വീകരിച്ചശേഷം തിരിച്ചു കുശലം ചോദിക്കുക: ഇതാണ് സജ്ജനങ്ങളുടെ രീതി; സത്കരിക്കപ്പെട്ടവനും സത്കരിച്ചവന്റെ ക്ഷേമം അന്വേഷിക്കുന്നു. ‘നിരാമയം’ (നിർവിഘ്നം) എന്ന പദംകൊണ്ട് യജ്ഞം വിഘ്നമില്ലാതെ നടക്കുന്നുണ്ടോ എന്നാണ് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്; ഈ കാണ്ഡത്തിൽത്തന്നെ വിശ്വാമിത്രന്റെ യജ്ഞം രാക്ഷസന്മാർ ദുഷിപ്പിച്ചിരുന്നു, അതിനാൽ ഈ ചോദ്യം ഔപചാരികം മാത്രമല്ല.

വിശ്വാമിത്രൻ എല്ലാ ഋഷിമാരുമായും യഥായോഗ്യം സന്തോഷത്തോടെ സമാഗമിച്ചു. അപ്പോൾ രാജാവ് കൈകൂപ്പി മുനിശ്രേഷ്ഠനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഭഗവാനേ, ഈ മുനിശ്രേഷ്ഠന്മാരോടൊപ്പം ആസനത്തിൽ ഇരുന്നാലും.’ ജനകന്റെ വാക്കു കേട്ട് മഹാമുനി ഇരുന്നു. ‘യഥാർഹം’ (യോഗ്യതപോലെ) എന്ന പദം ഇവിടെ ചിന്തനീയമാണ്: സമാഗമം യാദൃച്ഛികമല്ല, ഓരോരുത്തരുടെയും യോഗ്യതയനുസരിച്ചുള്ളതാണ്; ഇതാണ് സഭയുടെ മര്യാദ. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘യഥാന്യായം തതഃ സർവൈഃ’ എന്നാണ് പാഠം.

പുരോഹിതനും ഋത്വിക്കുകളും മന്ത്രിമാരോടുകൂടിയ രാജാവും യഥാവിധി ചുറ്റും ആസനങ്ങളിൽ ഇരുന്നു. അവരെ കണ്ട് ആ രാജാവ് വിശ്വാമിത്രനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഇന്ന് ദേവന്മാർ എന്റെ യജ്ഞസമൃദ്ധിയെ സഫലമാക്കിയിരിക്കുന്നു.’ രാജാവിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ മുനിയുടെ ആഗമനംതന്നെ ദേവാനുഗ്രഹത്തിന്റെ ചിഹ്നമാണ്; അദ്ദേഹം വരം യാചിക്കുന്നില്ല, ഫലം കണക്കുകൂട്ടുന്നുമില്ല; അതിഥിദർശനംതന്നെ ഫലമെന്നു കരുതുന്നു. പിന്നീട് വിദേഹൻ എന്നു പ്രസിദ്ധനായ ജനകന്റെ ജ്ഞാനിസ്വഭാവത്തിന്റെ ആദ്യദർശനമാണിത്.

ജനകൻ പറയുന്നു: ‘ഇന്ന് ഭഗവാന്റെ ദർശനംകൊണ്ട് എനിക്കു യജ്ഞഫലം ലഭിച്ചു. മുനിശ്രേഷ്ഠനായ അങ്ങ് ആരുടെ അടുക്കൽ വന്നുവോ, ആ ഞാൻ ധന്യനും അനുഗൃഹീതനുമാണ്. ബ്രഹ്മർഷേ, മുനിമാരോടൊപ്പം അങ്ങ് യജ്ഞസ്ഥലത്ത് എത്തിയിരിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മർഷേ, ദീക്ഷ പന്ത്രണ്ടു ദിവസമാണെന്ന് മനീഷികൾ പറയുന്നു.’ ഇവിടെ വൾഗേറ്റിൽ ‘ദീക്ഷാം’ (ദീക്ഷ) എന്നാണ് പാഠം, സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ‘ശേഷം’ (ബാക്കി); ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം ഇരുപാഠങ്ങളുടെയും അർഥം കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു: ‘യജ്ഞദീക്ഷയ്ക്ക് ഇനി പന്ത്രണ്ടു ദിവസം ബാക്കിയുണ്ട്’ എന്ന്.

