पूर्वस्मिन् सर्गे गौतमेन शप्तः सहस्राक्षः अफलः जातः; अयं सर्गः ततः परं यत् वृत्तं तत् कथयति। अफलः शक्रः त्रस्तनयनः सन् अग्निपुरोगमान् देवान् सिद्धगन्धर्वचारणान् च अब्रवीत् — ‘महात्मनः गौतमस्य तपसः विघ्नं कुर्वता मया तस्य क्रोधम् उत्पाद्य इदं सुरकार्यम् एव कृतम्।’ अत्र द्रष्टव्यम् — इन्द्रः अपराधं न स्वीकरोति, अपि तु स्वं कर्म देवहितम् इति व्यपदिशति। ‘त्रस्तनयनः’ इति पदेन कविः तस्य अन्तर्गतं भयं सूचयति; वचनं गर्वयुक्तम्, नेत्रे तु सत्यं कथयतः। यः स्वदोषं परार्थत्वेन आच्छादयति, तस्य वाक्यं बहु भवति, बलं तु न।

‘तेन मुनिना क्रोधात् अहम् अफलः कृतः, सा च तस्य पत्नी निराकृता; महता शापमोक्षेण तस्य तपः मया अपहृतम्।’ इति इन्द्रः वदति। शापः हि तपसः व्ययः; अतः यः शापं लभते, सः तपस्विनः तपः अपि क्षपयति — एषा प्राचीनानां दृष्टिः। ततः सः याचते — ‘हे सुरवराः, सर्षिसङ्घाः सचारणाः च, सुरकार्यकरं मां यूयं सफलं कर्तुम् अर्हथ।’ अत्र ‘सफलम्’ इति पदं श्लिष्टम् — वृषणसहितम् इत्यपि, कृतकार्यम् इत्यपि। यः परार्थं कर्म करोति इति मन्यते, सः स्वस्य प्रतीकारम् अपि परेभ्यः एव प्रार्थयते।

शतक्रतोः वचः श्रुत्वा अग्निपुरोगमाः देवाः सर्वे मरुद्गणैः सह पितृदेवान् उपेत्य ऊचुः — ‘अयं युष्माकं मेषः सवृषणः, शक्रः च अवृषणः कृतः; अतः मेषस्य वृषणौ गृहीत्वा शीघ्रं शक्राय प्रयच्छत।’ पितृदेवाः हि श्राद्धकर्मणि मेषेण सम्बद्धाः; अतः तेषाम् एव मेषः अत्र उपायः भवति। द्रष्टव्यं च — देवाः न बलेन हरन्ति, अपि तु याचन्ते; यत् परस्य तत् प्रार्थनया एव ग्राह्यम् इति शिष्टानां मर्यादा। अग्निः अत्र पुरोगमः, यतः सः एव देवानां पितॄणां च मध्ये दूतः हव्यवाहः कव्यवाहः च।

अपि च ते वदन्ति — ‘अफलः कृतः अयं मेषः युष्माकं परां तुष्टिं प्रदास्यति। ये च मानवाः युष्माकं हर्षणार्थम् एवंविधं मेषं दास्यन्ति, तेषां यूयं पुष्कलम् अक्षयं फलं दास्यथ।’ अत्र कविः वर्तमानस्य लोकाचारस्य पौराणिकं मूलं दर्शयति। यः त्यागः देवकार्यार्थं क्रियते, सः न हानिः, अपि तु अक्षयस्य फलस्य बीजम् — इति अत्र तात्पर्यम्।

अग्नेः वचनं श्रुत्वा समागताः पितृदेवाः मेषस्य वृषणौ उत्पाट्य सहस्राक्षे न्यवेशयन्। ततः विश्वामित्रः रामं सम्बोधयन् वदति — ‘हे काकुत्स्थ, तदाप्रभृति समागताः पितृदेवाः अफलान् एव मेषान् भुञ्जते; तेषां दातॄन् च फलैः अयोजयन्।’ एवं कथा आचारस्य निदानं वर्णयति; कवेः दृष्टौ लोके प्रचलिताः विधयः अपि इतिहासमूलकाः। अत्र च एकः न्यायः दृश्यते — यत् एकस्मात् अपहृतं तत् अन्यस्य दानेन एव पूर्यते; लोकः परस्परोपकारेण एव तिष्ठति।

‘हे राघव, तदाप्रभृति इन्द्रः मेषवृषणः एव — एतत् महात्मनः गौतमस्य प्रभावेण तपसा च जातम्।’ एवं कथां समाप्य विश्वामित्रः रामं वदति — ‘हे महातेजः, पुण्यकर्मणः गौतमस्य इमम् आश्रमम् आगच्छ; एनां महाभागां देवरूपिणीम् अहल्यां तारय।’ अत्र ‘तारय’ इति पदं मननीयम् — न दण्डः, न विचारः, न प्रायश्चित्तविधानम्, केवलम् उद्धारः। रामस्य प्रथमं लोककार्यं ताटकावधः आसीत्; इदं तु द्वितीयं — शापग्रस्तायाः मोक्षणम्। एकत्र बाहुबलम्, अन्यत्र केवलं दर्शनम्।

विश्वामित्रस्य वचः श्रुत्वा लक्ष्मणसहितः राघवः विश्वामित्रं पुरस्कृत्य आश्रमं प्रविवेश। तत्र सः तपसा द्योतितप्रभां महाभागाम् अहल्यां ददर्श — या लोकैः देवासुरैः च समागम्य अपि दुर्निरीक्ष्या आसीत्। ततः कविः चतसृभिः उपमाभिः तां वर्णयति — धात्रा प्रयत्नेन निर्मिता दिव्या मायामयी इव, धूमेन परीताङ्गी दीप्ता अग्निशिखा इव, तुषारेण अभ्रेण च आवृता पूर्णचन्द्रप्रभा इव, जलस्य मध्ये दीप्ता दुराधर्षा सूर्यप्रभा इव। सर्वासु उपमासु एकः एव भावः — तेजः तत्र विद्यते, किन्तु आवरणेन प्रच्छन्नम्। शापः तस्याः तपः न अनाशयत्, केवलम् आच्छादयत्; अतः मोक्षः न नवसृष्टिः, अपि तु आवरणस्य अपगमः। उपमासु च अग्निः चन्द्रः सूर्यः इति त्रयः ज्योतिषः गृहीताः, एकैकः च आवरणेन युक्तः — धूमेन, अभ्रेण, जलेन।

सा हि गौतमवाक्येन त्रयाणाम् अपि लोकानां दुर्निरीक्ष्या बभूव — यावत् रामस्य दर्शनम्। शापस्य अन्तम् उपागम्य सा तेषां दर्शनम् आगता। तदा राघवौ मुदा तस्याः पादौ जगृहतुः; सा च गौतमस्य वचः स्मरन्ती तौ प्रतिजग्राह। सुसमाहिता सा पाद्यम् अर्घ्यम् आतिथ्यं च चकार; काकुत्स्थः च विधिदृष्टेन कर्मणा तत् प्रतिजग्राह। अत्र न मन्त्रः, न होमः, न प्रायश्चित्तम् — दर्शनम् एव शुद्धिः। अतिथिसत्कारः च पुनः लोकसम्बन्धस्य चिह्नम्; यावत् कश्चित् अतिथिं न पूजयति, तावत् सः लोकात् बहिः एव तिष्ठति। रामः अपि ज्येष्ठः इव तस्याः पादौ गृह्णाति — तेन तस्याः मातृत्वं स्वीकृतम्।

तदा देवदुन्दुभीनां निःस्वनैः सह महती पुष्पवृष्टिः आसीत्; गन्धर्वाणाम् अप्सरसां च महान् समुत्सवः अभवत्। ‘साधु साधु’ इति वदन्तः देवाः तपोबलविशुद्धाङ्गीं गौतमस्य वशानुगाम् अहल्यां समपूजयन्। द्रष्टव्यं यत् देवाः तस्याः तपोबलम् एव प्रशंसन्ति — शापकालः अपि तस्याः तपसः एव कालः आसीत्। या भस्मशायिनी वातभक्षा आसीत्, सा एव अद्य देवैः पूज्यते; तपसा हि सर्वं शुध्यति।

