पूर्वस्मिन् सर्गे विश्वामित्रः जनकाय रामलक्ष्मणयोः सर्वं वृत्तान्तं निवेद्य विरराम। तत् धीमतः विश्वामित्रस्य वचनं श्रुत्वा गौतमस्य ज्येष्ठः पुत्रः शतानन्दः महातेजाः महातपाः च हृष्टरोमा अभवत्। तपसा द्योतितप्रभः सः रामस्य संदर्शनात् एव परं विस्मयम् आगतः। सुखासीनौ निषण्णौ च एतौ नृपात्मजौ सम्प्रेक्ष्य सः मुनिश्रेष्ठं विश्वामित्रम् अथ अब्रवीत्। अत्र द्रष्टव्यम् — शतानन्दः अहल्यायाः एव पुत्रः; अतः रामदर्शने तस्य हर्षः न केवलं शिष्टाचारः, अपि तु मातुः उद्धारकं प्रति स्वाभाविकः कृतज्ञताभावः। रोमाञ्चः एव तस्य अन्तःकरणस्य साक्षी; वचनात् पूर्वं शरीरम् एव उत्तरं ददाति। पूर्वसर्गे जनकसभायां यत् वर्णनम् आसीत्, तत् एव अत्र शतानन्दस्य प्रश्नरूपेण पुनः उद्घाट्यते। ‘एतौ’ इति पदेन उभौ अपि भ्रातरौ निर्दिष्टौ, किन्तु विस्मयस्य हेतुः रामः एव; अयम् एव सर्गः जनकसभायां रामस्य प्रथमम् आदरं दर्शयति।

शतानन्दः पृच्छति — ‘मुनिशार्दूल, दीर्घं तपः उपागता मम यशस्विनी माता किं राजपुत्राय दर्शिता? महातेजः, सर्वदेहिनां पूजार्हे रामे सा किं वन्यैः उपहारैः पूजाम् उपाहरत्? रामाय किं तत् पुरातनं वृत्तम् अपि कथितम्, यत् मम मातरं प्रति देवेन दुरनुष्ठितम्?’ एतेषु प्रश्नेषु त्रयः भावाः क्रमेण दृश्यन्ते — मातुः दर्शनम्, तस्याः पूजाकरणम्, तस्याः कथायाः प्रकाशनं च। पुत्रः न केवलं मातुः शापमोक्षं जिज्ञासते, अपि तु तस्याः पुनःप्रतिष्ठाम् अपि। ‘दुरनुष्ठितम्’ इति पदेन कविः स्पष्टं वदति यत् दोषः देवस्य एव आसीत्, न तु अहल्यायाः; पुत्रस्य मुखेन एव माता निर्दोषा स्थापिता। ‘तपोदीर्घम् उपागता’ इति पदेन च अहल्यायाः दीर्घं प्रायश्चित्तं स्मारितम्; पुत्रः तत् विस्मर्तुं न शक्नोति।

पुनः सः पृच्छति — ‘कौशिक, भद्रं ते; रामसंदर्शनात् इतः किं मम माता गुरुणा सह संगता? कुशिकात्मज, किं मम गुरुणा रामः पूजितः, सः च महात्मनः पूजां प्राप्य किम् इह आगतः? किं च शान्तेन मनसा इह आगतेन पूजितेन रामेण मम गुरुः अभिवादितः?’ एषा प्रश्नपरम्परा पुत्रस्य हृदयं दर्शयति — सः मातापित्रोः पुनर्मिलनं श्रोतुम् अत्यन्तम् उत्सुकः। ‘शान्तेन मनसा’ इति विशेषणं रामस्य स्वभावम् एव सूचयति; यः शापमोचकः, सः अपि गर्वं विना गुरुं प्रणमति। एवं शतानन्दः षड्भिः प्रश्नैः अहल्याकथायाः सर्वम् अवशिष्टम् अंशं संगृह्णाति। सर्वेषु प्रश्नेषु ‘अपि’ इति शब्दः पुनः पुनः आवर्तते; तेन आतुरता एव व्यज्यते।

तस्य तत् वचनं श्रुत्वा वाक्यज्ञः महामुनिः विश्वामित्रः वाक्यकोविदं शतानन्दं प्रत्युवाच — ‘मुनिश्रेष्ठ, न किञ्चित् अतिक्रान्तम्; यत् कर्तव्यम् आसीत् तत् मया कृतम्। यथा भार्गवेण सह रेणुका, तथा मुनिना सह पत्नी संगता।’ एतत् संक्षिप्तम् एव उत्तरं पूर्णम् — कार्यं सिद्धम्, दम्पती पुनः मिलितौ। ‘नातिक्रान्तम्’ इति पदेन विश्वामित्रः सूचयति यत् धर्मकार्ये कालातिक्रमः न कृतः। जामदग्न्यकथायाः उपमानेन च लोके प्रसिद्धः दृष्टान्तः स्मारितः — या पत्नी कारणवशात् विच्छिन्ना, सा पुनः पत्युः समीपं प्राप्नोति इति गृहस्थधर्मस्य रीतिः। द्वाभ्याम् एव श्लोकाभ्यां षट् प्रश्नाः समाहिताः — एषा एव मुनेः वाक्यज्ञता।

तत् धीमतः विश्वामित्रस्य वचनं श्रुत्वा महातेजाः शतानन्दः रामं वचनम् अब्रवीत् — ‘नरश्रेष्ठ, ते स्वागतम्; राघव, दिष्ट्या त्वम् अपराजितं महर्षिं विश्वामित्रं पुरस्कृत्य इह प्राप्तः असि। अचिन्त्यकर्मा, तपसा ब्रह्मर्षिः, अमितप्रभः, महातेजाः च अयं विश्वामित्रः; एनम् अहं परमां गतिम् इति वेद्मि।’ अत्र शतानन्दः रामं स्वागतेन सम्भाव्य एव विश्वामित्रस्य माहात्म्यं स्थापयति; यतः अग्रिमा सर्वा कथा तस्य एव चरितम्। ‘दिष्ट्या’ इति पदं भाग्यस्य सूचकम् — एतादृशं गुरुं प्राप्य शिष्यः धन्यः भवति। ‘परमा गतिः’ इति पदेन गुरुः एव आश्रयः इति सिद्धान्तः उक्तः। शतानन्दः स्वयं तपस्वी अपि विश्वामित्रं प्रति एतादृशीं श्रद्धां वहति — तेन तस्य माहात्म्यं द्विगुणितं भवति।

‘राम, भुवि त्वत्तः अन्यः कश्चन धन्यतरः नास्ति; यतः येन महत् तपः तप्तम्, सः कुशिकपुत्रः एव ते गोप्ता।’ ततः सः कथाम् आरभते — ‘महात्मनः कौशिकस्य यथाबलं यथातत्त्वं च श्रूयताम्; अहम् अभिधास्यामि; निगदतः मे शृणु।’ एतेन वाक्येन सर्गस्य द्वितीयः अर्धः आरभ्यते; इतः परं विश्वामित्रस्य पूर्वचरितं कथ्यते, यत् बहुषु अग्रिमेषु सर्गेषु विस्तीर्यते। ‘यथातत्त्वम्’ इति पदेन शतानन्दः प्रतिजानीते यत् न स्तुतिमात्रं वक्ष्यते, अपि तु यथार्थम् एव — राज्ञः तपस्विनः च उभयोः अवस्थयोः सत्यं वर्णयिष्यते। श्रोता च अत्र रामः एव, यः स्वयं क्षत्रियः; अतः क्षत्रियात् ब्रह्मर्षित्वं प्राप्तस्य कथा तस्मै विशेषेण उपदेशरूपा।

‘एषः पूर्वं धर्मात्मा राजा आसीत्; दीर्घकालम् अरिंदमः, धर्मज्ञः, कृतविद्यः, प्रजानां हिते रतः च। प्रजापतेः पुत्रः कुशः नाम महीपतिः आसीत्; कुशस्य पुत्रः बलवान् कुशनाभः सुधार्मिकः; कुशनाभस्य सुतः गाधिः इति एव विश्रुतः; गाधेः पुत्रः महातेजाः विश्वामित्रः महामुनिः।’ एवं चत्वारः पुरुषाः वंशक्रमेण उक्ताः। अत्र द्रष्टव्यम् — विश्वामित्रः प्रजापतेः वंशे जातः अपि क्षत्रियधर्मेण राज्यम् अकरोत्; एषः एव द्वैविध्यभावः अग्रे तस्य ब्रह्मर्षित्वसाधनस्य संघर्षस्य मूलम्। राजा प्रजाहितरतः इति विशेषणं च अग्रिमस्य गर्वस्य पार्श्वे स्थाप्यम्। कविः प्रथमं तस्य गुणान् एव गणयति, न दोषान्; यतः पतनम् अपि गुणवतः एव मार्मिकं भवति।

महातेजाः विश्वामित्रः मेदिनीं पालयामास; बहूनि वर्षसहस्राणि सः राजा राज्यम् अकारयत्। कदाचित् सः वरूथिनीं योजयित्वा अक्षौहिणीपरिवृतः मेदिनीं परिचक्राम। नगराणि राष्ट्राणि सरितः महागिरीन् आश्रमान् च क्रमशः विचरन् सः आजगाम ह। अत्र द्रष्टव्यम् — राज्ञः देशाटनं धर्म्यम् एव; प्रजानां स्थितिं स्वयं द्रष्टुं सः निर्गच्छति। किन्तु सेनया परिवृतः राजा यदा तपोवनं प्रविशति, तदा बलस्य तपसः च संघर्षः प्रायः अवश्यम्भावी भवति। ‘आश्रमान्’ इति पदं नगराणां राष्ट्राणां च अनन्तरं स्थितम् — एतेन एव कविः अग्रिमां कथां सूचयति। ‘आजगाम ह’ इति परोक्षभूतप्रयोगेण च कथायाः पुरातनत्वं द्योत्यते।

सः वसिष्ठस्य आश्रमपदम् आगच्छत् — नानापुष्पलताद्रुमं, नानामृगगणाकीर्णं, सिद्धचारणसेवितम्, देवदानवगन्धर्वैः किंनरैः च उपशोभितम्, प्रशान्तहरिणाकीर्णं, द्विजसङ्घनिषेवितम्, ब्रह्मर्षिगणसंकीर्णं, देवर्षिगणसेवितम्, तपश्चरणसंसिद्धैः अग्निकल्पैः महात्मभिः च युक्तम्। एतत् वर्णनं न केवलं शोभायै; ‘प्रशान्तहरिणाकीर्णम्’ इति पदेन कविः सूचयति यत् तत्र मृगाः अपि निर्भयाः विचरन्ति — यत्र अहिंसा तिष्ठति, तत्र एव शान्तिः। सेनया सह आगतः राजा एतादृशं स्थानं प्रविशति इति एव अत्र सूक्ष्मः विरोधः; शस्त्रं च तपः च एकत्र मिलतः। देवाः दानवाः गन्धर्वाः किंनराः च एकत्र उपशोभयन्ति — यत्र तपः, तत्र वैरम् अपि विश्राम्यति इति ध्वन्यते।

