पूर्वसर्गे ब्रह्मा भगीरथं प्रत्यवदत् — गङ्गायाः पतनं पृथिवी न सहिष्यते, अतः तां धारयितुं हरः एव नियोज्यताम् इति। तस्मिन् देवदेवे गते सः भगीरथः अङ्गुष्ठाग्रेण एव वसुमतीं निपीडितां कृत्वा संवत्सरं शङ्करम् उपासत। पूर्णे संवत्सरे सर्वलोकनमस्कृतः उमापतिः पशुपतिः राजानम् अब्रवीत् — ‘नरश्रेष्ठ, प्रीतः ते अहम्, तव प्रियं करिष्यामि; शैलराजसुतां शिरसा धारयिष्यामि’ इति। अत्र द्रष्टव्यम् — तपसः फलं न बलेन प्राप्यते, अपि तु प्रसादेन। एकाङ्गुष्ठेन स्थित्वा वर्षं यावत् तिष्ठतः राज्ञः निश्चयः एव शिवं वशीकरोति; वरः तु तस्य निश्चयस्य केवलं प्रतिध्वनिः। शिवस्य च वचनम् अत्र अतीव सङ्क्षिप्तम् — न प्रश्नः, न परीक्षा; ‘प्रीतः ते अहम्’ इति एतावता एव त्रयाणां पुरुषाणां चिरन्तनः प्रयासः फलितः भवति।

ततः सर्वलोकनमस्कृता हैमवती ज्येष्ठा सा अतिमहत् रूपं कृत्वा दुःसहं वेगं च गृहीत्वा आकाशात् शिवस्य शिवे शिरसि अपतत्। पततः तस्याः मनसि गर्वः उदितः; परमदुर्धरा सा देवी किञ्चित् अचिन्तयत्। अत्र कविः सूक्ष्मम् एकं दर्शयति — महत्त्वं यदा स्वस्य महत्त्वं स्मरति, तदा एव पतनस्य बीजं वपति। शिवशिरसि पतितुं वरः तस्यै लब्धः, किन्तु तं वरं सा प्रसादरूपेण न गृह्णाति, अपि तु स्पर्धारूपेण। ‘सा अतिमहद्रूपं कृत्वा’ इति च द्रष्टव्यम् — रूपं वर्धयितुं सा एव इच्छति; वेगः अपि तया एव दुःसहः कृतः। यत् स्वेच्छया वर्धितम्, तत् एव तां बध्नाति। एतत् एव अग्रिमेषु श्लोकेषु तस्याः वर्षगणपर्यन्तं जटाबन्धनस्य मूलकारणं भवति।

सा अचिन्तयत् — ‘स्रोतसा शङ्करं गृह्य अहं पातालं विशामि’ इति। तस्याः तम् अवलेपं ज्ञात्वा भगवान् हरः क्रुद्धः अभवत्; त्रिनयनः तदा तां तिरोभावयितुं बुद्धिं चक्रे। सा पुण्या रुद्रस्य पुण्ये मूर्धनि पतिता, हिमवत्प्रतिमे च जटामण्डलगह्वरे प्रविष्टा। यत्नम् आस्थिता अपि सा कथञ्चित् अपि महीं गन्तुं न अशक्नोत्। एतेन ज्ञायते — यः धारयति सः एव नियन्ता; धार्यमाणस्य गर्वः धारकस्य सङ्कल्पमात्रेण शाम्यति। न शापः, न शस्त्रम्, न युद्धम् — केवलं बुद्धिः कृता, तावता एव महानदी निरुद्धा। ‘हिमवत्प्रतिमे जटामण्डलगह्वरे’ इति उपमा अपि सार्था — हिमवतः दुहिता हिमवत्सदृशे एव स्थाने बद्धा; या पितुः गृहात् निर्गता, सा पितृप्रतिमे कारागारे एव स्थिता।

सा निर्गमं नैव लेभे; जटामण्डलेन अन्ततः आवृता सा देवी तत्र एव बहून् संवत्सरगणान् अबभ्रमत्। भगीरथः तां पुनः तत्र दृष्ट्वा परमं तपः आस्थितः; तेन तपसा सः शिवम् अत्यन्तं तोषितवान्। अत्र भगीरथस्य लक्षणं स्फुटीभवति — सः न निराश्यति, न च देवं दूषयति; यत् एकवारं साधितम्, तत् पुनः साधयति। कार्यसिद्धौ विघ्नः यदा आयाति, तदा पुनः तपः एव उपायः — इयम् अस्य सर्गस्य शिक्षा। एवं द्वितीयवारम् अपि तपसा एव मार्गः उद्घाटितः। ‘संवत्सरगणान् बहून्’ इति पदेन कालस्य विस्तारः सूच्यते — पितॄणाम् उद्धारः न एकेन प्रयत्नेन सिध्यति; एषा कथा त्रिषु पुरुषेषु सगरे अंशुमति दिलीपे च अपूर्णा भूत्वा चतुर्थे एव पूर्णतां गच्छति।

ततः हरः गङ्गां बिन्दुसरः प्रति विससर्ज; तस्यां विसृज्यमानायां सप्त स्रोतांसि जज्ञिरे। ह्लादिनी पावनी नलिनी च — एताः तिस्रः शिवजलाः शुभाः गङ्गाः प्राचीं दिशं जग्मुः। सुचक्षुः सीता सिन्धुः च महानदी — एताः तिस्रः शुभाः प्रतीचीं दिशं जग्मुः। एषः सप्तस्रोतोविभागः प्रचलितपाठे एव दृश्यते, बडोदासमीक्षितसंस्करणे तु न; पुराणेषु तु अयं विभागः सुप्रसिद्धः। भूगोलस्य कथा अत्र धर्मकथया सह मिलति — एका नदी सप्तधा भूत्वा कृत्स्नां पृथिवीं पुनाति, सप्तमी तु भगीरथम् एव अनुसरति। ‘शिवजलाः’ इति विशेषणेन कविः सूचयति यत् एतासां पावित्र्यं शिवस्पर्शात् एव आगतम्, न तु स्वतः। बिन्दुसरः च तत् तीर्थम्, यत्र शिवः तां मुमोच — अतः एव तत् सरः पुण्यतीर्थत्वेन प्रसिद्धम्।

तासां सप्तमी तदा भगीरथस्य रथम् अन्वगात्। राजर्षिः भगीरथः दिव्यं स्यन्दनम् आस्थितः महातेजाः अग्रे प्रायात्, गङ्गा च तम् अनुव्रजत्। गगनात् शङ्करशिरः प्रति, ततः च धरणिम् आगता सा; तत्र तीव्रशब्दपुरस्कृतं जलम् असर्पत। मत्स्यकच्छपसङ्घैः शिंशुमारगणैः च सह पतद्भिः पतितैः च वसुंधरा व्यरोचत। अत्र द्रष्टव्यं यत् गङ्गया सह तस्याः जलचराः अपि आगताः — अवतरणं न केवलं जलस्य, अपि तु समग्रस्य जीवलोकस्य; अतः एव भूमिः तेन शोभते, न तु केवलं सिच्यते। त्रिषु स्थानेषु गङ्गायाः मार्गः उक्तः — गगनम्, शङ्करशिरः, धरणी च; एतत् एव अग्रे ‘त्रिपथगा’ इति नाम्नः बीजम्, यत् चतुश्चत्वारिंशे सर्गे ब्रह्मणा स्पष्टीक्रियते।

ततः देवर्षिगन्धर्वाः यक्षसिद्धगणाः च गगनात् गां गतां तां व्यलोकयन्त। नगराकारैः विमानैः, हयैः गजवरैः च, तथा पारिप्लवगताः देवताः तत्र विष्ठिताः। लोके इदम् अद्भुतम् उत्तमं गङ्गावतरणं दिदृक्षवः अमितौजसः देवगणाः समीयुः। सम्पतद्भिः सुरगणैः तेषां च आभरणौजसा गततोयदं गगनं शतादित्यम् इव आभाति स्म। अत्र कविः महोत्सवस्य चित्रं लिखति — पृथिव्याः एकः लाभः त्रिलोक्याः उत्सवः भवति; यत् भगीरथेन तपसा साधितम्, तत् द्रष्टुं देवाः अपि गगने सम्मिलिताः। ‘दिदृक्षवः’ इति पदेन च देवानां भावः स्पष्टः — ते न पूजयितुम्, न वरं दातुम्, अपि तु केवलं द्रष्टुम् आगताः; यत् एकेन मनुष्येण साधितम्, तत् देवानाम् अपि आश्चर्यविषयः।

शिंशुमारैः उरगगणैः चञ्चलैः मीनैः च युक्तम् आकाशं विक्षिप्तैः विद्युद्भिः इव अभवत्। सहस्रधा कीर्यमाणैः पाण्डुरैः सलिलोत्पीडैः गगनं शारदाभ्रैः इव हंससम्प्लवैः इव च आकीर्णम् आसीत्। क्वचित् सा द्रुततरं याति, क्वचित् कुटिला, क्वचित् आयता; क्वचित् विनता, क्वचित् उद्धूता, क्वचित् च शनैः शनैः याति; क्वचित् सलिलेन एव सलिलम् अभ्याहतम्। एताभिः उपमाभिः कविः एकं गतिचित्रम् आलिखति — नद्याः रूपं न स्थिरम्, अपि तु प्रतिक्षणं परिवर्तमानम्। अपि च सर्वाः उपमाः आकाशात् एव गृहीताः — विद्युत्, शारदाभ्रम्, हंसपङ्क्तिः; यतः इयं नदी भूमेः न, अपि तु द्युलोकस्य कन्या। ‘सलिलेनैव सलिलम् अभ्याहतम्’ इति च सूक्ष्मम् — यस्याः वेगः शङ्करेण एव निगृहीतः, सा अधुना स्वेन एव स्वं प्रतिहन्ति।

तत् जलं मुहुः ऊर्ध्वपथं गत्वा पुनः वसुधां पपात। शङ्करशिरसः भ्रष्टं भूमितले च पुनः भ्रष्टं तत् तोयं तदा निर्मलं गतकल्मषं व्यरोचत। तत्र वसुधातलवासिनः ऋषिगणाः गन्धर्वाः च ‘भवाङ्गपतितम् इदं पवित्रम्’ इति मत्वा तत् तोयं पस्पृशुः। अत्र माहात्म्यस्य मूलं कथ्यते — गङ्गायाः पावित्र्यं न केवलं हिमवतः जन्मना, अपि तु शिवाङ्गस्पर्शेन; यत् देवेन शिरसा धृतम्, तत् एव लोकस्य शुद्धिहेतुः भवति। ऋषयः च न स्नानं कुर्वन्ति, अपि तु स्पृशन्ति एव — स्पर्शमात्रेण अपि पावित्र्यं सञ्चरति इति गङ्गामाहात्म्यस्य प्रथमं प्रमाणम् अत्र एव स्थापितम्।

ये शापात् गगनात् वसुधातलं प्रपतिताः आसन्, ते तत्र अभिषेकं कृत्वा गतकल्मषाः अभवन्। तेन शुभेन तोयेन धूतपापाः शुभान्विताः च ते पुनः आकाशम् आविश्य स्वान् लोकान् प्रतिपेदिरे। एवं गङ्गावतरणस्य प्रथमं फलं मार्गे एव दृश्यते — सा न केवलं सगरपुत्राणाम् अर्थं समागता, अपि तु गच्छन्ती एव बहूनाम् उद्धारं करोति। पुण्यस्य स्वभावः एषः — यत् एकस्य कृते आरब्धम्, तत् अन्ते सर्वेषां कृते भवति। अत्र च एकम् अनुपमं साम्यं दृश्यते — गङ्गा स्वयं गगनात् भूमिं प्रति पतिता, एते अपि शापात् गगनात् भूमिं प्रति पतिताः; या स्वयं पतिता, सा एव पतितानाम् उत्थापिका जाता।

तेन भास्वता तोयेन मुदितः लोकः मुमुदे; गङ्गायां कृताभिषेकः जनः गतकल्मषः बभूव। राजर्षिः भगीरथः दिव्यं स्यन्दनम् आस्थितः अग्रे प्रायात्, गङ्गा च तं पृष्ठतः अन्वगात्। देवाः सर्षिगणाः दैत्यदानवराक्षसाः गन्धर्वयक्षप्रवराः सकिंनरमहोरगाः सर्पाः अप्सरसः च भगीरथरथानुगाः प्रीताः गङ्गाम् अन्वगमन्; ये च जलचराः, ते अपि। यतः भगीरथः राजा गच्छति, ततः एव सर्वपापप्रणाशिनी यशस्विनी सरितां श्रेष्ठा गङ्गा जगाम — एषा एव ‘भागीरथी’ इति नाम्नः सार्थकता। ‘यतो भगीरथो राजा ततो गंगा’ इति पङ्क्तिः च अस्य सर्गस्य केन्द्रम् — नदी मार्गं न स्वयं वृणोति, अपि तु तपसा शुद्धस्य पुरुषस्य सङ्कल्पम् एव अनुसरति।

तदा अद्भुतकर्मणः जह्नोः यज्ञः प्रवर्तते स्म; गङ्गा तस्य महात्मनः यज्ञवाटं सम्प्लावयामास। तस्याः तम् अवलेपं ज्ञात्वा जह्नुः क्रुद्धः सन् गङ्गायाः सर्वं जलं परमाद्भुतम् अपिबत्। द्रष्टव्यं यत् ‘अवलेपं ज्ञात्वा’ इति पदं द्वितीयवारम् अत्र आवर्तते — प्रथमं शिवः, अधुना जह्नुः; एकः एव दोषः द्विः निगृहीतः। गङ्गायाः वेगः महान्, किन्तु तपस्विनः सङ्कल्पः ततः अपि महान् — इति एषा कथा पुनः पुनः कथयति। एतत् एव गङ्गायाः अन्तिमा परीक्षा — सागरं प्रति गच्छन्त्याः मार्गे न पर्वतः बाधकः, अपि तु मानवस्य यज्ञभूमिः; धर्मस्य मार्गे धर्मः एव प्रतिबन्धकः भूत्वा तिष्ठति।

ततः सगन्धर्वाः देवाः ऋषयः च सुविस्मिताः पुरुषसत्तमं महात्मानं जह्नुं पूजयन्ति स्म, गङ्गां च तस्य महात्मनः दुहितृत्वे नयन्ति स्म। तेन तुष्टः महातेजाः प्रभुः श्रोत्राभ्याम् एव तां असृजत्। तस्मात् गङ्गा ‘जह्नुसुता’ इति ‘जाह्नवी’ इति च प्रोच्यते। एषः नामनिर्वचनसन्दर्भः प्रचलितपाठस्य विशेषः; समीक्षितसंस्करणे एषा कथा सर्वथा न विद्यते। नाम्नः कथा एव अत्र इतिहासः — जनः यदा ‘जाह्नवी’ इति स्मरति, तदा तेन सह क्षमायाः कथा अपि स्मर्यते। सन्धेः उपायः च अत्र मननीयः — देवाः न जह्नुं भर्त्सयन्ति, न च गङ्गां निन्दन्ति; ते तां तस्य दुहितरम् एव कुर्वन्ति। विरोधः यदा सम्बन्धेन परिणमते, तदा एव सः शाम्यति।