महातेजाः गौतमः अपि अहल्यासहितः सुखी अभवत्; सः महातपाः रामं विधिवत् सम्पूज्य पुनः तपः अतप्यत। रामः अपि महामुनेः गौतमस्य सकाशात् विधिवत् परमां पूजां प्राप्य ततः मिथिलां जगाम। एवम् अयं सर्गः अहल्याख्यानं समापयति, मिथिलागमनस्य च द्वारम् उद्घाटयति। यत् विश्वामित्रेण आरब्धं तत् सिद्धम् — मार्गे यज्ञरक्षा कृता, ताटका हता, अहल्या च उद्धृता; अग्रे तु धनुर्यज्ञः सीतापरिणयः च रामं प्रतीक्षेते।

గత సర్గలో గౌతముని శాపంతో సహస్రాక్షుడు ఫలరహితుడయ్యాడు; ఆ తరువాత జరిగిన వృత్తాంతాన్ని ఈ సర్గ చెబుతుంది. ఫలరహితుడైన శక్రుడు భయంతో నిండిన కన్నులతో అగ్ని మొదలైన దేవతలతో, సిద్ధగంధర్వచారణులతో ఇలా అన్నాడు: ‘మహాత్ముడైన గౌతముని తపస్సుకు విఘ్నం కలిగిస్తూ, అతనికి క్రోధాన్ని పుట్టించి నేను ఈ దేవకార్యమే చేశాను.’ ఇక్కడ గమనించాలి: ఇంద్రుడు అపరాధాన్ని ఒప్పుకోడు, తన పనిని దేవహితమని చెప్పుకుంటాడు. ‘త్రస్తనయనః’ (భయపడిన కన్నులు కలవాడు) అనే పదంతో కవి అతని లోలోపలి భయాన్ని సూచిస్తున్నాడు; మాట గర్వంతో నిండి ఉంది, కన్నులు మాత్రం సత్యాన్ని చెబుతున్నాయి. తన దోషాన్ని పరహితమనే ముసుగుతో కప్పేవాని మాటలు ఎక్కువ, బలం మాత్రం ఉండదు.

‘ఆ ముని క్రోధంతో నన్ను ఫలరహితుని చేశాడు, తన భార్యను కూడా తిరస్కరించాడు; గొప్ప శాపాన్ని విడువడంతో అతని తపస్సును నేను అపహరించాను’ అని ఇంద్రుడు చెబుతున్నాడు. శాపం తపస్సును ఖర్చుచేయడమే; కాబట్టి శాపానికి గురైనవాడు తపస్వి తపస్సును కూడా క్షీణింపజేస్తాడు: ఇది ప్రాచీనుల దృష్టి. తరువాత అతడు యాచిస్తాడు: ‘సురశ్రేష్ఠులారా, ఋషిసంఘాలారా, చారణులారా, దేవకార్యం చేసిన నన్ను మీరు సఫలుని చేయాలి.’ ఇక్కడ ‘సఫలమ్’ అనే పదం శ్లిష్టం: వృషణాలు కలవాడు అని కూడా, కార్యం సాధించినవాడు అని కూడా. తాను పరుల కోసం పని చేశానని భావించేవాడు తన ప్రతీకారాన్ని (పరిహారాన్ని) కూడా పరులనుండే కోరుకుంటాడు.

శతక్రతువు మాట విని అగ్ని మొదలైన దేవతలంతా మరుద్గణాలతో కలిసి పితృదేవతల దగ్గరకు వెళ్ళి అన్నారు: ‘మీ ఈ మేషం (పొట్టేలు) వృషణాలతో ఉంది, శక్రుడేమో వృషణాలు లేనివాడయ్యాడు; కాబట్టి మేషం వృషణాలను తీసుకొని త్వరగా శక్రునికి ఇవ్వండి.’ పితృదేవతలు శ్రాద్ధకర్మలో మేషంతో సంబంధం కలవారు; కాబట్టి వారి మేషమే ఇక్కడ ఉపాయమవుతుంది. ఇంకా గమనించాలి: దేవతలు బలవంతంగా హరించరు, యాచిస్తారు; పరులకు చెందినదానిని ప్రార్థనతోనే గ్రహించాలనేది శిష్టుల మర్యాద. అగ్ని ఇక్కడ ముందు నడుస్తాడు, ఎందుకంటే దేవతలకూ పితరులకూ మధ్య దూత అతడే, హవ్యాన్నీ కవ్యాన్నీ మోసేవాడు అతడే.

వారు ఇంకా అంటున్నారు: ‘ఫలరహితమైన ఈ మేషం మీకు పరమ తృప్తిని ఇస్తుంది. మీకు సంతోషం కలిగించడానికి ఏ మానవులు ఇలాంటి మేషాన్ని దానం చేస్తారో, వారికి మీరు సమృద్ధమైన, అక్షయమైన ఫలాన్ని ఇస్తారు.’ ఇక్కడ కవి ప్రస్తుత లోకాచారానికి పౌరాణిక మూలాన్ని చూపుతున్నాడు. దేవకార్యం కోసం చేసే త్యాగం నష్టం కాదు, అక్షయఫలానికి బీజం: ఇదే ఇక్కడి తాత్పర్యం.

అగ్ని మాట విని సమావేశమైన పితృదేవతలు మేషం వృషణాలను పెరికి సహస్రాక్షునికి అమర్చారు. తరువాత విశ్వామిత్రుడు రాముని సంబోధిస్తూ అంటాడు: ‘కాకుత్స్థా, అప్పటినుండి సమావేశమైన పితృదేవతలు వృషణాలు లేని మేషాలనే భుజిస్తున్నారు; వాటిని దానం చేసినవారికి ఫలాలను ప్రసాదించారు.’ ఈ విధంగా కథ ఆచారానికి మూలకారణాన్ని వర్ణిస్తుంది; కవి దృష్టిలో లోకంలో ప్రచలితమైన విధులు కూడా ఇతిహాసమూలకమైనవే. ఇక్కడ ఒక న్యాయం కూడా కనిపిస్తుంది: ఒకరినుండి పోయినది మరొకరి దానంతోనే పూరింపబడుతుంది; లోకం పరస్పరోపకారంతోనే నిలుస్తుంది.

‘రాఘవా, అప్పటినుండి ఇంద్రుడు మేషవృషణుడే; ఇది మహాత్ముడైన గౌతముని ప్రభావంతో, తపస్సుతో జరిగింది.’ ఈ విధంగా కథ ముగించి విశ్వామిత్రుడు రామునితో అంటాడు: ‘మహాతేజస్వీ, పుణ్యకర్ముడైన గౌతముని ఈ ఆశ్రమానికి రా; మహాభాగ, దేవరూపిణి అయిన ఈ అహల్యను ఉద్ధరించు.’ ఇక్కడ ‘తారయ’ (తరింపజేయి, ఉద్ధరించు) అనే పదం మననీయం: దండన కాదు, విచారణ కాదు, ప్రాయశ్చిత్త విధానం కాదు, కేవలం ఉద్ధారం. రాముని మొదటి లోకకార్యం తాటకావధ; ఇది రెండవది: శాపగ్రస్తురాలికి విముక్తి. ఒకచోట బాహుబలం, మరొకచోట కేవలం దర్శనం.

విశ్వామిత్రుని మాట విని లక్ష్మణునితో కూడిన రాఘవుడు విశ్వామిత్రుని ముందుంచుకొని ఆశ్రమంలోకి ప్రవేశించాడు. అక్కడ అతడు తపస్సుతో ప్రకాశించే కాంతిగల మహాభాగ అహల్యను చూశాడు; లోకులు, దేవాసురులు వచ్చినా ఆమెను చూడలేకపోయేవారు. తరువాత కవి నాలుగు ఉపమానాలతో ఆమెను వర్ణిస్తున్నాడు: బ్రహ్మ ప్రయత్నపూర్వకంగా సృష్టించిన దివ్యమైన మాయామూర్తిలా, పొగ ఆవరించిన ప్రజ్వలించే అగ్నిశిఖలా, మంచుతో మేఘంతో కప్పబడిన పూర్ణచంద్రుని కాంతిలా, నీటి మధ్య ప్రకాశించే, ఎదురుచూడ వీలుకాని సూర్యకాంతిలా. అన్ని ఉపమానాలలోనూ ఒకటే భావం: తేజస్సు అక్కడ ఉంది, కానీ ఆవరణతో కప్పబడి ఉంది. శాపం ఆమె తపస్సును నశింపజేయలేదు, కేవలం కప్పివేసింది; కాబట్టి మోక్షం కొత్త సృష్టి కాదు, ఆవరణ తొలగిపోవడమే. ఉపమానాలలో అగ్ని, చంద్రుడు, సూర్యుడు అనే మూడు జ్యోతులు గ్రహింపబడ్డాయి, ఒక్కొక్కటీ ఒక ఆవరణతో కూడి ఉంది: పొగతో, మేఘంతో, నీటితో.