सः आश्रमः ब्रह्मकल्पैः महात्मभिः सततं संकुलः श्रीमान् च आसीत्; तत्र अब्भक्षाः वायुभक्षाः शीर्णपर्णाशनाः फलमूलाशनाः दान्ताः जितदोषाः जितेन्द्रियाः ऋषयः वालखिल्याः च जपहोमपरायणाः निवसन्ति स्म; अन्यैः वैखानसैः च सः समन्तात् उपशोभितः। अपरं ब्रह्मलोकम् इव स्थितं तत् वसिष्ठस्य आश्रमपदं जयतां श्रेष्ठः महाबलः विश्वामित्रः ददर्श। एवम् अयं सर्गः दर्शनेन एव समाप्यते — न संवादेन, न घटनया। अग्रिमे सर्गे वसिष्ठस्य आतिथ्यं शबलाधेनोः च कथा आरभ्यते; तपोवनस्य इयं समृद्धिः एव राज्ञः मनसि स्पृहां जनयिष्यति, सा च स्पृहा महतः विरोधस्य बीजं भविष्यति।

గత సర్గలో విశ్వామిత్రుడు జనకునికి రామలక్ష్మణుల వృత్తాంతమంతా నివేదించి విరమించాడు. ధీమంతుడైన విశ్వామిత్రుని ఆ మాట విని గౌతముని జ్యేష్ఠపుత్రుడు, మహాతేజస్వి, మహాతపస్వి అయిన శతానందుడు పులకించిపోయాడు. తపస్సుతో ప్రకాశించే కాంతిగల అతడు రాముని దర్శనం మాత్రంతోనే పరమ విస్మయానికి లోనయ్యాడు. సుఖంగా కూర్చొని ఉన్న ఈ రాజపుత్రులను చూసి అతడు అప్పుడు మునిశ్రేష్ఠుడైన విశ్వామిత్రునితో అన్నాడు. ఇక్కడ గమనించాలి: శతానందుడు అహల్య కుమారుడే; కాబట్టి రాముని దర్శనంతో అతనికి కలిగిన హర్షం కేవలం శిష్టాచారం కాదు, తల్లిని ఉద్ధరించినవాని పట్ల సహజమైన కృతజ్ఞతాభావం. పులకలే అతని అంతఃకరణానికి సాక్షి; మాటకు ముందే శరీరం సమాధానం ఇస్తుంది. గత సర్గలో జనకసభలో జరిగిన వర్ణనే ఇక్కడ శతానందుని ప్రశ్నరూపంలో మళ్ళీ తెరుచుకుంటుంది. ‘ఏతౌ’ (వీరిద్దరూ) అనే పదంతో ఇద్దరు సోదరులూ నిర్దేశింపబడ్డారు, కానీ విస్మయానికి కారణం రాముడే; జనకసభలో రామునికి లభించిన మొదటి ఆదరాన్ని ఈ సర్గే చూపుతుంది.

శతానందుడు అడుగుతున్నాడు: ‘మునిశార్దూలా, దీర్ఘ తపస్సు చేసిన నా యశస్విని అయిన తల్లి రాజపుత్రునికి కనిపించిందా? మహాతేజస్వీ, సర్వప్రాణులకూ పూజార్హుడైన రామునికి ఆమె వన్యమైన ఉపహారాలతో పూజ సమర్పించిందా? దేవుడు నా తల్లి పట్ల చేసిన దుష్కార్యమైన ఆ పురాతన వృత్తాంతం కూడా రామునికి చెప్పబడిందా?’ ఈ ప్రశ్నలలో మూడు భావాలు వరుసగా కనిపిస్తాయి: తల్లి దర్శనం, ఆమె పూజ చేయడం, ఆమె కథ వెల్లడికావడం. పుత్రుడు తల్లి శాపమోక్షాన్ని మాత్రమే కాదు, ఆమె పునఃప్రతిష్ఠను కూడా తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాడు. ‘దురనుష్ఠితమ్’ (దుష్కార్యంగా చేయబడినది) అనే పదంతో దోషం దేవునిదే, అహల్యది కాదు అని కవి స్పష్టంగా చెబుతున్నాడు; పుత్రుని నోటితోనే తల్లి నిర్దోషి అని స్థాపింపబడింది. ‘తపోదీర్ఘమ్ ఉపాగతా’ (దీర్ఘ తపస్సు చేసినది) అనే పదంతో అహల్య దీర్ఘ ప్రాయశ్చిత్తం గుర్తుచేయబడింది; పుత్రుడు దానిని మరచిపోలేడు.

అతడు మళ్ళీ అడుగుతున్నాడు: ‘కౌశికా, మీకు శుభమగుగాక; రాముని దర్శనం తరువాత నా తల్లి గురువుతో (నా తండ్రితో) కలిసిందా? కుశికపుత్రా, నా గురువు రాముని పూజించాడా, మహాత్ముడైన అతని పూజను పొంది రాముడు ఇక్కడికి వచ్చాడా? ఇక్కడికి వచ్చిన, పూజింపబడిన రాముడు ప్రశాంతమైన మనస్సుతో నా గురువుకు అభివాదం చేశాడా?’ ఈ ప్రశ్నల వరుస పుత్రుని హృదయాన్ని చూపుతుంది: తల్లిదండ్రుల పునర్మిలనం గురించి వినాలని అతడు అత్యంత ఉత్సుకుడై ఉన్నాడు. ‘శాంతేన మనసా’ (ప్రశాంత మనస్సుతో) అనే విశేషణం రాముని స్వభావాన్నే సూచిస్తుంది; శాపం నుండి విడిపించినవాడైనా అతడు గర్వం లేకుండా గురువుకు ప్రణమిల్లుతాడు. ఈ విధంగా శతానందుడు ఆరు ప్రశ్నలతో అహల్యాకథలో మిగిలిన భాగమంతటినీ సంగ్రహిస్తున్నాడు. అన్ని ప్రశ్నలలోనూ ‘అపి’ అనే (ప్రశ్నార్థక) శబ్దం మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది; దానితో ఆతురతే వ్యక్తమవుతుంది.

అతని ఆ మాట విని వాక్యజ్ఞుడైన మహాముని విశ్వామిత్రుడు వాక్యకోవిదుడైన శతానందునికి బదులిచ్చాడు: ‘మునిశ్రేష్ఠా, ఏదీ విడిచిపెట్టబడలేదు; చేయవలసినది నేను చేశాను. భార్గవునితో (జమదగ్నితో) రేణుక కలిసినట్లు, మునితో అతని పత్ని కలిసింది.’ ఈ సంక్షిప్త సమాధానమే సంపూర్ణం: కార్యం సిద్ధించింది, దంపతులు మళ్ళీ కలిశారు. ‘నాతిక్రాంతమ్’ (ఏదీ అతిక్రమింపబడలేదు) అనే పదంతో ధర్మకార్యంలో కాలాతిక్రమం జరగలేదని విశ్వామిత్రుడు సూచిస్తున్నాడు. జామదగ్న్య కథను ఉపమానంగా తీసుకోవడంతో లోకంలో ప్రసిద్ధమైన దృష్టాంతం గుర్తుచేయబడింది: కారణవశాత్తు విడిపోయిన భార్య మళ్ళీ భర్త దగ్గరకు చేరుతుంది అనేది గృహస్థధర్మపు రీతి. రెండే శ్లోకాలతో ఆరు ప్రశ్నలకూ సమాధానం: ఇదే ముని వాక్యజ్ఞత.

ధీమంతుడైన విశ్వామిత్రుని ఆ మాట విని మహాతేజస్వి శతానందుడు రామునితో అన్నాడు: ‘నరశ్రేష్ఠా, నీకు స్వాగతం; రాఘవా, అదృష్టవశాత్తు నీవు అపరాజితుడైన మహర్షి విశ్వామిత్రుని ముందుంచుకొని ఇక్కడికి వచ్చావు. ఈ విశ్వామిత్రుడు అచింత్యమైన కర్మలు చేసినవాడు, తపస్సుతో బ్రహ్మర్షి అయినవాడు, అపరిమిత కాంతి గలవాడు, మహాతేజస్వి; ఇతనిని నేను పరమగతిగా ఎరుగుదును.’ ఇక్కడ శతానందుడు రాముని స్వాగతంతో గౌరవిస్తూనే విశ్వామిత్రుని మాహాత్మ్యాన్ని స్థాపిస్తున్నాడు; ఎందుకంటే రాబోయే కథ అంతా అతని చరిత్రే. ‘దిష్ట్యా’ (అదృష్టవశాత్తు) అనే పదం భాగ్యాన్ని సూచిస్తుంది: ఇలాంటి గురువును పొంది శిష్యుడు ధన్యుడవుతాడు. ‘పరమా గతిః’ (పరమగతి) అనే పదంతో గురువే ఆశ్రయం అనే సిద్ధాంతం చెప్పబడింది. శతానందుడు తానే తపస్వి అయినా విశ్వామిత్రుని పట్ల ఇంతటి శ్రద్ధను కలిగి ఉన్నాడు; దానివల్ల విశ్వామిత్రుని మాహాత్మ్యం రెట్టింపవుతుంది.

‘రామా, భూమిపై నీకంటే ధన్యుడు మరొకడు లేడు; ఎందుకంటే మహాతపస్సు చేసిన కుశికపుత్రుడే నీకు రక్షకుడు.’ తరువాత అతడు కథ ప్రారంభిస్తాడు: ‘మహాత్ముడైన కౌశికుని వృత్తాంతాన్ని నాకు చేతనైనంతగా, యథార్థంగా వినండి; నేను చెబుతాను; నేను చెబుతుండగా విను.’ ఈ మాటతో సర్గ రెండవ అర్ధం ప్రారంభమవుతుంది; ఇక్కడినుండి విశ్వామిత్రుని పూర్వచరిత్ర చెప్పబడుతుంది, అది తరువాతి అనేక సర్గలలో విస్తరిస్తుంది. ‘యథాతత్త్వమ్’ (యథార్థంగా) అనే పదంతో శతానందుడు కేవలం స్తుతి చెప్పనని, యథార్థమే చెబుతానని, రాజుగానూ తపస్విగానూ ఉన్న రెండు దశల సత్యాన్నీ వర్ణిస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడు. ఇక్కడ శ్రోత రాముడే, అతడు స్వయంగా క్షత్రియుడు; కాబట్టి క్షత్రియుడై బ్రహ్మర్షిత్వం పొందినవాని కథ అతనికి విశేషంగా ఉపదేశరూపమైనది.