पुनः गङ्गा भगीरथरथानुगा जगाम; सा सरित्प्रवरा सागरं सम्प्राप्ता, तस्य च कर्मणः सिद्ध्यर्थं रसातलम् उपागच्छत्। भगीरथः अपि राजर्षिः यत्नतः गङ्गाम् आदाय भस्मकृतान् पितामहान् अपश्यत्, गतचेतनः च अभवत्। ततः उत्तमं गङ्गासलिलं तं भस्मनां राशिं प्लावयत्; ते च पूतपाप्मानः सन्तः स्वर्गं प्राप्ताः। एवं सगरेण आरब्धा, अंशुमता दिलीपेन च अपूरिता प्रतिज्ञा भगीरथेन साधिता; अतः अस्य सर्गस्य ‘गङ्गावतरणम्’ इति नाम सार्थकम्। ‘गतचेतनः’ इति पदम् अत्र अतीव करुणम् — यः बहूनि वर्षसहस्राणि तपः तप्तवान्, सः सिद्धिक्षणे एव मूर्च्छितः; फलं दृष्ट्वा हर्षः न आगच्छति, अपि तु शोकः — यतः तत्र भस्म एव दृश्यते, न पुरुषाः। किन्तु अनन्तरं जलं तत् एव भस्म प्लावयति, ते च स्वर्गं यान्ति। एवं चत्वारिंशत्तमे सर्गे हुङ्कारेण यत् आरब्धम्, तत् अत्र सलिलेन समाप्यते। अग्रिमे सर्गे ब्रह्मा आगत्य भगीरथं प्रशंसति, गङ्गायाः त्रिपथगात्वं च कथयति।

మునుపటి సర్గలో బ్రహ్మ భగీరథునితో అన్నాడు — గంగ పతనాన్ని భూమి సహించలేదు, కాబట్టి ఆమెను ధరించడానికి హరునే నియోగించాలి అని. ఆ దేవదేవుడు వెళ్ళిపోయిన తరువాత ఆ భగీరథుడు కాలి బొటనవేలి కొనతోనే భూమిని నొక్కిపట్టి నిలిచి ఒక సంవత్సరం శంకరుని ఉపాసించాడు. సంవత్సరం పూర్తికాగానే సర్వలోకాలు నమస్కరించే ఉమాపతి, పశుపతి రాజుతో అన్నాడు — ‘నరశ్రేష్ఠా, నీ పట్ల ప్రీతి చెందాను, నీకు ప్రియమైనది చేస్తాను; పర్వతరాజు కుమార్తెను శిరస్సుతో ధరిస్తాను.’ ఇక్కడ గమనించాలి — తపస్సు ఫలం బలంతో కాదు, అనుగ్రహంతో లభిస్తుంది. ఒక్క బొటనవేలిపై సంవత్సరం పాటు నిలిచిన రాజు నిశ్చయమే శివుని వశపరుస్తుంది; వరం ఆ నిశ్చయానికి కేవలం ప్రతిధ్వని. శివుని మాట ఇక్కడ అతి సంక్షిప్తమైనది — ప్రశ్న లేదు, పరీక్ష లేదు; ‘నీ పట్ల ప్రీతి చెందాను’ అనే మాటతోనే ముగ్గురు పురుషుల చిరకాల ప్రయత్నం ఫలిస్తుంది.

అప్పుడు సర్వలోకాలు నమస్కరించే, హిమవంతుని పెద్ద కుమార్తె అయిన ఆమె అతి గొప్ప రూపాన్ని ధరించి, సహింపరాని వేగాన్ని గ్రహించి ఆకాశం నుండి శివుని శుభమైన శిరస్సుపై పడింది. పడుతున్న ఆమె మనస్సులో గర్వం పుట్టింది; అతి దుర్ధరమైన ఆ దేవి ఏదో ఆలోచించింది. ఇక్కడ కవి ఒక సూక్ష్మ విషయాన్ని చూపుతున్నాడు — గొప్పతనం తన గొప్పతనాన్ని తలచుకొన్నప్పుడే పతనానికి బీజం నాటుతుంది. శివుని శిరస్సుపై పడే వరం ఆమెకు లభించింది, కానీ ఆ వరాన్ని ఆమె అనుగ్రహంగా గ్రహించలేదు, పోటీగా గ్రహించింది. ‘సా అతిమహద్రూపం కృత్వా’ అనేది కూడా గమనించదగినది — రూపాన్ని పెంచాలని ఆమెయే కోరుతుంది; వేగాన్ని కూడా ఆమెయే దుస్సహంగా చేసింది. తన ఇష్టంతో పెంచుకున్నదే ఆమెను బంధిస్తుంది. తరువాతి శ్లోకాలలో ఆమె సంవత్సరాల తరబడి జటాబంధనంలో ఉండడానికి ఇదే మూలకారణం.

ఆమె ఇలా ఆలోచించింది — ‘నా ప్రవాహంతో శంకరుని పట్టుకొని నేను పాతాళంలోకి ప్రవేశిస్తాను’ అని. ఆమె ఆ గర్వాన్ని తెలుసుకొని భగవంతుడైన హరుడు కోపించాడు; త్రినేత్రుడు అప్పుడు ఆమెను అదృశ్యం చేయాలని నిశ్చయించాడు. పుణ్యమైన ఆమె రుద్రుని పుణ్యమైన శిరస్సుపై పడి, హిమవంతునితో సమానమైన జటామండలపు గుహలోకి ప్రవేశించింది. ఎంత ప్రయత్నించినా ఆమె ఏ విధంగానూ భూమిని చేరలేకపోయింది. దీనివల్ల తెలిసేదేమిటంటే — ధరించేవాడే నియంత; ధరించబడేదాని గర్వం ధరించేవాని సంకల్పమాత్రంతో శమిస్తుంది. శాపం కాదు, శస్త్రం కాదు, యుద్ధం కాదు — కేవలం నిశ్చయించాడు, అంతమాత్రానికే మహానది నిరోధించబడింది. ‘హిమవత్ప్రతిమే జటామండలగహ్వరే’ అనే ఉపమ కూడా సార్థకమైనది — హిమవంతుని కుమార్తె హిమవంతుని వంటి స్థానంలోనే బంధించబడింది; తండ్రి ఇంటి నుండి బయలుదేరినామె తండ్రి వంటి కారాగారంలోనే నిలిచిపోయింది.

ఆమెకు బయటపడే మార్గం దొరకలేదు; జటామండలంతో పూర్తిగా కప్పబడిన ఆ దేవి అక్కడే అనేక సంవత్సర సమూహాలు తిరుగుతూ ఉండిపోయింది. భగీరథుడు ఆమెను మళ్ళీ అక్కడ చూసి పరమ తపస్సును ఆశ్రయించాడు; ఆ తపస్సుతో అతడు శివుని అత్యంత సంతుష్టుని చేశాడు. ఇక్కడ భగీరథుని లక్షణం స్ఫుటమవుతుంది — అతడు నిరాశపడడు, దేవుని నిందించడు; ఒకసారి సాధించినదానిని మళ్ళీ సాధిస్తాడు. కార్యసిద్ధిలో విఘ్నం వచ్చినప్పుడు మళ్ళీ తపస్సే ఉపాయం — ఇదే ఈ సర్గ శిక్షణ. ఈ విధంగా రెండవసారి కూడా తపస్సుతోనే మార్గం తెరవబడింది. ‘సంవత్సరగణాన్ బహూన్’ అనే మాటతో కాలపు విస్తారం సూచించబడుతోంది — పూర్వీకుల ఉద్ధరణ ఒక్క ప్రయత్నంతో సిద్ధించదు; ఈ కథ సగరుడు, అంశుమంతుడు, దిలీపుడు అనే మూడు తరాలలో అపూర్ణంగా ఉండి నాలుగవ తరంలోనే పూర్ణమవుతుంది.

తరువాత హరుడు గంగను బిందుసరస్సు వైపు విడిచాడు; ఆమె విడువబడుతుండగా ఏడు ప్రవాహాలు ఏర్పడ్డాయి. హ్లాదిని, పావని, నళిని — శివజలాలు గల ఈ మూడు శుభమైన గంగలు తూర్పు దిక్కుకు వెళ్ళాయి. సుచక్షువు, సీత, సింధువు అనే మహానది — ఈ మూడు శుభమైనవి పశ్చిమ దిక్కుకు వెళ్ళాయి. ఈ ఏడు ప్రవాహాల విభజన ప్రచలిత (వల్గేట్) పాఠంలోనే కనిపిస్తుంది, బరోడా సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; పురాణాలలో మాత్రం ఈ విభజన సుప్రసిద్ధం. భూగోళ కథ ఇక్కడ ధర్మకథతో కలుస్తుంది — ఒకే నది ఏడు విధాలై భూమి అంతటినీ పవిత్రం చేస్తుంది, ఏడవది మాత్రం భగీరథునే అనుసరిస్తుంది. ‘శివజలాః’ అనే విశేషణంతో కవి సూచించేదేమిటంటే వీటి పవిత్రత శివస్పర్శ వల్లనే వచ్చింది, స్వతహాగా కాదు. బిందుసరస్సు శివుడు ఆమెను విడిచిన తీర్థం — అందుకే ఆ సరస్సు పుణ్యతీర్థంగా ప్రసిద్ధి చెందింది.

వాటిలో ఏడవది అప్పుడు భగీరథుని రథాన్ని అనుసరించింది. రాజర్షి, మహాతేజస్వి అయిన భగీరథుడు దివ్యమైన రథాన్ని ఎక్కి ముందు సాగాడు, గంగ అతనిని అనుసరించింది. ఆకాశం నుండి శంకరుని శిరస్సుకు, అక్కడి నుండి భూమికి ఆమె వచ్చింది; అక్కడ తీవ్రమైన శబ్దంతో కూడిన జలం ప్రవహించింది. పడుతున్న, పడిన చేపల, తాబేళ్ళ సమూహాలతో, మొసళ్ళ గుంపులతో భూమి ప్రకాశించింది. ఇక్కడ గమనించవలసినది గంగతో పాటు ఆమె జలచరాలు కూడా వచ్చాయి — అవతరణం కేవలం జలానిది కాదు, సమస్త జీవలోకానిది; అందుకే భూమి దానితో శోభిల్లుతుంది, కేవలం తడవడం కాదు. మూడు స్థానాలలో గంగ మార్గం చెప్పబడింది — ఆకాశం, శంకరుని శిరస్సు, భూమి; ఇదే ముందు ‘త్రిపథగ’ అనే పేరుకు బీజం, దానిని నలభై నాలుగవ సర్గలో బ్రహ్మ స్పష్టం చేస్తాడు.

అప్పుడు దేవర్షులూ, గంధర్వులూ, యక్షసిద్ధగణాలూ ఆకాశం నుండి భూమికి వచ్చిన ఆమెను చూశారు. నగరాకారపు విమానాలలో, గుర్రాలపై, శ్రేష్ఠమైన ఏనుగులపై, తేలియాడే వాహనాలపై దేవతలు అక్కడ నిలిచారు. లోకంలో అద్భుతమైన, ఉత్తమమైన ఈ గంగావతరణాన్ని చూడాలనుకొని అమితమైన ఓజస్సు గల దేవగణాలు కూడివచ్చారు. దిగివస్తున్న దేవగణాలతో, వారి ఆభరణాల కాంతితో మేఘాలు లేని ఆకాశం నూరు సూర్యులు ఉన్నట్లు ప్రకాశించింది. ఇక్కడ కవి మహోత్సవ చిత్రాన్ని లిఖిస్తున్నాడు — భూమికి కలిగిన ఒక లాభం ముల్లోకాలకూ ఉత్సవమవుతుంది; భగీరథుడు తపస్సుతో సాధించినదానిని చూడడానికి దేవతలు కూడా ఆకాశంలో కూడారు. ‘దిదృక్షవః’ (చూడాలనుకొని) అనే మాటతో దేవతల భావం స్పష్టం — వారు పూజించడానికి గానీ, వరం ఇవ్వడానికి గానీ కాదు, కేవలం చూడడానికే వచ్చారు; ఒక్క మనుష్యుడు సాధించినది దేవతలకు కూడా ఆశ్చర్యకారకం.

మొసళ్ళతో, సర్పగణాలతో, చంచలమైన చేపలతో కూడిన ఆకాశం చెదిరిన మెరుపులతో నిండినట్లుగా అయింది. వేయి విధాలుగా చెదురుతున్న తెల్లని జలధారలతో ఆకాశం శరత్కాల మేఘాలతో, హంసల గుంపులతో నిండినట్లుగా ఉంది. ఒకచోట ఆమె మరింత వేగంగా పోతుంది, ఒకచోట వంకరగా, ఒకచోట విశాలంగా; ఒకచోట వంగి, ఒకచోట ఎగసి, ఒకచోట మెల్లమెల్లగా పోతుంది; ఒకచోట జలమే జలాన్ని ఢీకొంటుంది. ఈ ఉపమలతో కవి ఒక గతిచిత్రాన్ని ఆలేఖిస్తున్నాడు — నది రూపం స్థిరమైనది కాదు, ప్రతిక్షణం మారుతూ ఉంటుంది. అంతేకాక ఉపమలన్నీ ఆకాశం నుండే తీసుకోబడ్డాయి — మెరుపు, శరత్కాల మేఘం, హంసల వరుస; ఎందుకంటే ఈ నది భూమి కుమార్తె కాదు, ద్యులోకపు కన్య. ‘సలిలేనైవ సలిలమభ్యాహతం’ (జలమే జలాన్ని ఢీకొంది) అనేది సూక్ష్మమైనది — తన వేగం శంకరునిచే నిగ్రహించబడిన ఆమె ఇప్పుడు తనను తానే ఢీకొంటోంది.

ఆ జలం మళ్ళీ మళ్ళీ పైకి ఎగసి తిరిగి భూమిపై పడింది. శంకరుని శిరస్సు నుండి జారి, భూతలంపై మళ్ళీ జారిన ఆ జలం అప్పుడు నిర్మలంగా, కల్మషరహితంగా ప్రకాశించింది. అక్కడ భూతలంపై నివసించే ఋషిగణాలూ గంధర్వులూ ‘శివుని శరీరం నుండి పడిన ఇది పవిత్రమైనది’ అని భావించి ఆ జలాన్ని స్పృశించారు. ఇక్కడ మాహాత్మ్యానికి మూలం చెప్పబడుతోంది — గంగ పవిత్రత కేవలం హిమవంతుని నుండి జన్మించడం వల్ల కాదు, శివుని అంగస్పర్శ వల్ల; దేవుడు శిరస్సుపై ధరించినదే లోకశుద్ధికి కారణమవుతుంది. ఋషులు స్నానం చేయడం లేదు, కేవలం స్పృశిస్తున్నారు — స్పర్శమాత్రంతో కూడా పవిత్రత సంక్రమిస్తుందనే గంగామాహాత్మ్యపు మొదటి ప్రమాణం ఇక్కడే స్థాపించబడింది.