గౌతముని మాట వల్ల రాముని దర్శనం అయ్యేవరకూ ఆమె ముల్లోకాలకూ చూడరానిదైంది. శాపం అంతానికి చేరి ఆమె వారికి కనిపించింది. అప్పుడు రాఘవులు సంతోషంతో ఆమె పాదాలను పట్టుకున్నారు; ఆమె కూడా గౌతముని మాటను గుర్తుచేసుకుంటూ వారిని స్వాగతించింది. ఏకాగ్రచిత్తంతో ఆమె పాద్యం, అర్ఘ్యం, ఆతిథ్యం సమర్పించింది; కాకుత్స్థుడు కూడా విధిప్రకారమైన కర్మతో దానిని స్వీకరించాడు. ఇక్కడ మంత్రం లేదు, హోమం లేదు, ప్రాయశ్చిత్తం లేదు: దర్శనమే శుద్ధి. అతిథిసత్కారం మళ్ళీ లోకసంబంధానికి చిహ్నం; ఎవరైనా అతిథిని పూజించనంతవరకూ లోకానికి బయటనే ఉంటారు. రాముడు కూడా పెద్దవారి పట్లలా ఆమె పాదాలను పట్టుకుంటాడు; దానితో ఆమె మాతృత్వం అంగీకరింపబడింది.

అప్పుడు దేవదుందుభుల నాదాలతో పాటు గొప్ప పుష్పవర్షం కురిసింది; గంధర్వులకూ అప్సరసలకూ గొప్ప ఉత్సవం జరిగింది. ‘బాగు బాగు’ అంటూ దేవతలు తపోబలంతో శుద్ధమైన శరీరం గల, గౌతముని అనుసరించే అహల్యను పూజించారు. గమనించాలి, దేవతలు ఆమె తపోబలాన్నే ప్రశంసిస్తున్నారు: శాపకాలం కూడా ఆమెకు తపస్సు కాలమే. బూడిదపై పడుకుని గాలిని భక్షించినదే ఈరోజు దేవతలచేత పూజింపబడుతోంది; తపస్సుతో సమస్తమూ శుద్ధమవుతుంది.

మహాతేజస్వి అయిన గౌతముడు కూడా అహల్యతో కలిసి సుఖించాడు; ఆ మహాతపస్వి రాముని విధిపూర్వకంగా పూజించి మళ్ళీ తపస్సు చేశాడు. రాముడు కూడా మహాముని గౌతముని నుండి విధిపూర్వకంగా పరమ పూజను పొంది అక్కడినుండి మిథిలకు వెళ్ళాడు. ఈ విధంగా ఈ సర్గ అహల్యాఖ్యానాన్ని ముగిస్తుంది, మిథిలాగమనానికి ద్వారం తెరుస్తుంది. విశ్వామిత్రుడు ఆరంభించినది సిద్ధించింది: దారిలో యజ్ఞరక్షణ జరిగింది, తాటక హతమైంది, అహల్య ఉద్ధరింపబడింది; ముందు మాత్రం ధనుర్యజ్ఞం, సీతాపరిణయం రాముని కోసం ఎదురుచూస్తున్నాయి.

முந்தைய சர்க்கத்தில் கௌதமரால் சபிக்கப்பட்ட ஆயிரம் கண்ணன் விதைகளற்றவன் ஆனான்; அதன் பின் நடந்ததை இந்தச் சர்க்கம் சொல்கிறது. விதைகளற்ற இந்திரன் அச்சம் தோய்ந்த கண்களுடன், அக்கினியை முன்னிட்ட தேவர்களிடமும் சித்தர், கந்தர்வர், சாரணர்களிடமும் சொன்னான்: ‘மகாத்மாவான கௌதமரின் தவத்துக்கு இடையூறு செய்து, அவருக்குச் சினமூட்டியதால் நான் இந்தத் தேவர் பணியையே செய்தேன்.’ இங்கே கவனிக்க வேண்டியது: இந்திரன் குற்றத்தை ஒப்புக்கொள்ளவில்லை, தன் செயலைத் தேவர் நலனுக்கானது என்று காட்டுகிறான். ‘த்ரஸ்தநயன:’ (அச்சம் தோய்ந்த கண்களுடன்) என்ற சொல்லால் கவிஞர் அவனது உள்ளார்ந்த அச்சத்தைக் குறிப்பிடுகிறார்; சொல் செருக்குடையது, கண்களோ உண்மையைச் சொல்கின்றன. தன் குற்றத்தைப் பிறர் நலம் என்று மறைப்பவனுடைய சொல் மிகுதியாக இருக்கும், வலிமையோ இருக்காது.

‘அந்த முனிவர் சினத்தால் என்னை விதைகளற்றவனாக்கினார், அவரது மனைவியையும் கைவிட்டார்; பெரும் சாபத்தை வெளியிட வைத்ததால் அவரது தவத்தை நான் கவர்ந்துவிட்டேன்’ என்கிறான் இந்திரன். சாபம் தவத்தின் செலவே; ஆகவே சாபத்தைப் பெறுபவன் தவசியின் தவத்தையும் குறைக்கிறான் என்பது முன்னோரின் பார்வை. பிறகு அவன் வேண்டுகிறான்: ‘தேவர்களுள் சிறந்தோரே, ரிஷிக் கூட்டங்களே, சாரணர்களே, தேவர் பணி செய்த என்னை நீங்கள் மீண்டும் பலனுள்ளவனாக்க வேண்டும்.’ இங்கே ‘ஸபலம்’ என்ற சொல் சிலேடையானது: விதைகளுடன் கூடியவன் என்றும், செயல் நிறைவேறியவன் என்றும் பொருள்படும். பிறர் நலனுக்காகச் செயல் செய்ததாகக் கருதுபவன் தனக்கான பரிகாரத்தையும் பிறரிடமே வேண்டுகிறான்.

நூறு வேள்வி செய்தவனின் சொல்லைக் கேட்டு, அக்கினியை முன்னிட்ட தேவர்கள் அனைவரும் மருத் கணங்களுடன் பித்ரு தேவர்களை அணுகிச் சொன்னார்கள்: ‘உங்களுடைய இந்த ஆட்டுக்கடா விதைகளுடன் இருக்கிறது, இந்திரனோ விதைகளற்றவனாக்கப்பட்டான்; ஆகவே ஆட்டுக்கடாவின் விதைகளை எடுத்து விரைவாக இந்திரனுக்கு அளியுங்கள்.’ பித்ரு தேவர்கள் சிராத்தச் சடங்கில் ஆட்டுக்கடாவுடன் தொடர்புடையவர்கள்; ஆகவே அவர்களுடைய ஆட்டுக்கடாவே இங்கே வழியாகிறது. மேலும் கவனிக்க வேண்டியது: தேவர்கள் வலிமையால் கவர்வதில்லை, இரந்து கேட்கிறார்கள்; பிறருக்கு உரியதை வேண்டிக்கொண்டே பெற வேண்டும் என்பது சான்றோரின் வரம்பு. இங்கே அக்கினி முன்னணியில் இருக்கிறான், ஏனெனில் தேவர்களுக்கும் பித்ருக்களுக்கும் இடையே தூதனும், தேவர்களுக்கான அவியையும் பித்ருக்களுக்கான அவியையும் சுமந்து செல்பவனும் அவனே.

மேலும் அவர்கள் சொல்கிறார்கள்: ‘விதைகளற்றதாக்கப்பட்ட இந்த ஆட்டுக்கடா உங்களுக்கு மேலான மனநிறைவை அளிக்கும். உங்களை மகிழ்விப்பதற்காக இத்தகைய ஆட்டுக்கடாவை அளிக்கும் மனிதர்களுக்கு நீங்கள் நிறைவான, அழியாத பலனை அளிப்பீர்கள்.’ இங்கே கவிஞர் நடைமுறையில் உள்ள ஒரு உலக வழக்கத்தின் புராண மூலத்தைக் காட்டுகிறார். தேவர் பணிக்காகச் செய்யப்படும் தியாகம் இழப்பு அல்ல, அழியாப் பலனின் விதையே என்பது இங்கே கருத்து.

