पूर्वसर्गे सगरः गङ्गायाः आनयनविषये निश्चयम् अलब्ध्वा त्रिंशद्वर्षसहस्राणि राज्यं कृत्वा दिवं गतः। अतः अत्र विश्वामित्रः रामं वदति — सगरे कालधर्मं गते प्रकृतीजनाः सुधार्मिकम् अंशुमन्तं राजानं रोचयामासुः। सः अंशुमान् सुमहान् राजा आसीत्; तस्य दिलीपः इति विश्रुतः महान् पुत्रः अभवत्। अंशुमान् तस्मै दिलीपाय राज्यं समादिश्य हिमवतः रम्ये शिखरे सुदारुणं तपः तेपे। अत्र द्रष्टव्यम् — इक्ष्वाकूणां कुले राज्यं न भोगसाधनम्, अपि तु धर्मरक्षणस्य भारः; अतः वृद्धः नृपः पुत्रे तं भारं निधाय तपोवनम् एव गच्छति। किञ्च ‘प्रकृतीजनाः रोचयामासुः’ इति पदाभ्यां सूच्यते यत् अभिषेकः प्रजानाम् अभिरुच्या प्रवर्तते, न केवलं जन्ममात्रेण। सगरस्य पौत्रः अंशुमान् एव अश्वम् आनीतवान्, अतः सः एव राज्यार्हः इति प्रजाभिः मतम्।

अंशुमान् तपोवनगतः द्वात्रिंशच्छतसाहस्रं वर्षाणि तपः कृत्वा तपोधनः सन् तत्र एव शरीरं त्यक्त्वा स्वर्गं लेभे। ततः महातेजाः दिलीपः पैतामहं वधं श्रुत्वा दुःखोपहतया बुद्ध्या निश्चयं न अध्यगच्छत्। इदम् अत्र मननीयम् — एका एव आपत् त्रीणि पुरुषान्तराणि व्याप्नोति; अंशुमान् तपसा, दिलीपः चिन्तया, भगीरथः च सिद्ध्या तस्याः प्रतीकारं यतते। ‘दुःखोपहतया बुद्ध्या’ इति पदेन कविः स्पष्टं वदति यत् शोकः बुद्धिम् एव उपहन्ति, तेन च निश्चयः न सिध्यति। अंशुमतः तपः अपि पितॄणाम् उद्धाराय न पर्याप्तम् अभवत् इति अत्र सूचितम्।

‘कथं गङ्गावतरणं भवेत्, कथं तेषां जलक्रिया सम्पद्येत, कथं च एतान् अहं तारयेयम्’ — इति चिन्तापरः दिलीपः अभवत्। तस्य नित्यं चिन्तयतः धर्मेण विदितात्मनः भगीरथः नाम परमधार्मिकः पुत्रः जज्ञे। अत्र सूच्यते यत् पितुः अपूर्णः संकल्पः एव पुत्रस्य जन्मना सह फलोन्मुखः भवति। ‘धर्मेण विदितात्मनः’ इति विशेषणेन ज्ञायते यत् दिलीपस्य चिन्ता न दौर्बल्यम्, अपि तु धर्मनिष्ठायाः एव रूपम्।

दिलीपः महातेजाः बहुभिः यज्ञैः इष्टवान्, त्रिंशद्वर्षसहस्राणि च राज्यम् अकारयत्। किन्तु तेषां पितॄणाम् उद्धरणं प्रति निश्चयम् अगत्वा एव सः नरशार्दूलः व्याधिना कालधर्मम् उपेयिवान्। पुत्रं भगीरथं राज्ये अभिषिच्य सः नरर्षभः स्वार्जितेन एव कर्मणा इन्द्रलोकं गतः। ‘स्वार्जितेन एव कर्मणा’ इति पदैः सूच्यते यत् तस्य स्वर्गः स्वकृतपुण्येन लब्धः, न तु पितॄणां प्रसादेन। यज्ञैः सः स्वर्गम् अलभत, पितॄणां तु उद्धारः अवशिष्टः — एतेन कविः दर्शयति यत् पूर्वजानाम् ऋणं यज्ञमात्रेण न शाम्यति।

भगीरथः तु राजर्षिः धार्मिकः आसीत्; सः महाराजः अनपत्यः प्रजाकामः च आसीत्। सः तत् राज्यं मन्त्रिषु आधाय, गङ्गावतरणे रतः सन्, गोकर्णे दीर्घं तपः समातिष्ठत्। अत्र द्वौ कामौ मिलितौ — स्वस्य सन्ततिः, पितॄणां च गतिः; उभयोः अपि एकम् एव साधनं तपः। ‘मन्त्रिषु आधाय’ इति पदेन सूच्यते यत् तपः अपि राजधर्मस्य अङ्गम्, न तु राज्यस्य निर्दयः त्यागः; राज्यं रक्षितम् एव तिष्ठति।

ऊर्ध्वबाहुः पञ्चतपाः मासाहारः जितेन्द्रियः च सन् सः घोरे तपसि अतिष्ठत्। तथा तिष्ठतः तस्य महात्मनः राज्ञः वर्षसहस्राणि अतीतानि। तेन तपसा प्रजानां प्रभुः ईश्वरः भगवान् ब्रह्मा सुप्रीतः अभवत्। पञ्चाग्निसेवनम्, मासान्तरे भोजनम्, इन्द्रियजयः — एतैः त्रिभिः विशेषणैः कविः तपसः कायिकं, आहारिकं, मानसं च त्रिविधं रूपं संक्षेपेण दर्शयति। वर्षसहस्राणि इति च कालमानेन तस्य धैर्यं सूच्यते। अत्र च ‘सुप्रीतः’ इति पदेन ज्ञायते यत् वरः न प्रार्थनया, अपि तु तपसा एव अर्जितः।

ततः पितामहः सुरगणैः सार्धम् उपागम्य तप्यमानं महात्मानं भगीरथम् अब्रवीत् — ‘भगीरथ महाराज, जनाधिप, सुतप्तेन तपसा अहं ते प्रीतः; वरं वरय, सुव्रत।’ देवगणैः सह आगमनेन सूच्यते यत् इदं तपः न केवलं व्यक्तिगतम्, अपि तु सर्वेषां लोकानां हितेन सम्बद्धम्। ‘सुव्रत’ इति सम्बोधनेन ब्रह्मा तस्य व्रतनिष्ठाम् एव प्रशंसति। ‘वरं वरय’ इति च स्वातन्त्र्यं दीयते — किं याचते इति तेन एव भगीरथस्य आशयः परीक्ष्यते।

महातेजाः महाबाहुः भगीरथः कृताञ्जलिपुटः स्थितः सन् सर्वलोकपितामहं प्रत्युवाच — ‘यदि भगवान् मे प्रीतः, यदि च तपसः फलम् अस्ति, तर्हि सगरस्य सर्वे आत्मजाः मत्तः सलिलम् आप्नुयुः। गङ्गायाः सलिलेन तेषां महात्मनां भस्मनि क्लिन्ने सति मे सर्वे प्रपितामहाः अत्यन्तं स्वर्गं गच्छेयुः।’ अत्र ‘मत्तः’ इति पदं महत् — सः न केवलं तेषां सद्गतिम् इच्छति, अपि तु स्वहस्तेन एव तर्पणं कर्तुम् इच्छति; एतेन कुलधर्मस्य दायित्वं स्वयम् एव वहति इति ज्ञायते।