‘ఇతడు పూర్వం ధర్మాత్ముడైన రాజు; దీర్ఘకాలం శత్రుదమనుడు, ధర్మజ్ఞుడు, విద్యావంతుడు, ప్రజల హితంలో నిమగ్నుడు. ప్రజాపతి కుమారుడు కుశుడు అనే రాజు ఉండేవాడు; కుశుని కుమారుడు బలవంతుడు, మిక్కిలి ధార్మికుడు అయిన కుశనాభుడు; కుశనాభుని కుమారుడు గాధి అని విఖ్యాతుడు; గాధి కుమారుడు మహాతేజస్వి, మహాముని అయిన విశ్వామిత్రుడు.’ ఈ విధంగా నలుగురు పురుషులు వంశక్రమంలో చెప్పబడ్డారు. ఇక్కడ గమనించాలి: విశ్వామిత్రుడు ప్రజాపతి వంశంలో పుట్టినా క్షత్రియధర్మంతో రాజ్యం చేశాడు; ఈ ద్వైవిధ్యమే తరువాత బ్రహ్మర్షిత్వ సాధన కోసం అతడు చేసిన సంఘర్షణకు మూలం. ‘ప్రజాహితంలో నిమగ్నుడైన రాజు’ అనే విశేషణాన్ని రాబోయే గర్వం పక్కన నిలిపి చూడాలి. కవి మొదట అతని గుణాలనే లెక్కిస్తాడు, దోషాలను కాదు; ఎందుకంటే పతనం కూడా గుణవంతునిదైతేనే మర్మస్పర్శి అవుతుంది.

మహాతేజస్వి అయిన విశ్వామిత్రుడు భూమిని పాలించాడు; ఆ రాజు అనేక వేల సంవత్సరాలు రాజ్యం చేశాడు. ఒకప్పుడు అతడు సైన్యాన్ని సిద్ధం చేసుకొని, అక్షౌహిణీ సేనతో కూడి భూమి అంతటా తిరిగాడు. నగరాలను, రాష్ట్రాలను, నదులను, మహాపర్వతాలను, ఆశ్రమాలను వరుసగా సంచరిస్తూ అతడు (వసిష్ఠాశ్రమానికి) వచ్చాడు. ఇక్కడ గమనించాలి: రాజు దేశాటనం ధర్మబద్ధమైనదే; ప్రజల స్థితిని తానే స్వయంగా చూడడానికి అతడు బయలుదేరుతాడు. కానీ సేనతో కూడిన రాజు తపోవనంలోకి ప్రవేశించినప్పుడు బలానికీ తపస్సుకూ మధ్య సంఘర్షణ దాదాపు అనివార్యమవుతుంది. ‘ఆశ్రమాన్’ (ఆశ్రమాలను) అనే పదం నగరాలు, రాష్ట్రాల తరువాత ఉంది; దీనితోనే కవి రాబోయే కథను సూచిస్తున్నాడు. ‘ఆజగామ హ’ (వచ్చాడట) అనే పరోక్షభూత ప్రయోగంతో కథ పురాతనత్వం ద్యోతకమవుతుంది.

అతడు వసిష్ఠుని ఆశ్రమస్థలానికి వచ్చాడు: నానావిధ పుష్పలతలతో వృక్షాలతో కూడినది, నానావిధ మృగగణాలతో నిండినది, సిద్ధచారణులు సేవించేది, దేవదానవ గంధర్వ కిన్నరులతో శోభిల్లేది, ప్రశాంతమైన జింకలతో నిండినది, ద్విజసంఘాలు సేవించేది, బ్రహ్మర్షిగణాలతో కిక్కిరిసినది, దేవర్షిగణాలు సేవించేది, తపశ్చరణతో సిద్ధి పొందిన అగ్నితుల్యులైన మహాత్ములతో కూడినది. ఈ వర్ణన కేవలం శోభ కోసం కాదు; ‘ప్రశాంతహరిణాకీర్ణమ్’ (ప్రశాంతమైన జింకలతో నిండినది) అనే పదంతో అక్కడ మృగాలు కూడా నిర్భయంగా తిరుగుతాయని కవి సూచిస్తున్నాడు; అహింస ఎక్కడ నిలుస్తుందో అక్కడే శాంతి. సేనతో వచ్చిన రాజు ఇలాంటి స్థలంలోకి ప్రవేశించడమే ఇక్కడి సూక్ష్మమైన విరోధం; శస్త్రమూ తపస్సూ ఒకచోట కలుస్తున్నాయి. దేవతలు, దానవులు, గంధర్వులు, కిన్నరులు ఒకచోట శోభిల్లుతున్నారు: తపస్సు ఉన్నచోట వైరం కూడా విశ్రమిస్తుందని ధ్వనిస్తుంది.

ఆ ఆశ్రమం బ్రహ్మతుల్యులైన మహాత్ములతో ఎల్లప్పుడూ నిండి, శోభాయమానంగా ఉండేది; అక్కడ నీటిని మాత్రమే భక్షించేవారు, గాలిని మాత్రమే భక్షించేవారు, రాలిన ఆకులను తినేవారు, పండ్లు దుంపలు తినేవారు, ఇంద్రియనిగ్రహం గలవారు, దోషాలను జయించినవారు, జితేంద్రియులు అయిన ఋషులు, వాలఖిల్యులు జపహోమాలలో నిమగ్నులై నివసించేవారు; ఇతర వైఖానసులతో కూడా అది నలువైపులా శోభిల్లేది. మరొక బ్రహ్మలోకంలా ఉన్న ఆ వసిష్ఠాశ్రమస్థలాన్ని విజేతలలో శ్రేష్ఠుడు, మహాబలుడు అయిన విశ్వామిత్రుడు చూశాడు. ఈ విధంగా ఈ సర్గ దర్శనంతోనే ముగుస్తుంది, సంవాదంతో గానీ సంఘటనతో గానీ కాదు. తరువాతి సర్గలో వసిష్ఠుని ఆతిథ్యం, శబల అనే ధేనువు కథ ప్రారంభమవుతాయి; తపోవనపు ఈ సమృద్ధే రాజు మనసులో కోరికను పుట్టిస్తుంది, ఆ కోరిక గొప్ప విరోధానికి బీజమవుతుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் விசுவாமித்திரர் ராம லக்ஷ்மணர்களைப் பற்றிய எல்லா விவரங்களையும் ஜனகரிடம் தெரிவித்துவிட்டுப் பேச்சை நிறுத்தினார். அறிவாளரான விசுவாமித்திரரின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, கௌதமரின் மூத்த மகனும் பேரொளியும் பெருந்தவமும் உடையவருமான சதானந்தர் மெய்சிலிர்த்தார். தவத்தால் ஒளிவீசிய அவர் ராமனைக் கண்டதாலேயே பெரும் வியப்படைந்தார். இனிதாக அமர்ந்திருந்த அந்த இரு அரசகுமாரர்களையும் பார்த்துவிட்டு, அவர் பிறகு முனிவர்களுள் சிறந்த விசுவாமித்திரரிடம் சொன்னார். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது: சதானந்தர் அகலிகையின் மகனே; ஆகவே ராமனைக் கண்டதில் அவருக்கு ஏற்பட்ட மகிழ்ச்சி வெறும் நாகரிகம் அல்ல, தாயை மீட்டவனிடம் இயல்பாக எழும் நன்றியுணர்வு. மெய்சிலிர்ப்பே அவரது உள்ளத்துக்குச் சாட்சி; சொல்லுக்கு முன் உடலே விடை தருகிறது. முந்தைய சர்க்கத்தில் ஜனகர் சபையில் இருந்த வர்ணனையே இங்கே சதானந்தரின் வினா வடிவில் மீண்டும் திறக்கப்படுகிறது. ‘ஏதௌ’ (இவ்விருவரும்) என்ற சொல்லால் சகோதரர் இருவருமே குறிக்கப்படுகின்றனர், ஆனால் வியப்புக்குக் காரணம் ராமனே; ஜனகர் சபையில் ராமனுக்குக் கிடைத்த முதல் மரியாதையை இந்தச் சர்க்கமே காட்டுகிறது.

சதானந்தர் கேட்கிறார்: ‘முனிவர்களுள் புலியே, நீண்ட தவத்தை மேற்கொண்ட புகழ்மிக்க என் தாய் அரசகுமாரனுக்குக் காட்டப்பட்டாளா? பேரொளி படைத்தவரே, எல்லா உயிர்களாலும் வழிபடத் தக்க ராமனுக்கு அவள் காட்டில் கிடைக்கும் பொருட்களால் வழிபாடு செய்தாளா? தேவனால் என் தாயிடம் இழைக்கப்பட்ட அந்தப் பழைய தீச்செயலின் வரலாறும் ராமனுக்குச் சொல்லப்பட்டதா?’ இந்த வினாக்களில் மூன்று கருத்துகள் வரிசையாகக் காணப்படுகின்றன: தாயைக் காணுதல், அவள் வழிபாடு செய்தல், அவளது கதையை வெளிப்படுத்துதல். மகன் தாயின் சாப விடுதலையை மட்டுமன்றி, அவள் மீண்டும் நிலைநாட்டப்பட்டதையும் அறிய விரும்புகிறார். ‘துரனுஷ்டிதம்’ (தீச்செயல்) என்ற சொல்லால், குற்றம் தேவனுடையதே, அகலிகையுடையது அல்ல என்று கவிஞர் தெளிவாகச் சொல்கிறார்; மகனின் வாயாலேயே தாய் குற்றமற்றவளாக நிலைநாட்டப்படுகிறாள். ‘தபோதீர்கம் உபாகதா’ (நீண்ட தவத்தை மேற்கொண்டவள்) என்ற சொல்லால் அகலிகையின் நீண்ட பிராயச்சித்தமும் நினைவூட்டப்படுகிறது; மகனால் அதை மறக்க முடியவில்லை.