அக்கினியின் சொல்லைக் கேட்டு, கூடியிருந்த பித்ரு தேவர்கள் ஆட்டுக்கடாவின் விதைகளைப் பிடுங்கி ஆயிரம் கண்ணனிடம் பொருத்தினர். பிறகு விசுவாமித்திரர் ராமனை விளித்துச் சொல்கிறார்: ‘காகுத்ஸ்தா, அன்று முதல் கூடியுள்ள பித்ரு தேவர்கள் விதைகளற்ற ஆட்டுக்கடாக்களையே உண்கின்றனர்; அவற்றை அளிப்பவர்களுக்குப் பலன்களையும் அளிக்கின்றனர்.’ இவ்வாறு கதை ஒரு வழக்கத்தின் மூலகாரணத்தை வர்ணிக்கிறது; கவிஞரின் பார்வையில் உலகில் நடைமுறையில் உள்ள விதிகளும் வரலாற்றை வேராகக் கொண்டவை. இங்கே ஒரு நியதியும் தெரிகிறது: ஒருவரிடமிருந்து இழந்தது மற்றொருவரின் கொடையாலேயே நிரப்பப்படுகிறது; உலகம் ஒருவருக்கொருவர் உதவுவதாலேயே நிலைக்கிறது.

‘ராகவா, அன்று முதல் இந்திரன் ஆட்டுக்கடாவின் விதைகளை உடையவனே; இது மகாத்மாவான கௌதமரின் ஆற்றலாலும் தவத்தாலும் நேர்ந்தது.’ இவ்வாறு கதையை முடித்து விசுவாமித்திரர் ராமனிடம் சொல்கிறார்: ‘பேரொளி படைத்தவனே, புண்ணியச் செயல் புரிந்த கௌதமரின் இந்த ஆசிரமத்துக்கு வா; பெரும் பேறு பெற்ற, தெய்வ வடிவினளான இந்த அகலிகையைக் கரையேற்று.’ இங்கே ‘தாரய’ (கரையேற்று) என்ற சொல் சிந்திக்கத் தக்கது: தண்டனையும் இல்லை, விசாரணையும் இல்லை, பிராயச்சித்த விதியும் இல்லை, மீட்சி மட்டுமே. ராமனின் முதல் உலகப் பணி தாடகையை வதைத்தது; இதுவோ இரண்டாவது: சாபத்தில் சிக்கியவளை விடுவித்தல். ஓரிடத்தில் தோள்வலிமை, மற்றோரிடத்தில் வெறும் பார்வை.

விசுவாமித்திரரின் சொல்லைக் கேட்டு, லக்ஷ்மணனுடன் கூடிய ராகவன் விசுவாமித்திரரை முன்னிட்டுக்கொண்டு ஆசிரமத்துக்குள் நுழைந்தான். அங்கே தவத்தால் ஒளிவீசும் பெரும் பேறு பெற்ற அகலிகையைக் கண்டான்; உலகத்தவரும் தேவர்களும் அசுரர்களும் கூடி வந்தாலும் அவளைக் காண்பது அரிதாக இருந்தது. பிறகு கவிஞர் நான்கு உவமைகளால் அவளை வர்ணிக்கிறார்: படைப்பவனால் முயன்று படைக்கப்பட்ட தெய்வீக மாயை போலவும், புகையால் சூழப்பட்ட ஒளிரும் நெருப்புச் சுடர் போலவும், பனியாலும் மேகத்தாலும் மூடப்பட்ட முழு நிலவின் ஒளி போலவும், நீரின் நடுவே ஒளிரும் நெருங்க முடியாத சூரிய ஒளி போலவும். எல்லா உவமைகளிலும் ஒரே கருத்துதான்: ஒளி அங்கே இருக்கிறது, ஆனால் மறைப்பால் மூடப்பட்டிருக்கிறது. சாபம் அவளது தவத்தை அழிக்கவில்லை, மூடியது மட்டுமே; ஆகவே மீட்சி புதிய படைப்பு அல்ல, மறைப்பு அகலுதலே. உவமைகளில் நெருப்பு, சந்திரன், சூரியன் என்ற மூன்று ஒளிகள் எடுத்துக்கொள்ளப்பட்டுள்ளன; ஒவ்வொன்றும் ஒரு மறைப்புடன் இணைந்துள்ளது: புகையுடன், மேகத்துடன், நீருடன்.

கௌதமரின் சொல்லால் அவள் ராமனைக் காணும் வரை மூவுலகத்தாருக்கும் காண்பதற்கு அரியவளாக இருந்தாள். சாபத்தின் முடிவை அடைந்ததும் அவள் அவர்களுக்குப் புலப்படலானாள். அப்போது ராகவர் இருவரும் மகிழ்ச்சியுடன் அவளுடைய பாதங்களைப் பற்றினர்; அவளும் கௌதமரின் சொல்லை நினைவுகூர்ந்து அவர்களை ஏற்றுக்கொண்டாள். மனம் ஒருமுகப்பட்ட அவள் பாத்தியம், அர்க்கியம், விருந்தோம்பல் ஆகியவற்றைச் செய்தாள்; காகுத்ஸ்தனும் விதிமுறைப்படி அதை ஏற்றுக்கொண்டான். இங்கே மந்திரமோ ஹோமமோ பிராயச்சித்தமோ இல்லை: பார்வையே தூய்மை. விருந்தினரை உபசரிப்பது உலகத் தொடர்பு மீண்டதன் அடையாளமும் ஆகும்; ஒருவர் விருந்தினரை வழிபடாத வரை அவர் உலகுக்கு வெளியேயே இருக்கிறார். ராமனும் மூத்தவளுக்குச் செய்வது போல அவளுடைய பாதங்களைப் பற்றுகிறான்; அதனால் அவளுடைய தாய்நிலை ஏற்கப்படுகிறது.

அப்போது தேவ துந்துபிகளின் முழக்கத்துடன் பெரும் மலர்மாரி பொழிந்தது; கந்தர்வர்களுக்கும் அப்சரஸ்களுக்கும் பெரும் விழா உண்டானது. ‘நன்று, நன்று’ என்று சொல்லிக்கொண்டு தேவர்கள், தவ வலிமையால் தூய்மையடைந்த உடலுடைய, கௌதமருக்குக் கட்டுப்பட்ட அகலிகையை வழிபட்டனர். தேவர்கள் அவளுடைய தவ வலிமையையே புகழ்கின்றனர் என்பது கவனிக்கத் தக்கது: சாபக் காலமும் அவளுக்குத் தவக் காலமாகவே இருந்தது. சாம்பலில் படுத்து, காற்றை உணவாகக் கொண்டிருந்தவளே இன்று தேவர்களால் வழிபடப்படுகிறாள்; தவத்தால் எல்லாம் தூய்மையடைகின்றன.