अपि च सः प्रार्थयते — ‘देव, सन्तत्यै अपि अहं याचे; अस्माकं कुलं न अवसीदेत्। इक्ष्वाकूणां कुले, देव, एषः मे परः वरः अस्तु।’ अत्र द्रष्टव्यम् — भगीरथः प्रथमं पितॄणां कृते याचते, पश्चात् एव कुलस्य कृते; आत्मनः सुखार्थं तु किमपि न याचते। एषः एव धार्मिकस्य याचनाक्रमः। ‘नावसीदेत् कुलं च नः’ इति वचनेन सः स्वस्य अनपत्यतां न शोचति, अपि तु वंशस्य अविच्छेदम् एव प्रार्थयते।

एवम् उक्तवाक्यं राजानं सर्वलोकपितामहः मधुरां मधुराक्षरां शुभां वाणीं प्रत्युवाच — ‘भगीरथ महारथ, एषः ते मनोरथः महान्; एवं भवतु; भद्रं ते, इक्ष्वाकुकुलवर्धन।’ ‘मनोरथः महान्’ इति ब्रह्मणा एव प्रशंसितम्; तेन ज्ञायते यत् एतत् कर्म न सुलभम्, अपि तु लोकोत्तरम्। ‘इक्ष्वाकुकुलवर्धन’ इति सम्बोधनेन द्वितीयः वरः अपि प्रसङ्गात् एव दत्तः इति सूच्यते।

ततः ब्रह्मा उपायम् अपि कथयति — ‘इयं हिमवतः ज्येष्ठा सुता हैमवती गङ्गा; तां धारयितुं तत्र हरः नियुज्यताम्। गङ्गायाः पतनं पृथिवी न सहिष्यते; तां धारयितुं शूलिनः अन्यं कञ्चित् अहं न पश्यामि।’ एतेन गङ्गावतरणकथायाः द्वितीयः अङ्कः आरभ्यते — वरः लब्धः, किन्तु तस्य सिद्ध्यर्थं पुनः तपः अपेक्षितम्। कथा च ब्रह्मणः सकाशात् शिवं प्रति नीयते; अग्रिमे सर्गे भगीरथः शङ्करम् एव आराधयिष्यति।

तं राजानम् एवम् उक्त्वा, गङ्गाम् अपि आभाष्य, लोककृत् ब्रह्मा सर्वैः देवैः मरुद्गणैः च सह त्रिदिवं जगाम। ‘गङ्गां चाभाष्य’ इति अर्धपदेन कविः सूचयति यत् गङ्गा अपि पूर्वम् एव अनुज्ञाता; अतः अग्रिमे सर्गे तस्याः अवतरणे न विरोधः, अपि तु केवलं वेगस्य धारणम् एव समस्या अवशिष्यते। एवम् अयं सर्गः त्रिभिः पुरुषान्तरैः सह गङ्गावतरणस्य उपक्रमं स्थापयति।

మునుపటి సర్గలో సగరుడు గంగను తీసుకురావడం విషయంలో నిశ్చయానికి రాకుండానే ముప్పై వేల సంవత్సరాలు రాజ్యం చేసి స్వర్గానికి వెళ్ళాడు. కాబట్టి ఇక్కడ విశ్వామిత్రుడు రామునితో అంటున్నాడు — సగరుడు కాలధర్మం చెందిన తరువాత ప్రజలు సుధార్మికుడైన అంశుమంతుని రాజుగా కోరుకున్నారు. ఆ అంశుమంతుడు చాలా గొప్ప రాజు; అతనికి దిలీపుడు అని ప్రసిద్ధుడైన గొప్ప కుమారుడు కలిగాడు. అంశుమంతుడు ఆ దిలీపునికి రాజ్యాన్ని అప్పగించి హిమవంతుని రమ్యమైన శిఖరంపై అతి దారుణమైన తపస్సు చేశాడు. ఇక్కడ గమనించాలి — ఇక్ష్వాకుల కులంలో రాజ్యం భోగసాధనం కాదు, ధర్మరక్షణ భారం; కాబట్టి వృద్ధుడైన రాజు ఆ భారాన్ని కుమారునిపై ఉంచి తపోవనానికే వెళ్తాడు. ఇంకా ‘ప్రకృతీజనాః రోచయామాసుః’ (ప్రజలు కోరుకున్నారు) అనే మాటలతో సూచించబడేదేమిటంటే అభిషేకం ప్రజల అభిరుచితో జరుగుతుంది, కేవలం జన్మ వల్ల కాదు. సగరుని మనుమడైన అంశుమంతుడే గుర్రాన్ని తెచ్చాడు, కాబట్టి అతడే రాజ్యానికి అర్హుడని ప్రజల అభిప్రాయం.

తపోవనానికి వెళ్ళిన అంశుమంతుడు ముప్పై రెండు వేల సంవత్సరాలు తపస్సు చేసి, తపోధనుడై అక్కడే శరీరాన్ని విడిచి స్వర్గాన్ని పొందాడు. తరువాత మహాతేజస్వి అయిన దిలీపుడు తాతల వధ గురించి విని, దుఃఖంతో దెబ్బతిన్న బుద్ధితో ఏ నిశ్చయానికీ రాలేకపోయాడు. ఇక్కడ మననం చేయదగినది — ఒకే ఆపద మూడు తరాలను వ్యాపిస్తుంది; అంశుమంతుడు తపస్సుతో, దిలీపుడు చింతతో, భగీరథుడు సిద్ధితో దానికి ప్రతీకారం చేయడానికి ప్రయత్నిస్తారు. ‘దుఃఖోపహతయా బుద్ధ్యా’ అనే మాటతో కవి స్పష్టంగా చెబుతున్నాడు — శోకం బుద్ధినే దెబ్బతీస్తుంది, దానివల్ల నిశ్చయం సిద్ధించదు. అంశుమంతుని తపస్సు కూడా పినతండ్రుల ఉద్ధరణకు సరిపోలేదని ఇక్కడ సూచించబడింది.

‘గంగావతరణం ఎలా జరుగుతుంది, వారికి జలతర్పణం ఎలా సమకూరుతుంది, వీరిని నేను ఎలా తరింపజేయగలను’ — అని దిలీపుడు చింతలో మునిగిపోయాడు. నిత్యం ఇలా ఆలోచిస్తున్న, ధర్మంతో ప్రసిద్ధుడైన అతనికి భగీరథుడు అనే పరమ ధార్మికుడైన కుమారుడు జన్మించాడు. ఇక్కడ సూచించబడేదేమిటంటే తండ్రి అపూర్ణ సంకల్పమే కుమారుని జన్మతో పాటు ఫలోన్ముఖమవుతుంది. ‘ధర్మేణ విదితాత్మనః’ అనే విశేషణంతో దిలీపుని చింత బలహీనత కాదు, ధర్మనిష్ఠకు రూపమేనని తెలుస్తుంది.

మహాతేజస్వి అయిన దిలీపుడు అనేక యజ్ఞాలు చేశాడు, ముప్పై వేల సంవత్సరాలు రాజ్యం పాలించాడు. కానీ ఆ పూర్వీకుల ఉద్ధరణ విషయంలో నిశ్చయానికి రాకుండానే ఆ నరశార్దూలుడు వ్యాధితో కాలధర్మం చెందాడు. కుమారుడు భగీరథుని రాజ్యంలో అభిషేకించి ఆ నరశ్రేష్ఠుడు తాను సంపాదించుకొన్న కర్మతోనే ఇంద్రలోకానికి వెళ్ళాడు. ‘స్వార్జితేనైవ కర్మణా’ అనే మాటలతో అతని స్వర్గం స్వయంకృత పుణ్యంతో లభించిందని, పూర్వీకుల అనుగ్రహం వల్ల కాదని సూచించబడుతోంది. యజ్ఞాలతో అతడు స్వర్గాన్ని పొందాడు, పూర్వీకుల ఉద్ధరణ మాత్రం మిగిలిపోయింది — దీనితో కవి పూర్వీకుల ఋణం కేవలం యజ్ఞాలతో తీరదని చూపుతున్నాడు.