శాపం వల్ల ఆకాశం నుండి భూతలానికి పడిపోయినవారు అక్కడ స్నానం చేసి కల్మషరహితులయ్యారు. ఆ శుభమైన జలంతో పాపాలు కడిగివేయబడి, శుభంతో కూడినవారై వారు మళ్ళీ ఆకాశంలోకి ప్రవేశించి తమ తమ లోకాలను పొందారు. ఈ విధంగా గంగావతరణపు మొదటి ఫలం మార్గంలోనే కనిపిస్తుంది — ఆమె కేవలం సగరపుత్రుల కోసమే రాలేదు, వెళ్తూనే అనేకులను ఉద్ధరిస్తుంది. పుణ్యపు స్వభావం ఇదే — ఒకరి కోసం మొదలైనది చివరకు అందరి కోసం అవుతుంది. ఇక్కడ ఒక సాటిలేని సామ్యం కనిపిస్తుంది — గంగ తానే ఆకాశం నుండి భూమికి పడింది, వీరు కూడా శాపం వల్ల ఆకాశం నుండి భూమికి పడ్డారు; తానే పడినామె పతితులను పైకెత్తేదైంది.

ప్రకాశించే ఆ జలంతో సంతోషించిన లోకం ఆనందించింది; గంగలో స్నానం చేసిన జనం కల్మషరహితులయ్యారు. రాజర్షి భగీరథుడు దివ్యమైన రథాన్ని ఎక్కి ముందు సాగాడు, గంగ అతని వెనుక అనుసరించింది. దేవతలూ, ఋషిగణాలూ, దైత్యులూ, దానవులూ, రాక్షసులూ, శ్రేష్ఠులైన గంధర్వయక్షులూ, కిన్నరులూ, మహోరగాలూ, సర్పాలూ, అప్సరసలూ భగీరథుని రథాన్ని అనుసరిస్తూ ప్రీతితో గంగను అనుసరించారు; జలచరాలు కూడా. రాజు భగీరథుడు ఎటు వెళ్తాడో, సర్వపాపాలను నశింపజేసే, యశస్విని, నదులలో శ్రేష్ఠమైన గంగ అటే వెళ్ళింది — ఇదే ‘భాగీరథి’ అనే పేరుకు సార్థకత. ‘యతో భగీరథో రాజా తతో గంగా’ (రాజు భగీరథుడు ఎటో గంగ అటే) అనే పంక్తియే ఈ సర్గకు కేంద్రం — నది తన మార్గాన్ని తానే ఎంచుకోదు, తపస్సుతో శుద్ధుడైన పురుషుని సంకల్పాన్నే అనుసరిస్తుంది.

అప్పుడు అద్భుత కర్మలు చేసే జహ్నువు యజ్ఞం జరుగుతోంది; గంగ ఆ మహాత్ముని యజ్ఞశాలను ముంచెత్తింది. ఆమె ఆ గర్వాన్ని తెలుసుకొని జహ్నువు కోపించి గంగ జలాన్నంతటినీ పరమాద్భుతంగా తాగివేశాడు. గమనించవలసినది ‘అవలేపం జ్ఞాత్వా’ (గర్వాన్ని తెలుసుకొని) అనే మాట ఇక్కడ రెండవసారి ఆవృత్తమవుతోంది — మొదట శివుడు, ఇప్పుడు జహ్నువు; ఒకే దోషం రెండుసార్లు నిగ్రహించబడింది. గంగ వేగం గొప్పది, కానీ తపస్వి సంకల్పం దానికంటే గొప్పది — అని ఈ కథ మళ్ళీ మళ్ళీ చెబుతుంది. ఇదే గంగకు చివరి పరీక్ష — సముద్రం వైపు వెళ్తున్న ఆమె మార్గంలో అడ్డు పర్వతం కాదు, మానవుని యజ్ఞభూమి; ధర్మమార్గంలో ధర్మమే అడ్డుగా నిలుస్తుంది.

అప్పుడు గంధర్వులతో కూడిన దేవతలూ ఋషులూ మిక్కిలి విస్మయం చెంది పురుషశ్రేష్ఠుడు, మహాత్ముడు అయిన జహ్నువును పూజించారు, గంగను ఆ మహాత్మునికి కుమార్తెగా చేశారు. దానితో సంతుష్టుడైన మహాతేజస్వి, ప్రభువు అయిన అతడు చెవుల నుండే ఆమెను విడిచాడు. అందువల్ల గంగను ‘జహ్నుసుత’ అనీ ‘జాహ్నవి’ అనీ అంటారు. ఈ పేరు వ్యుత్పత్తి సందర్భం ప్రచలిత (వల్గేట్) పాఠపు విశేషం; సమీక్షిత సంస్కరణలో ఈ కథ అసలు లేదు. పేరు కథయే ఇక్కడ చరిత్ర — జనం ‘జాహ్నవి’ అని స్మరించినప్పుడు దానితో పాటు క్షమ కథ కూడా స్మరించబడుతుంది. సంధి ఉపాయం కూడా ఇక్కడ మననం చేయదగినది — దేవతలు జహ్నువును మందలించరు, గంగను నిందించరు; ఆమెను అతని కుమార్తెగానే చేస్తారు. విరోధం సంబంధంగా పరిణమించినప్పుడే అది శమిస్తుంది.

మళ్ళీ గంగ భగీరథుని రథాన్ని అనుసరిస్తూ వెళ్ళింది; నదులలో శ్రేష్ఠమైన ఆమె సముద్రాన్ని చేరి, ఆ కార్యసిద్ధి కోసం రసాతలానికి వెళ్ళింది. రాజర్షి భగీరథుడు కూడా ప్రయత్నపూర్వకంగా గంగను తీసుకువెళ్ళి భస్మమైన తన పితామహులను చూశాడు, స్పృహ కోల్పోయాడు. తరువాత ఉత్తమమైన గంగాజలం ఆ భస్మరాశిని ముంచెత్తింది; వారు పాపాలు కడిగివేయబడి స్వర్గాన్ని పొందారు. ఈ విధంగా సగరుడు ప్రారంభించిన, అంశుమంతుడూ దిలీపుడూ పూర్తిచేయలేని ప్రతిజ్ఞ భగీరథునిచే సాధించబడింది; కాబట్టి ఈ సర్గకు ‘గంగావతరణం’ అనే పేరు సార్థకం. ‘గతచేతనః’ (స్పృహ కోల్పోయాడు) అనే మాట ఇక్కడ అతి కరుణాభరితమైనది — ఎన్నో వేల సంవత్సరాలు తపస్సు చేసినవాడు సిద్ధి క్షణంలోనే మూర్ఛపోయాడు; ఫలాన్ని చూసి సంతోషం రాదు, శోకం వస్తుంది — ఎందుకంటే అక్కడ కనిపించేది భస్మమే, పురుషులు కాదు. కానీ ఆ తరువాత జలం అదే భస్మాన్ని ముంచెత్తుతుంది, వారు స్వర్గానికి వెళ్తారు. ఈ విధంగా నలభయ్యవ సర్గలో హుంకారంతో మొదలైనది ఇక్కడ జలంతో ముగుస్తుంది. తరువాతి సర్గలో బ్రహ్మ వచ్చి భగీరథుని ప్రశంసిస్తాడు, గంగ త్రిపథగత్వాన్ని చెబుతాడు.

முந்தைய சர்க்கத்தில் பிரம்மா பகீரதனிடம் சொன்னார் — கங்கை விழுவதைப் பூமி தாங்காது, ஆகவே அவளைத் தாங்க ஹரனே நியமிக்கப்பட வேண்டும் என்று. தேவர்களுக்கெல்லாம் தேவர் சென்றபின், அந்தப் பகீரதன் கால் கட்டைவிரல் நுனியால் மட்டுமே பூமியை அழுத்தி நின்று, ஓராண்டு காலம் சங்கரனை உபாசித்தான். ஆண்டு நிறைந்ததும், எல்லா உலகங்களாலும் வணங்கப்படும் உமாபதியான பசுபதி அரசனிடம் சொன்னான்: ‘மனிதருள் சிறந்தவனே, நான் உன்னிடம் மகிழ்ந்தேன்; உனக்கு விருப்பமானதைச் செய்வேன்; மலையரசன் மகளைத் தலையால் தாங்குவேன்.’ இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — தவத்தின் பலன் வலிமையால் கிடைப்பதில்லை, அருளாலேயே கிடைக்கிறது. ஒரு கட்டைவிரலில் ஓராண்டு நிற்கும் அரசனின் உறுதியே சிவனை வசப்படுத்துகிறது; வரம் அந்த உறுதியின் எதிரொலி மட்டுமே. இங்கே சிவனின் சொல்லும் மிகச் சுருக்கமானது — கேள்வியும் இல்லை, சோதனையும் இல்லை; ‘நான் உன்னிடம் மகிழ்ந்தேன்’ என்ற அவ்வளவிலேயே மூன்று தலைமுறையினரின் நெடுங்கால முயற்சி பலிக்கிறது.

பின்னர் எல்லா உலகங்களாலும் வணங்கப்படும், இமவானின் மூத்த மகளான அவள் மிகப் பெரிய உருவம் எடுத்து, தாங்க இயலாத வேகத்தைக் கொண்டு, வானிலிருந்து சிவனின் மங்கலமான தலையில் விழுந்தாள். விழும்போது அவள் மனத்தில் செருக்கு எழுந்தது; தாங்குவதற்கு மிக அரிய அந்தத் தேவி ஒன்றை எண்ணினாள். இங்கே கவி ஒரு நுட்பத்தைக் காட்டுகிறார் — பெருமை தன் பெருமையை நினைக்கும்போதே வீழ்ச்சியின் வித்தை விதைக்கிறது. சிவனின் தலையில் விழும் வரம் அவளுக்குக் கிடைத்தது; ஆனால் அதை அவள் அருளாக ஏற்கவில்லை, போட்டியாகவே ஏற்கிறாள். ‘மிகப் பெரிய உருவம் எடுத்து’ என்பதையும் கவனிக்க வேண்டும் — உருவத்தைப் பெருக்க அவளே விரும்புகிறாள்; வேகமும் அவளாலேயே தாங்க இயலாததாக்கப்பட்டது. தன் விருப்பத்தால் பெருக்கியதே அவளைக் கட்டுகிறது. இதுவே பின்வரும் சுலோகங்களில் அவள் பல ஆண்டுகள் சடையில் கட்டுண்டு கிடந்ததற்கு மூலகாரணம்.

அவள் எண்ணினாள்: ‘என் நீரோட்டத்தால் சங்கரனையும் இழுத்துக்கொண்டு பாதாளத்தில் புகுவேன்.’ அவளுடைய அந்தச் செருக்கை அறிந்து பகவான் ஹரன் சினம் கொண்டான்; முக்கண்ணன் அப்போது அவளை மறைத்துவிடத் தீர்மானித்தான். புண்ணியவதியான அவள் ருத்திரனின் புனிதமான தலையில் விழுந்து, இமயம் போன்ற சடைமண்டலக் குகையில் புகுந்தாள். எவ்வளவு முயன்றும் அவளால் எவ்விதத்திலும் பூமியை அடைய முடியவில்லை. இதனால் அறியப்படுவது — தாங்குபவனே கட்டுப்படுத்துபவன்; தாங்கப்படுபவளின் செருக்கு தாங்குபவனின் சங்கல்பத்தால் மட்டுமே தணிகிறது. சாபமும் இல்லை, ஆயுதமும் இல்லை, போரும் இல்லை — ஒரு தீர்மானம் மட்டுமே; அவ்வளவிலேயே பெருநதி தடுக்கப்பட்டது. ‘இமயம் போன்ற சடைமண்டலக் குகை’ என்ற உவமையும் பொருளுடையது — இமவானின் மகள் இமயம் போன்ற இடத்திலேயே கட்டுண்டாள்; தந்தையின் வீட்டிலிருந்து புறப்பட்டவள் தந்தையை ஒத்த சிறையிலேயே நின்றாள்.

அவள் வெளியேறும் வழியைப் பெறவே இல்லை; சடைமண்டலத்தால் முழுதும் சூழப்பட்ட அந்தத் தேவி பல ஆண்டுக் கணக்குகள் அங்கேயே சுழன்று திரிந்தாள். அவளை மீண்டும் அங்கே கண்ட பகீரதன் மேலான தவத்தை மேற்கொண்டான்; அந்தத் தவத்தால் அவன் சிவனை மிகவும் மகிழ்வித்தான். இங்கே பகீரதனின் இயல்பு தெளிவாகிறது — அவன் நம்பிக்கை இழப்பதில்லை, தெய்வத்தைப் பழிப்பதும் இல்லை; ஒருமுறை சாதித்ததை மீண்டும் சாதிக்கிறான். காரியச் சித்தியில் இடையூறு வரும்போது மீண்டும் தவமே உபாயம் — இதுவே இந்தச் சர்க்கத்தின் பாடம். இவ்வாறு இரண்டாம் முறையும் தவத்தாலேயே வழி திறக்கப்பட்டது. ‘பல ஆண்டுக் கணக்குகள்’ என்ற சொல்லால் காலத்தின் நீட்சி குறிக்கப்படுகிறது — தந்தையரின் கடைத்தேற்றம் ஒரே முயற்சியால் நிறைவேறுவதில்லை; இந்தக் கதை சகரன், அம்சுமான், திலீபன் என்ற மூவரிடம் முடிவுறாமல் நான்காமவனிடமே நிறைவடைகிறது.

பின்னர் ஹரன் கங்கையைப் பிந்துசரஸை நோக்கி விடுவித்தான்; அவள் விடுவிக்கப்பட்டபோது ஏழு நீரோட்டங்கள் தோன்றின. ஹ்லாதினி, பாவனி, நளினி — மங்கலமான நீருடைய இந்த மூன்று நல்ல கங்கைகளும் கிழக்குத் திசைக்குச் சென்றன. சுசக்ஷு, சீதா, மகாநதியான சிந்து — நல்ல இந்த மூன்றும் மேற்குத் திசைக்குச் சென்றன. ஏழு நீரோட்டங்களாகப் பிரியும் இந்தப் பகுப்பு வழக்கிலுள்ள (வல்கேட்) பாடத்தில் மட்டுமே காணப்படுகிறது, பரோடா திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; புராணங்களிலோ இந்தப் பகுப்பு நன்கு அறியப்பட்டது. நிலவியலின் கதை இங்கே தர்மக் கதையோடு கலக்கிறது — ஒரே நதி ஏழாகி பூமி முழுவதையும் தூய்மைப்படுத்துகிறது; ஏழாவதோ பகீரதனையே பின்தொடர்கிறது. ‘சிவஜலா’ (மங்கல நீருடையவை) என்ற அடைமொழியால், இவற்றின் புனிதம் சிவனின் தொடுகையாலேயே வந்தது, தானாக அல்ல என்று கவி குறிப்பிடுகிறார். பிந்துசரஸ் என்பது சிவன் அவளை விடுவித்த தீர்த்தம் — அதனாலேயே அந்தச் சரஸ் புண்ணிய தீர்த்தமாகப் புகழ்பெற்றது.