மீண்டும் அவர் கேட்கிறார்: ‘கௌசிகரே, உமக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; ராமனைக் கண்டதன் பின் என் தாய் என் தந்தையுடன் இணைந்தாளா? குசிகரின் வழித்தோன்றலே, என் தந்தையால் ராமன் வழிபடப்பட்டானா, அந்த மகாத்மாவின் வழிபாட்டைப் பெற்று அவன் இங்கே வந்தானா? அமைதியான மனத்துடன் இங்கே வந்த, வழிபடப்பட்ட ராமனால் என் தந்தை வணங்கப்பட்டாரா?’ இந்த வினாத் தொடர் மகனின் இதயத்தைக் காட்டுகிறது: தாய் தந்தையரின் மறு இணைவைக் கேட்க அவர் மிகவும் ஆவலாக இருக்கிறார். ‘சாந்தேன மனஸா’ (அமைதியான மனத்துடன்) என்ற அடைமொழி ராமனின் இயல்பையே குறிக்கிறது; சாபத்தை நீக்கியவனாக இருந்தும் அவன் செருக்கின்றிக் குருவை வணங்குகிறான். இவ்வாறு சதானந்தர் ஆறு வினாக்களால் அகலிகையின் கதையில் எஞ்சியிருந்த எல்லாப் பகுதிகளையும் தொகுக்கிறார். எல்லா வினாக்களிலும் ‘அபி’ என்ற வினாச்சொல் மீண்டும் மீண்டும் வருகிறது; அதனால் அவரது பதற்றமே வெளிப்படுகிறது.

அவரது அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, சொல்லின் நுட்பம் அறிந்த மாமுனிவரான விசுவாமித்திரர் சொல்வன்மை மிக்க சதானந்தருக்கு மறுமொழி சொன்னார்: ‘முனிவர்களுள் சிறந்தவரே, எதுவும் தவறவிடப்படவில்லை; செய்ய வேண்டியதை நான் செய்தேன். பார்கவருடன் ரேணுகை இணைந்தது போல, முனிவருடன் அவர் மனைவி இணைந்தாள்.’ இந்தச் சுருக்கமான மறுமொழியே முழுமையானது: செயல் நிறைவேறியது, தம்பதியர் மீண்டும் இணைந்தனர். ‘நாதிக்ராந்தம்’ (எதுவும் தவறவிடப்படவில்லை) என்ற சொல்லால், அறச்செயலில் காலம் தாழ்த்தப்படவில்லை என்று விசுவாமித்திரர் குறிப்பிடுகிறார். ஜமதக்னியின் கதையை உவமையாகக் கொண்டு உலகில் புகழ்பெற்ற ஓர் எடுத்துக்காட்டு நினைவூட்டப்படுகிறது: ஏதோ காரணத்தால் பிரிந்த மனைவி மீண்டும் கணவனை அடைகிறாள் என்பது இல்லற அறத்தின் முறை. இரண்டே சுலோகங்களில் ஆறு வினாக்களுக்கும் விடை அளிக்கப்பட்டது: இதுவே முனிவரின் சொல் நுட்பம்.

அறிவாளரான விசுவாமித்திரரின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, பேரொளி படைத்த சதானந்தர் ராமனிடம் சொன்னார்: ‘மனிதருள் சிறந்தவனே, உனக்கு நல்வரவு; ராகவா, தோல்வியறியாத மகரிஷியான விசுவாமித்திரரை முன்னிட்டுக்கொண்டு நீ இங்கே வந்தது உன் நற்பேறே. இந்த விசுவாமித்திரர் எண்ணிப்பார்க்க முடியாத செயல்கள் புரிந்தவர், தவத்தால் பிரம்மரிஷியானவர், அளவற்ற ஒளியும் பேராற்றலும் உடையவர்; இவரையே மேலான புகலிடமாக நான் அறிகிறேன்.’ இங்கே சதானந்தர் ராமனை வரவேற்று மதித்தவுடனே விசுவாமித்திரரின் மகிமையை நிலைநாட்டுகிறார்; ஏனெனில் இனி வரும் கதை முழுவதும் அவரது வரலாறே. ‘திஷ்ட்யா’ (நற்பேறே) என்ற சொல் பாக்கியத்தைக் குறிக்கிறது: இத்தகைய குருவைப் பெற்ற சீடன் பேறு பெற்றவன். ‘பரமா கதி:’ (மேலான புகலிடம்) என்ற சொல்லால் குருவே புகலிடம் என்ற கொள்கை சொல்லப்படுகிறது. சதானந்தர் தாமே தவசியாக இருந்தும் விசுவாமித்திரரிடம் இத்தகைய சிரத்தை கொண்டிருக்கிறார்; அதனால் விசுவாமித்திரரின் மகிமை இருமடங்காகிறது.

‘ராமா, உலகில் உன்னைவிடப் பேறு பெற்றவர் வேறு எவருமில்லை; ஏனெனில் பெருந்தவம் செய்த குசிகரின் புதல்வரே உனக்குக் காவலர்.’ பிறகு அவர் கதையைத் தொடங்குகிறார்: ‘மகாத்மாவான கௌசிகரின் வரலாற்றை என்னால் இயன்றவரை, உள்ளபடி கேட்பாயாக; நான் சொல்கிறேன்; சொல்லும் என்னிடமிருந்து கேள்.’ இந்தச் சொல்லோடு சர்க்கத்தின் இரண்டாம் பாதி தொடங்குகிறது; இதன் பின் விசுவாமித்திரரின் முந்தைய வரலாறு சொல்லப்படுகிறது; அது அடுத்த பல சர்க்கங்களில் விரிகிறது. ‘யதாதத்த்வம்’ (உள்ளபடி) என்ற சொல்லால், வெறும் புகழுரை சொல்லப்படமாட்டாது, உண்மையே சொல்லப்படும், அரசர், தவசி என்ற இரு நிலைகளின் உண்மையும் வர்ணிக்கப்படும் என்று சதானந்தர் உறுதியளிக்கிறார். இங்கே கேட்பவன் ராமனே, அவனே ஒரு க்ஷத்திரியன்; ஆகவே க்ஷத்திரியனாக இருந்து பிரம்மரிஷி நிலையை அடைந்தவரின் கதை அவனுக்குச் சிறப்பாக ஒரு உபதேசமாகிறது.

‘இவர் முன்பு அறநெறி உள்ளம் கொண்ட அரசராக இருந்தார்; நீண்ட காலம் பகைவரை அடக்குபவராக, அறம் அறிந்தவராக, கல்வி கற்றவராக, மக்கள் நலனில் ஈடுபாடு உடையவராக இருந்தார். பிரஜாபதியின் மகனாகக் குசன் என்ற அரசன் இருந்தான்; குசனின் மகன் வலிமையும் சிறந்த அறநெறியும் உடைய குசநாபன்; குசநாபனின் மகன் காதி என்றே புகழ்பெற்றவன்; காதியின் மகன் பேரொளி படைத்த மாமுனிவரான விசுவாமித்திரர்.’ இவ்வாறு நான்கு தலைமுறையினர் வம்ச வரிசையில் சொல்லப்பட்டனர். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது: விசுவாமித்திரர் பிரஜாபதியின் வம்சத்தில் பிறந்தவராயினும் க்ஷத்திரிய அறப்படி அரசாண்டார்; இந்த இருநிலையே பின்னர் அவர் பிரம்மரிஷி நிலையை அடையச் செய்த போராட்டத்தின் வேர். ‘அரசர் மக்கள் நலனில் ஈடுபாடு உடையவர்’ என்ற அடைமொழியையும் பின்னர் வரும் செருக்கின் அருகே வைத்துப் பார்க்க வேண்டும். கவிஞர் முதலில் அவரது நற்பண்புகளையே எண்ணுகிறார், குறைகளை அல்ல; ஏனெனில் நற்பண்புடையவனின் வீழ்ச்சியே நெஞ்சைத் தொடுவதாக இருக்கும்.

பேரொளி படைத்த விசுவாமித்திரர் பூமியை ஆண்டார்; அந்த அரசர் பல்லாயிரம் ஆண்டுகள் அரசாட்சி செய்தார். ஒருமுறை அவர் படையைத் திரட்டி, ஓர் அக்ஷௌஹிணிப் படை சூழப் பூமியைச் சுற்றி வந்தார். நகரங்கள், நாடுகள், நதிகள், பெருமலைகள், ஆசிரமங்கள் ஆகியவற்றில் வரிசையாகச் சஞ்சரித்துக்கொண்டு அவர் வந்தார். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது: அரசன் நாடு சுற்றுவது அறநெறிக்கு உட்பட்டதே; மக்களின் நிலையைத் தானே காண அவன் புறப்படுகிறான். ஆனால் படை சூழ்ந்த அரசன் தவவனத்துக்குள் நுழையும்போது வலிமைக்கும் தவத்துக்கும் இடையிலான மோதல் பெரும்பாலும் தவிர்க்க முடியாததாகிறது. ‘ஆச்ரமான்’ (ஆசிரமங்களை) என்ற சொல் நகரங்களுக்கும் நாடுகளுக்கும் பின்னால் வைக்கப்பட்டுள்ளது; இதனாலேயே கவிஞர் அடுத்து வரும் கதையைக் குறிப்பால் உணர்த்துகிறார். ‘ஆஜகாம ஹ’ (வந்தார் அன்றோ) என்ற தொலைவான இறந்தகால வடிவத்தால் கதையின் தொன்மை வெளிப்படுகிறது.

அவர் வசிஷ்டரின் ஆசிரமத்தை அடைந்தார்: பலவகை மலர்களும் கொடிகளும் மரங்களும் கொண்டது, பலவகை விலங்குக் கூட்டங்கள் நிறைந்தது, சித்தர்களும் சாரணர்களும் வழிபடுவது, தேவர், தானவர், கந்தர்வர், கின்னரர் ஆகியோரால் அழகுபெற்றது, அமைதியான மான்கள் நிறைந்தது, பிராமணக் கூட்டங்கள் வசிப்பது, பிரம்மரிஷிக் கூட்டங்கள் நெருங்கியிருப்பது, தேவரிஷிக் கூட்டங்கள் வழிபடுவது, தவத்தால் சித்தி பெற்ற நெருப்புக்கு நிகரான மகாத்மாக்கள் நிறைந்தது. இந்த வர்ணனை அழகுக்காக மட்டுமன்று; ‘ப்ரசாந்தஹரிணாகீர்ணம்’ (அமைதியான மான்கள் நிறைந்தது) என்ற சொல்லால், அங்கே விலங்குகளும் அச்சமின்றித் திரிகின்றன என்று கவிஞர் குறிப்பிடுகிறார்: அகிம்சை நிலவும் இடத்திலேயே அமைதி. படையுடன் வந்த அரசன் இத்தகைய இடத்துக்குள் நுழைகிறான் என்பதிலேயே நுட்பமான முரண் உள்ளது; ஆயுதமும் தவமும் ஓரிடத்தில் சந்திக்கின்றன. தேவர்களும் தானவர்களும் கந்தர்வர்களும் கின்னரர்களும் ஒன்றாகச் சேர்ந்து அழகுசெய்கின்றனர்: தவம் உள்ள இடத்தில் பகையும் ஓய்வெடுக்கிறது என்பது தொனிக்கிறது.