భగీరథుడు రాజర్షి, ధార్మికుడు; ఆ మహారాజుకు సంతానం లేదు, సంతానాన్ని కోరుకున్నాడు. అతడు ఆ రాజ్యాన్ని మంత్రులకు అప్పగించి, గంగావతరణంలో నిమగ్నుడై గోకర్ణంలో దీర్ఘమైన తపస్సు ప్రారంభించాడు. ఇక్కడ రెండు కోరికలు కలిశాయి — తన సంతానం, పూర్వీకుల గతి; రెండింటికీ సాధనం ఒక్కటే, తపస్సు. ‘మంత్రులకు అప్పగించి’ అనే మాటతో తపస్సు కూడా రాజధర్మంలో భాగమేనని, రాజ్యాన్ని నిర్దయగా విడిచిపెట్టడం కాదని సూచించబడుతోంది; రాజ్యం రక్షించబడుతూనే ఉంది.

చేతులు పైకెత్తి, పంచాగ్నుల మధ్య నిలిచి, నెలకొకసారి ఆహారం తీసుకుంటూ, ఇంద్రియాలను జయించి అతడు ఘోరమైన తపస్సులో నిలిచాడు. ఆ మహాత్ముడైన రాజు అలా నిలిచి ఉండగా వేల సంవత్సరాలు గడిచిపోయాయి. ఆ తపస్సుకు ప్రజలకు ప్రభువు, ఈశ్వరుడు, భగవంతుడు అయిన బ్రహ్మ ఎంతో ప్రీతి చెందాడు. పంచాగ్ని సేవనం, నెలకొకసారి భోజనం, ఇంద్రియజయం — ఈ మూడు విశేషణాలతో కవి తపస్సు యొక్క కాయిక, ఆహార, మానసిక అనే మూడు రూపాలను సంక్షేపంగా చూపుతున్నాడు. ‘వేల సంవత్సరాలు’ అనే కాలమానంతో అతని ధైర్యం సూచించబడుతోంది. ‘సుప్రీతః’ అనే మాటతో వరం ప్రార్థనతో కాదు, తపస్సుతోనే సంపాదించబడిందని తెలుస్తుంది.

అప్పుడు పితామహుడు దేవగణాలతో కలిసి వచ్చి తపస్సు చేస్తున్న మహాత్ముడైన భగీరథునితో అన్నాడు — ‘భగీరథ మహారాజా, జనాధిపా, బాగా చేసిన నీ తపస్సుకు నేను ప్రీతి చెందాను; వరం కోరుకో, సువ్రతా.’ దేవగణాలతో కలిసి రావడంతో ఈ తపస్సు కేవలం వ్యక్తిగతమైనది కాదు, సమస్త లోకాల హితంతో సంబంధమున్నదని సూచించబడుతోంది. ‘సువ్రతా’ అనే సంబోధనతో బ్రహ్మ అతని వ్రతనిష్ఠనే ప్రశంసిస్తున్నాడు. ‘వరం కోరుకో’ అనే మాటతో స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వబడుతోంది — ఏమి యాచిస్తాడనే దానితోనే భగీరథుని ఆశయం పరీక్షించబడుతుంది.

మహాతేజస్వి, మహాబాహువు అయిన భగీరథుడు చేతులు జోడించి నిలిచి సర్వలోక పితామహునికి ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చాడు — ‘భగవాన్, మీరు నా పట్ల ప్రీతి చెందితే, తపస్సుకు ఫలం ఉంటే, సగరుని పుత్రులందరూ నా నుండి జలాన్ని పొందుదురు గాక. గంగాజలంతో ఆ మహాత్ముల భస్మం తడిసినప్పుడు నా ప్రపితామహులందరూ శాశ్వతంగా స్వర్గానికి వెళ్ళుదురు గాక.’ ఇక్కడ ‘మత్తః’ (నా నుండి) అనే మాట గొప్పది — అతడు వారి సద్గతిని మాత్రమే కోరడం లేదు, తన చేతితోనే తర్పణం చేయాలనుకుంటున్నాడు; దీనితో కులధర్మపు బాధ్యతను తానే మోస్తున్నాడని తెలుస్తుంది.

ఇంకా అతడు ప్రార్థిస్తున్నాడు — ‘దేవా, సంతానం కోసం కూడా నేను యాచిస్తున్నాను; మా కులం క్షీణించకుండుగాక. దేవా, ఇక్ష్వాకుల కులం విషయంలో ఇదే నాకు రెండవ వరం కావాలి.’ ఇక్కడ గమనించాలి — భగీరథుడు మొదట పూర్వీకుల కోసం యాచిస్తాడు, తరువాతనే కులం కోసం; తన సుఖం కోసం మాత్రం ఏదీ యాచించడు. ఇదే ధార్మికుని యాచనా క్రమం. ‘నావసీదేత్ కులం చ నః’ (మా కులం క్షీణించకుండుగాక) అనే మాటతో అతడు తన సంతానరాహిత్యాన్ని శోకించడం లేదు, వంశం తెగిపోకుండా ఉండాలనే ప్రార్థిస్తున్నాడు.

ఇలా పలికిన రాజుకు సర్వలోక పితామహుడు మధురమైన, మధుర అక్షరాలు గల, శుభమైన వాణితో ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చాడు — ‘మహారథుడవైన భగీరథా, నీ ఈ మనోరథం గొప్పది; అలాగే కానిమ్ము; ఇక్ష్వాకు కులాన్ని వర్ధిల్లజేసేవాడా, నీకు శుభం.’ ‘మనోరథం గొప్పది’ అని బ్రహ్మయే ప్రశంసించాడు; దానితో ఈ కార్యం సులభమైనది కాదు, లోకోత్తరమైనదని తెలుస్తుంది. ‘ఇక్ష్వాకుకులవర్ధన’ అనే సంబోధనతో రెండవ వరం కూడా సందర్భవశాత్తు ఇవ్వబడిందని సూచించబడుతోంది.

తరువాత బ్రహ్మ ఉపాయాన్ని కూడా చెబుతున్నాడు — ‘ఈ హైమవతి గంగ హిమవంతుని పెద్ద కుమార్తె; ఆమెను ధరించడానికి అక్కడ హరుని నియోగించాలి. గంగ పతనాన్ని భూమి సహించలేదు; ఆమెను ధరించడానికి శూలధారి తప్ప మరెవరినీ నేను చూడడం లేదు.’ దీనితో గంగావతరణ కథలో రెండవ అంకం మొదలవుతుంది — వరం లభించింది, కానీ అది సిద్ధించడానికి మళ్ళీ తపస్సు అవసరం. కథ బ్రహ్మ సన్నిధి నుండి శివుని వైపు సాగుతుంది; తరువాతి సర్గలో భగీరథుడు శంకరునే ఆరాధిస్తాడు.