அவற்றில் ஏழாவது அப்போது பகீரதனின் தேரைப் பின்தொடர்ந்தது. ராஜரிஷியும் மிக்க தேஜஸ் உடையவனுமான பகீரதன் தெய்வீகத் தேரில் ஏறி முன்னே சென்றான்; கங்கை அவனைப் பின்தொடர்ந்தாள். வானிலிருந்து சங்கரனின் தலைக்கு, பிறகு அங்கிருந்து பூமிக்கு வந்தாள் அவள்; அங்கே கூர்மையான ஓசையோடு நீர் பெருகி ஓடியது. மீன்கள், ஆமைகள் ஆகியவற்றின் கூட்டங்களோடும் சிம்சுமாரங்களின் (முதலை போன்ற நீர்வாழ் உயிர்களின்) கூட்டங்களோடும், விழுந்துகொண்டிருப்பவையும் விழுந்துவிட்டவையுமாக, பூமி ஒளிர்ந்தது. இங்கே கவனிக்க வேண்டியது, கங்கையோடு அவளுடைய நீர்வாழ் உயிர்களும் வந்தன — இறங்கிவருதல் நீருக்கு மட்டுமல்ல, முழு உயிருலகுக்குமே; ஆகவேதான் பூமி அதனால் அழகுபெறுகிறது, வெறுமனே நனைக்கப்படுவதில்லை. கங்கையின் வழி மூன்று இடங்களில் சொல்லப்படுகிறது — வானம், சங்கரனின் தலை, பூமி; இதுவே பின்னால் ‘திரிபதகா’ என்ற பெயருக்கு வித்து; அது நாற்பத்து நான்காம் சர்க்கத்தில் பிரம்மாவால் தெளிவாக்கப்படுகிறது.

பின்னர் தேவரிஷிகளும் கந்தர்வர்களும் யக்ஷ சித்தக் கூட்டங்களும் வானிலிருந்து பூமிக்கு வந்த அவளைக் கண்டுகளித்தனர். நகரம் போன்ற விமானங்களிலும், குதிரைகளிலும், சிறந்த யானைகளிலும், மிதக்கும் ஊர்திகளிலும் இருந்தவாறு தேவர்கள் அங்கே நின்றனர். உலகில் அற்புதமானதும் உத்தமமானதுமான இந்தக் கங்கை இறங்கிவருதலைக் காண விரும்பி, அளவற்ற ஆற்றலுடைய தேவர் கூட்டங்கள் ஒன்றுகூடின. வந்துசேரும் தேவர் கூட்டங்களாலும் அவர்களுடைய அணிகலன்களின் ஒளியாலும், மேகமற்ற வானம் நூறு சூரியன்கள் உள்ளது போல ஒளிர்ந்தது. இங்கே கவி ஒரு பெருவிழாவின் சித்திரத்தை வரைகிறார் — பூமியின் ஒரு பேறு மூவுலகின் திருவிழாவாகிறது; பகீரதன் தவத்தால் சாதித்ததைக் காணத் தேவர்களும் வானில் கூடினர். ‘காண விரும்பி’ என்ற சொல்லால் தேவர்களின் உள்ளுணர்வு தெளிவாகிறது — அவர்கள் வழிபடவோ வரம் தரவோ வரவில்லை, காண்பதற்காக மட்டுமே வந்தனர்; ஒரு மனிதனால் சாதிக்கப்பட்டது தேவர்களுக்கும் வியப்புக்குரியதாகிறது.

சிம்சுமாரங்களாலும் பாம்புக் கூட்டங்களாலும் துள்ளும் மீன்களாலும் நிறைந்த வானம், சிதறிய மின்னல்களால் நிறைந்தது போல ஆனது. ஆயிரமாகச் சிதறும் வெண்மையான நீர்த்திவலைப் பெருக்குகளால் வானம் சரத்கால மேகங்களால் சூழப்பட்டது போலவும், அன்னக் கூட்டங்களால் நிறைந்தது போலவும் இருந்தது. சில இடங்களில் அவள் மிக வேகமாகச் செல்கிறாள், சில இடங்களில் வளைந்து, சில இடங்களில் நீண்டு; சில இடங்களில் தாழ்ந்து, சில இடங்களில் உயர்ந்தெழுந்து, சில இடங்களில் மெல்ல மெல்லச் செல்கிறாள்; சில இடங்களில் நீரே நீரால் மோதப்படுகிறது. இந்த உவமைகளால் கவி ஓர் இயக்கச் சித்திரத்தை வரைகிறார் — நதியின் வடிவம் நிலையானதல்ல, கணந்தோறும் மாறுவது. மேலும், எல்லா உவமைகளும் வானத்திலிருந்தே எடுக்கப்பட்டவை — மின்னல், சரத்கால மேகம், அன்ன வரிசை; ஏனெனில் இந்த நதி பூமியின் மகள் அல்ல, விண்ணுலகின் மகள். ‘நீரே நீரால் மோதப்படுகிறது’ என்பதும் நுட்பமானது — சங்கரனால் வேகம் அடக்கப்பட்ட அவள் இப்போது தன்னையே தான் மோதுகிறாள்.

அந்த நீர் மீண்டும் மீண்டும் மேல்நோக்கிச் சென்று மீண்டும் பூமியில் விழுந்தது. சங்கரனின் தலையிலிருந்து நழுவி, பூமியிலும் மீண்டும் நழுவிய அந்த நீர் அப்போது தூய்மையாய், மாசற்றதாய் ஒளிர்ந்தது. அங்கே பூமியில் வாழ்ந்த ரிஷிக் கூட்டங்களும் கந்தர்வர்களும் ‘பவனின் (சிவனின்) உடலிலிருந்து விழுந்த இது புனிதமானது’ என்று எண்ணி அந்த நீரைத் தொட்டனர். இங்கே மகிமையின் மூலம் சொல்லப்படுகிறது — கங்கையின் புனிதம் இமவானின் மகளாகப் பிறந்ததால் மட்டுமல்ல, சிவனின் உடலைத் தொட்டதாலும் வந்தது; தெய்வம் தலையில் தாங்கியதே உலகின் தூய்மைக்குக் காரணமாகிறது. ரிஷிகளும் நீராடவில்லை, தொடுகிறார்கள் மட்டுமே — தொடுதலாலேயே புனிதம் பரவுகிறது என்ற கங்கா மகிமையின் முதல் சான்று இங்கேயே நிறுவப்படுகிறது.

சாபத்தால் வானிலிருந்து பூமியில் விழுந்திருந்தவர்கள் அங்கே நீராடி மாசு நீங்கினர். மங்கலமான அந்த நீரால் பாவம் கழுவப்பட்டு, மங்கலம் பெற்ற அவர்கள் மீண்டும் வானில் புகுந்து தத்தம் உலகங்களை அடைந்தனர். இவ்வாறு கங்கை இறங்கிவருவதன் முதல் பலன் வழியிலேயே காணப்படுகிறது — அவள் சகர புதல்வர்களுக்காக மட்டும் வரவில்லை; செல்லும் வழியிலேயே பலரைக் கடைத்தேற்றுகிறாள். புண்ணியத்தின் இயல்பு இதுவே — ஒருவருக்காகத் தொடங்கப்பட்டது இறுதியில் அனைவருக்குமானதாகிறது. இங்கே ஓர் ஒப்பற்ற ஒற்றுமையும் தெரிகிறது — கங்கை தானே வானிலிருந்து பூமிக்கு விழுந்தாள்; இவர்களும் சாபத்தால் வானிலிருந்து பூமிக்கு விழுந்தவர்கள்; தானே விழுந்தவளே விழுந்தவர்களை எழுப்புபவளானாள்.

ஒளிமிக்க அந்த நீரால் உலகம் மகிழ்ந்து களித்தது; கங்கையில் நீராடிய மக்கள் மாசு நீங்கினர். ராஜரிஷியான பகீரதன் தெய்வீகத் தேரில் ஏறி முன்னே சென்றான்; கங்கை அவனைப் பின்னே தொடர்ந்தாள். தேவர்கள், ரிஷிக் கூட்டங்கள், தைத்யர், தானவர், ராட்சசர், கந்தர்வ யக்ஷ சிரேஷ்டர்கள், கின்னரர்கள், மகா நாகர்கள், பாம்புகள், அப்சரஸ்கள் — அனைவரும் பகீரதனின் தேரைப் பின்தொடர்ந்தவர்களாய் மகிழ்ந்து கங்கையைத் தொடர்ந்தனர்; நீர்வாழ் உயிர்களும் அவ்வாறே. அரசன் பகீரதன் எங்கே செல்கிறானோ, அங்கேயே எல்லாப் பாவங்களையும் அழிப்பவளும் புகழ்மிக்கவளும் நதிகளில் சிறந்தவளுமான கங்கை சென்றாள் — ‘பாகீரதி’ என்ற பெயரின் பொருள் இதுவே. ‘பகீரத அரசன் எங்கே, அங்கே கங்கை’ என்ற வரியே இந்தச் சர்க்கத்தின் மையம் — நதி தன் வழியைத் தானே தேர்வதில்லை, தவத்தால் தூய்மையடைந்த மனிதனின் சங்கல்பத்தையே பின்தொடர்கிறது.

அப்போது அற்புதச் செயல்களுடைய ஜஹ்னுவின் யாகம் நடந்துகொண்டிருந்தது; கங்கை அந்த மகாத்மாவின் யாகசாலையை மூழ்கடித்தாள். அவளுடைய அந்தச் செருக்கை அறிந்து ஜஹ்னு சினம் கொண்டு, கங்கையின் நீர் முழுவதையும் — மிக அற்புதமாக — பருகிவிட்டார். ‘செருக்கை அறிந்து’ என்ற சொல் இங்கே இரண்டாம் முறையாக வருவதைக் கவனிக்க வேண்டும் — முதலில் சிவன், இப்போது ஜஹ்னு; ஒரே குற்றம் இருமுறை அடக்கப்பட்டது. கங்கையின் வேகம் பெரிது; ஆனால் தவசியின் சங்கல்பம் அதைவிடப் பெரிது — என்று இந்தக் கதை மீண்டும் மீண்டும் சொல்கிறது. இதுவே கங்கையின் இறுதிச் சோதனை — கடலை நோக்கிச் செல்லும் வழியில் தடையாக நிற்பது மலை அல்ல, ஒரு மனிதனின் யாகபூமி; தர்மத்தின் வழியில் தர்மமே தடையாக நிற்கிறது.

பின்னர் கந்தர்வர்களோடு கூடிய தேவர்களும் ரிஷிகளும் மிகவும் வியந்து, மனிதருள் சிறந்தவரும் மகாத்மாவுமான ஜஹ்னுவைப் போற்றினர்; கங்கையை அந்த மகாத்மாவின் மகளாக்கினர். அதனால் மகிழ்ந்த, மிக்க தேஜஸ் உடைய அந்தப் பிரபு அவளைத் தம் காதுகளின் வழியாகவே வெளிவிட்டார். ஆகவே கங்கை ‘ஜஹ்னுவின் மகள்’ என்றும் ‘ஜாஹ்னவி’ என்றும் அழைக்கப்படுகிறாள். பெயர் விளக்கம் தரும் இந்தப் பகுதி வழக்கிலுள்ள (வல்கேட்) பாடத்துக்கே உரியது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் இந்தக் கதை அறவே இல்லை. பெயரின் கதையே இங்கே வரலாறு — மக்கள் ‘ஜாஹ்னவி’ என்று நினைக்கும்போது அதனோடு பொறுமையின் கதையும் நினைக்கப்படுகிறது. சமரச வழியும் இங்கே சிந்திக்கத் தக்கது — தேவர்கள் ஜஹ்னுவைக் கடிந்துகொள்ளவில்லை, கங்கையைப் பழிக்கவும் இல்லை; அவளை அவருடைய மகளாக்குகிறார்கள். பகை உறவாக மாறும்போதே அது தணிகிறது.

மீண்டும் கங்கை பகீரதனின் தேரைப் பின்தொடர்ந்து சென்றாள்; நதிகளில் சிறந்த அவள் கடலை அடைந்து, அந்தக் காரியம் நிறைவேறுவதற்காக ரசாதலத்தை அடைந்தாள். ராஜரிஷியான பகீரதனும் முயற்சியோடு கங்கையைக் கொண்டுவந்து, சாம்பலாக்கப்பட்ட தன் பாட்டனார்களைக் கண்டு உணர்விழந்தான். பின்னர் உத்தமமான கங்கை நீர் அந்தச் சாம்பல் குவியலை நனைத்தது; அவர்கள் பாவம் தூய்மையாக்கப்பட்டுச் சொர்க்கம் அடைந்தனர். இவ்வாறு சகரனால் தொடங்கப்பட்டு, அம்சுமானாலும் திலீபனாலும் நிறைவேற்றப்படாத உறுதிமொழி பகீரதனால் நிறைவேற்றப்பட்டது; ஆகவே இந்தச் சர்க்கத்துக்கு ‘கங்காவதரணம்’ என்ற பெயர் பொருத்தமானது. ‘உணர்விழந்தான்’ என்ற சொல் இங்கே மிகவும் இரக்கத்தைத் தூண்டுகிறது — பல்லாயிரம் ஆண்டுகள் தவம் புரிந்தவன் சித்தியின் கணத்திலேயே மயங்கினான்; பலனைக் கண்டு மகிழ்ச்சி வரவில்லை, துயரமே வருகிறது — ஏனெனில் அங்கே சாம்பல் மட்டுமே தெரிகிறது, மனிதர்கள் அல்ல. ஆனால் உடனே நீர் அதே சாம்பலை நனைக்கிறது; அவர்கள் சொர்க்கம் செல்கிறார்கள். இவ்வாறு நாற்பதாம் சர்க்கத்தில் ‘ஹும்’ என்ற ஒலியால் தொடங்கியது இங்கே நீரால் நிறைவடைகிறது. அடுத்த சர்க்கத்தில் பிரம்மா வந்து பகீரதனைப் புகழ்கிறார்; கங்கையின் ‘திரிபதகா’ தன்மையையும் சொல்கிறார்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಭಗೀರಥನಿಗೆ ಹೇಳಿದ್ದನು — ಗಂಗೆಯ ಪತನವನ್ನು ಭೂಮಿ ಸಹಿಸಲಾರದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಧರಿಸಲು ಹರನನ್ನೇ ನಿಯೋಜಿಸಬೇಕು ಎಂದು. ಆ ದೇವದೇವನು ತೆರಳಿದ ಮೇಲೆ ಆ ಭಗೀರಥನು ಕಾಲಿನ ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನ ತುದಿಯಿಂದಲೇ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಒತ್ತಿ ನಿಂತು ಒಂದು ವರ್ಷ ಶಂಕರನನ್ನು ಉಪಾಸಿಸಿದನು. ವರ್ಷ ಪೂರ್ಣವಾದಾಗ ಸರ್ವಲೋಕವಂದಿತನಾದ ಉಮಾಪತಿ ಪಶುಪತಿ ರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಾನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಿನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ; ಪರ್ವತರಾಜನ ಮಗಳನ್ನು ತಲೆಯಿಂದ ಧರಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲವನ್ನು ಬಲದಿಂದ ಪಡೆಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರಸಾದದಿಂದ. ಒಂದೇ ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನ ಮೇಲೆ ವರ್ಷವಿಡೀ ನಿಂತ ರಾಜನ ನಿಶ್ಚಯವೇ ಶಿವನನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ವರ ಆ ನಿಶ್ಚಯದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ ಮಾತ್ರ. ಶಿವನ ಮಾತು ಇಲ್ಲಿ ಅತಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ — ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಲ್ಲ, ಪರೀಕ್ಷೆಯಿಲ್ಲ; ‘ನಾನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬಷ್ಟರಿಂದಲೇ ಮೂರು ತಲೆಮಾರುಗಳ ಚಿರಪ್ರಯತ್ನ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ.