அந்த ஆசிரமம் பிரம்மாவுக்கு நிகரான மகாத்மாக்களால் எப்போதும் நிறைந்து, செல்வச் சிறப்புடன் இருந்தது; அங்கே நீரை உண்பவர்கள், காற்றை உண்பவர்கள், உதிர்ந்த இலைகளை உண்பவர்கள், பழங்களையும் கிழங்குகளையும் உண்பவர்கள், புலனடக்கமும் குற்றங்களை வென்றதும் இந்திரியங்களை வென்றதுமான ரிஷிகள், ஜபத்திலும் ஹோமத்திலும் ஈடுபட்ட வாலகில்யர்கள் வசித்தனர்; பிற வைகானசர்களாலும் அது எங்கும் அழகுபெற்றிருந்தது. இன்னொரு பிரம்மலோகம் போல அமைந்திருந்த வசிஷ்டரின் அந்த ஆசிரமத்தை, வெற்றியாளர்களுள் சிறந்தவரும் பெரும் வலிமை படைத்தவருமான விசுவாமித்திரர் கண்டார். இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கம் காட்சியோடேயே முடிகிறது, உரையாடலோடோ நிகழ்வோடோ அல்ல. அடுத்த சர்க்கத்தில் வசிஷ்டரின் விருந்தோம்பலும் சபலா என்னும் பசுவின் கதையும் தொடங்குகின்றன; தவவனத்தின் இந்தச் செழிப்பே அரசனின் மனத்தில் ஆசையை எழுப்பும்; அந்த ஆசை பெரும் பகையின் விதையாகும்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸಮಸ್ತ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಜನಕನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿ ಮಾತು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು. ಧೀಮಂತನಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಗೌತಮನ ಹಿರಿಯ ಮಗನೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಮಹಾತಪಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಶತಾನಂದನಿಗೆ ರೋಮಾಂಚವಾಯಿತು. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಪರಮ ವಿಸ್ಮಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದನು. ಸುಖವಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಈ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಪುತ್ರರನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನು ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಶತಾನಂದನು ಅಹಲ್ಯೆಯ ಮಗನೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡಾಗ ಅವನ ಹರ್ಷ ಕೇವಲ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರವಲ್ಲ, ತಾಯಿಯನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸಿದವನ ಬಗ್ಗೆ ಸಹಜವಾದ ಕೃತಜ್ಞತಾಭಾವ. ರೋಮಾಂಚವೇ ಅವನ ಅಂತರಂಗದ ಸಾಕ್ಷಿ; ಮಾತಿಗೆ ಮೊದಲೇ ಶರೀರವೇ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜನಕನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ವರ್ಣನೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಶತಾನಂದನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಏತೌ’ (ಇವರಿಬ್ಬರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರೂ ನಿರ್ದೇಶಿತರು, ಆದರೆ ವಿಸ್ಮಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ರಾಮನೇ; ಜನಕನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗೆ ದೊರೆತ ಮೊದಲ ಆದರವನ್ನು ಈ ಸರ್ಗವೇ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಶತಾನಂದನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ಮುನಿಶಾರ್ದೂಲನೇ, ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ ನನ್ನ ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ತಾಯಿಯನ್ನು ರಾಜಪುತ್ರನಿಗೆ ತೋರಿಸಿದೆಯಾ? ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೇ, ಸಕಲ ದೇಹಿಗಳಿಗೂ ಪೂಜಾರ್ಹನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಅವಳು ಕಾಡಿನ ಉಪಹಾರಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಿದಳೆ? ದೇವನು ನನ್ನ ತಾಯಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ದುಷ್ಟತನದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಆ ಹಳೆಯ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದೆಯಾ?’ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಭಾವಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ — ತಾಯಿಯ ದರ್ಶನ, ಅವಳು ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದುದು, ಅವಳ ಕಥೆಯ ಪ್ರಕಟನೆ. ಮಗನು ತಾಯಿಯ ಶಾಪಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅವಳ ಪುನಃಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯನ್ನೂ ತಿಳಿಯಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ದುರನುಷ್ಠಿತಮ್’ (ದುಷ್ಟತನದಿಂದ ಮಾಡಿದುದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೋಷ ದೇವನದೇ, ಅಹಲ್ಯೆಯದಲ್ಲ ಎಂದು ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಮಗನ ಬಾಯಿಂದಲೇ ತಾಯಿ ನಿರ್ದೋಷಿಯೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿತಳಾಗುತ್ತಾಳೆ. ‘ತಪೋದೀರ್ಘಮ್ ಉಪಾಗತಾ’ (ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದವಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಹಲ್ಯೆಯ ದೀರ್ಘ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವೂ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಮಗನು ಅದನ್ನು ಮರೆಯಲಾರನು.

ಮತ್ತೆ ಅವನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ಕೌಶಿಕನೇ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ರಾಮನ ದರ್ಶನದ ನಂತರ ನನ್ನ ತಾಯಿ ನನ್ನ ತಂದೆಯೊಡನೆ ಸೇರಿದಳೆ? ಕುಶಿಕಪುತ್ರನೇ, ನನ್ನ ತಂದೆ ರಾಮನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದನೆ, ಅವನು ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನೆ? ಶಾಂತ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದ, ಪೂಜಿತನಾದ ರಾಮನು ನನ್ನ ತಂದೆಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನೆ?’ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಸರಣಿ ಮಗನ ಹೃದಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ತಂದೆತಾಯಿಯರ ಪುನರ್ಮಿಲನವನ್ನು ಕೇಳಲು ಅವನು ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ಸುಕನು. ‘ಶಾಂತೇನ ಮನಸಾ’ (ಶಾಂತ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ರಾಮನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಶಾಪವನ್ನು ಬಿಡಿಸಿದವನೂ ಗರ್ವವಿಲ್ಲದೆ ಹಿರಿಯರಿಗೆ ನಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಶತಾನಂದನು ಆರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಹಲ್ಯೆಯ ಕಥೆಯ ಉಳಿದ ಭಾಗವನ್ನೆಲ್ಲ ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲೂ ‘ಅಪಿ’ (ಏನು, -ಎ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನಾರ್ಥಕ) ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಆತುರವೇ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಾತಿನ ಮರ್ಮವನ್ನರಿತ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ವಾಕ್ಕೋವಿದನಾದ ಶತಾನಂದನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ‘ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಯಾವುದೂ ತಪ್ಪಿಹೋಗಿಲ್ಲ; ಮಾಡಬೇಕಾದುದನ್ನು ನಾನು ಮಾಡಿದೆ. ಭಾರ್ಗವನೊಡನೆ (ಜಮದಗ್ನಿಯೊಡನೆ) ರೇಣುಕೆ ಸೇರಿದಂತೆ, ಮುನಿಯೊಡನೆ ಅವನ ಪತ್ನಿ ಸೇರಿದಳು.’ ಈ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಉತ್ತರವೇ ಪರಿಪೂರ್ಣ — ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು, ದಂಪತಿಗಳು ಮತ್ತೆ ಒಂದಾದರು. ‘ನಾತಿಕ್ರಾಂತಮ್’ (ಯಾವುದೂ ತಪ್ಪಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಧರ್ಮಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾಲಾತಿಕ್ರಮವಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜಾಮದಗ್ನ್ಯನ ಕಥೆಯ ಉಪಮಾನದಿಂದ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕಾರಣಾಂತರದಿಂದ ಅಗಲಿದ ಪತ್ನಿ ಮತ್ತೆ ಪತಿಯ ಬಳಿ ಸೇರುವುದು ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮದ ರೀತಿ. ಎರಡೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಆರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೂ ಸಮಾಧಾನ — ಇದೇ ಮುನಿಯ ವಾಕ್ಚಾತುರ್ಯ.

ಧೀಮಂತನಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಶತಾನಂದನು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಿನಗೆ ಸ್ವಾಗತ; ರಾಘವ, ಸೋಲರಿಯದ ಮಹರ್ಷಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ನೀನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವುದು ಭಾಗ್ಯ. ಈ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಅಚಿಂತ್ಯಕರ್ಮಿ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯಾದವನು, ಅಮಿತ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವನು, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ; ಇವನನ್ನು ನಾನು ಪರಮ ಗತಿಯೆಂದು ಬಲ್ಲೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಶತಾನಂದನು ರಾಮನನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸುತ್ತಲೇ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದಿನ ಕಥೆಯೆಲ್ಲವೂ ಅವನದೇ ಚರಿತ್ರೆ. ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ’ (ಭಾಗ್ಯವಶಾತ್) ಎಂಬ ಪದ ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಸೂಚಕ — ಇಂತಹ ಗುರುವನ್ನು ಪಡೆದ ಶಿಷ್ಯ ಧನ್ಯ. ‘ಪರಮಾ ಗತಿಃ’ (ಪರಮ ಆಶ್ರಯ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಗುರುವೇ ಆಶ್ರಯ ಎಂಬ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಶತಾನಂದನು ತಾನೇ ತಪಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಬಗ್ಗೆ ಇಂತಹ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ — ಅದರಿಂದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಮಹಿಮೆ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

‘ರಾಮ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಿನಗಿಂತ ಧನ್ಯರು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಮಹಾತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸಿದ ಕುಶಿಕಪುತ್ರನೇ ನಿನ್ನ ರಕ್ಷಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ: ‘ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಕೌಶಿಕನ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ನನ್ನ ಶಕ್ತಿಯಿದ್ದಷ್ಟು, ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ನನ್ನಿಂದ ಕೇಳು.’ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಸರ್ಗದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಪೂರ್ವಚರಿತ್ರೆ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಅದು ಮುಂದಿನ ಅನೇಕ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಯಥಾತತ್ತ್ವಮ್’ (ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಶತಾನಂದನು ಕೇವಲ ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಯಥಾರ್ಥವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ — ರಾಜನಾಗಿದ್ದ ಮತ್ತು ತಪಸ್ವಿಯಾದ ಎರಡೂ ಅವಸ್ಥೆಗಳ ಸತ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕೇಳುಗನು ರಾಮನೇ, ಅವನೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದು ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದವನ ಕಥೆ ಅವನಿಗೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಪದೇಶರೂಪವಾಗಿದೆ.