ఆ రాజుతో ఇలా చెప్పి, గంగతో కూడా మాట్లాడి, లోకసృష్టికర్త అయిన బ్రహ్మ దేవతలందరితో, మరుద్గణాలతో కలిసి స్వర్గానికి వెళ్ళాడు. ‘గంగాం చాభాష్య’ (గంగతో కూడా మాట్లాడి) అనే అర్ధపాదంతో కవి గంగకు కూడా ముందుగానే అనుమతి ఇవ్వబడిందని సూచిస్తున్నాడు; కాబట్టి తరువాతి సర్గలో ఆమె అవతరణకు విరోధం లేదు, కేవలం ఆమె వేగాన్ని ధరించడమే సమస్యగా మిగిలి ఉంది. ఈ విధంగా ఈ సర్గ మూడు తరాలతో పాటు గంగావతరణానికి ఉపక్రమాన్ని స్థాపిస్తుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் சகரன் கங்கையைக் கொண்டுவருவது பற்றித் தீர்மானம் பெறாமலேயே முப்பதாயிரம் ஆண்டுகள் ஆட்சி செய்து விண்ணுலகம் சென்றான். ஆகவே இங்கே விசுவாமித்திரர் ராமனிடம் சொல்கிறார் — சகரன் இறந்தபின், மக்கள் மிகுந்த தர்மசீலனான அம்சுமானை அரசனாக விரும்பினர். அந்த அம்சுமான் மிகப் பெரிய அரசனாக விளங்கினான்; அவனுக்குத் திலீபன் என்று புகழ்பெற்ற ஒரு பெருமைமிக்க மகன் பிறந்தான். அம்சுமான் அந்தத் திலீபனிடம் ராஜ்யத்தை ஒப்படைத்துவிட்டு, இமயத்தின் எழில்மிகு சிகரத்தில் மிகக் கடுமையான தவம் புரிந்தான். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — இக்ஷ்வாகு குலத்தில் ராஜ்யம் இன்பத்துக்கான கருவி அல்ல, தர்மத்தைக் காக்கும் சுமை; ஆகவே முதிர்ந்த அரசன் அந்தச் சுமையை மகனிடம் வைத்துவிட்டுத் தவவனத்துக்கே செல்கிறான். மேலும், ‘மக்கள் விரும்பினர்’ என்ற சொற்களால், அபிஷேகம் பிறப்பால் மட்டுமல்ல, மக்களின் விருப்பத்தாலும் நிகழ்கிறது என்று குறிப்பிடப்படுகிறது. சகரனின் பேரனான அம்சுமானே குதிரையைக் கொண்டுவந்தான்; ஆகவே அவனே ராஜ்யத்துக்குத் தகுதியானவன் என்று மக்கள் கருதினர்.

தவவனம் சென்ற அம்சுமான் முப்பத்திரண்டாயிரம் ஆண்டுகள் தவம் புரிந்து, தவச்செல்வனாய் அங்கேயே உடலை நீத்துச் சொர்க்கத்தை அடைந்தான். பின்னர் மிக்க தேஜஸ் உடைய திலீபன் தன் பாட்டனாரின் தலைமுறையினர் கொல்லப்பட்டதைக் கேட்டு, துயரால் தாக்கப்பட்ட அறிவுடன் ஒரு தீர்மானத்தை அடையவில்லை. இங்கே சிந்திக்க வேண்டியது — ஒரே பேரிடர் மூன்று தலைமுறைகளை வியாபிக்கிறது; அம்சுமான் தவத்தாலும், திலீபன் கவலையாலும், பகீரதன் சித்தியாலும் அதற்குப் பரிகாரம் தேட முயல்கிறார்கள். ‘துயரால் தாக்கப்பட்ட அறிவுடன்’ என்ற சொல்லால் கவி தெளிவாகச் சொல்வது — துயரம் அறிவையே தாக்குகிறது; அதனால் தீர்மானம் கைகூடுவதில்லை. அம்சுமானின் தவமும் தந்தையரைக் கடைத்தேற்றப் போதுமானதாக இல்லை என்று இங்கே குறிப்பிடப்படுகிறது.

‘கங்கை எப்படி இறங்கிவருவாள், அவர்களுக்கு நீர்க்கடன் எப்படி நிறைவேறும், இவர்களை நான் எப்படிக் கரையேற்றுவேன்’ — என்று திலீபன் கவலையில் ஆழ்ந்தான். இவ்வாறு நாள்தோறும் சிந்தித்துக்கொண்டிருந்த, தர்மத்தால் தன்னை அறிந்த அவனுக்குப் பகீரதன் என்னும் மிகுந்த தர்மசீலனான மகன் பிறந்தான். தந்தையின் நிறைவேறாத சங்கல்பமே மகனின் பிறப்போடு பலனை நோக்கித் திரும்புகிறது என்று இங்கே குறிப்பிடப்படுகிறது. ‘தர்மத்தால் தன்னை அறிந்தவன்’ என்ற அடைமொழியால், திலீபனின் கவலை பலவீனம் அல்ல, தர்மநிஷ்டையின் ஒரு வடிவமே என்று அறியப்படுகிறது.

மிக்க தேஜஸ் உடைய திலீபன் பல யாகங்களைச் செய்தான்; முப்பதாயிரம் ஆண்டுகள் ஆட்சி புரிந்தான். ஆனால் அந்தத் தந்தையரைக் கடைத்தேற்றுவது பற்றித் தீர்மானத்தை அடையாமலேயே, மனிதருள் புலியான அவன் நோயால் இறந்தான். மகன் பகீரதனை ராஜ்யத்தில் அபிஷேகம் செய்துவிட்டு, மனிதருள் காளையான அவன் தான் ஈட்டிய செயலாலேயே இந்திரலோகம் சென்றான். ‘தான் ஈட்டிய செயலாலேயே’ என்ற சொற்களால், அவனுடைய சொர்க்கம் தன் சொந்தப் புண்ணியத்தால் கிடைத்தது, தந்தையரின் அருளால் அல்ல என்று குறிப்பிடப்படுகிறது. யாகங்களால் அவன் சொர்க்கத்தைப் பெற்றான்; தந்தையரின் கடைத்தேற்றமோ எஞ்சியிருந்தது — இதனால் முன்னோருக்குப் பட்ட கடன் வெறும் யாகங்களால் தீர்வதில்லை என்று கவி காட்டுகிறார்.

பகீரதனோ தர்மசீலனான ராஜரிஷி; அந்த மகாராஜன் மக்கட்பேறற்றவனாகவும் மக்களை விரும்புபவனாகவும் இருந்தான். அவன் அந்த ராஜ்யத்தை அமைச்சர்களிடம் ஒப்படைத்துவிட்டு, கங்கை இறங்கிவருவதில் ஈடுபாடு கொண்டு, கோகர்ணத்தில் நீண்ட தவத்தை மேற்கொண்டான். இங்கே இரு விருப்பங்கள் ஒன்றுசேர்கின்றன — தனக்குச் சந்ததி, தந்தையருக்கு நற்கதி; இரண்டுக்கும் சாதனம் ஒன்றே — தவம். ‘அமைச்சர்களிடம் ஒப்படைத்து’ என்ற சொல்லால், தவமும் ராஜதர்மத்தின் அங்கமே, ராஜ்யத்தை இரக்கமின்றிக் கைவிடுவதல்ல என்று குறிப்பிடப்படுகிறது; ராஜ்யம் காக்கப்பட்டே நிற்கிறது.

கைகளை உயர்த்தியவாறு, ஐந்து நெருப்புகளின் நடுவே நின்று, மாதத்துக்கு ஒருமுறை உண்டு, புலன்களை வென்றவனாய் அவன் கடுந்தவத்தில் நிலைத்தான். அவ்வாறு நின்ற அந்த மகாத்மாவான அரசனுக்கு ஆயிரக்கணக்கான ஆண்டுகள் கழிந்தன. அந்தத் தவத்தால் உயிர்களின் தலைவரும் ஈசுவரருமான பகவான் பிரம்மா மிக மகிழ்ந்தார். பஞ்சாக்கினி சேவனம், மாதத்துக்கு ஒருமுறை உணவு, புலனடக்கம் — இந்த மூன்று அடைமொழிகளால் கவி தவத்தின் உடல், உணவு, மனம் சார்ந்த மூவகை வடிவத்தைச் சுருக்கமாகக் காட்டுகிறார். ‘ஆயிரக்கணக்கான ஆண்டுகள்’ என்ற கால அளவால் அவனுடைய மனவுறுதி குறிப்பிடப்படுகிறது. இங்கே ‘மிக மகிழ்ந்தார்’ என்ற சொல்லால், வரம் வேண்டுதலால் அல்ல, தவத்தாலேயே ஈட்டப்பட்டது என்று அறியப்படுகிறது.