‘അതിനുശേഷം ഭാഗം സ്വീകരിക്കാൻ വരുന്ന ദേവന്മാരെ അങ്ങേക്കു കാണാം, കൗശികാ’ എന്നു പറഞ്ഞ്, പ്രസന്നമുഖനായി കൈകൂപ്പി ഏകാഗ്രനായി രാജാവ് വീണ്ടും ആ മുനിശ്രേഷ്ഠനോടു ചോദിച്ചു: ‘മുനേ, അങ്ങേക്കു മംഗളം. ദേവതുല്യപരാക്രമികളായ ഈ രണ്ടു കുമാരന്മാർ ആരാണ്?’ രാജാവിന്റെ ഈ ചോദ്യമാണ് കഥയുടെ കേന്ദ്രം; ഇവിടെനിന്നു തുടങ്ങി നാലു ശ്ലോകങ്ങളിൽ അദ്ദേഹം അവരുടെ രൂപം വർണിക്കുന്നു, പെട്ടെന്നു പരിചയം ചോദിക്കുന്നില്ല. ഇതാണ് കവിയുടെ രീതി: വർണനയിലൂടെതന്നെ കഥാപാത്രത്തിന്റെ മാഹാത്മ്യം പ്രകടമാക്കുന്നു.

രാജാവ് അവരുടെ രൂപം വർണിക്കുന്നു: ‘ഈ വീരന്മാർ ആനയെപ്പോലെ നടക്കുന്നവർ, കടുവയ്ക്കും കാളയ്ക്കും തുല്യർ, താമരയിതൾപോലെ വിശാലമായ കണ്ണുകളുള്ളവർ, വാളും ആവനാഴിയും വില്ലും ധരിച്ചവർ, രൂപത്തിൽ അശ്വിനീദേവന്മാരെപ്പോലെയുള്ളവർ, യൗവനം വന്നെത്തിയവർ. ദേവലോകത്തുനിന്ന് യദൃച്ഛയാ ഭൂമിയിലെത്തിയ രണ്ട് അമരന്മാരെപ്പോലെ. ഇവർ എങ്ങനെ കാൽനടയായി ഇവിടെയെത്തി? എന്തിന്, ആരുടെ പുത്രന്മാർ?’ ‘പദ്ഭ്യാം’ (കാൽനടയായി) എന്ന പദംകൊണ്ട് രാജാവിന്റെ ആശ്ചര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു: ഇത്തരം രാജകുമാരന്മാർ രഥമില്ലാതെ നടന്ന് എങ്ങനെ വന്നു എന്ന്.

‘മഹാമുനേ, ഉത്തമായുധങ്ങൾ ധരിച്ച ഈ വീരന്മാർ ആരുടെ പുത്രന്മാരാണ്? ചന്ദ്രസൂര്യന്മാർ ആകാശത്തെയെന്നപോലെ ഇവർ ഈ ദേശത്തെ അലങ്കരിക്കുന്നു. ശരീരപ്രമാണത്തിലും ഭാവത്തിലും ചേഷ്ടകളിലും ഇവർ പരസ്പരം സദൃശരാണ്, കാകപക്ഷം ധരിച്ചവരുമാണ്. ഇതു യഥാർഥമായി കേൾക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ‘കാകപക്ഷധരൗ’ (കാകപക്ഷം ധരിച്ചവർ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവരുടെ ബാല്യംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; കാകപക്ഷം കുമാരന്മാർ ചെവിയുടെ ഇരുവശത്തും ധരിക്കുന്ന മുടിക്കെട്ടുകളാണ്. ഇങ്ങനെ ജനകൻ ഒരൊറ്റ വർണനയിൽത്തന്നെ അവരുടെ വീര്യവും സൗന്ദര്യവും ബാല്യവും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു.