‘ಇವನು ಹಿಂದೆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಜನಾಗಿದ್ದನು; ದೀರ್ಘಕಾಲ ಶತ್ರುದಮನನೂ ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ವಿದ್ಯಾಸಂಪನ್ನನೂ ಪ್ರಜಾಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತನೂ ಆಗಿದ್ದನು. ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಮಗ ಕುಶ ಎಂಬ ರಾಜನಿದ್ದನು; ಕುಶನ ಮಗ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಸುಧಾರ್ಮಿಕನೂ ಆದ ಕುಶನಾಭ; ಕುಶನಾಭನ ಮಗ ಗಾಧಿ ಎಂದು ವಿಶ್ರುತನಾದವನು; ಗಾಧಿಯ ಮಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ.’ ಹೀಗೆ ನಾಲ್ಕು ಪುರುಷರನ್ನು ವಂಶಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದರೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯಧರ್ಮದಿಂದ ರಾಜ್ಯವಾಳಿದನು; ಈ ದ್ವಂದ್ವಭಾವವೇ ಮುಂದೆ ಅವನ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿತ್ವ ಸಾಧನೆಯ ಸಂಘರ್ಷದ ಮೂಲ. ‘ರಾಜನು ಪ್ರಜಾಹಿತನಿರತ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಗರ್ವದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿಟ್ಟು ನೋಡಬೇಕು. ಕವಿ ಮೊದಲು ಅವನ ಗುಣಗಳನ್ನೇ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ದೋಷಗಳನ್ನಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಗುಣವಂತನ ಪತನವೇ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತಟ್ಟುತ್ತದೆ.

ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದನು; ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಆ ರಾಜನು ರಾಜ್ಯವಾಳಿದನು. ಒಮ್ಮೆ ಅವನು ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿ ಅಕ್ಷೌಹಿಣಿಯಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸುತ್ತಿದನು. ನಗರಗಳು, ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು, ನದಿಗಳು, ಮಹಾಪರ್ವತಗಳು, ಆಶ್ರಮಗಳು — ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ಬಂದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಜನ ದೇಶಸಂಚಾರ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವೇ; ಪ್ರಜೆಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಾನೇ ನೋಡಲು ಅವನು ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ರಾಜನು ತಪೋವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ ಬಲ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸುಗಳ ಸಂಘರ್ಷ ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಆಶ್ರಮಾನ್’ (ಆಶ್ರಮಗಳನ್ನು) ಎಂಬ ಪದ ನಗರ-ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ನಂತರ ಬಂದಿದೆ — ಅದರಿಂದಲೇ ಕವಿ ಮುಂದಿನ ಕಥೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಆಜಗಾಮ ಹ’ (ಬಂದನಂತೆ) ಎಂಬ ಪರೋಕ್ಷಭೂತ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಕಥೆಯ ಪ್ರಾಚೀನತೆ ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ.

ಅವನು ವಸಿಷ್ಠನ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಂದನು — ನಾನಾ ಹೂಬಳ್ಳಿ-ಮರಗಳುಳ್ಳ, ನಾನಾ ಮೃಗಸಮೂಹಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಸಿದ್ಧ-ಚಾರಣರು ಸೇವಿಸುವ, ದೇವ-ದಾನವ-ಗಂಧರ್ವ-ಕಿನ್ನರರಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ, ಶಾಂತವಾದ ಜಿಂಕೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ದ್ವಿಜಸಮೂಹಗಳು ವಾಸಿಸುವ, ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಣಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ, ದೇವರ್ಷಿಗಣಗಳು ಸೇವಿಸುವ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಪಡೆದ ಅಗ್ನಿಸಮಾನರಾದ ಮಹಾತ್ಮರಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆಶ್ರಮ. ಈ ವರ್ಣನೆ ಕೇವಲ ಶೋಭೆಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ; ‘ಪ್ರಶಾಂತಹರಿಣಾಕೀರ್ಣಮ್’ (ಶಾಂತ ಜಿಂಕೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಮೃಗಗಳೂ ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಹಿಂಸೆ ಎಲ್ಲಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲೇ ಶಾಂತಿ. ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಬಂದ ರಾಜನು ಇಂತಹ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದೇ ಇಲ್ಲಿನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿರೋಧ; ಶಸ್ತ್ರವೂ ತಪಸ್ಸೂ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರುತ್ತವೆ. ದೇವ-ದಾನವ-ಗಂಧರ್ವ-ಕಿನ್ನರರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಶೋಭೆ ತರುತ್ತಾರೆ — ತಪಸ್ಸು ಎಲ್ಲಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ವೈರವೂ ವಿಶ್ರಮಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿ.

ಆ ಆಶ್ರಮ ಬ್ರಹ್ಮಸಮಾನರಾದ ಮಹಾತ್ಮರಿಂದ ಸದಾ ತುಂಬಿದ್ದು ಶ್ರೀಮಂತವಾಗಿತ್ತು; ಅಲ್ಲಿ ನೀರನ್ನೇ ಸೇವಿಸುವವರು, ಗಾಳಿಯನ್ನೇ ಸೇವಿಸುವವರು, ಉದುರಿದ ಎಲೆಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವವರು, ಹಣ್ಣು-ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವವರು, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹವುಳ್ಳವರು, ದೋಷಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದವರು, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯರು ಆದ ಋಷಿಗಳೂ ವಾಲಖಿಲ್ಯರೂ ಜಪ-ಹೋಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ಇತರ ವೈಖಾನಸರಿಂದಲೂ ಅದು ಸುತ್ತಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಇನ್ನೊಂದು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದಂತಿದ್ದ ವಸಿಷ್ಠನ ಆ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಳವನ್ನು ವಿಜಯಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಕಂಡನು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ದರ್ಶನದಿಂದಲೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ಸಂವಾದದಿಂದಲ್ಲ, ಘಟನೆಯಿಂದಲ್ಲ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠನ ಆತಿಥ್ಯ ಮತ್ತು ಶಬಲೆ ಎಂಬ ಧೇನುವಿನ ಕಥೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ತಪೋವನದ ಈ ಸಮೃದ್ಧಿಯೇ ರಾಜನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಸೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ, ಆ ಆಸೆಯೇ ಮಹಾ ವಿರೋಧದ ಬೀಜವಾಗುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ വിശ്വാമിത്രൻ രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ വൃത്താന്തമെല്ലാം ജനകനോട് അറിയിച്ച് നിർത്തി. ധീമാനായ വിശ്വാമിത്രന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് ഗൗതമന്റെ ജ്യേഷ്ഠപുത്രനും മഹാതേജസ്വിയും മഹാതപസ്വിയുമായ ശതാനന്ദന് രോമാഞ്ചമുണ്ടായി. തപസ്സുകൊണ്ടു പ്രകാശിക്കുന്ന ശോഭയുള്ള അദ്ദേഹം രാമനെ കണ്ടമാത്രയിൽത്തന്നെ അത്യന്തം വിസ്മയിച്ചു. സുഖമായി ഇരിക്കുന്ന ഈ രണ്ടു രാജകുമാരന്മാരെയും നോക്കിയശേഷം അദ്ദേഹം മുനിശ്രേഷ്ഠനായ വിശ്വാമിത്രനോടു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: ശതാനന്ദൻ അഹല്യയുടെതന്നെ പുത്രനാണ്; അതിനാൽ രാമനെ കാണുമ്പോഴുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹർഷം വെറും ശിഷ്ടാചാരമല്ല, അമ്മയെ ഉദ്ധരിച്ചവനോടുള്ള സ്വാഭാവികമായ കൃതജ്ഞതയാണ്. രോമാഞ്ചംതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ അന്തഃകരണത്തിന്റെ സാക്ഷി; വാക്കിനു മുമ്പേ ശരീരം ഉത്തരം നൽകുന്നു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ജനകസഭയിൽ നടന്ന വർണനതന്നെ ഇവിടെ ശതാനന്ദന്റെ ചോദ്യരൂപത്തിൽ വീണ്ടും തുറക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഏതൗ’ (ഇവർ ഇരുവരും) എന്ന പദംകൊണ്ട് രണ്ടു സഹോദരന്മാരെയും ചൂണ്ടുന്നുണ്ടെങ്കിലും വിസ്മയത്തിനു കാരണം രാമൻതന്നെ; ജനകസഭയിൽ രാമനു ലഭിക്കുന്ന ആദ്യത്തെ ആദരം ഈ സർഗമാണ് കാണിക്കുന്നത്.

ശതാനന്ദൻ ചോദിക്കുന്നു: ‘മുനിശ്രേഷ്ഠാ, ദീർഘമായ തപസ്സിൽ കഴിഞ്ഞ യശസ്വിനിയായ എന്റെ അമ്മയെ രാജകുമാരനു കാണിച്ചുകൊടുത്തുവോ? മഹാതേജസ്വീ, സർവപ്രാണികൾക്കും പൂജ്യനായ രാമനെ അവൾ വനത്തിലെ ഉപഹാരങ്ങൾകൊണ്ടു പൂജിച്ചുവോ? ദേവൻ എന്റെ അമ്മയോടു ചെയ്ത ആ ദുഷ്കൃത്യത്തിന്റെ പഴയ കഥയും രാമനോടു പറഞ്ഞുവോ?’ ഈ ചോദ്യങ്ങളിൽ മൂന്നു ഭാവങ്ങൾ ക്രമമായി കാണാം: അമ്മയുടെ ദർശനം, അവൾ പൂജ ചെയ്തത്, അവളുടെ കഥ വെളിപ്പെടുത്തിയത്. പുത്രൻ അമ്മയുടെ ശാപമോക്ഷം മാത്രമല്ല, അവളുടെ പുനഃപ്രതിഷ്ഠയും അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘ദുരനുഷ്ഠിതം’ (ദുഷ്കൃത്യം) എന്ന പദംകൊണ്ട് കുറ്റം ദേവന്റേതായിരുന്നു, അഹല്യയുടേതല്ല എന്നു കവി വ്യക്തമായി പറയുന്നു; പുത്രന്റെ നാവിലൂടെതന്നെ അമ്മ നിർദോഷയായി സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. ‘തപോദീർഘം ഉപാഗതാ’ (ദീർഘമായ തപസ്സിൽ കഴിഞ്ഞവൾ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അഹല്യയുടെ ദീർഘമായ പ്രായശ്ചിത്തവും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; പുത്രന് അതു മറക്കാനാവില്ല.