பின்னர் பாட்டனார் தேவர் கூட்டங்களோடு வந்து, தவம் புரிந்துகொண்டிருந்த மகாத்மாவான பகீரதனிடம் சொன்னார்: ‘பகீரதா, மகாராஜனே, மக்கள் தலைவனே, நன்கு புரிந்த தவத்தால் நான் உன்னிடம் மகிழ்ந்தேன்; நல்ல விரதமுடையவனே, வரம் கேள்.’ தேவர் கூட்டங்களோடு வந்ததால், இந்தத் தவம் தனிப்பட்டது மட்டுமல்ல, எல்லா உலகங்களின் நன்மையோடும் தொடர்புடையது என்று குறிப்பிடப்படுகிறது. ‘நல்ல விரதமுடையவனே’ என்ற விளியால் பிரம்மா அவனுடைய விரதநிஷ்டையையே போற்றுகிறார். ‘வரம் கேள்’ என்பதால் சுதந்திரம் அளிக்கப்படுகிறது — அவன் எதைக் கேட்கிறான் என்பதைக் கொண்டே பகீரதனின் உள்ளக்கிடக்கை சோதிக்கப்படுகிறது.

மிக்க தேஜஸ் உடைய பெருந்தோளனான பகீரதன் கைகூப்பி நின்று, எல்லா உலகங்களுக்கும் பாட்டனாரிடம் மறுமொழி கூறினான்: ‘பகவான் என்னிடம் மகிழ்ந்திருந்தால், தவத்துக்குப் பலன் உண்டென்றால், சகரனின் புதல்வர்கள் அனைவரும் என்னிடமிருந்து நீரைப் பெறட்டும். கங்கையின் நீரால் அந்த மகாத்மாக்களின் சாம்பல் நனைக்கப்பட்டதும், என் முப்பாட்டனார்கள் அனைவரும் நிலையான சொர்க்கத்தை அடையட்டும்.’ இங்கே ‘என்னிடமிருந்து’ என்ற சொல் பெரிது — அவன் அவர்களுடைய நற்கதியை மட்டும் விரும்பவில்லை, தன் கையாலேயே தர்ப்பணம் செய்ய விரும்புகிறான்; இதனால் குலதர்மத்தின் பொறுப்பைத் தானே சுமக்கிறான் என்று அறியப்படுகிறது.

மேலும் அவன் வேண்டுகிறான்: ‘தேவனே, சந்ததிக்காகவும் நான் யாசிக்கிறேன்; எங்கள் குலம் நலிவுறாதிருக்கட்டும். தேவனே, இக்ஷ்வாகுகளின் குலத்தில் இதுவே எனக்கு மேலான வரமாக இருக்கட்டும்.’ இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — பகீரதன் முதலில் தந்தையருக்காக யாசிக்கிறான், அதன் பிறகே குலத்துக்காக; தன் இன்பத்துக்காக எதையும் யாசிக்கவில்லை. இதுவே தர்மசீலனின் யாசிக்கும் வரிசை. ‘எங்கள் குலம் நலிவுறாதிருக்கட்டும்’ என்ற சொல்லால் அவன் தன் மக்கட்பேறின்மைக்காக வருந்தவில்லை, வம்சம் அறுபடாமையையே வேண்டுகிறான்.

இவ்வாறு சொன்ன அரசனுக்கு எல்லா உலகங்களுக்கும் பாட்டனார் இனிய, இனிய எழுத்துகளால் அமைந்த, மங்கலமான சொல்லால் மறுமொழி கூறினார்: ‘பகீரதா, மகாரதனே, உன் இந்த விருப்பம் பெரிது; அப்படியே ஆகட்டும்; உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும், இக்ஷ்வாகு குலத்தை வளர்ப்பவனே.’ ‘விருப்பம் பெரிது’ என்று பிரம்மாவே போற்றினார்; இதனால் இந்தச் செயல் எளிதானதல்ல, உலகைக் கடந்தது என்று அறியப்படுகிறது. ‘இக்ஷ்வாகு குலத்தை வளர்ப்பவனே’ என்ற விளியால் இரண்டாவது வரமும் இயல்பாகவே அளிக்கப்பட்டது என்று குறிப்பிடப்படுகிறது.

பின்னர் பிரம்மா உபாயத்தையும் சொல்கிறார்: ‘இவள் இமவானின் மூத்த மகளான ஹைமவதி கங்கை; அவளைத் தாங்குவதற்கு அங்கே ஹரன் நியமிக்கப்படட்டும். கங்கை விழுவதைப் பூமி தாங்காது; அவளைத் தாங்கச் சூலம் ஏந்தியவனைத் தவிர வேறு எவரையும் நான் காணவில்லை.’ இதனால் கங்கை இறங்கிவரும் கதையின் இரண்டாம் அங்கம் தொடங்குகிறது — வரம் கிடைத்தது, ஆனால் அது நிறைவேற மீண்டும் தவம் தேவைப்படுகிறது. கதையும் பிரம்மாவிடமிருந்து சிவனை நோக்கி நகர்த்தப்படுகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் பகீரதன் சங்கரனையே ஆராதிப்பான்.

அந்த அரசனிடம் இவ்வாறு சொல்லி, கங்கையிடமும் பேசிவிட்டு, உலகைப் படைத்த பிரம்மா எல்லாத் தேவர்களோடும் மருத்கணங்களோடும் விண்ணுலகம் சென்றார். ‘கங்கையிடமும் பேசிவிட்டு’ என்ற அரைச் சொற்றொடரால், கங்கைக்கும் முன்பே அனுமதி அளிக்கப்பட்டது என்று கவி குறிப்பிடுகிறார்; ஆகவே அடுத்த சர்க்கத்தில் அவள் இறங்கிவருவதில் எதிர்ப்பு இல்லை, அவளுடைய வேகத்தைத் தாங்குவது மட்டுமே பிரச்சினையாக எஞ்சுகிறது. இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கம் மூன்று தலைமுறைகளோடு கங்கை இறங்கிவருவதற்கான தொடக்கத்தை நிறுவுகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಗರನು ಗಂಗೆಯನ್ನು ತರುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೆ ಬರದೆ ಮೂವತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ರಾಜ್ಯವಾಳಿ ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥನಾದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಸಗರನು ಕಾಲಧರ್ಮವನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಜೆಗಳು ಸುಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ಅಂಶುಮಂತನನ್ನು ರಾಜನಾಗಿ ಬಯಸಿದರು. ಆ ಅಂಶುಮಂತನು ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ರಾಜನಾಗಿದ್ದನು; ಅವನಿಗೆ ದಿಲೀಪನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಮಹಾನ್ ಪುತ್ರನಾದನು. ಅಂಶುಮಂತನು ಆ ದಿಲೀಪನಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿ ಹಿಮವಂತನ ರಮ್ಯವಾದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಅತಿ ದಾರುಣವಾದ ತಪಸ್ಸನ್ನಾಚರಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ಭೋಗಸಾಧನವಲ್ಲ, ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಯ ಹೊಣೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ವೃದ್ಧನಾದ ರಾಜನು ಆ ಹೊಣೆಯನ್ನು ಮಗನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ ತಪೋವನಕ್ಕೇ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಪ್ರಕೃತೀಜನಾಃ ರೋಚಯಾಮಾಸುಃ’ (ಪ್ರಜೆಗಳು ಬಯಸಿದರು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅಭಿಷೇಕ ಪ್ರಜೆಗಳ ಅಭಿರುಚಿಯಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಕೇವಲ ಜನ್ಮದಿಂದಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಗರನ ಮೊಮ್ಮಗನಾದ ಅಂಶುಮಂತನೇ ಕುದುರೆಯನ್ನು ತಂದಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನೇ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನೆಂದು ಪ್ರಜೆಗಳು ಭಾವಿಸಿದರು.