ಆಮೇಲೆ ಸರ್ವಲೋಕವಂದಿತಳಾದ ಹಿಮವಂತನ ಹಿರಿಯ ಮಗಳು ಅತಿ ಮಹತ್ತಾದ ರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿ, ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದ ವೇಗವನ್ನು ಹೊಂದಿ, ಆಕಾಶದಿಂದ ಶಿವನ ಮಂಗಳಕರವಾದ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಳು. ಬೀಳುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಗರ್ವ ಮೂಡಿತು; ಧರಿಸಲು ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟಳಾದ ಆ ದೇವಿ ಏನೋ ಯೋಚಿಸಿದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಂಶವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಹತ್ವ ತನ್ನ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಾನೇ ನೆನೆದಾಗಲೇ ಪತನದ ಬೀಜವನ್ನು ಬಿತ್ತುತ್ತದೆ. ಶಿವನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಬೀಳುವ ವರ ಅವಳಿಗೆ ದೊರೆತಿತ್ತು, ಆದರೆ ಆ ವರವನ್ನು ಅವಳು ಪ್ರಸಾದವೆಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸದೆ ಸ್ಪರ್ಧೆಯೆಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಸಾ ಅತಿಮಹದ್ರೂಪಂ ಕೃತ್ವಾ’ (ಅವಳು ಅತಿ ಮಹತ್ತಾದ ರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿ) ಎಂಬುದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರೂಪವನ್ನು ಹಿಗ್ಗಿಸಲು ಅವಳೇ ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ; ವೇಗವನ್ನೂ ಅವಳೇ ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದಳು. ತನ್ನಿಚ್ಛೆಯಿಂದ ಹಿಗ್ಗಿಸಿದುದೇ ಅವಳನ್ನು ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಜಟೆಯಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತಳಾದುದಕ್ಕೆ ಇದೇ ಮೂಲಕಾರಣ.

ಅವಳು ಯೋಚಿಸಿದಳು — ‘ಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಶಂಕರನನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ನಾನು ಪಾತಾಳವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಅವಳ ಆ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ತಿಳಿದು ಪೂಜ್ಯನಾದ ಹರನು ಕುಪಿತನಾದನು; ಮುಕ್ಕಣ್ಣನು ಆಗ ಅವಳನ್ನು ಅದೃಶ್ಯಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಪುಣ್ಯವತಿಯಾದ ಅವಳು ರುದ್ರನ ಪುಣ್ಯ ಶಿರಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು, ಹಿಮವಂತನಂತಹ ಜಟಾಮಂಡಲದ ಗುಹೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಳು. ಪ್ರಯತ್ನಪಟ್ಟರೂ ಅವಳು ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಭೂಮಿಗೆ ಹೋಗಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದು — ಧರಿಸುವವನೇ ನಿಯಾಮಕ; ಧರಿಸಲ್ಪಡುವವಳ ಗರ್ವ ಧರಿಸುವವನ ಸಂಕಲ್ಪಮಾತ್ರದಿಂದ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ. ಶಾಪವಿಲ್ಲ, ಶಸ್ತ್ರವಿಲ್ಲ, ಯುದ್ಧವಿಲ್ಲ — ಕೇವಲ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು, ಅಷ್ಟರಿಂದಲೇ ಮಹಾನದಿ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಳು. ‘ಹಿಮವತ್ಪ್ರತಿಮೇ ಜಟಾಮಂಡಲಗಹ್ವರೇ’ (ಹಿಮವಂತನಂತಹ ಜಟಾಮಂಡಲದ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಹಿಮವಂತನ ಮಗಳು ಹಿಮವಂತನಂತಹ ಸ್ಥಳದಲ್ಲೇ ಬಂಧಿತಳಾದಳು; ತಂದೆಯ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಟವಳು ತಂದೆಯಂತಹ ಕಾರಾಗೃಹದಲ್ಲೇ ಸಿಲುಕಿದಳು.

ಅವಳಿಗೆ ಹೊರದಾರಿಯೇ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ; ಜಟಾಮಂಡಲದಿಂದ ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ದೇವಿ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಸುತ್ತುತ್ತಿದ್ದಳು. ಭಗೀರಥನು ಅವಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಅಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಪರಮ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಕೈಗೊಂಡನು; ಆ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವನು ಶಿವನನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಸಂತುಷ್ಟಗೊಳಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಭಗೀರಥನ ಲಕ್ಷಣ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನು ನಿರಾಶನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ದೇವನನ್ನು ದೂಷಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಒಮ್ಮೆ ಸಾಧಿಸಿದುದನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನ ಬಂದಾಗ ಮತ್ತೆ ತಪಸ್ಸೇ ಉಪಾಯ — ಇದು ಈ ಸರ್ಗದ ಶಿಕ್ಷಣ. ಹೀಗೆ ಎರಡನೆಯ ಬಾರಿಯೂ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ದಾರಿ ತೆರೆಯಿತು. ‘ಸಂವತ್ಸರಗಣಾನ್ ಬಹೂನ್’ (ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾಲದ ವಿಸ್ತಾರ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಪಿತೃಗಳ ಉದ್ಧಾರ ಒಂದೇ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಈ ಕಥೆ ಸಗರ, ಅಂಶುಮಂತ, ದಿಲೀಪ ಎಂಬ ಮೂರು ತಲೆಮಾರುಗಳಲ್ಲಿ ಅಪೂರ್ಣವಾಗಿದ್ದು ನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಆಮೇಲೆ ಹರನು ಗಂಗೆಯನ್ನು ಬಿಂದುಸರೋವರದ ಕಡೆಗೆ ಬಿಟ್ಟನು; ಅವಳು ಬಿಡಲ್ಪಡುತ್ತಿರಲು ಏಳು ಪ್ರವಾಹಗಳು ಹುಟ್ಟಿದವು. ಹ್ಲಾದಿನೀ, ಪಾವನೀ ಮತ್ತು ನಲಿನೀ — ಮಂಗಳಕರ ಜಲವುಳ್ಳ ಈ ಮೂರು ಶುಭ ಗಂಗೆಯರು ಪೂರ್ವ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋದರು. ಸುಚಕ್ಷುಸ್, ಸೀತಾ ಮತ್ತು ಮಹಾನದಿಯಾದ ಸಿಂಧು — ಈ ಮೂರು ಶುಭ ನದಿಗಳು ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋದವು. ಈ ಏಳು ಪ್ರವಾಹಗಳ ವಿಭಾಗ ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ (ವಲ್ಗೇಟ್) ಮಾತ್ರ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಬರೋಡಾದ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಾದರೋ ಈ ವಿಭಾಗ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಭೂಗೋಳದ ಕಥೆ ಇಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಕಥೆಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರುತ್ತದೆ — ಒಂದೇ ನದಿ ಏಳಾಗಿ ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪಾವನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಏಳನೆಯದಾದರೋ ಭಗೀರಥನನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶಿವಜಲಾಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ಇವುಗಳ ಪಾವಿತ್ರ್ಯ ಶಿವಸ್ಪರ್ಶದಿಂದಲೇ ಬಂದುದು, ತಾನಾಗಿ ಅಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಿಂದುಸರೋವರವೇ ಶಿವನು ಅವಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟ ತೀರ್ಥ — ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಆ ಸರೋವರ ಪುಣ್ಯತೀರ್ಥವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಏಳನೆಯದು ಆಗ ಭಗೀರಥನ ರಥವನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿತು. ರಾಜರ್ಷಿ ಭಗೀರಥನು ದಿವ್ಯರಥವನ್ನೇರಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದನು, ಗಂಗೆ ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದಳು. ಆಕಾಶದಿಂದ ಶಂಕರನ ಶಿರಸ್ಸಿಗೆ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಬಂದಳು ಅವಳು; ಅಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಶಬ್ದದೊಂದಿಗೆ ಜಲ ಹರಿಯಿತು. ಮೀನು-ಆಮೆಗಳ ಗುಂಪುಗಳಿಂದಲೂ ಶಿಂಶುಮಾರಗಳ (ಮೊಸಳೆಗಳ) ಗಣಗಳಿಂದಲೂ, ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ ಮತ್ತು ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಜೀವಿಗಳಿಂದ ಭೂಮಿ ಕಂಗೊಳಿಸಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಗಂಗೆಯೊಡನೆ ಅವಳ ಜಲಚರಗಳೂ ಬಂದವು; ಅವತರಣ ಕೇವಲ ಜಲದ್ದಲ್ಲ, ಇಡೀ ಜೀವಲೋಕದ್ದು; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಭೂಮಿ ಅದರಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ, ಕೇವಲ ತೋಯುವುದಿಲ್ಲ. ಗಂಗೆಯ ದಾರಿಯನ್ನು ಮೂರು ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಆಕಾಶ, ಶಂಕರನ ಶಿರಸ್ಸು ಮತ್ತು ಭೂಮಿ; ಇದೇ ಮುಂದೆ ‘ತ್ರಿಪಥಗಾ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಬೀಜ, ಅದನ್ನು ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಆಗ ದೇವರ್ಷಿಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಯಕ್ಷ-ಸಿದ್ಧಗಣಗಳು ಆಕಾಶದಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಇಳಿದ ಅವಳನ್ನು ನೋಡಿದರು. ನಗರಗಳಂತಹ ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿ, ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೆ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆನೆಗಳ ಮೇಲೆ, ತೇಲುವ ವಾಹನಗಳಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದರು. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತವೂ ಉತ್ತಮವೂ ಆದ ಈ ಗಂಗಾವತರಣವನ್ನು ನೋಡಬಯಸಿ ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ದೇವಗಣಗಳು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದರು. ಒಟ್ಟುಗೂಡುತ್ತಿದ್ದ ದೇವಗಣಗಳಿಂದಲೂ ಅವರ ಆಭರಣಗಳ ಕಾಂತಿಯಿಂದಲೂ ಮೋಡವಿಲ್ಲದ ಆಕಾಶ ನೂರು ಸೂರ್ಯರಿರುವಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಮಹೋತ್ಸವದ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಬಿಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭೂಮಿಯ ಒಂದು ಲಾಭ ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಉತ್ಸವವಾಗುತ್ತದೆ; ಭಗೀರಥನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಾಧಿಸಿದುದನ್ನು ನೋಡಲು ದೇವತೆಗಳೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನೆರೆದರು. ‘ದಿದೃಕ್ಷವಃ’ (ನೋಡಬಯಸಿದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಭಾವ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಅವರು ಪೂಜಿಸಲು ಅಲ್ಲ, ವರ ಕೊಡಲು ಅಲ್ಲ, ಕೇವಲ ನೋಡಲು ಬಂದರು; ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನು ಸಾಧಿಸಿದುದು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಆಶ್ಚರ್ಯದ ವಿಷಯ.

ಶಿಂಶುಮಾರಗಳಿಂದಲೂ ಉರಗಗಣಗಳಿಂದಲೂ ಚಂಚಲವಾದ ಮೀನುಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಆಕಾಶ ಚದುರಿದ ಮಿಂಚುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದಂತಾಯಿತು. ಸಾವಿರಾರು ಹನಿಗಳಾಗಿ ಚಿಮ್ಮುತ್ತಿದ್ದ ಬಿಳಿಯ ನೀರಿನ ತುಂತುರುಗಳಿಂದ ಆಕಾಶ ಶರತ್ಕಾಲದ ಮೋಡಗಳಿಂದಲೂ ಹಂಸಗಳ ಹಿಂಡುಗಳಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದಂತಿತ್ತು. ಎಲ್ಲೋ ಅವಳು ಬಹು ವೇಗವಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತಾಳೆ, ಎಲ್ಲೋ ವಕ್ರವಾಗಿ, ಎಲ್ಲೋ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ; ಎಲ್ಲೋ ಬಾಗಿ, ಎಲ್ಲೋ ಉಕ್ಕೇರಿ, ಎಲ್ಲೋ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತಾಳೆ; ಎಲ್ಲೋ ನೀರೇ ನೀರಿಗೆ ಅಪ್ಪಳಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಕವಿ ಒಂದು ಚಲನಚಿತ್ರವನ್ನು ಬಿಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ನದಿಯ ರೂಪ ಸ್ಥಿರವಲ್ಲ, ಕ್ಷಣಕ್ಷಣಕ್ಕೂ ಬದಲಾಗುವಂತಹುದು. ಅಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲ ಉಪಮೆಗಳನ್ನೂ ಆಕಾಶದಿಂದಲೇ ಆರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮಿಂಚು, ಶರತ್ಕಾಲದ ಮೋಡ, ಹಂಸಪಂಕ್ತಿ; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ನದಿ ಭೂಮಿಯ ಮಗಳಲ್ಲ, ದ್ಯುಲೋಕದ ಮಗಳು. ‘ಸಲಿಲೇನೈವ ಸಲಿಲಮ್ ಅಭ್ಯಾಹತಮ್’ (ನೀರೇ ನೀರಿಗೆ ಅಪ್ಪಳಿಸುತ್ತದೆ) ಎಂಬುದೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ಯಾರ ವೇಗವನ್ನು ಶಂಕರನೇ ನಿಗ್ರಹಿಸಿದನೋ ಅವಳು ಈಗ ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ತಡೆಯುತ್ತಾಳೆ.