பேரொளி படைத்த கௌதமரும் அகலிகையுடன் சேர்ந்து மகிழ்ச்சி அடைந்தார்; பெருந்தவமுடைய அவர் ராமனை முறைப்படி வழிபட்டு மீண்டும் தவம் செய்தார். ராமனும் மாமுனிவரான கௌதமரிடமிருந்து முறைப்படி மேலான வழிபாட்டைப் பெற்று, அங்கிருந்து மிதிலைக்குச் சென்றான். இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கம் அகலிகையின் வரலாற்றை முடித்து, மிதிலைக்குச் செல்வதன் வாயிலைத் திறக்கிறது. விசுவாமித்திரர் தொடங்கியது நிறைவேறியது: வழியில் வேள்வி காக்கப்பட்டது, தாடகை கொல்லப்பட்டாள், அகலிகை மீட்கப்பட்டாள்; முன்னால் வில் வேள்வியும் சீதையின் திருமணமும் ராமனுக்காகக் காத்திருக்கின்றன.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗೌತಮನಿಂದ ಶಪಿತನಾದ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನು ವೃಷಣರಹಿತನಾದನು; ಅನಂತರ ನಡೆದುದನ್ನು ಈ ಸರ್ಗ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ವೃಷಣರಹಿತನಾದ ಶಕ್ರನು ಭಯಗೊಂಡ ಕಣ್ಣುಗಳೊಡನೆ ಅಗ್ನಿಯೇ ಮೊದಲಾದ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಸಿದ್ಧ-ಗಂಧರ್ವ-ಚಾರಣರಿಗೂ ಹೇಳಿದನು: ‘ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಗೌತಮನ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ವಿಘ್ನ ಮಾಡಿ, ಅವನ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಕೆರಳಿಸಿ, ನಾನು ಇದನ್ನು ದೇವಕಾರ್ಯವಾಗಿಯೇ ಮಾಡಿದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಇಂದ್ರನು ಅಪರಾಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಕರ್ಮವನ್ನು ದೇವಹಿತವೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ತ್ರಸ್ತನಯನಃ’ (ಭಯಗೊಂಡ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಅವನ ಒಳಗಿನ ಭಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮಾತು ಗರ್ವದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ, ಕಣ್ಣುಗಳಾದರೋ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ಪರೋಪಕಾರದ ಹೊದಿಕೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚುವವನ ಮಾತು ಹೆಚ್ಚು, ಆದರೆ ಬಲ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಆ ಮುನಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ವೃಷಣರಹಿತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು, ಅವನ ಪತ್ನಿಯೂ ತಿರಸ್ಕೃತಳಾದಳು; ಆ ಮಹಾಶಾಪವನ್ನು ಹೊರಡಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿ ನಾನು ಅವನ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದೆ’ ಎಂದು ಇಂದ್ರನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಶಾಪವು ತಪಸ್ಸಿನ ವ್ಯಯವೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ಶಾಪ ಪಡೆಯುವವನು ತಪಸ್ವಿಯ ತಪಸ್ಸನ್ನೂ ಕ್ಷಯಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಪ್ರಾಚೀನರ ದೃಷ್ಟಿ. ಅನಂತರ ಅವನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ: ‘ಸುರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಋಷಿಸಮೂಹಗಳೇ, ಚಾರಣರೇ, ದೇವಕಾರ್ಯ ಮಾಡಿದ ನನ್ನನ್ನು ನೀವು ಸಫಲನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಫಲಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಶ್ಲೇಷಯುಕ್ತ — ವೃಷಣಸಹಿತನು ಎಂದೂ, ಕೃತಕಾರ್ಯನು ಎಂದೂ. ಪರರಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡಿದೆನೆಂದು ಭಾವಿಸುವವನು ತನ್ನ ಪರಿಹಾರವನ್ನೂ ಪರರಿಂದಲೇ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ.

ಶತಕ್ರತುವಿನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅಗ್ನಿಯೇ ಮೊದಲಾದ ದೇವತೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ಮರುದ್ಗಣಗಳೊಡನೆ ಪಿತೃದೇವತೆಗಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳಿದರು: ‘ನಿಮ್ಮ ಈ ಟಗರು ವೃಷಣಸಹಿತವಾಗಿದೆ, ಶಕ್ರನಾದರೋ ವೃಷಣರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಟಗರಿನ ವೃಷಣಗಳನ್ನು ತೆಗೆದು ಬೇಗನೆ ಶಕ್ರನಿಗೆ ಕೊಡಿ.’ ಪಿತೃದೇವತೆಗಳು ಶ್ರಾದ್ಧಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಟಗರಿನೊಡನೆ ಸಂಬಂಧವುಳ್ಳವರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರದೇ ಟಗರು ಇಲ್ಲಿ ಉಪಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಗಮನಿಸಬೇಕು — ದೇವತೆಗಳು ಬಲದಿಂದ ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಬೇಡುತ್ತಾರೆ; ಇನ್ನೊಬ್ಬರದನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಿಂದಲೇ ಪಡೆಯಬೇಕು ಎಂಬುದು ಶಿಷ್ಟರ ಮರ್ಯಾದೆ. ಅಗ್ನಿ ಇಲ್ಲಿ ಮುಂದಾಳು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನೇ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಪಿತೃಗಳ ನಡುವಿನ ದೂತ — ಹವ್ಯವಾಹನೂ ಕವ್ಯವಾಹನೂ ಅವನೇ.

ಇನ್ನೂ ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ‘ವೃಷಣರಹಿತವಾಗಿಸಿದ ಈ ಟಗರು ನಿಮಗೆ ಪರಮ ತೃಪ್ತಿಯನ್ನು ಕೊಡುವುದು. ನಿಮ್ಮನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಲು ಇಂತಹ ಟಗರನ್ನು ದಾನ ಮಾಡುವ ಮಾನವರಿಗೆ ನೀವು ಸಮೃದ್ಧವೂ ಅಕ್ಷಯವೂ ಆದ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವಿರಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಪ್ರಚಲಿತ ಲೋಕಾಚಾರದ ಪೌರಾಣಿಕ ಮೂಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವ ತ್ಯಾಗ ಹಾನಿಯಲ್ಲ, ಅಕ್ಷಯ ಫಲದ ಬೀಜ — ಇದೇ ಇಲ್ಲಿನ ತಾತ್ಪರ್ಯ.

ಅಗ್ನಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನೆರೆದಿದ್ದ ಪಿತೃದೇವತೆಗಳು ಟಗರಿನ ವೃಷಣಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತು ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ರಾಮನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಅಂದಿನಿಂದ ನೆರೆದ ಪಿತೃದೇವತೆಗಳು ವೃಷಣರಹಿತವಾದ ಟಗರುಗಳನ್ನೇ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅವುಗಳನ್ನು ದಾನ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಫಲವನ್ನು ಕರುಣಿಸುತ್ತಾರೆ.’ ಹೀಗೆ ಕಥೆ ಆಚಾರದ ಮೂಲಕಾರಣವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ; ಕವಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಲಿತವಿರುವ ವಿಧಿಗಳಿಗೂ ಇತಿಹಾಸದ ಮೂಲವಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ನ್ಯಾಯವೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಒಬ್ಬನಿಂದ ಕಳೆದುಹೋದುದು ಇನ್ನೊಬ್ಬನ ದಾನದಿಂದಲೇ ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಲೋಕ ಪರಸ್ಪರ ಉಪಕಾರದಿಂದಲೇ ನಿಂತಿದೆ.

‘ರಾಘವ, ಅಂದಿನಿಂದ ಇಂದ್ರನು ಟಗರಿನ ವೃಷಣಗಳುಳ್ಳವನೇ ಆದನು — ಇದು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಗೌತಮನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೂ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಆಯಿತು.’ ಹೀಗೆ ಕಥೆಯನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೇ, ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಿಯಾದ ಗೌತಮನ ಈ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಾ; ಮಹಾಭಾಗೆಯೂ ದೇವರೂಪಿಣಿಯೂ ಆದ ಈ ಅಹಲ್ಯೆಯನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ತಾರಯ’ (ಉದ್ಧರಿಸು, ದಾಟಿಸು) ಎಂಬ ಪದ ಮನನೀಯ — ದಂಡನೆಯಲ್ಲ, ವಿಚಾರಣೆಯಲ್ಲ, ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ವಿಧಾನವಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಉದ್ಧಾರ. ರಾಮನ ಮೊದಲ ಲೋಕಕಾರ್ಯ ತಾಟಕಾವಧೆ; ಇದು ಎರಡನೆಯದು — ಶಾಪಗ್ರಸ್ತೆಯ ಬಿಡುಗಡೆ. ಒಂದೆಡೆ ಬಾಹುಬಲ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಕೇವಲ ದರ್ಶನ.