ತಪೋವನಕ್ಕೆ ಹೋದ ಅಂಶುಮಂತನು ಮೂವತ್ತೆರಡು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ತಪೋಧನನಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಯೇ ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆದನು. ಆಮೇಲೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ದಿಲೀಪನು ತನ್ನ ಪಿತಾಮಹರ (ಹಿರಿಯರ) ವಧೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ದುಃಖದಿಂದ ಘಾಸಿಗೊಂಡ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಾಗಿ ಯಾವ ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೂ ಬರಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಮನನ ಮಾಡಬೇಕಾದುದು — ಒಂದೇ ಆಪತ್ತು ಮೂರು ತಲೆಮಾರುಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ; ಅಂಶುಮಂತನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ, ದಿಲೀಪನು ಚಿಂತೆಯಿಂದ, ಭಗೀರಥನು ಸಿದ್ಧಿಯಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ದುಃಖೋಪಹತಯಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ’ (ದುಃಖದಿಂದ ಘಾಸಿಗೊಂಡ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಶೋಕ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನೇ ಘಾಸಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ನಿಶ್ಚಯ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂಶುಮಂತನ ತಪಸ್ಸೂ ಪಿತೃಗಳ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಸಾಲದಾಯಿತು ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

‘ಗಂಗಾವತರಣ ಹೇಗಾದೀತು, ಅವರಿಗೆ ಜಲತರ್ಪಣ ಹೇಗೆ ನೆರವೇರೀತು, ಇವರನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೆ ಉದ್ಧರಿಸಲಿ’ — ಎಂದು ದಿಲೀಪನು ಚಿಂತಾಮಗ್ನನಾದನು. ಹೀಗೆ ನಿತ್ಯವೂ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಧರ್ಮದಿಂದ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅರಿತಿದ್ದ ಅವನಿಗೆ ಭಗೀರಥನೆಂಬ ಪರಮಧಾರ್ಮಿಕ ಪುತ್ರನು ಜನಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗುವುದೇನೆಂದರೆ — ತಂದೆಯ ಅಪೂರ್ಣ ಸಂಕಲ್ಪವೇ ಪುತ್ರನ ಜನನದೊಂದಿಗೆ ಫಲದ ಕಡೆಗೆ ಮುಖ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ‘ಧರ್ಮೇಣ ವಿದಿತಾತ್ಮನಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ದಿಲೀಪನ ಚಿಂತೆ ದೌರ್ಬಲ್ಯವಲ್ಲ, ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯದೇ ರೂಪ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ದಿಲೀಪನು ಅನೇಕ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದನು, ಮೂವತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ರಾಜ್ಯವಾಳಿದನು. ಆದರೆ ಆ ಪಿತೃಗಳ ಉದ್ಧಾರದ ಬಗ್ಗೆ ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೆ ಬರದೆಯೇ ಆ ನರಶಾರ್ದೂಲನು ವ್ಯಾಧಿಯಿಂದ ಕಾಲಧರ್ಮವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಮಗ ಭಗೀರಥನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸಿ ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ತಾನೇ ಗಳಿಸಿದ ಕರ್ಮದಿಂದ ಇಂದ್ರಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ‘ಸ್ವಾರ್ಜಿತೇನ ಏವ ಕರ್ಮಣಾ’ (ತಾನೇ ಗಳಿಸಿದ ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅವನ ಸ್ವರ್ಗ ಸ್ವಕೃತ ಪುಣ್ಯದಿಂದ ಲಭಿಸಿದುದು, ಪಿತೃಗಳ ಪ್ರಸಾದದಿಂದಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಜ್ಞಗಳಿಂದ ಅವನು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆದನು, ಪಿತೃಗಳ ಉದ್ಧಾರವಾದರೋ ಉಳಿದುಹೋಯಿತು — ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಪೂರ್ವಜರ ಋಣ ಯಜ್ಞಮಾತ್ರದಿಂದ ತೀರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಭಗೀರಥನಾದರೋ ಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ರಾಜರ್ಷಿ; ಆ ಮಹಾರಾಜನಿಗೆ ಸಂತಾನವಿರಲಿಲ್ಲ, ಸಂತಾನವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ಆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ, ಗಂಗಾವತರಣದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟು, ಗೋಕರ್ಣದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಕೈಗೊಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಯಕೆಗಳು ಸೇರಿವೆ — ತನ್ನ ಸಂತಾನ, ಪಿತೃಗಳ ಗತಿ; ಎರಡಕ್ಕೂ ಒಂದೇ ಸಾಧನ, ತಪಸ್ಸು. ‘ಮಂತ್ರಿಷು ಆಧಾಯ’ (ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಪಸ್ಸೂ ರಾಜಧರ್ಮದ ಅಂಗ, ರಾಜ್ಯದ ನಿರ್ದಯ ತ್ಯಾಗವಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ರಾಜ್ಯ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.

ತೋಳುಗಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ, ಪಂಚಾಗ್ನಿಗಳ ನಡುವೆ ನಿಂತು, ತಿಂಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುತ್ತಾ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿ ಅವನು ಘೋರ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತನು. ಹಾಗೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಜನಿಗೆ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದವು. ಆ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳ ಪ್ರಭುವೂ ಈಶ್ವರನೂ ಆದ ಪೂಜ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮನು ಬಹಳ ಪ್ರೀತನಾದನು. ಪಂಚಾಗ್ನಿ ಸೇವನೆ, ತಿಂಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ಭೋಜನ, ಇಂದ್ರಿಯಜಯ — ಈ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಕವಿ ತಪಸ್ಸಿನ ಕಾಯಿಕ, ಆಹಾರಿಕ ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕ ಎಂಬ ಮೂರು ರೂಪಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳು’ ಎಂಬ ಕಾಲಮಾನದಿಂದ ಅವನ ಧೈರ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸುಪ್ರೀತಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವರ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಿಂದಲ್ಲ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಗಳಿಸಿದುದು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಆಮೇಲೆ ಪಿತಾಮಹನು ದೇವಗಣಗಳೊಡನೆ ಬಂದು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭಗೀರಥನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಭಗೀರಥ ಮಹಾರಾಜ, ಜನಾಧಿಪನೇ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಚರಿಸಿದ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಸುವ್ರತನೇ, ವರವನ್ನು ಕೇಳಿಕೋ.’ ದೇವಗಣಗಳೊಡನೆ ಬಂದುದರಿಂದ ಈ ತಪಸ್ಸು ಕೇವಲ ವೈಯಕ್ತಿಕವಲ್ಲ, ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳ ಹಿತದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದುದು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸುವ್ರತ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಅವನ ವ್ರತನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೇ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವರಂ ವರಯ’ (ವರವನ್ನು ಕೇಳಿಕೋ) ಎಂದು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ — ಏನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದರಿಂದಲೇ ಭಗೀರಥನ ಆಶಯ ಪರೀಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಮಹಾಬಾಹುವೂ ಆದ ಭಗೀರಥನು ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತು ಸರ್ವಲೋಕ ಪಿತಾಮಹನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಪೂಜ್ಯನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತನಾಗಿದ್ದರೆ, ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಫಲವಿದ್ದರೆ, ಸಗರನ ಎಲ್ಲ ಮಕ್ಕಳೂ ನನ್ನಿಂದ ಜಲತರ್ಪಣವನ್ನು ಪಡೆಯಲಿ. ಗಂಗೆಯ ಜಲದಿಂದ ಆ ಮಹಾತ್ಮರ ಭಸ್ಮ ತೋಯ್ದಾಗ ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಪಿತಾಮಹರೂ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮತ್ತಃ’ (ನನ್ನಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಅವನು ಅವರ ಸದ್ಗತಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಕೈಯಿಂದಲೇ ತರ್ಪಣ ಮಾಡಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಕುಲಧರ್ಮದ ಹೊಣೆಯನ್ನು ತಾನೇ ಹೊರುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಅಲ್ಲದೆ ಅವನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ದೇವ, ಸಂತಾನಕ್ಕಾಗಿಯೂ ನಾನು ಬೇಡುತ್ತೇನೆ; ನಮ್ಮ ಕುಲ ಅಳಿಯದಿರಲಿ. ದೇವ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಇದು ನನ್ನ ಇನ್ನೊಂದು ವರವಾಗಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಭಗೀರಥನು ಮೊದಲು ಪಿತೃಗಳಿಗಾಗಿ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ಕುಲಕ್ಕಾಗಿ; ತನ್ನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಧಾರ್ಮಿಕನ ಯಾಚನೆಯ ಕ್ರಮ. ‘ನಾವಸೀದೇತ್ ಕುಲಂ ಚ ನಃ’ (ನಮ್ಮ ಕುಲ ಅಳಿಯದಿರಲಿ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಸಂತಾನಹೀನತೆಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ವಂಶದ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನತೆಯನ್ನೇ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಹೀಗೆ ಮಾತು ಮುಗಿಸಿದ ರಾಜನಿಗೆ ಸರ್ವಲೋಕ ಪಿತಾಮಹನು ಮಧುರವಾದ, ಮಧುರಾಕ್ಷರಗಳುಳ್ಳ, ಶುಭವಾದ ವಾಣಿಯಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಮಹಾರಥನಾದ ಭಗೀರಥ, ನಿನ್ನ ಈ ಮನೋರಥ ಮಹತ್ತಾದುದು; ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ; ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವವನೇ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ.’ ‘ಮನೋರಥ ಮಹತ್ತಾದುದು’ ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಈ ಕಾರ್ಯ ಸುಲಭವಲ್ಲ, ಲೋಕೋತ್ತರವಾದುದು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲವರ್ಧನ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಎರಡನೆಯ ವರವನ್ನೂ ಪ್ರಸಂಗವಶಾತ್ ಕೊಡಲಾಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಆಮೇಲೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ಉಪಾಯವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಇವಳು ಹಿಮವಂತನ ಹಿರಿಯ ಮಗಳಾದ ಹೈಮವತಿ ಗಂಗೆ; ಅವಳನ್ನು ಧರಿಸಲು ಅಲ್ಲಿ ಹರನನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಬೇಕು. ಗಂಗೆಯ ಪತನವನ್ನು ಭೂಮಿ ಸಹಿಸಲಾರದು; ಅವಳನ್ನು ಧರಿಸಲು ಶೂಲಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಯಾರನ್ನೂ ನಾನು ಕಾಣೆ.’ ಇದರಿಂದ ಗಂಗಾವತರಣ ಕಥೆಯ ಎರಡನೆಯ ಅಂಕ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ವರ ದೊರೆಯಿತು, ಆದರೆ ಅದರ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಮತ್ತೆ ತಪಸ್ಸು ಬೇಕು. ಕಥೆಯನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಬಳಿಯಿಂದ ಶಿವನ ಕಡೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲಾಗುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭಗೀರಥನು ಶಂಕರನನ್ನೇ ಆರಾಧಿಸುವನು.

ಆ ರಾಜನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಗಂಗೆಗೂ ಮಾತು ತಿಳಿಸಿ, ಲೋಕಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ, ಮರುದ್ಗಣಗಳೊಡನೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ‘ಗಂಗಾಂ ಚಾಭಾಷ್ಯ’ (ಗಂಗೆಗೂ ಮಾತು ತಿಳಿಸಿ) ಎಂಬ ಅರ್ಧಪದದಿಂದ ಕವಿ ಗಂಗೆಗೂ ಮೊದಲೇ ಅನುಮತಿ ದೊರೆತಿತ್ತು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವಳ ಅವತರಣಕ್ಕೆ ವಿರೋಧವಿಲ್ಲ, ಅವಳ ವೇಗವನ್ನು ಧರಿಸುವುದೊಂದೇ ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗ ಮೂರು ತಲೆಮಾರುಗಳೊಡನೆ ಗಂಗಾವತರಣದ ಉಪಕ್ರಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ.

മുൻസർഗത്തിൽ സഗരൻ ഗംഗയെ കൊണ്ടുവരുന്ന കാര്യത്തിൽ നിശ്ചയത്തിലെത്താതെ മുപ്പതിനായിരം വർഷം രാജ്യം ഭരിച്ച് സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു. അതിനാൽ ഇവിടെ വിശ്വാമിത്രൻ രാമനോടു പറയുന്നു — സഗരൻ കാലധർമം പ്രാപിച്ചപ്പോൾ പ്രജകൾ അത്യന്തം ധാർമികനായ അംശുമാനെ രാജാവായി അംഗീകരിച്ചു. ആ അംശുമാൻ അതിമഹാനായ ഒരു രാജാവായിരുന്നു; അദ്ദേഹത്തിനു ദിലീപൻ എന്നു പ്രസിദ്ധനായ മഹാനായ ഒരു പുത്രനുണ്ടായി. അംശുമാൻ ആ ദിലീപനു രാജ്യം ഏൽപ്പിച്ച് ഹിമവാന്റെ രമ്യമായ ശിഖരത്തിൽ അതികഠിനമായ തപസ്സു ചെയ്തു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തിൽ രാജ്യം ഭോഗസാധനമല്ല, ധർമരക്ഷണത്തിന്റെ ഭാരമാണ്; അതിനാൽ വൃദ്ധനായ രാജാവ് ആ ഭാരം പുത്രനിൽ ഏൽപ്പിച്ച് തപോവനത്തിലേക്കുതന്നെ പോകുന്നു. മാത്രമല്ല, ‘പ്രജകൾ അംഗീകരിച്ചു’ എന്ന പദങ്ങളാൽ അഭിഷേകം പ്രജകളുടെ ഇഷ്ടത്താലാണ് നടക്കുന്നത്, ജന്മംകൊണ്ടു മാത്രമല്ല എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സഗരന്റെ പൗത്രനായ അംശുമാനാണ് കുതിരയെ കൊണ്ടുവന്നത്; അതിനാൽ അവൻതന്നെയാണ് രാജ്യത്തിന് അർഹൻ എന്നു പ്രജകൾ കരുതി.