ಆ ನೀರು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಚಿಮ್ಮಿ ಮತ್ತೆ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದಿತು. ಶಂಕರನ ಶಿರಸ್ಸಿನಿಂದ ಜಾರಿ, ಭೂತಲದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಜಾರಿ, ಆ ನೀರು ಆಗ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿ ಕಲ್ಮಷರಹಿತವಾಗಿ ಕಂಗೊಳಿಸಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಭೂತಲದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಋಷಿಗಣಗಳೂ ಗಂಧರ್ವರೂ ‘ಶಿವನ ಅಂಗದಿಂದ ಬಿದ್ದ ಇದು ಪವಿತ್ರ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ಆ ನೀರನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದ ಮೂಲವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಗಂಗೆಯ ಪಾವಿತ್ರ್ಯ ಹಿಮವಂತನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದರಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಶಿವನ ಅಂಗಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ; ದೇವನು ತಲೆಯಿಂದ ಧರಿಸಿದುದೇ ಲೋಕದ ಶುದ್ಧಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಋಷಿಗಳು ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತಾರೆ ಅಷ್ಟೆ — ಸ್ಪರ್ಶಮಾತ್ರದಿಂದಲೂ ಪಾವಿತ್ರ್ಯ ಸಂಚರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಗಂಗಾಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದ ಮೊದಲ ಪ್ರಮಾಣ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ.

ಶಾಪದಿಂದ ಆಕಾಶದಿಂದ ಭೂತಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದವರು ಅಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿ ಕಲ್ಮಷರಹಿತರಾದರು. ಆ ಶುಭಜಲದಿಂದ ಪಾಪವನ್ನು ತೊಳೆದುಕೊಂಡು, ಶುಭದಿಂದ ಕೂಡಿ, ಅವರು ಮತ್ತೆ ಆಕಾಶವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಸೇರಿದರು. ಹೀಗೆ ಗಂಗಾವತರಣದ ಮೊದಲ ಫಲ ದಾರಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವಳು ಸಗರಪುತ್ರರಿಗಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಬರಲಿಲ್ಲ, ಹೋಗುತ್ತಲೇ ಅನೇಕರನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಪುಣ್ಯದ ಸ್ವಭಾವವೇ ಇದು — ಒಬ್ಬರಿಗಾಗಿ ಆರಂಭಿಸಿದುದು ಕೊನೆಗೆ ಎಲ್ಲರಿಗಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅನುಪಮ ಸಾಮ್ಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಗಂಗೆ ತಾನೇ ಆಕಾಶದಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದಳು, ಇವರೂ ಶಾಪದಿಂದ ಆಕಾಶದಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದವರು; ತಾನೇ ಬಿದ್ದವಳು ಬಿದ್ದವರನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತುವವಳಾದಳು.

ಆ ಹೊಳೆಯುವ ನೀರಿನಿಂದ ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಲೋಕ ಹರ್ಷಿಸಿತು; ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದ ಜನರು ಕಲ್ಮಷರಹಿತರಾದರು. ರಾಜರ್ಷಿ ಭಗೀರಥನು ದಿವ್ಯರಥವನ್ನೇರಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದನು, ಗಂಗೆ ಅವನ ಹಿಂದೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದಳು. ದೇವತೆಗಳು, ಋಷಿಗಣಗಳು, ದೈತ್ಯ-ದಾನವ-ರಾಕ್ಷಸರು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗಂಧರ್ವ-ಯಕ್ಷರು, ಕಿನ್ನರ-ಮಹೋರಗರ ಸಹಿತ ಸರ್ಪಗಳು, ಅಪ್ಸರೆಯರು — ಎಲ್ಲರೂ ಭಗೀರಥನ ರಥವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು; ಜಲಚರಗಳೂ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದವು. ರಾಜಾ ಭಗೀರಥನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೋ ಅಲ್ಲಿಗೇ ಸರ್ವಪಾಪನಾಶಿನಿಯೂ ಯಶಸ್ವಿನಿಯೂ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಳೂ ಆದ ಗಂಗೆ ಹೋದಳು — ಇದೇ ‘ಭಾಗೀರಥಿ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಸಾರ್ಥಕತೆ. ‘ಯತೋ ಭಗೀರಥೋ ರಾಜಾ ತತೋ ಗಂಗಾ’ (ರಾಜಾ ಭಗೀರಥನು ಎಲ್ಲಿಯೋ ಗಂಗೆ ಅಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಸಾಲೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ — ನದಿ ತಾನಾಗಿ ದಾರಿಯನ್ನು ಆರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಶುದ್ಧನಾದ ಪುರುಷನ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ.

ಆಗ ಅದ್ಭುತಕರ್ಮಿಯಾದ ಜಹ್ನುವಿನ ಯಜ್ಞ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು; ಗಂಗೆ ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಯಜ್ಞಶಾಲೆಯನ್ನು ಮುಳುಗಿಸಿದಳು. ಅವಳ ಆ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ತಿಳಿದು ಜಹ್ನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಗಂಗೆಯ ಎಲ್ಲ ನೀರನ್ನೂ ಪರಮಾದ್ಭುತವಾಗಿ ಕುಡಿದುಬಿಟ್ಟನು. ‘ಅವಲೇಪಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ’ (ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ತಿಳಿದು) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯ ಬಾರಿ ಆವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ಶಿವ, ಈಗ ಜಹ್ನು; ಒಂದೇ ದೋಷವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ನಿಗ್ರಹಿಸಲಾಯಿತು. ಗಂಗೆಯ ವೇಗ ಮಹತ್ತಾದುದು, ಆದರೆ ತಪಸ್ವಿಯ ಸಂಕಲ್ಪ ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮಹತ್ತಾದುದು — ಎಂದು ಈ ಕಥೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಗಂಗೆಯ ಕೊನೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆ — ಸಾಗರದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಅವಳ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಯಾದುದು ಪರ್ವತವಲ್ಲ, ಮಾನವನ ಯಜ್ಞಭೂಮಿ; ಧರ್ಮದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವೇ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ.

ಆಮೇಲೆ ಗಂಧರ್ವರ ಸಹಿತ ದೇವತೆಗಳೂ ಋಷಿಗಳೂ ಬಹಳ ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡು ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ಜಹ್ನುವನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರು, ಗಂಗೆಯನ್ನು ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಮಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದರು. ಅದರಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಪ್ರಭು ಅವಳನ್ನು ತನ್ನ ಕಿವಿಗಳಿಂದಲೇ ಹೊರಬಿಟ್ಟನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಗಂಗೆಯನ್ನು ‘ಜಹ್ನುಸುತೆ’ ಎಂದೂ ‘ಜಾಹ್ನವಿ’ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಹೆಸರಿನ ನಿರ್ವಚನದ ಸಂದರ್ಭ ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠದ (ವಲ್ಗೇಟ್) ವಿಶೇಷ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಕಥೆ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಹೆಸರಿನ ಕಥೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಇತಿಹಾಸ — ಜನರು ‘ಜಾಹ್ನವಿ’ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಿದಾಗ ಅದರೊಂದಿಗೆ ಕ್ಷಮೆಯ ಕಥೆಯೂ ಸ್ಮರಣೆಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಸಂಧಾನದ ಉಪಾಯವನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ದೇವತೆಗಳು ಜಹ್ನುವನ್ನು ಗದರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಗಂಗೆಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಅವಳನ್ನು ಅವನ ಮಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ವಿರೋಧ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದಾಗಲೇ ಅದು ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮತ್ತೆ ಗಂಗೆ ಭಗೀರಥನ ರಥವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾ ಸಾಗಿದಳು; ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಳಾದ ಅವಳು ಸಾಗರವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಆ ಕಾರ್ಯದ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ರಸಾತಳವನ್ನು ಸೇರಿದಳು. ರಾಜರ್ಷಿ ಭಗೀರಥನೂ ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ದು ಭಸ್ಮವಾಗಿದ್ದ ತನ್ನ ಪಿತಾಮಹರನ್ನು ಕಂಡನು, ಮೂರ್ಛೆಹೋದನು. ಆಮೇಲೆ ಉತ್ತಮವಾದ ಗಂಗಾಜಲ ಆ ಭಸ್ಮರಾಶಿಯನ್ನು ತೋಯಿಸಿತು; ಅವರು ಪಾಪದಿಂದ ಶುದ್ಧರಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆದರು. ಹೀಗೆ ಸಗರನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಅಂಶುಮಂತ-ದಿಲೀಪರಿಂದ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳದಿದ್ದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಭಗೀರಥನು ಸಾಧಿಸಿದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸರ್ಗದ ‘ಗಂಗಾವತರಣ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಸಾರ್ಥಕ. ‘ಗತಚೇತನಃ’ (ಮೂರ್ಛೆಹೋದನು) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಕರುಣಾಜನಕ — ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದವನು ಸಿದ್ಧಿಯ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಮೂರ್ಛಿತನಾದನು; ಫಲವನ್ನು ಕಂಡು ಹರ್ಷ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಶೋಕ ಬರುತ್ತದೆ — ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದು ಬೂದಿ ಮಾತ್ರ, ಪುರುಷರಲ್ಲ. ಆದರೆ ಆಮೇಲೆ ಆ ಜಲವೇ ಆ ಬೂದಿಯನ್ನು ತೋಯಿಸುತ್ತದೆ, ಅವರು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ನಲವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೂಂಕಾರದಿಂದ ಆರಂಭವಾದುದು ಇಲ್ಲಿ ಜಲದಿಂದ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಬಂದು ಭಗೀರಥನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ, ಗಂಗೆಯ ತ್ರಿಪಥಗಾತ್ವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

മുൻസർഗത്തിൽ ബ്രഹ്മാവ് ഭഗീരഥനോടു പറഞ്ഞു — ഗംഗയുടെ പതനം ഭൂമി സഹിക്കുകയില്ല, അതിനാൽ അവളെ ധരിക്കാൻ ഹരനെത്തന്നെ നിയോഗിക്കണം എന്ന്. ആ ദേവദേവൻ പോയപ്പോൾ ഭഗീരഥൻ കാൽവിരൽത്തുമ്പുകൊണ്ടു മാത്രം ഭൂമിയെ അമർത്തിനിന്ന് ഒരു വർഷം ശങ്കരനെ ഉപാസിച്ചു. വർഷം പൂർത്തിയായപ്പോൾ സർവലോകനമസ്കൃതനായ ഉമാപതിയും പശുപതിയുമായവൻ രാജാവിനോടു പറഞ്ഞു: ‘നരശ്രേഷ്ഠാ, ഞാൻ നിന്നിൽ പ്രസന്നനാണ്, നിനക്കു പ്രിയമായതു ചെയ്യും; പർവതരാജപുത്രിയെ ഞാൻ ശിരസ്സിൽ ധരിക്കും.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — തപസ്സിന്റെ ഫലം ബലംകൊണ്ടല്ല, പ്രസാദംകൊണ്ടാണ് ലഭിക്കുന്നത്. ഒറ്റ കാൽവിരലിൽ നിന്ന് ഒരു വർഷം കഴിച്ച രാജാവിന്റെ നിശ്ചയമാണ് ശിവനെ വശത്താക്കുന്നത്; വരം ആ നിശ്ചയത്തിന്റെ പ്രതിധ്വനി മാത്രം. ശിവന്റെ വചനം ഇവിടെ അതീവ സംക്ഷിപ്തമാണ് — ചോദ്യമില്ല, പരീക്ഷയില്ല; ‘ഞാൻ നിന്നിൽ പ്രസന്നനാണ്’ എന്നത്രമാത്രംകൊണ്ട് മൂന്നു തലമുറകളുടെ ചിരകാലപ്രയത്നം ഫലിക്കുന്നു.

പിന്നെ സർവലോകനമസ്കൃതയായ ഹിമവാന്റെ മൂത്ത പുത്രി അതിമഹത്തായ രൂപം കൈക്കൊണ്ട്, ദുസ്സഹമായ വേഗത്തോടെ ആകാശത്തുനിന്ന് ശിവന്റെ മംഗളമായ ശിരസ്സിൽ പതിച്ചു. പതിക്കുമ്പോൾ അവളുടെ മനസ്സിൽ ഗർവം ഉദിച്ചു; അത്യന്തം ദുർധരയായ ആ ദേവി ഒന്നു ചിന്തിച്ചു. ഇവിടെ കവി സൂക്ഷ്മമായ ഒന്നു കാണിക്കുന്നു — മഹത്ത്വം സ്വന്തം മഹത്ത്വം ഓർക്കുമ്പോൾത്തന്നെ പതനത്തിന്റെ വിത്തു വിതയ്ക്കുന്നു. ശിവശിരസ്സിൽ പതിക്കാനുള്ള വരം അവൾക്കു ലഭിച്ചു; എന്നാൽ ആ വരത്തെ അവൾ പ്രസാദമായല്ല, മത്സരമായാണ് സ്വീകരിക്കുന്നത്. ‘അതിമഹത്തായ രൂപം കൈക്കൊണ്ട്’ എന്നതും ശ്രദ്ധിക്കണം — രൂപം വർധിപ്പിക്കാൻ അവൾതന്നെ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; വേഗവും അവൾതന്നെ ദുസ്സഹമാക്കി. സ്വേച്ഛയാൽ വർധിപ്പിച്ചതുതന്നെ അവളെ ബന്ധിക്കുന്നു. ഇതുതന്നെയാണ് അടുത്ത ശ്ലോകങ്ങളിൽ വർഷങ്ങളോളം നീളുന്ന അവളുടെ ജടാബന്ധനത്തിന്റെ മൂലകാരണം.

അവൾ ചിന്തിച്ചു: ‘പ്രവാഹത്താൽ ശങ്കരനെയും കൊണ്ട് ഞാൻ പാതാളത്തിലേക്കു കടക്കും.’ അവളുടെ ആ അഹങ്കാരം അറിഞ്ഞ് ഭഗവാൻ ഹരൻ കുപിതനായി; ത്രിനയനൻ അപ്പോൾ അവളെ മറച്ചുകളയാൻ നിശ്ചയിച്ചു. പുണ്യവതിയായ അവൾ രുദ്രന്റെ പുണ്യമായ ശിരസ്സിൽ പതിച്ച്, ഹിമവാനുതുല്യമായ ജടാമണ്ഡലഗുഹയിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഏറെ ശ്രമിച്ചിട്ടും അവൾക്ക് ഒരുവിധത്തിലും ഭൂമിയിലെത്താൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ഇതിൽനിന്നറിയാം — ധരിക്കുന്നവനാണ് നിയന്താവ്; ധരിക്കപ്പെടുന്നതിന്റെ ഗർവം ധരിക്കുന്നവന്റെ സങ്കല്പമാത്രത്താൽ ശമിക്കുന്നു. ശാപമില്ല, ആയുധമില്ല, യുദ്ധമില്ല — ഒരു നിശ്ചയം മാത്രം; അത്രകൊണ്ടുതന്നെ മഹാനദി തടയപ്പെട്ടു. ‘ഹിമവാനുതുല്യമായ ജടാമണ്ഡലഗുഹയിൽ’ എന്ന ഉപമയും അർഥവത്താണ് — ഹിമവാന്റെ പുത്രി ഹിമവാനുതുല്യമായ ഇടത്തുതന്നെ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടു; പിതൃഗൃഹത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടവൾ പിതാവിനു തുല്യമായ ഒരു കാരാഗൃഹത്തിൽത്തന്നെ അകപ്പെട്ടു.