അദ്ദേഹം വീണ്ടും ചോദിക്കുന്നു: ‘കൗശികാ, അങ്ങേക്കു മംഗളം; രാമദർശനത്തിനുശേഷം എന്റെ അമ്മ എന്റെ പിതാവുമായി ഒന്നുചേർന്നുവോ? കുശികപുത്രാ, എന്റെ പിതാവ് രാമനെ പൂജിച്ചുവോ, ആ മഹാത്മാവിന്റെ പൂജ സ്വീകരിച്ചിട്ടാണോ രാമൻ ഇവിടെ വന്നത്? ശാന്തമായ മനസ്സോടെ ഇവിടെ വന്ന, പൂജിതനായ രാമൻ എന്റെ പിതാവിനെ അഭിവാദ്യം ചെയ്തുവോ?’ ഈ ചോദ്യപരമ്പര പുത്രന്റെ ഹൃദയം കാണിക്കുന്നു: മാതാപിതാക്കളുടെ പുനസ്സമാഗമം കേൾക്കാൻ അദ്ദേഹം അത്യന്തം ഉത്സുകനാണ്. ‘ശാന്തേന മനസാ’ (ശാന്തമായ മനസ്സോടെ) എന്ന വിശേഷണം രാമന്റെ സ്വഭാവംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ശാപമോചകനായിട്ടും അവൻ ഗർവില്ലാതെ ഗുരുവിനെ നമസ്കരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ശതാനന്ദൻ ആറു ചോദ്യങ്ങളിലൂടെ അഹല്യാകഥയിൽ ബാക്കിയുള്ള ഭാഗമെല്ലാം സംഗ്രഹിക്കുന്നു. എല്ലാ ചോദ്യങ്ങളിലും ‘അപി’ (ഉവ്വോ) എന്ന വാക്ക് വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് ആതുരതതന്നെയാണ് വ്യഞ്ജിക്കുന്നത്.

അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് വാക്ചതുരനായ മഹാമുനി വിശ്വാമിത്രൻ വാക്കിൽ നിപുണനായ ശതാനന്ദനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘മുനിശ്രേഷ്ഠാ, ഒന്നും വിട്ടുപോയിട്ടില്ല; ചെയ്യേണ്ടതെല്ലാം ഞാൻ ചെയ്തു. ഭാർഗവനോടൊപ്പം രേണുകയെന്നപോലെ മുനിയോടൊപ്പം പത്നി ഒന്നുചേർന്നു.’ ഈ ചുരുങ്ങിയ ഉത്തരംതന്നെ പൂർണമാണ്: കാര്യം സാധിച്ചു, ദമ്പതികൾ വീണ്ടും ഒന്നിച്ചു. ‘നാതിക്രാന്തം’ (ഒന്നും വിട്ടുപോയിട്ടില്ല) എന്ന പദംകൊണ്ട് ധർമകാര്യത്തിൽ കാലതാമസം വരുത്തിയിട്ടില്ലെന്ന് വിശ്വാമിത്രൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ജാമദഗ്ന്യകഥയെ ഉപമാനമാക്കിക്കൊണ്ട് ലോകപ്രസിദ്ധമായ ഒരു ദൃഷ്ടാന്തവും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു: ഏതോ കാരണത്താൽ വേർപെട്ട പത്നി വീണ്ടും ഭർത്താവിന്റെ അടുക്കലെത്തുന്നു എന്നതാണ് ഗൃഹസ്ഥധർമത്തിന്റെ രീതി. രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെ ആറു ചോദ്യങ്ങൾക്കും സമാധാനം: ഇതാണ് മുനിയുടെ വാക്ചാതുര്യം.

ധീമാനായ വിശ്വാമിത്രന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് മഹാതേജസ്വിയായ ശതാനന്ദൻ രാമനോടു പറഞ്ഞു: ‘നരശ്രേഷ്ഠാ, നിനക്കു സ്വാഗതം; രാഘവാ, ഭാഗ്യവശാൽ അപരാജിതനായ മഹർഷി വിശ്വാമിത്രനെ മുന്നിൽ നിർത്തി നീ ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്നു. അചിന്ത്യകർമാവും തപസ്സുകൊണ്ടു ബ്രഹ്മർഷിയായവനും അളവറ്റ പ്രഭയുള്ളവനും മഹാതേജസ്വിയുമാണ് ഈ വിശ്വാമിത്രൻ; ഇദ്ദേഹത്തെ പരമമായ ആശ്രയമായി ഞാൻ അറിയുന്നു.’ ഇവിടെ ശതാനന്ദൻ രാമനെ സ്വാഗതംചെയ്ത് ബഹുമാനിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ വിശ്വാമിത്രന്റെ മാഹാത്മ്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു; കാരണം തുടർന്നുവരുന്ന കഥ മുഴുവൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചരിതമാണ്. ‘ദിഷ്ട്യാ’ (ഭാഗ്യവശാൽ) എന്ന പദം ഭാഗ്യത്തിന്റെ സൂചകമാണ്: ഇത്തരമൊരു ഗുരുവിനെ ലഭിക്കുന്ന ശിഷ്യൻ ധന്യനാകുന്നു. ‘പരമാ ഗതിഃ’ (പരമമായ ആശ്രയം) എന്ന പദംകൊണ്ട് ഗുരുതന്നെയാണ് ആശ്രയം എന്ന സിദ്ധാന്തം പറയുന്നു. ശതാനന്ദൻ സ്വയം തപസ്വിയായിട്ടും വിശ്വാമിത്രനോട് ഇത്തരം ശ്രദ്ധ പുലർത്തുന്നു; അതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മാഹാത്മ്യം ഇരട്ടിക്കുന്നു.

‘രാമാ, ഭൂമിയിൽ നിന്നെക്കാൾ ധന്യനായി മറ്റാരുമില്ല; കാരണം മഹത്തായ തപസ്സു ചെയ്ത കുശികപുത്രൻതന്നെയാണ് നിന്റെ രക്ഷകൻ.’ പിന്നീട് അദ്ദേഹം കഥ ആരംഭിക്കുന്നു: ‘മഹാത്മാവായ കൗശികന്റെ കഥ, എന്റെ കഴിവിനൊത്തും യഥാർഥമായും ഞാൻ പറയാം; ഞാൻ പറയുന്നതു കേൾക്കുക.’ ഈ വാക്കോടെ സർഗത്തിന്റെ രണ്ടാം പകുതി ആരംഭിക്കുന്നു; ഇനിമുതൽ വിശ്വാമിത്രന്റെ പൂർവചരിതമാണ് പറയുന്നത്, അത് വരുന്ന അനേകം സർഗങ്ങളിൽ വിസ്തരിക്കപ്പെടുന്നു. ‘യഥാതത്ത്വം’ (യഥാർഥമായി) എന്ന പദംകൊണ്ട്, വെറും സ്തുതിയല്ല, യഥാർഥംതന്നെയാണ് പറയുക എന്ന് ശതാനന്ദൻ ഉറപ്പുനൽകുന്നു: രാജാവ്, തപസ്വി എന്നീ രണ്ടവസ്ഥകളുടെയും സത്യം വർണിക്കും. ഇവിടെ കേൾവിക്കാരൻ രാമൻതന്നെ, സ്വയം ക്ഷത്രിയൻ; അതിനാൽ ക്ഷത്രിയനിൽനിന്നു ബ്രഹ്മർഷിത്വം നേടിയവന്റെ കഥ അവന് വിശേഷിച്ച് ഉപദേശരൂപമാണ്.

‘ഇദ്ദേഹം മുമ്പ് ധർമാത്മാവായ ഒരു രാജാവായിരുന്നു; ദീർഘകാലം ശത്രുനാശകനും ധർമജ്ഞനും വിദ്യാസമ്പന്നനും പ്രജാഹിതത്തിൽ തത്പരനുമായിരുന്നു. പ്രജാപതിയുടെ പുത്രനായി കുശൻ എന്ന ഒരു രാജാവുണ്ടായിരുന്നു; കുശന്റെ പുത്രൻ ബലവാനും ധർമിഷ്ഠനുമായ കുശനാഭൻ; കുശനാഭന്റെ പുത്രൻ ഗാധി എന്നു പ്രസിദ്ധൻ; ഗാധിയുടെ പുത്രനാണ് മഹാതേജസ്വിയായ മഹാമുനി വിശ്വാമിത്രൻ.’ ഇങ്ങനെ നാലു തലമുറകളെ വംശക്രമത്തിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: പ്രജാപതിയുടെ വംശത്തിൽ ജനിച്ചിട്ടും വിശ്വാമിത്രൻ ക്ഷത്രിയധർമമനുസരിച്ചു രാജ്യം ഭരിച്ചു; ഈ ദ്വിമുഖഭാവംതന്നെയാണ് പിന്നീട് ബ്രഹ്മർഷിത്വം നേടാനുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ സംഘർഷത്തിന്റെ മൂലം. ‘പ്രജാഹിതത്തിൽ തത്പരനായ രാജാവ്’ എന്ന വിശേഷണം വരാനിരിക്കുന്ന ഗർവിനോടു ചേർത്തുവച്ചു കാണേണ്ടതാണ്. കവി ആദ്യം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗുണങ്ങൾ മാത്രം എണ്ണുന്നു, ദോഷങ്ങളല്ല; കാരണം ഗുണവാന്റെ പതനമാണ് മർമസ്പർശിയാകുന്നത്.

മഹാതേജസ്വിയായ വിശ്വാമിത്രൻ ഭൂമി പാലിച്ചു; അനേകായിരം വർഷം ആ രാജാവ് രാജ്യം ഭരിച്ചു. ഒരിക്കൽ അദ്ദേഹം സൈന്യത്തെ ഒരുക്കി അക്ഷൗഹിണിയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് ഭൂമി ചുറ്റിസഞ്ചരിച്ചു. നഗരങ്ങളും രാഷ്ട്രങ്ങളും നദികളും മഹാപർവതങ്ങളും ആശ്രമങ്ങളും ക്രമമായി താണ്ടി അദ്ദേഹം എത്തിച്ചേർന്നു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: രാജാവിന്റെ ദേശസഞ്ചാരം ധർമാനുസൃതംതന്നെ; പ്രജകളുടെ സ്ഥിതി സ്വയം കാണാനാണ് അദ്ദേഹം പുറപ്പെടുന്നത്. എന്നാൽ സൈന്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട രാജാവ് തപോവനത്തിൽ പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ ബലവും തപസ്സും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം മിക്കവാറും അനിവാര്യമാകുന്നു. ‘ആശ്രമാൻ’ (ആശ്രമങ്ങളെ) എന്ന പദം നഗരങ്ങൾക്കും രാഷ്ട്രങ്ങൾക്കും ശേഷമാണ് നിൽക്കുന്നത്; അതുകൊണ്ടുതന്നെ കവി വരുന്ന കഥ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ആജഗാമ ഹ’ (എത്തിച്ചേർന്നുവത്രേ) എന്ന പരോക്ഷഭൂതപ്രയോഗംകൊണ്ട് കഥയുടെ പ്രാചീനതയും ദ്യോതിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