മഹാത്മാവായ ജനകന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് അളവറ്റ ആത്മശക്തിയുള്ള വിശ്വാമിത്രൻ അറിയിച്ചു: ‘ഇവർ ദശരഥന്റെ പുത്രന്മാരാണ്.’ പിന്നീട് അദ്ദേഹം സിദ്ധാശ്രമത്തിലെ താമസം, രാക്ഷസവധം, അവിടെനിന്ന് നിർവിഘ്നമായ വരവ്, വിശാലയുടെ ദർശനം, അഹല്യയുടെ ദർശനം, ഗൗതമനുമായുള്ള സമാഗമം എന്നിവ പറഞ്ഞു; ഒടുവിൽ ‘മഹാധനുസ്സിനെക്കുറിച്ച് അറിയാനാണ് ഇവർ വന്നിരിക്കുന്നത്’ എന്നും അറിയിച്ചു. ഈ സംക്ഷിപ്തകഥനം കവിയുടെ കൗശലമാണ്: ഇരുപത്തിമൂന്നു സർഗങ്ങളിൽ വിസ്തരിച്ചു പറഞ്ഞ വൃത്താന്തം മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിൽ വീണ്ടും സംഗ്രഹിച്ച് കേൾവിക്കാരന്റെ ഓർമ പുതുക്കുകയും വരാനിരിക്കുന്ന ധനുര്യജ്ഞത്തിന്റെ ചരട് കൈയിൽ കൊടുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഇതെല്ലാം മഹാത്മാവായ ജനകനോട് അറിയിച്ച് മഹാതേജസ്വിയായ മഹാമുനി വിശ്വാമിത്രൻ പിന്നീട് നിർത്തി. ‘വിരരാമ’ (നിർത്തി) എന്ന പദത്തോടെ സർഗം ശാന്തമായ അന്ത്യത്തിലെത്തുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഗൗതമപുത്രനായ ശതാനന്ദൻ രാമനെ കണ്ട് വിസ്മയിച്ച് വിശ്വാമിത്രനോടു സംസാരിക്കുന്നു; പിന്നീട് വിശ്വാമിത്രന്റെതന്നെ പൂർവചരിതം വിസ്തരിച്ചു പറയപ്പെടുന്നു.

The previous sarga had told of Ahalyā's release from her curse and her reunion with Gautama, and with that the episode at Gautama's hermitage came to an end. Now Rāma, with Lakṣmaṇa, son of Sumitrā, set out from the hermitage towards the north-east, keeping Viśvāmitra in front of them, and came to Janaka's sacrificial enclosure. Again and again the poet uses the word "keeping him in front" to show that the two princes do not walk where they please but always follow their teacher. Seeing the splendour of the sacrifice, Rāma, with Lakṣmaṇa at his side, said to that tiger among sages, "The great-souled Janaka's sacrifice is truly a fine and splendid thing." Here the story turns from forest to city, from the slaying of rākṣasas to the hall of sacrifice; the prelude to the breaking of the bow and the marriage of Sītā begins at this very point.

Rāma went on: "Fortunate one, there are many thousands of brāhmaṇas here, come from many lands and shining with the study of the Veda. The seers' camps too are crowded with hundreds of carts. Brahman, let a place be chosen where we may stay." The description gives a lively, down-to-earth picture of a great sacrifice: carts by the hundred, tents, scholars gathered from every region. Rāma's request also shows his modesty. He does not take a place for himself, nor does he approach the king; he waits for his teacher to decide. It is a model of how a disciple should behave.

Hearing Rāma's words, the great sage Viśvāmitra made their camp in a secluded spot close to water. Seclusion and nearness to water were the two things ascetics looked for in a lodging during a sacrifice: water made the twilight rites and bathing easy, and seclusion kept away the jostling crowds.