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಘವನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಮಹಾಭಾಗೆ ಅಹಲ್ಯೆಯನ್ನು ಕಂಡನು — ಲೋಕದವರೂ ದೇವಾಸುರರೂ ಬಳಿ ಬಂದರೂ ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದವಳಾಗಿದ್ದಳು. ಅನಂತರ ಕವಿ ನಾಲ್ಕು ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಅವಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಬ್ರಹ್ಮನು ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ದಿವ್ಯ ಮಾಯಾಮಯ ಸೃಷ್ಟಿಯಂತೆ, ಹೊಗೆಯಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ, ಮಂಜು ಮತ್ತು ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ಚಂದ್ರಕಾಂತಿಯಂತೆ, ನೀರಿನ ನಡುವೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ದುರಾಧರ್ಷವಾದ ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿಯಂತೆ. ಎಲ್ಲ ಉಪಮೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದೇ ಭಾವ — ತೇಜಸ್ಸು ಅಲ್ಲಿದೆ, ಆದರೆ ಹೊದಿಕೆಯಿಂದ ಮರೆಯಾಗಿದೆ. ಶಾಪವು ಅವಳ ತಪಸ್ಸನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಮುಚ್ಚಿತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಮೋಕ್ಷವು ಹೊಸ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲ, ಹೊದಿಕೆಯ ನಿವಾರಣೆ. ಉಪಮೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ, ಚಂದ್ರ, ಸೂರ್ಯ ಎಂಬ ಮೂರು ಜ್ಯೋತಿಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಒಂದು ಹೊದಿಕೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ — ಹೊಗೆ, ಮೋಡ, ನೀರು.

ಗೌತಮನ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ರಾಮನ ದರ್ಶನವಾಗುವವರೆಗೂ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಕಾಣದವಳಾಗಿದ್ದಳು. ಶಾಪದ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ತಲುಪಿ ಅವಳು ಅವರಿಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಳು. ಆಗ ರಾಘವರಿಬ್ಬರೂ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅವಳ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಮಿಸಿದರು; ಅವಳೂ ಗೌತಮನ ಮಾತನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾ ಅವರನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸಿದಳು. ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತಳಾಗಿ ಅವಳು ಪಾದ್ಯ, ಅರ್ಘ್ಯ, ಆತಿಥ್ಯಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿದಳು; ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೂ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರವಿಲ್ಲ, ಹೋಮವಿಲ್ಲ, ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವಿಲ್ಲ — ದರ್ಶನವೇ ಶುದ್ಧಿ. ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರವು ಮತ್ತೆ ಲೋಕಸಂಬಂಧದ ಚಿಹ್ನೆ; ಯಾರು ಅತಿಥಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವರು ಲೋಕದಿಂದ ಹೊರಗೇ ಉಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ರಾಮನೂ ಹಿರಿಯರಿಗೆ ಮಾಡುವಂತೆ ಅವಳ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ — ಅದರಿಂದ ಅವಳ ಮಾತೃತ್ವವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದಂತಾಯಿತು.

ಆಗ ದೇವದುಂದುಭಿಗಳ ನಿನಾದದೊಡನೆ ದೊಡ್ಡ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿಯಾಯಿತು; ಗಂಧರ್ವರ ಮತ್ತು ಅಪ್ಸರೆಯರ ಮಹೋತ್ಸವ ನಡೆಯಿತು. ‘ಸಾಧು, ಸಾಧು’ ಎನ್ನುತ್ತಾ ದೇವತೆಗಳು ತಪೋಬಲದಿಂದ ಶುದ್ಧವಾದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ, ಗೌತಮನಿಗೆ ವಶಳಾಗಿ ನಡೆಯುವ ಅಹಲ್ಯೆಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರು. ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ದೇವತೆಗಳು ಅವಳ ತಪೋಬಲವನ್ನೇ ಹೊಗಳುತ್ತಾರೆ; ಶಾಪಕಾಲವೂ ಅವಳಿಗೆ ತಪಸ್ಸಿನ ಕಾಲವೇ ಆಗಿತ್ತು. ಬೂದಿಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿ ಗಾಳಿಯನ್ನೇ ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದವಳೇ ಇಂದು ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾಳೆ; ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಗೌತಮನೂ ಅಹಲ್ಯೆಯೊಡನೆ ಸುಖಿಯಾದನು; ಆ ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ರಾಮನನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿ ಮತ್ತೆ ತಪಸ್ಸನ್ನಾಚರಿಸಿದನು. ರಾಮನೂ ಮಹಾಮುನಿ ಗೌತಮನಿಂದ ವಿಧಿವತ್ತಾದ ಪರಮ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಅಲ್ಲಿಂದ ಮಿಥಿಲೆಗೆ ತೆರಳಿದನು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ಅಹಲ್ಯೆಯ ಆಖ್ಯಾನವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಮಿಥಿಲಾಗಮನದ ಬಾಗಿಲನ್ನು ತೆರೆಯುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಆರಂಭಿಸಿದುದು ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು — ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞರಕ್ಷಣೆ ನಡೆಯಿತು, ತಾಟಕೆ ಹತಳಾದಳು, ಅಹಲ್ಯೆ ಉದ್ಧಾರಗೊಂಡಳು; ಮುಂದೆ ಧನುರ್ಯಜ್ಞವೂ ಸೀತಾಪರಿಣಯವೂ ರಾಮನನ್ನು ಎದುರುನೋಡುತ್ತಿವೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഗൗതമന്റെ ശാപമേറ്റ സഹസ്രാക്ഷൻ വൃഷണമില്ലാത്തവനായി; അതിനുശേഷം നടന്നതാണ് ഈ സർഗം പറയുന്നത്. വൃഷണമില്ലാത്ത ശക്രൻ ഭയംനിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ അഗ്നി മുൻനിൽക്കുന്ന ദേവന്മാരോടും സിദ്ധഗന്ധർവചാരണന്മാരോടും പറഞ്ഞു: ‘മഹാത്മാവായ ഗൗതമന്റെ തപസ്സിനു വിഘ്നം വരുത്തി അദ്ദേഹത്തിന്റെ കോപം ഉണർത്തിക്കൊണ്ട് ഞാൻ ചെയ്തത് ദേവകാര്യംതന്നെയാണ്.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: ഇന്ദ്രൻ അപരാധം സമ്മതിക്കുന്നില്ല, സ്വന്തം കർമത്തെ ദേവഹിതമെന്നു വിശേഷിപ്പിക്കുകയാണ്. ‘ത്രസ്തനയനഃ’ (ഭയന്ന കണ്ണുകളുള്ളവൻ) എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി അവന്റെ ഉള്ളിലെ ഭയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; വാക്കുകളിൽ ഗർവ്, കണ്ണുകളാകട്ടെ സത്യം പറയുന്നു. സ്വന്തം ദോഷത്തെ പരോപകാരമെന്ന് മറച്ചുവയ്ക്കുന്നവന്റെ വാക്കുകൾ ധാരാളമുണ്ടാകും, ബലമുണ്ടാകില്ല.

‘ആ മുനി കോപംകൊണ്ട് എന്നെ വൃഷണമില്ലാത്തവനാക്കി, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആ പത്നിയെ ഉപേക്ഷിക്കുകയും ചെയ്തു; ഈ മഹത്തായ ശാപം പുറപ്പെടുവിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ഞാൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ തപസ്സ് അപഹരിച്ചു’ എന്ന് ഇന്ദ്രൻ പറയുന്നു. ശാപം തപസ്സിന്റെ വ്യയമാണല്ലോ; അതിനാൽ ശാപം ഏൽക്കുന്നവൻ ആ തപസ്വിയുടെ തപസ്സും ക്ഷയിപ്പിക്കുന്നു, ഇതാണ് പ്രാചീനരുടെ ദൃഷ്ടി. പിന്നീട് അവൻ യാചിക്കുന്നു: ‘ദേവശ്രേഷ്ഠരേ, ഋഷിസംഘങ്ങളേ, ചാരണന്മാരേ, ദേവകാര്യം ചെയ്ത എന്നെ നിങ്ങൾ സഫലനാക്കണം.’ ഇവിടെ ‘സഫലം’ എന്ന പദം ശ്ലിഷ്ടമാണ്: വൃഷണത്തോടുകൂടിയവൻ എന്നും കാര്യം സാധിച്ചവൻ എന്നും. പരാർഥമായി കർമം ചെയ്തുവെന്നു കരുതുന്നവൻ സ്വന്തം പ്രതിവിധിയും മറ്റുള്ളവരോടുതന്നെ അപേക്ഷിക്കുന്നു.