അദ്ദേഹം വസിഷ്ഠന്റെ ആശ്രമസ്ഥാനത്തെത്തി: പലതരം പൂക്കളും വള്ളികളും മരങ്ങളും നിറഞ്ഞത്, പലതരം മൃഗക്കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞത്, സിദ്ധന്മാരും ചാരണന്മാരും സേവിക്കുന്നത്, ദേവന്മാരും ദാനവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും കിന്നരന്മാരും ശോഭിപ്പിക്കുന്നത്, ശാന്തരായ മാനുകൾ നിറഞ്ഞത്, ദ്വിജസംഘങ്ങൾ സേവിക്കുന്നത്, ബ്രഹ്മർഷിഗണങ്ങൾ നിറഞ്ഞത്, ദേവർഷിഗണങ്ങൾ സേവിക്കുന്നത്, തപസ്സനുഷ്ഠിച്ചു സിദ്ധരായ അഗ്നിതുല്യരായ മഹാത്മാക്കളോടുകൂടിയത്. ഈ വർണന ശോഭയ്ക്കുവേണ്ടി മാത്രമല്ല; ‘പ്രശാന്തഹരിണാകീർണം’ (ശാന്തരായ മാനുകൾ നിറഞ്ഞത്) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവിടെ മൃഗങ്ങൾപോലും നിർഭയരായി സഞ്ചരിക്കുന്നുവെന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു: അഹിംസ നിലകൊള്ളുന്നിടത്താണ് ശാന്തി. സൈന്യവുമായി വന്ന രാജാവ് ഇത്തരമൊരു സ്ഥലത്തു പ്രവേശിക്കുന്നു എന്നതാണ് ഇവിടത്തെ സൂക്ഷ്മമായ വിരോധം; ശസ്ത്രവും തപസ്സും ഒരിടത്തു സന്ധിക്കുന്നു. ദേവന്മാരും ദാനവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും കിന്നരന്മാരും ഒരുമിച്ച് ശോഭിപ്പിക്കുന്നു: തപസ്സുള്ളിടത്ത് വൈരംപോലും വിശ്രമിക്കുന്നു എന്നു ധ്വനിക്കുന്നു.

ബ്രഹ്മാവിനു തുല്യരായ മഹാത്മാക്കളാൽ ആ ആശ്രമം എപ്പോഴും നിറഞ്ഞതും ശ്രീമത്തുമായിരുന്നു; ജലം മാത്രം ഭക്ഷിക്കുന്നവരും വായു മാത്രം ഭക്ഷിക്കുന്നവരും കൊഴിഞ്ഞ ഇലകൾ ഭക്ഷിക്കുന്നവരും ഫലമൂലങ്ങൾ ഭക്ഷിക്കുന്നവരും ആത്മനിയന്ത്രണമുള്ളവരും ദോഷങ്ങളെ ജയിച്ചവരും ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിച്ചവരുമായ ഋഷിമാരും വാലഖില്യന്മാരും ജപഹോമങ്ങളിൽ മുഴുകി അവിടെ വസിച്ചിരുന്നു; മറ്റു വൈഖാനസന്മാരാലും അതു ചുറ്റും ശോഭിതമായിരുന്നു. മറ്റൊരു ബ്രഹ്മലോകംപോലെ നിലകൊള്ളുന്ന ആ വസിഷ്ഠാശ്രമം ജയിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും മഹാബലനുമായ വിശ്വാമിത്രൻ കണ്ടു. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം ദർശനത്തോടെതന്നെ അവസാനിക്കുന്നു, സംവാദത്തോടെയോ സംഭവത്തോടെയോ അല്ല. അടുത്ത സർഗത്തിൽ വസിഷ്ഠന്റെ ആതിഥ്യവും ശബളയെന്ന പശുവിന്റെ കഥയും ആരംഭിക്കുന്നു; തപോവനത്തിന്റെ ഈ സമൃദ്ധിതന്നെ രാജാവിന്റെ മനസ്സിൽ ആഗ്രഹം ജനിപ്പിക്കും, ആ ആഗ്രഹം മഹത്തായ ഒരു വിരോധത്തിന്റെ വിത്തായിത്തീരും.

In the previous sarga Viśvāmitra had told Janaka the whole story of Rāma and Lakṣmaṇa and fallen silent. Hearing the wise sage's words, Śatānanda, the eldest son of Gautama, a man of great energy and great austerity whose radiance was kindled by his penances, felt the hair on his body bristle with joy, and the mere sight of Rāma filled him with the deepest wonder. Looking at the two princes seated there at their ease, he spoke to Viśvāmitra, best of sages. Śatānanda was Ahalyā's own son, so his joy at seeing Rāma was not mere courtesy but the natural gratitude of a son towards the one who had freed his mother. His bristling hair bore witness to his heart; his body answered before his words did. The scene described in Janaka's assembly in the last sarga now opens again in the form of Śatānanda's questions. He speaks of both brothers, but the cause of his wonder is Rāma, and this sarga shows the first honour paid to Rāma in Janaka's court.

Śatānanda asked: "Tiger among sages, was my illustrious mother, who had undertaken a long penance, shown to the prince? Did she honour Rāma, who deserves the worship of every living being, with offerings from the forest? Was Rāma also told that old story of the wrong the god did to my mother?" Three feelings follow one another in these questions: the wish to know that his mother was seen, that she offered worship, and that her story was made known. The son asks not only about her release from the curse but about her restoration. By calling the god's act a wrong, the poet makes it plain that the fault was the god's, not Ahalyā's; it is from the son's own mouth that the mother is declared blameless. The mention of her long penance recalls her long atonement, which her son cannot forget.

He asked further: "Blessings on you, Kauśika: now that Rāma has appeared to her, has my mother been reunited with my teacher? Son of Kuśika, did my teacher honour Rāma, and did Rāma, having received that great soul's honour, come on here? And did Rāma, honoured as he was, greet my teacher with a quiet mind?" This string of questions reveals the son's heart: he longs to hear that his mother and father are together again. The words "with a quiet mind" point to Rāma's nature; the one who lifted the curse still bowed to his teacher without any pride. In these six questions Śatānanda gathers up everything that remained of Ahalyā's story, and the eager, repeated asking shows how anxious he is.

Hearing him, the great sage Viśvāmitra, who knew what should be said, answered Śatānanda, himself skilled in speech: "Best of sages, nothing has been left undone; what had to be done, I have done. The wife is reunited with the sage, as Reṇukā was with Bhārgava." This short answer is complete: the task is accomplished and husband and wife are together again. By "nothing has been left undone" Viśvāmitra means that no time was lost in a duty of dharma. The comparison recalls a well-known example from the story of Jamadagni: a wife parted from her husband for some cause comes back to his side, as is the way of household life. Six questions are answered in two verses, and that is the sage's mastery of speech.

Hearing the wise Viśvāmitra, Śatānanda of great energy turned to Rāma and said: "Welcome, best of men. It is your good fortune, Rāghava, that you have come here following the unconquered great seer Viśvāmitra. His deeds are beyond imagining; by his austerity he has become a brahmarṣi of boundless brilliance and great energy, and I know him to be the highest refuge." Having welcomed Rāma, Śatānanda at once establishes Viśvāmitra's greatness, since all the story that follows is Viśvāmitra's own. "Good fortune" signals how blessed a disciple is to find such a teacher, and "the highest refuge" states the principle that the teacher is one's true shelter. That Śatānanda, an ascetic himself, holds Viśvāmitra in such reverence doubles the sage's stature.

"Rāma, there is no one on earth more blessed than you, for your protector is the son of Kuśika, who has performed that great penance." Then he began the story: "Listen, and I shall tell you about the great Kauśika — his power and what he truly is. Hear it from me as I tell it." With these words the second half of the sarga begins; from here on Viśvāmitra's past is told, a story that runs through many of the following sargas. By promising to tell it "as it truly is", Śatānanda undertakes not merely to praise but to tell the truth about both stages of his life, as king and as ascetic. And the listener is Rāma, himself a kṣatriya; the story of a kṣatriya who rose to become a brahmarṣi is a special lesson for him.

"He was once a king, a man of dharma, who for a long time subdued his enemies; he knew the law, he was learned, and he was devoted to his people's welfare. There was a lord of the earth named Kuśa, a son of Prajāpati. Kuśa's son was the mighty and most righteous Kuśanābha; Kuśanābha's son was the famous Gādhi; and Gādhi's son is this great sage Viśvāmitra of great energy." So four generations are named in turn. Though born in the line of Prajāpati, Viśvāmitra ruled a kingdom by the dharma of a kṣatriya, and this double nature lies at the root of his later struggle to become a brahmarṣi. The picture of a king devoted to his people's good should be set beside the pride that is to come. The poet first counts his virtues, not his faults, because a fall is most moving in a man of virtue.

"Viśvāmitra of great energy protected the earth, and ruled his kingdom for many thousands of years. Once he mustered his army and, surrounded by a whole akṣauhiṇī, went out to travel over the earth. Passing in turn through cities and kingdoms, rivers, great mountains and hermitages, he came at last..." A king touring his land was quite proper; he went out to see his people's condition for himself. But when a king surrounded by an army enters a grove of ascetics, a clash between force and austerity is almost bound to follow. The poet places "hermitages" right after the cities and kingdoms, and with that word he hints at the story to come; the old past tense he uses gives the tale the air of ancient times.

"...to the hermitage of Vasiṣṭha. It was full of flowering creepers and trees of every kind and crowded with herds of deer; siddhas and cāraṇas frequented it, and gods, dānavas, gandharvas and kiṃnaras graced it. Tame deer wandered there and brahmins came in throngs; it was crowded with brahmarṣis and served by devarṣis, and great souls perfected by austerity, each like a fire, lived there." The description is not there just for beauty. The tame, peaceful deer show that even the animals moved without fear: where there is no violence, there is peace. The subtle contrast lies in a king arriving with an army at such a place, weapons and austerity meeting in one spot. That gods and dānavas together adorn the hermitage suggests that where austerity dwells, even enmity comes to rest.

"That splendid hermitage was always thronged with great souls the equals of Brahmā. There lived sages who lived on water, on air, on fallen leaves, or on fruit and roots, restrained men who had conquered their faults and their senses, ṛṣis and vālakhilyas devoted to prayer and oblation, and other vaikhānasas adorned it on every side. Viśvāmitra of great strength, best of the victorious, beheld that hermitage of Vasiṣṭha, like a second world of Brahmā." So the sarga ends with a sight, not with a dialogue or an event. In the next sarga Vasiṣṭha's hospitality and the story of the cow Śabalā begin; the wealth of this grove of ascetics will stir desire in the king's mind, and that desire will become the seed of a great conflict.