As soon as he heard that Viśvāmitra had arrived, King Janaka, the best of kings and a man above reproach, set out to meet him, placing his chaplain Śatānanda before him. The great-souled officiating priests too quickly took up the guest-offering and hurried forward with him in all humility. The king's haste, the honour of placing his chaplain in front and the priests going with him are all marks of the welcome to a guest that the scriptures prescribe. Śatānanda is named here for the first time; he is the eldest son of Gautama and Ahalyā, and his part in the story will unfold in the next sarga. So with a single word the poet sows the seed of what is to come.

Janaka duly presented Viśvāmitra with the guest-offering, as dharma requires. Accepting the great-souled king's honour, the sage asked after his welfare and whether the sacrifice was going forward untroubled, and then enquired after the sages too, with their teachers and chaplains. To return the courtesy of the one who has honoured you by asking after his well-being is the way of good people. The word "untroubled" means free from hindrance, and the question was no mere formality: earlier in this very kāṇḍa Viśvāmitra's own sacrifice had been defiled by rākṣasas.

Viśvāmitra greeted all the seers with evident delight, each as he deserved. Then the king, his palms joined, said to the best of sages, "Let your reverence be seated, together with these foremost sages." Hearing Janaka's words, the great sage sat down. The phrase "each as he deserved" is worth pausing on: the greeting was not haphazard but matched to each person's standing, and that is the proper order of an assembly.

The chaplain, the officiating priests and the king with his ministers took their seats all around in due order. Looking at them, the king said to Viśvāmitra, "Today the gods have made the splendour of my sacrifice bear fruit." In the king's eyes the sage's arrival was itself a sign of the gods' favour. He asks no boon and counts no reward; to see such a guest is reward enough. This is the first glimpse of Janaka's nature as a man of wisdom, the king who became famous as the Videha.

Janaka went on: "Today, by seeing your reverence, I have gained the fruit of the sacrifice. I am blessed and favoured, since a foremost sage like you has come to me. Brahman, you have come to the sacrificial session together with the sages. Brahman-seer, the wise say that twelve days of the consecration remain."

"After that, Kauśika, you will see the gods who come to receive their share." Having said this, the king, his face bright with joy, self-controlled and with joined palms, questioned that tiger among sages again: "Blessings on you, sage — who are these two youths, whose valour matches that of the gods?" This question is the heart of the scene. For four verses the king describes the two instead of simply asking who they are, and this is the poet's way: he reveals a character's greatness through description.

The king described them: "These heroes walk like elephants; they are like tigers and bulls. Their eyes are wide as lotus petals; they carry sword, quiver and bow. In beauty they are like the Aśvins, just come into their youth. They look like two immortals who have come down from the world of the gods to earth by chance. How have they come here on foot? For what purpose, and to whom do they belong?" The words "on foot" show the king's wonder that two princes such as these should have come walking, without a chariot.

"Great sage, whose sons are these heroes, bearing splendid weapons? They adorn this place as the moon and the sun adorn the sky. They are alike in stature, in bearing and in the way they move, and they still wear the side-locks of boyhood. I wish to hear the truth of it." The side-locks were the tufts of hair that young boys wore beside the ears, and the word marks how young the princes still were. So in a single description Janaka shows at once their valour, their beauty and their youth.

Hearing the great-souled Janaka's words, Viśvāmitra, whose spirit is beyond measure, told him that the two were the sons of Daśaratha. Then he related their stay at Siddhāśrama, the slaying of the rākṣasas, their untroubled journey, the sight of Viśālā, the sight of Ahalyā and the meeting with Gautama, and last of all he said that they had come to learn about the great bow. The summary is a mark of the poet's skill: events told at length over twenty-three sargas are gathered up again in just three verses, refreshing the listener's memory and putting into his hand the thread that leads to the ceremony of the bow.

Having told all this to the great-souled Janaka, the mighty great sage Viśvāmitra fell silent. With the word "fell silent" the sarga comes to a quiet close. In the next sarga Gautama's son Śatānanda, amazed at the sight of Rāma, speaks to Viśvāmitra, and then the story of Viśvāmitra's own past is told at length.