ശതക്രതുവിന്റെ വാക്കു കേട്ട് അഗ്നി മുൻനിൽക്കുന്ന ദേവന്മാരെല്ലാം മരുദ്ഗണങ്ങളോടൊപ്പം പിതൃദേവന്മാരെ സമീപിച്ചു പറഞ്ഞു: ‘നിങ്ങളുടെ ഈ ആട്ടുകൊറ്റന് വൃഷണങ്ങളുണ്ട്, ശക്രനാകട്ടെ വൃഷണമില്ലാത്തവനാക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ആട്ടിന്റെ വൃഷണങ്ങൾ എടുത്ത് വേഗം ശക്രനു നൽകുക.’ പിതൃദേവന്മാർ ശ്രാദ്ധകർമത്തിൽ ആടുമായി ബന്ധപ്പെട്ടവരാണല്ലോ; അതിനാൽ അവരുടെ ആടുതന്നെ ഇവിടെ ഉപായമാകുന്നു. ശ്രദ്ധിക്കുക: ദേവന്മാർ ബലംകൊണ്ട് അപഹരിക്കുന്നില്ല, യാചിക്കുകയാണ്; അന്യന്റേത് അപേക്ഷയിലൂടെ മാത്രമേ സ്വീകരിക്കാവൂ എന്നതാണ് ശിഷ്ടന്മാരുടെ മര്യാദ. അഗ്നി ഇവിടെ മുൻനിൽക്കുന്നു, കാരണം ദേവന്മാർക്കും പിതൃക്കൾക്കും ഇടയിലുള്ള ദൂതനും ഹവ്യവും കവ്യവും വഹിക്കുന്നവനും അവനാണ്.

അവർ ഇങ്ങനെയും പറയുന്നു: ‘വൃഷണമില്ലാതാക്കപ്പെട്ട ഈ ആട് നിങ്ങൾക്കു പരമമായ തൃപ്തി നൽകും. നിങ്ങളുടെ സന്തോഷത്തിനായി ഇത്തരമൊരു ആടിനെ നൽകുന്ന മനുഷ്യർക്ക് നിങ്ങൾ സമൃദ്ധവും അക്ഷയവുമായ ഫലം നൽകും.’ ഇവിടെ കവി നിലവിലുള്ള ഒരു ലോകാചാരത്തിന്റെ പൗരാണികമൂലം കാണിക്കുന്നു. ദേവകാര്യത്തിനായി ചെയ്യുന്ന ത്യാഗം നഷ്ടമല്ല, അക്ഷയമായ ഫലത്തിന്റെ വിത്താണ്: ഇതാണ് ഇവിടത്തെ താത്പര്യം.

അഗ്നിയുടെ വാക്കു കേട്ട് ഒത്തുചേർന്ന പിതൃദേവന്മാർ ആട്ടിന്റെ വൃഷണങ്ങൾ പറിച്ചെടുത്ത് സഹസ്രാക്ഷനിൽ പിടിപ്പിച്ചു. പിന്നീട് വിശ്വാമിത്രൻ രാമനെ സംബോധന ചെയ്തു പറയുന്നു: ‘കാകുത്സ്ഥാ, അന്നുമുതൽ ഒത്തുചേരുന്ന പിതൃദേവന്മാർ വൃഷണമില്ലാത്ത ആടുകളെയാണ് ഭുജിക്കുന്നത്; അവയെ നൽകുന്നവരെ അവർ ഫലങ്ങളോടു ചേർക്കുകയും ചെയ്തു.’ ഇങ്ങനെ കഥ ഒരു ആചാരത്തിന്റെ നിദാനം വർണിക്കുന്നു; കവിയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ ലോകത്തു നടപ്പുള്ള വിധികൾക്കും ഇതിഹാസത്തിൽ മൂലമുണ്ട്. ഇവിടെ ഒരു ന്യായവും കാണാം: ഒരാളിൽനിന്ന് അപഹരിക്കപ്പെട്ടത് മറ്റൊരാളുടെ ദാനംകൊണ്ടുതന്നെ നികത്തപ്പെടുന്നു; ലോകം പരസ്പരോപകാരംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്.

‘രാഘവാ, അന്നുമുതൽ ഇന്ദ്രൻ ആട്ടിന്റെ വൃഷണങ്ങളുള്ളവനാണ്; ഇതു സംഭവിച്ചത് മഹാത്മാവായ ഗൗതമന്റെ പ്രഭാവംകൊണ്ടും തപസ്സുകൊണ്ടുമാണ്.’ ഇങ്ങനെ കഥ അവസാനിപ്പിച്ച് വിശ്വാമിത്രൻ രാമനോടു പറയുന്നു: ‘മഹാതേജസ്വീ, പുണ്യകർമിയായ ഗൗതമന്റെ ഈ ആശ്രമത്തിലേക്കു വരിക; മഹാഭാഗയും ദേവരൂപിണിയുമായ ഈ അഹല്യയെ ഉദ്ധരിക്കുക.’ ഇവിടെ ‘താരയ’ (കരകയറ്റുക, ഉദ്ധരിക്കുക) എന്ന പദം ചിന്തനീയമാണ്: ശിക്ഷയില്ല, വിചാരണയില്ല, പ്രായശ്ചിത്തവിധാനമില്ല, ഉദ്ധാരം മാത്രം. രാമന്റെ ആദ്യത്തെ ലോകകാര്യം താടകാവധമായിരുന്നു; ഇതാകട്ടെ രണ്ടാമത്തേത്: ശാപഗ്രസ്തയുടെ മോചനം. ഒരിടത്ത് ബാഹുബലം, മറ്റൊരിടത്ത് ദർശനം മാത്രം.

വിശ്വാമിത്രന്റെ വാക്കു കേട്ട് ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം രാഘവൻ വിശ്വാമിത്രനെ മുന്നിൽ നിർത്തി ആശ്രമത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. അവിടെ തപസ്സുകൊണ്ടു പ്രകാശിക്കുന്ന ശോഭയുള്ള മഹാഭാഗയായ അഹല്യയെ അവൻ കണ്ടു; ലോകർക്കും ദേവാസുരന്മാർക്കും അടുത്തുചെന്നാൽപോലും നോക്കാൻ കഴിയാത്തവളായിരുന്നു അവൾ. പിന്നീട് കവി നാല് ഉപമകളാൽ അവളെ വർണിക്കുന്നു: വിധാതാവ് പ്രയത്നപൂർവം നിർമിച്ച ദിവ്യമായ ഒരു മായാരൂപംപോലെ, പുകയാൽ പൊതിയപ്പെട്ട ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിശിഖപോലെ, മഞ്ഞും മേഘവും മൂടിയ പൂർണചന്ദ്രന്റെ പ്രഭപോലെ, ജലത്തിനു നടുവിൽ ജ്വലിക്കുന്ന, എതിരിടാനാവാത്ത സൂര്യപ്രഭപോലെ. എല്ലാ ഉപമകളിലും ഒരേ ഭാവം: തേജസ്സ് അവിടെയുണ്ട്, പക്ഷേ ആവരണത്താൽ മറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ശാപം അവളുടെ തപസ്സിനെ നശിപ്പിച്ചില്ല, മൂടുക മാത്രം ചെയ്തു; അതിനാൽ മോക്ഷം പുതിയ സൃഷ്ടിയല്ല, ആവരണം നീങ്ങലാണ്. ഉപമകളിൽ അഗ്നി, ചന്ദ്രൻ, സൂര്യൻ എന്നീ മൂന്നു ജ്യോതിസ്സുകളെ എടുത്തിരിക്കുന്നു; ഓരോന്നിനും ഓരോ ആവരണം: പുക, മേഘം, ജലം.

ഗൗതമന്റെ വാക്കുകൊണ്ട് അവൾ രാമനെ കാണുന്നതുവരെ മൂന്നു ലോകങ്ങൾക്കും കാണാനാവാത്തവളായിരുന്നു. ശാപത്തിന്റെ അവസാനത്തിലെത്തിയപ്പോൾ അവൾ അവർക്കു ദൃശ്യയായി. അപ്പോൾ രാഘവന്മാർ സന്തോഷത്തോടെ അവളുടെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ചു വന്ദിച്ചു; ഗൗതമന്റെ വാക്ക് ഓർത്തുകൊണ്ട് അവൾ അവരെ സ്വീകരിച്ചു. ഏകാഗ്രചിത്തയായ അവൾ പാദ്യവും അർഘ്യവും ആതിഥ്യവും നൽകി; കാകുത്സ്ഥൻ വിധിപ്രകാരമുള്ള കർമത്തോടെ അതു സ്വീകരിച്ചു. ഇവിടെ മന്ത്രമില്ല, ഹോമമില്ല, പ്രായശ്ചിത്തമില്ല: ദർശനംതന്നെ ശുദ്ധി. അതിഥിസത്കാരം വീണ്ടും ലോകബന്ധത്തിന്റെ ചിഹ്നമാണ്; ഒരാൾ അതിഥിയെ പൂജിക്കാത്തിടത്തോളം അയാൾ ലോകത്തിനു പുറത്തുതന്നെ നിൽക്കുന്നു. രാമനും ജ്യേഷ്ഠപുത്രനെപ്പോലെ അവളുടെ പാദങ്ങൾ പിടിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് അവളുടെ മാതൃസ്ഥാനം അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു.