അവൾക്കു പുറത്തുകടക്കാനായതേയില്ല; ജടാമണ്ഡലത്താൽ പൂർണമായി മൂടപ്പെട്ട ആ ദേവി അനേകം വർഷസമൂഹങ്ങൾ അവിടെത്തന്നെ ചുറ്റിത്തിരിഞ്ഞു. അവളെ അവിടെ വീണ്ടും കണ്ട ഭഗീരഥൻ പരമമായ തപസ്സു കൈക്കൊണ്ടു; ആ തപസ്സാൽ അദ്ദേഹം ശിവനെ അത്യന്തം സന്തോഷിപ്പിച്ചു. ഇവിടെ ഭഗീരഥന്റെ ലക്ഷണം തെളിയുന്നു — അദ്ദേഹം നിരാശനാകുന്നില്ല, ദേവനെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നുമില്ല; ഒരിക്കൽ സാധിച്ചത് വീണ്ടും സാധിക്കുന്നു. കാര്യസിദ്ധിയിൽ വിഘ്നം വരുമ്പോൾ വീണ്ടും തപസ്സുതന്നെ ഉപായം — ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ പാഠം. ഇങ്ങനെ രണ്ടാമതും തപസ്സിനാൽത്തന്നെ വഴി തുറക്കപ്പെട്ടു. ‘അനേകം വർഷസമൂഹങ്ങൾ’ എന്ന പദത്താൽ കാലത്തിന്റെ വിസ്തൃതി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — പിതൃക്കളുടെ ഉദ്ധാരം ഒരൊറ്റ പ്രയത്നംകൊണ്ടു സിദ്ധിക്കുന്നില്ല; ഈ കഥ സഗരൻ, അംശുമാൻ, ദിലീപൻ എന്നീ മൂന്നു തലമുറകളിൽ അപൂർണമായി, നാലാമത്തേതിൽ മാത്രം പൂർണതയിലെത്തുന്നു.

പിന്നെ ഹരൻ ഗംഗയെ ബിന്ദുസരസ്സിലേക്കു വിട്ടു; അവളെ വിട്ടപ്പോൾ ഏഴു പ്രവാഹങ്ങൾ ഉണ്ടായി. ഹ്ലാദിനി, പാവനി, നളിനി — മംഗളജലമുള്ള ശുഭകളായ ഈ മൂന്നു ഗംഗകൾ കിഴക്കേ ദിക്കിലേക്കു പോയി. സുചക്ഷുസ്സ്, സീത, മഹാനദിയായ സിന്ധു — ശുഭകളായ ഈ മൂന്നും പടിഞ്ഞാറേ ദിക്കിലേക്കു പോയി. ഈ സപ്തസ്രോതോവിഭാഗം പ്രചലിതപാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റ്) മാത്രമേ കാണുന്നുള്ളൂ, ബറോഡയിലെ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; പുരാണങ്ങളിലാകട്ടെ ഈ വിഭാഗം സുപ്രസിദ്ധമാണ്. ഭൂമിശാസ്ത്രത്തിന്റെ കഥ ഇവിടെ ധർമകഥയോടു ചേരുന്നു — ഒരു നദി ഏഴായി പിരിഞ്ഞ് ഭൂമി മുഴുവൻ പവിത്രമാക്കുന്നു; ഏഴാമത്തേതോ ഭഗീരഥനെത്തന്നെ പിന്തുടരുന്നു. ‘ശിവജലാഃ’ (മംഗളജലമുള്ളവ) എന്ന വിശേഷണത്താൽ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — ഇവയുടെ പവിത്രത ശിവസ്പർശത്താൽ വന്നതാണ്, സ്വതേയുള്ളതല്ല. ശിവൻ അവളെ വിട്ടയച്ച ആ തീർഥമാണ് ബിന്ദുസരസ്സ് — അതുകൊണ്ടുതന്നെ ആ സരസ്സ് പുണ്യതീർഥമായി പ്രസിദ്ധം.

അവയിൽ ഏഴാമത്തേത് അപ്പോൾ ഭഗീരഥന്റെ രഥത്തെ പിന്തുടർന്നു. ദിവ്യരഥത്തിലേറിയ മഹാതേജസ്വിയായ രാജർഷി ഭഗീരഥൻ മുന്നിൽ പോയി; ഗംഗ അദ്ദേഹത്തെ പിന്തുടർന്നു. ആകാശത്തുനിന്നു ശങ്കരശിരസ്സിലേക്കും അവിടെനിന്നു ഭൂമിയിലേക്കും അവൾ വന്നു; അവിടെ തീവ്രമായ ശബ്ദത്തോടെ ജലം ഒഴുകിനീങ്ങി. വീണുകൊണ്ടിരിക്കുന്നതും വീണുകഴിഞ്ഞതുമായ മത്സ്യകച്ഛപക്കൂട്ടങ്ങളോടും ശിംശുമാരഗണങ്ങളോടുമൊപ്പം ഭൂമി ശോഭിച്ചു. ഗംഗയോടൊപ്പം അവളുടെ ജലജീവികളും വന്നു എന്നതു ശ്രദ്ധിക്കണം — അവതരണം ജലത്തിന്റേതു മാത്രമല്ല, സമഗ്രമായ ജീവലോകത്തിന്റേതുമാണ്; അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഭൂമി അതിനാൽ നനയുക മാത്രമല്ല, ശോഭിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. മൂന്നു സ്ഥാനങ്ങളിലൂടെ ഗംഗയുടെ വഴി പറയപ്പെട്ടു — ആകാശം, ശങ്കരശിരസ്സ്, ഭൂമി; ഇതുതന്നെയാണ് പിന്നീട് ‘ത്രിപഥഗാ’ എന്ന പേരിന്റെ വിത്ത്; നാല്പത്തിനാലാം സർഗത്തിൽ ബ്രഹ്മാവ് അതു വ്യക്തമാക്കുന്നു.

പിന്നെ ദേവർഷികളും ഗന്ധർവന്മാരും യക്ഷസിദ്ധഗണങ്ങളും ആകാശത്തുനിന്നു ഭൂമിയിലേക്കു വന്ന അവളെ നോക്കിക്കണ്ടു. നഗരാകാരമുള്ള വിമാനങ്ങളിലും കുതിരകളിലും ശ്രേഷ്ഠഗജങ്ങളിലും ഊഞ്ഞാൽവിമാനങ്ങളിലുമായി ദേവതകൾ അവിടെ നിലകൊണ്ടു. ലോകത്തിൽ അദ്ഭുതവും ഉത്തമവുമായ ഗംഗാവതരണം കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ച് അമിതതേജസ്വികളായ ദേവഗണങ്ങൾ ഒത്തുകൂടി. ഒത്തുചേരുന്ന ദേവഗണങ്ങളാലും അവരുടെ ആഭരണങ്ങളുടെ തേജസ്സാലും മേഘമില്ലാത്ത ആകാശം നൂറു സൂര്യന്മാരുള്ളതുപോലെ ശോഭിച്ചു. ഇവിടെ കവി ഒരു മഹോത്സവത്തിന്റെ ചിത്രം വരയ്ക്കുന്നു — ഭൂമിയുടെ ഒരു ലാഭം മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും ഉത്സവമാകുന്നു; ഭഗീരഥൻ തപസ്സാൽ സാധിച്ചതു കാണാൻ ദേവന്മാരും ആകാശത്ത് ഒത്തുകൂടി. ‘ദിദൃക്ഷവഃ’ (കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ചവർ) എന്ന പദത്താൽ ദേവന്മാരുടെ ഭാവം വ്യക്തമാണ് — പൂജിക്കാനോ വരം നൽകാനോ അല്ല, കാണാൻ മാത്രമാണ് അവർ വന്നത്; ഒരു മനുഷ്യൻ സാധിച്ചത് ദേവന്മാർക്കുപോലും ആശ്ചര്യവിഷയമായി.

ശിംശുമാരങ്ങളാലും നാഗഗണങ്ങളാലും ചഞ്ചലമായ മീനുകളാലും നിറഞ്ഞ ആകാശം ചിതറിയ മിന്നൽപ്പിണരുകളാൽ എന്നപോലെയായി. ആയിരമായി ചിതറുന്ന വെളുത്ത ജലധാരകളാൽ ആകാശം ശരത്കാലമേഘങ്ങളാലെന്നപോലെയും അരയന്നക്കൂട്ടങ്ങളാലെന്നപോലെയും നിറഞ്ഞു. ചിലയിടത്ത് അവൾ അതിവേഗം പോകുന്നു, ചിലയിടത്ത് വളഞ്ഞ്, ചിലയിടത്ത് നീണ്ടുനിവർന്ന്; ചിലയിടത്ത് താഴ്ന്ന്, ചിലയിടത്ത് ഉയർന്നുപൊങ്ങി, ചിലയിടത്ത് പതുക്കെപ്പതുക്കെ; ചിലയിടത്ത് ജലംതന്നെ ജലത്തിൽ തട്ടിത്തെറിക്കുന്നു. ഈ ഉപമകളാൽ കവി ഒരു ഗതിചിത്രം വരയ്ക്കുന്നു — നദിയുടെ രൂപം സ്ഥിരമല്ല, ഓരോ നിമിഷവും മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നതാണ്. മാത്രമല്ല, എല്ലാ ഉപമകളും ആകാശത്തുനിന്നുതന്നെ എടുത്തതാണ് — മിന്നൽ, ശരത്കാലമേഘം, അരയന്നനിര; കാരണം ഈ നദി ഭൂമിയുടെയല്ല, സ്വർഗലോകത്തിന്റെ പുത്രിയാണ്. ‘ജലംതന്നെ ജലത്തിൽ തട്ടിത്തെറിക്കുന്നു’ എന്നതും സൂക്ഷ്മമാണ് — ശങ്കരൻ വേഗം നിയന്ത്രിച്ചവൾ ഇപ്പോൾ സ്വയം തന്നെത്തന്നെ തട്ടിത്തെറിപ്പിക്കുന്നു.

ആ ജലം വീണ്ടും വീണ്ടും മുകളിലേക്കുയർന്ന് വീണ്ടും ഭൂമിയിൽ പതിച്ചു. ശങ്കരശിരസ്സിൽനിന്നു വീണ്, ഭൂതലത്തിൽ വീണ്ടും വീണ ആ ജലം അപ്പോൾ നിർമലവും കളങ്കരഹിതവുമായി ശോഭിച്ചു. അവിടെ ഭൂതലവാസികളായ ഋഷിഗണങ്ങളും ഗന്ധർവന്മാരും ‘ശിവന്റെ ശരീരത്തിൽനിന്നു വീണ ഇതു പവിത്രമാണ്’ എന്നു കരുതി ആ ജലം സ്പർശിച്ചു. ഇവിടെ മാഹാത്മ്യത്തിന്റെ മൂലം പറയപ്പെടുന്നു — ഗംഗയുടെ പവിത്രത ഹിമവാനിൽനിന്നുള്ള ജനനത്താൽ മാത്രമല്ല, ശിവാംഗസ്പർശത്താലുമാണ്; ദേവൻ ശിരസ്സിൽ ധരിച്ചതുതന്നെ ലോകത്തിന്റെ ശുദ്ധിക്കു കാരണമാകുന്നു. ഋഷിമാർ സ്നാനം ചെയ്യുന്നില്ല, സ്പർശിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു — സ്പർശമാത്രത്താൽപോലും പവിത്രത പകരുന്നു എന്ന ഗംഗാമാഹാത്മ്യത്തിന്റെ ആദ്യപ്രമാണം ഇവിടെത്തന്നെ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു.

ശാപത്താൽ ആകാശത്തുനിന്നു ഭൂതലത്തിലേക്കു വീണവർ അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് കളങ്കരഹിതരായി. ആ ശുഭജലത്താൽ പാപം കഴുകിക്കളഞ്ഞ് ശുഭം നേടിയ അവർ വീണ്ടും ആകാശത്തിലേക്കു കടന്ന് തങ്ങളുടെ ലോകങ്ങൾ പ്രാപിച്ചു. ഇങ്ങനെ ഗംഗാവതരണത്തിന്റെ ആദ്യഫലം വഴിയിൽത്തന്നെ കാണുന്നു — അവൾ സഗരപുത്രന്മാർക്കുവേണ്ടി മാത്രമല്ല വന്നത്; പോകുന്ന വഴിയിൽത്തന്നെ അനേകരെ ഉദ്ധരിക്കുന്നു. പുണ്യത്തിന്റെ സ്വഭാവം ഇതാണ് — ഒരാൾക്കുവേണ്ടി ആരംഭിച്ചത് ഒടുവിൽ എല്ലാവർക്കുംവേണ്ടിയുള്ളതാകുന്നു. ഇവിടെ അനുപമമായ ഒരു സാമ്യവും കാണുന്നു — ഗംഗ സ്വയം ആകാശത്തുനിന്നു ഭൂമിയിലേക്കു പതിച്ചു; ഇവരും ശാപത്താൽ ആകാശത്തുനിന്നു ഭൂമിയിലേക്കു പതിച്ചവരാണ്; സ്വയം പതിച്ചവൾതന്നെ പതിതരെ ഉയർത്തുന്നവളായി.

പ്രകാശിക്കുന്ന ആ ജലത്താൽ ആഹ്ലാദിച്ച ലോകം സന്തോഷിച്ചു; ഗംഗയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത ജനം കളങ്കരഹിതരായി. ദിവ്യരഥത്തിലേറിയ രാജർഷി ഭഗീരഥൻ മുന്നിൽ പോയി; ഗംഗ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പിന്നാലെ ചെന്നു. ദേവന്മാരും ഋഷിഗണങ്ങളും ദൈത്യദാനവരാക്ഷസരും ഗന്ധർവയക്ഷശ്രേഷ്ഠരും കിന്നരന്മാരോടും മഹോരഗങ്ങളോടുംകൂടി സർപ്പങ്ങളും അപ്സരസ്സുകളും ഭഗീരഥന്റെ രഥത്തെ പിന്തുടർന്ന് സന്തോഷത്തോടെ ഗംഗയെ അനുഗമിച്ചു; ജലജീവികളും അങ്ങനെതന്നെ. ഭഗീരഥരാജാവ് ഏതു വഴിക്കു പോകുന്നുവോ, ആ വഴിക്കുതന്നെ സർവപാപനാശിനിയും യശസ്വിനിയും നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയുമായ ഗംഗ പോയി — ഇതാണ് ‘ഭാഗീരഥി’ എന്ന പേരിന്റെ അർഥവത്ത. ‘ഭഗീരഥരാജാവ് എവിടെയോ അവിടെ ഗംഗ’ എന്ന വരിയാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം — നദി സ്വയം വഴി തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നില്ല, തപസ്സാൽ ശുദ്ധനായ പുരുഷന്റെ സങ്കല്പത്തെത്തന്നെ പിന്തുടരുന്നു.