അപ്പോൾ ദേവദുന്ദുഭികളുടെ നാദത്തോടൊപ്പം വലിയ പുഷ്പവൃഷ്ടിയുണ്ടായി; ഗന്ധർവന്മാർക്കും അപ്സരസ്സുകൾക്കും മഹോത്സവമായി. ‘സാധു, സാധു’ എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ദേവന്മാർ തപോബലംകൊണ്ടു ശുദ്ധമായ ശരീരമുള്ളവളും ഗൗതമന്റെ ഇഷ്ടമനുസരിക്കുന്നവളുമായ അഹല്യയെ പൂജിച്ചു. ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്, ദേവന്മാർ അവളുടെ തപോബലത്തെയാണ് പ്രശംസിക്കുന്നത്: ശാപകാലവും അവളുടെ തപസ്സിന്റെ കാലംതന്നെയായിരുന്നു. ചാരത്തിൽ കിടന്നും വായു ഭക്ഷിച്ചും കഴിഞ്ഞവൾതന്നെ ഇന്ന് ദേവന്മാരാൽ പൂജിക്കപ്പെടുന്നു; തപസ്സുകൊണ്ട് എല്ലാം ശുദ്ധമാകുന്നു.

മഹാതേജസ്വിയായ ഗൗതമനും അഹല്യയോടൊപ്പം സുഖിയായി; ആ മഹാതപസ്വി രാമനെ വിധിപ്രകാരം പൂജിച്ച് വീണ്ടും തപസ്സനുഷ്ഠിച്ചു. രാമനും മഹാമുനിയായ ഗൗതമനിൽനിന്ന് വിധിപ്രകാരം പരമമായ പൂജ സ്വീകരിച്ച് അവിടെനിന്നു മിഥിലയിലേക്കു പോയി. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം അഹല്യാഖ്യാനം അവസാനിപ്പിക്കുകയും മിഥിലാഗമനത്തിന്റെ വാതിൽ തുറക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. വിശ്വാമിത്രൻ ആരംഭിച്ചത് സിദ്ധിച്ചു: വഴിയിൽ യജ്ഞരക്ഷ നടന്നു, താടക കൊല്ലപ്പെട്ടു, അഹല്യ ഉദ്ധരിക്കപ്പെട്ടു; മുന്നിലാകട്ടെ ധനുര്യജ്ഞവും സീതാപരിണയവും രാമനെ കാത്തിരിക്കുന്നു.

In the last sarga the thousand-eyed Indra was cursed by Gautama and robbed of his manhood; this sarga tells what followed. Stripped of his manhood, his eyes full of fear, Śakra spoke to the gods led by Agni and to the siddhas, gandharvas and cāraṇas: "By obstructing the austerity of the great Gautama and rousing his anger, I have really done this for the gods." Notice that Indra does not admit his fault but presents his deed as serving the gods. His frightened eyes betray the fear inside him: his words are proud, but his eyes tell the truth. One who hides his own fault under the cloak of serving others has many words but little strength.

"In his anger the sage has made me barren and cast off his wife, and by pronouncing so great a curse he has spent his austerity, so I have carried it away from him," said Indra. A curse costs an ascetic his austerity, so whoever provokes a curse also drains the ascetic's power; that was the ancient view. Then he begged: "Best of gods, with the companies of seers and the cāraṇas, you ought to make me whole again, for I acted in the gods' cause." The word for "whole" carries a double sense, restored in body and rewarded for his work. One who believes he acted for others asks others to put him right as well.

Hearing the words of Indra, lord of a hundred sacrifices, all the gods led by Agni went with the hosts of Maruts to the ancestral gods and said: "Here is this ram of yours, which has its testicles, while Śakra has been deprived of his. Take the ram's testicles and give them to Śakra at once." The ancestral gods are linked with the ram in the rites for the dead, so their ram becomes the remedy. Notice too that the gods do not take it by force but ask for it; what belongs to another is to be had only by asking, which is the rule of the well-mannered. Agni leads them, because he is the messenger between the gods and the ancestors, carrying offerings to both.

They added: "This ram, once gelded, will give you the highest satisfaction. And those men who give you such a ram to please you, to them you will give a full and undying reward." Here the poet shows the ancient origin of a custom still followed. The point is that a sacrifice made for the gods' work is not a loss but the seed of an undying reward.

Hearing Agni's words, the assembled ancestral gods tore out the ram's testicles and set them on the thousand-eyed god. Then Viśvāmitra said to Rāma: "Ever since then, Kākutstha, the ancestral gods who gather at the offerings eat only gelded rams, and they grant the givers the fruit of their gift." So the story explains the origin of a custom, for in the poet's view even the practices current in the world are rooted in history. And a kind of justice is seen here: what is taken from one is made good by another's gift, and the world is sustained by mutual help.

"From that time, Rāghava, Indra has had a ram's testicles, and this came about through the power and austerity of the great Gautama." Having finished the story, Viśvāmitra said to Rāma: "Now come, you of great splendour, to the hermitage of Gautama, a man of holy deeds, and deliver this illustrious Ahalyā, who has the form of a goddess." "Deliver" is the word to notice: no punishment, no inquiry, no rite of atonement, only release. Rāma's first service to the world was the killing of Tāṭakā; this is his second, the freeing of one under a curse. There it was the strength of his arm; here it is his mere sight.

Hearing Viśvāmitra's words, Rāghava, with Lakṣmaṇa, entered the hermitage with Viśvāmitra before them. There he saw the illustrious Ahalyā, her radiance kindled by her austerity, whom neither the people of the world nor gods and asuras who came there could look upon. The poet describes her with four images: she was like a divine thing made of magic, fashioned with care by the Creator; like a blazing tongue of fire wrapped in smoke; like the light of the full moon veiled by frost and cloud; like the sun's light shining in the midst of water, bright and not to be faced. All the images carry one idea: the radiance is there, but hidden under a covering. The curse did not destroy her austerity, it only concealed it, so her release is not a new creation but the removal of a veil. The three lights of the images, fire, moon and sun, are each covered by something, by smoke, by cloud, by water.

For by Gautama's word she had been impossible for all three worlds to look upon until Rāma should see her; now, the curse at an end, she became visible to them. Then the two Rāghavas joyfully took hold of her feet, and she, remembering Gautama's words, received them both. With full attention she offered water for their feet, the guest-offering and hospitality, and Kākutstha accepted it with the rites the scriptures prescribe. Here there is no mantra, no oblation, no atonement; being seen was itself the purification. And honouring a guest is a sign of rejoining the world, for until one honours a guest one remains outside it. Rāma takes her feet as a younger person does an elder's, and so acknowledges her as a mother.

Then a great rain of flowers fell, with the sound of the gods' drums, and the gandharvas and apsarases held a great festival. Crying "Well done, well done!", the gods honoured Ahalyā, whose body had been purified by the power of her austerity and who was once again devoted to Gautama. Notice that the gods praise the power of her austerity: even the time of her curse had been a time of penance. She who had lain in ashes and fed on air is now honoured by the gods, for austerity purifies everything.

The splendid Gautama, great in austerity, was happy to have Ahalyā with him again; he honoured Rāma as prescribed and returned to his austerities. Rāma, having received the highest honour in due form from the great sage Gautama, set out from there for Mithilā. So this sarga ends the story of Ahalyā and opens the way to Mithilā. What Viśvāmitra began has been achieved: on the road the sacrifice was guarded, Tāṭakā was killed and Ahalyā set free; ahead, the sacrifice of the bow and the marriage to Sītā await Rāma.