അപ്പോൾ അദ്ഭുതകർമാവായ ജഹ്നുവിന്റെ യജ്ഞം നടന്നുകൊണ്ടിരുന്നു; ഗംഗ ആ മഹാത്മാവിന്റെ യജ്ഞശാലയെ മുക്കിക്കളഞ്ഞു. അവളുടെ ആ അഹങ്കാരം അറിഞ്ഞ് ജഹ്നു കുപിതനായി, അത്യദ്ഭുതമായി ഗംഗയുടെ ജലം മുഴുവൻ കുടിച്ചു. ‘അഹങ്കാരം അറിഞ്ഞ്’ എന്ന പദം ഇവിടെ രണ്ടാമതും ആവർത്തിക്കുന്നു എന്നു ശ്രദ്ധിക്കണം — ആദ്യം ശിവൻ, ഇപ്പോൾ ജഹ്നു; ഒരേ ദോഷം രണ്ടുതവണ നിഗ്രഹിക്കപ്പെട്ടു. ഗംഗയുടെ വേഗം മഹത്താണ്; എന്നാൽ തപസ്വിയുടെ സങ്കല്പം അതിലും മഹത്താണ് — ഈ കഥ വീണ്ടും വീണ്ടും പറയുന്നത് ഇതാണ്. ഇതാണ് ഗംഗയുടെ അവസാനപരീക്ഷ — സമുദ്രത്തിലേക്കുള്ള വഴിയിൽ തടസ്സം പർവതമല്ല, മനുഷ്യന്റെ യജ്ഞഭൂമിയാണ്; ധർമത്തിന്റെ വഴിയിൽ ധർമംതന്നെ തടസ്സമായി നിൽക്കുന്നു.

പിന്നെ ഗന്ധർവന്മാരോടുകൂടിയ ദേവന്മാരും ഋഷിമാരും ഏറെ വിസ്മയിച്ച് പുരുഷശ്രേഷ്ഠനും മഹാത്മാവുമായ ജഹ്നുവിനെ പൂജിച്ചു; ഗംഗയെ ആ മഹാത്മാവിന്റെ പുത്രിയാക്കുകയും ചെയ്തു. അതിൽ സന്തുഷ്ടനായ മഹാതേജസ്വിയായ ആ പ്രഭു ചെവികളിലൂടെ അവളെ പുറത്തുവിട്ടു. അതിനാൽ ഗംഗ ‘ജഹ്നുസുത’ എന്നും ‘ജാഹ്നവി’ എന്നും വിളിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ നാമനിർവചനസന്ദർഭം പ്രചലിതപാഠത്തിന്റെ (വൾഗേറ്റിന്റെ) പ്രത്യേകതയാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഈ കഥ തീരെയില്ല. പേരിന്റെ കഥതന്നെയാണ് ഇവിടെ ചരിത്രം — ‘ജാഹ്നവി’ എന്ന് ഓർക്കുമ്പോൾ അതോടൊപ്പം ക്ഷമയുടെ കഥയും ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു. സന്ധിയുടെ ഉപായവും ഇവിടെ ചിന്തിക്കേണ്ടതാണ് — ദേവന്മാർ ജഹ്നുവിനെ ശകാരിക്കുന്നില്ല, ഗംഗയെ നിന്ദിക്കുന്നുമില്ല; അവർ അവളെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രിയാക്കുന്നു. വിരോധം ബന്ധമായി പരിണമിക്കുമ്പോഴാണ് അതു ശമിക്കുന്നത്.

വീണ്ടും ഗംഗ ഭഗീരഥന്റെ രഥത്തെ പിന്തുടർന്നു പോയി; നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ അവൾ സമുദ്രത്തിലെത്തി; ആ കർമത്തിന്റെ സിദ്ധിക്കായി രസാതലത്തിലേക്കും ചെന്നു. രാജർഷിയായ ഭഗീരഥനും പ്രയത്നപൂർവം ഗംഗയെയും കൊണ്ടുചെന്ന് ഭസ്മമായ പിതാമഹന്മാരെ കണ്ടു; ബോധമറ്റു വീണു. പിന്നെ ഉത്തമമായ ഗംഗാജലം ആ ഭസ്മക്കൂമ്പാരത്തെ നനച്ചു; അവർ പാപം നീങ്ങി സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു. ഇങ്ങനെ സഗരൻ ആരംഭിച്ച്, അംശുമാനും ദിലീപനും പൂർത്തിയാക്കാതിരുന്ന പ്രതിജ്ഞ ഭഗീരഥൻ സാധിച്ചു; അതിനാൽ ഈ സർഗത്തിന് ‘ഗംഗാവതരണം’ എന്ന പേര് അർഥവത്താണ്. ‘ഗതചേതനൻ’ (ബോധമറ്റവൻ) എന്ന പദം ഇവിടെ അതീവ കരുണമാണ് — അനേകായിരം വർഷം തപസ്സു ചെയ്തവൻ സിദ്ധിയുടെ നിമിഷത്തിൽത്തന്നെ മൂർച്ഛിച്ചു; ഫലം കണ്ടപ്പോൾ ഹർഷമല്ല, ശോകമാണ് വരുന്നത് — കാരണം അവിടെ കാണുന്നതു ഭസ്മം മാത്രം, പുരുഷന്മാരല്ല. എന്നാൽ പിന്നാലെ ജലം ആ ഭസ്മത്തെത്തന്നെ നനയ്ക്കുന്നു; അവർ സ്വർഗം പ്രാപിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ നാല്പതാം സർഗത്തിൽ ഹുങ്കാരത്താൽ ആരംഭിച്ചത് ഇവിടെ ജലത്താൽ സമാപിക്കുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ബ്രഹ്മാവ് വന്ന് ഭഗീരഥനെ പ്രശംസിക്കുകയും ഗംഗയുടെ ത്രിപഥഗാത്വം പറയുകയും ചെയ്യുന്നു.

In the last sarga Brahmā had told Bhagīratha that the earth could not bear the Gaṅgā's fall, and that Hara alone should be engaged to hold her. When the god of gods had gone, Bhagīratha pressed down the earth with the tip of his great toe and, standing so, worshipped Śaṅkara for a whole year. When the year was complete, Umā's lord Paśupati, to whom all the worlds bow, said to the king: "I am pleased with you, best of men, and I will do what you wish: I will bear the daughter of the king of mountains on my head." Notice that the fruit of austerity is gained not by force but by grace. The resolve of a king who stood on one toe for a year is what won Śiva over; the boon is only the echo of that resolve. And Śiva's words here are very brief, no question and no test; with "I am pleased with you" alone, the long labour of three generations began to bear fruit.

Then the eldest daughter of Himavān, whom all the worlds revere, took on an enormous form, gathered an unbearable force, and fell from the sky onto Śiva's auspicious head. As she fell, pride rose in her heart, and the goddess, whom none could hold, thought to herself. The poet shows something subtle: when greatness dwells on its own greatness, it sows the seed of its fall. She had been granted the favour of falling on Śiva's head, but she took it not as a grace but as a contest. And it was she who chose to swell her form and make her force unbearable; what she enlarged by her own will was what bound her. This is the root of her being held in his locks for years on end.

She thought: "I will sweep Śaṅkara up in my current and carry him down into Pātāla." Knowing her arrogance, the blessed Hara grew angry, and the three-eyed god resolved to make her vanish. The holy river fell on Rudra's holy head, into the cavern of his matted locks, vast as the Himālaya, and try as she might she could find no way at all to reach the earth. So we learn that the one who holds is the one who rules; the pride of what is held is quelled by the mere resolve of the holder. No curse, no weapon, no battle; he simply made up his mind, and the great river was held fast. The comparison to the Himālaya fits too: the daughter of the Himālaya was bound in a place like the Himālaya, and she who had left her father's house found herself imprisoned in her father's likeness.

She found no way out; enclosed on every side by the mass of his locks, the goddess wandered there for many years. Seeing her held there, Bhagīratha once more undertook the highest austerity, and by it he pleased Śiva utterly. Here Bhagīratha's character shines: he does not despair, nor blame the god, but achieves again what he had achieved once. When an obstacle arises on the way to success, austerity again is the remedy; that is the lesson of this sarga, and for the second time it was austerity that opened the way. The many years show how long it took; the rescue of the ancestors is not accomplished by one effort, and the story, left unfinished by Sagara, Aṃśumān and Dilīpa, is completed only in the fourth generation.

Then Hara released the Gaṅgā toward Lake Bindu, and as she was let go she became seven streams. Hlādinī, Pāvanī and Nalinī, three auspicious Gaṅgās with blessed waters, went to the east; Sucakṣu, Sītā and the great river Sindhu, three more, went to the west. Here the story of the land meets the story of dharma: one river becomes seven and purifies the whole earth, while the seventh follows Bhagīratha. Their waters are called blessed, the poet suggests, because their holiness came from Śiva's touch, not from themselves. And Lake Bindu, where Śiva released her, is renowned for that reason as a holy place.

The seventh of them followed Bhagīratha's chariot. The royal sage mounted his celestial chariot and went ahead in his splendour, and the Gaṅgā followed him. From the sky she came to Śaṅkara's head and from there down to the earth, and her waters spread out, heralded by a fierce roar, with shoals of fish and turtles and schools of porpoises, and with these creatures falling and fallen the earth shone. Notice that the Gaṅgā's water creatures came down with her: this was a descent not only of water but of a whole world of life, which is why the earth was adorned by it, not merely watered. Three places are named on her path, the sky, Śaṅkara's head and the earth; this is the seed of her name "of three paths", which Brahmā will explain in the forty-fourth sarga.

Then the gods, seers and gandharvas, the yakṣas and hosts of siddhas watched her coming from sky to earth. The gods took their places there in flying chariots as large as cities, on horses and the finest elephants, and on floating vehicles. Longing to see this most wonderful thing in the world, the supreme descent of the Gaṅgā, hosts of gods of boundless might gathered, and with the gods streaming down and the brilliance of their ornaments, the cloudless sky shone as if a hundred suns had risen. The poet paints a great festival: one gain for the earth became a celebration for the three worlds, and even the gods gathered in the sky to see what Bhagīratha had achieved by austerity. "Longing to see" makes the gods' feeling clear: they came not to worship or grant boons but simply to watch; what one man had achieved was a marvel even to the gods.

With porpoises, troops of serpents and darting fish, the sky looked as if lightning had been scattered across it. With white surges of water flung apart a thousandfold, the sky seemed strewn with autumn clouds or with flights of swans. Here she ran very swiftly, here she wound, here she stretched wide; here she dipped, here she was flung upward, here she went slowly on, and here her own water struck against water. With these images the poet draws a picture of motion: the river's shape is never still but changes every moment. All the images are taken from the sky, lightning, autumn clouds, lines of swans, because this river is a daughter of heaven, not of earth. "Water struck against water" is subtle too: she whose force was held back by Śaṅkara now dashes against herself.

The water leapt again and again into the air and fell back to the earth. Fallen from Śaṅkara's head and fallen again upon the ground, it shone clear and free of every stain. The hosts of seers and gandharvas who live on earth touched that water, saying, "This has fallen from the body of Bhava, Śiva; it is holy." Here the source of her greatness is told: the Gaṅgā's holiness comes not only from her birth in the Himālaya but from the touch of Śiva's body; what the god bore on his head becomes the means of the world's purification. And the sages did not bathe but only touched it; that even a touch conveys purity is the first proof of the Gaṅgā's greatness, established right here.

Those who had fallen from the sky to earth through a curse bathed there and were freed of their stain. Their sins washed away by that holy water and made pure again, they rose into the sky and returned to their own worlds. So the first fruit of the Gaṅgā's descent is seen on the way itself: she came for the sons of Sagara, yet even as she flowed she saved many. That is the nature of merit: what is begun for one ends by serving all. There is a striking likeness here: the Gaṅgā herself had fallen from sky to earth, and these too had fallen from sky to earth by a curse; she who had fallen became the one who lifts the fallen.

The world rejoiced, gladdened by that shining water, and whoever bathed in the Gaṅgā was freed of stain. The royal sage Bhagīratha, mounted on his celestial chariot, went ahead, and the Gaṅgā followed behind him. The gods with the hosts of seers, the daityas, dānavas and rākṣasas, the chief gandharvas and yakṣas, the kiṃnaras and great serpents, the snakes and the apsarases followed Bhagīratha's chariot and went along with the Gaṅgā in delight, and so did every creature of the waters. Wherever King Bhagīratha went, there went the glorious Gaṅgā, best of rivers and destroyer of all sin; this is the true meaning of her name Bhāgīrathī. "Wherever King Bhagīratha went, there went the Gaṅgā" is the heart of the sarga: the river does not choose her own course but follows the will of a man purified by austerity.

At that time Jahnu, a sage of wonderful deeds, was performing a sacrifice, and the Gaṅgā flooded that great man's sacrificial ground. Knowing her arrogance, Jahnu grew angry and drank up all the Gaṅgā's water, a thing altogether astonishing. Notice that the words "knowing her arrogance" appear here for the second time: first Śiva, now Jahnu; one fault was curbed twice. The Gaṅgā's force is great, but an ascetic's will is greater still, as the story tells again and again. This was the Gaṅgā's last trial: on her way to the ocean, what blocked her was not a mountain but a man's place of sacrifice; on the road of dharma, dharma itself stood as the barrier.

Then the gods with the gandharvas, and the seers, filled with wonder, honoured the great Jahnu, best of men, and made the Gaṅgā his daughter. Pleased, the mighty lord released her through his two ears, and so the Gaṅgā is called Jahnu's daughter, Jāhnavī. The story of the name is itself history: whenever people remember the name Jāhnavī, the story of forgiveness is remembered with it. And the way peace was made deserves thought: the gods neither rebuke Jahnu nor blame the Gaṅgā, but make her his daughter. When opposition turns into a relationship, it comes to rest.

The Gaṅgā went on again, following Bhagīratha's chariot; the best of rivers reached the sea at last and went down into Rasātala to accomplish his work. The royal sage Bhagīratha, having brought the Gaṅgā there with such effort, saw his forefathers reduced to ash and lost his senses. Then the excellent water of the Gaṅgā flooded that heap of ashes, and they, purified of their sins, went to heaven. So the vow begun by Sagara and left unfulfilled by Aṃśumān and Dilīpa was fulfilled by Bhagīratha, and the sarga's title, the descent of the Gaṅgā, is made good. His fainting is deeply moving: the man who had practised austerity for thousands of years lost his senses at the very moment of success, feeling not joy but grief, because he saw only ash, not men. But then the water floods that very ash, and they go to heaven. What began with a roar in the fortieth sarga ends here with water. In the next sarga Brahmā will come, praise Bhagīratha, and explain why the Gaṅgā is called "of three paths".