തപോവനത്തിലെത്തിയ അംശുമാൻ മുപ്പത്തീരായിരം വർഷം തപസ്സു ചെയ്ത്, തപോധനനായി, അവിടെത്തന്നെ ശരീരം ത്യജിച്ച് സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു. പിന്നെ മഹാതേജസ്വിയായ ദിലീപൻ പിതാമഹന്മാരുടെ വധം കേട്ട്, ദുഃഖത്താൽ തളർന്ന ബുദ്ധിയാൽ ഒരു നിശ്ചയത്തിലെത്തിയില്ല. ഇവിടെ ചിന്തിക്കേണ്ടത് — ഒരേ ആപത്ത് മൂന്നു തലമുറകളിൽ വ്യാപിക്കുന്നു; അംശുമാൻ തപസ്സാലും ദിലീപൻ ചിന്തയാലും ഭഗീരഥൻ സിദ്ധിയാലും അതിനു പ്രതിവിധി തേടുന്നു. ‘ദുഃഖത്താൽ തളർന്ന ബുദ്ധിയാൽ’ എന്ന പദത്താൽ കവി വ്യക്തമായി പറയുന്നു — ശോകം ബുദ്ധിയെത്തന്നെ തളർത്തുന്നു; അതിനാൽ നിശ്ചയം സിദ്ധിക്കുന്നില്ല. അംശുമാന്റെ തപസ്സുപോലും പിതൃക്കളുടെ ഉദ്ധാരത്തിനു മതിയായില്ല എന്ന് ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘ഗംഗാവതരണം എങ്ങനെ സംഭവിക്കും, അവരുടെ ജലക്രിയ എങ്ങനെ നടക്കും, ഇവരെ ഞാൻ എങ്ങനെ കരകയറ്റും’ — എന്ന ചിന്തയിൽ ദിലീപൻ മുഴുകി. ധർമത്താൽ ആത്മാവിനെ അറിഞ്ഞ അദ്ദേഹം നിരന്തരം ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ ഭഗീരഥൻ എന്ന പരമധാർമികനായ ഒരു പുത്രൻ ജനിച്ചു. പിതാവിന്റെ പൂർത്തിയാകാത്ത സങ്കല്പം പുത്രന്റെ ജനനത്തോടെ ഫലത്തിലേക്കു തിരിയുന്നു എന്ന് ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ധർമത്താൽ ആത്മാവിനെ അറിഞ്ഞവൻ’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ ദിലീപന്റെ ചിന്ത ദൗർബല്യമല്ല, ധർമനിഷ്ഠയുടെതന്നെ രൂപമാണെന്നറിയാം.

മഹാതേജസ്വിയായ ദിലീപൻ അനേകം യജ്ഞങ്ങൾ ചെയ്തു; മുപ്പതിനായിരം വർഷം രാജ്യം ഭരിച്ചു. എന്നാൽ ആ പിതൃക്കളുടെ ഉദ്ധാരത്തെക്കുറിച്ചു നിശ്ചയത്തിലെത്താതെതന്നെ ആ നരശാർദൂലൻ രോഗബാധിതനായി കാലധർമം പ്രാപിച്ചു. പുത്രനായ ഭഗീരഥനെ രാജ്യത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്ത് ആ നരശ്രേഷ്ഠൻ സ്വന്തം കർമത്താൽ നേടിയ പുണ്യത്താൽ ഇന്ദ്രലോകത്തേക്കു പോയി. ‘സ്വന്തം കർമത്താൽ നേടിയ’ എന്ന പദങ്ങളാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വർഗം സ്വന്തം പുണ്യത്താൽ ലഭിച്ചതാണ്, പിതൃക്കളുടെ പ്രസാദത്താലല്ല എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. യജ്ഞങ്ങളാൽ അദ്ദേഹം സ്വർഗം നേടി, പിതൃക്കളുടെ ഉദ്ധാരമോ ശേഷിച്ചു — പൂർവികരോടുള്ള ഋണം യജ്ഞംകൊണ്ടു മാത്രം തീരുന്നില്ല എന്ന് ഇതിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു.

ഭഗീരഥനോ ധാർമികനായ ഒരു രാജർഷിയായിരുന്നു; ആ മഹാരാജാവ് സന്താനമില്ലാത്തവനും സന്താനം ആഗ്രഹിക്കുന്നവനുമായിരുന്നു. അദ്ദേഹം ആ രാജ്യം മന്ത്രിമാരിൽ ഏൽപ്പിച്ച്, ഗംഗാവതരണത്തിൽ തത്പരനായി, ഗോകർണത്തിൽ ദീർഘമായ തപസ്സ് ആരംഭിച്ചു. ഇവിടെ രണ്ട് ആഗ്രഹങ്ങൾ ഒന്നുചേർന്നിരിക്കുന്നു — സ്വന്തം സന്താനം, പിതൃക്കളുടെ ഗതി; രണ്ടിനും ഒരേ സാധനം, തപസ്സ്. ‘മന്ത്രിമാരിൽ ഏൽപ്പിച്ച്’ എന്ന പദത്താൽ തപസ്സും രാജധർമത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്, രാജ്യത്തിന്റെ നിർദയമായ ഉപേക്ഷയല്ല എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; രാജ്യം സംരക്ഷിതമായിത്തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു.

കൈകൾ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച്, പഞ്ചാഗ്നിമധ്യത്തിൽ, മാസത്തിലൊരിക്കൽ മാത്രം ആഹാരം കഴിച്ച്, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിച്ച് അദ്ദേഹം ഘോരമായ തപസ്സിൽ നിലകൊണ്ടു. അങ്ങനെ നിൽക്കുന്ന ആ മഹാത്മാവായ രാജാവിന് ആയിരക്കണക്കിനു വർഷങ്ങൾ കടന്നുപോയി. ആ തപസ്സിൽ പ്രജകളുടെ പ്രഭുവും ഈശ്വരനുമായ ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാവ് ഏറെ പ്രസന്നനായി. പഞ്ചാഗ്നിസേവനം, മാസാന്തരഭോജനം, ഇന്ദ്രിയജയം — ഈ മൂന്നു വിശേഷണങ്ങളാൽ കവി തപസ്സിന്റെ ശാരീരികവും ആഹാരപരവും മാനസികവുമായ മൂന്നു രൂപങ്ങൾ ചുരുക്കി കാണിക്കുന്നു. ‘ആയിരക്കണക്കിനു വർഷങ്ങൾ’ എന്ന കാലമാനത്താൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധൈര്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സുപ്രീതൻ’ എന്ന പദത്താൽ വരം പ്രാർഥനയാലല്ല, തപസ്സാൽത്തന്നെ നേടിയതാണെന്നറിയാം.

പിന്നെ പിതാമഹൻ ദേവഗണങ്ങളോടൊപ്പം വന്ന് തപസ്സു ചെയ്യുന്ന മഹാത്മാവായ ഭഗീരഥനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഭഗീരഥ മഹാരാജാവേ, ജനാധിപാ, നന്നായി അനുഷ്ഠിച്ച തപസ്സിൽ ഞാൻ നിന്നിൽ പ്രസന്നനാണ്; വരം വരിക്കുക, സുവ്രതാ.’ ദേവഗണങ്ങളോടൊപ്പമുള്ള വരവിനാൽ ഈ തപസ്സ് വ്യക്തിപരം മാത്രമല്ല, എല്ലാ ലോകങ്ങളുടെയും ഹിതവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘സുവ്രത’ എന്ന സംബോധനയാൽ ബ്രഹ്മാവ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വ്രതനിഷ്ഠതന്നെ പ്രശംസിക്കുന്നു. ‘വരം വരിക്കുക’ എന്നതിലൂടെ സ്വാതന്ത്ര്യം നൽകുന്നു — എന്തു യാചിക്കുന്നു എന്നതിലൂടെതന്നെ ഭഗീരഥന്റെ ആശയം പരീക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു.

മഹാതേജസ്വിയും മഹാബാഹുവുമായ ഭഗീരഥൻ കൈകൂപ്പിനിന്ന് സർവലോകപിതാമഹനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ഭഗവാൻ എന്നിൽ പ്രസന്നനാണെങ്കിൽ, തപസ്സിനു ഫലമുണ്ടെങ്കിൽ, സഗരന്റെ എല്ലാ പുത്രന്മാരും എന്നിൽനിന്നു ജലം പ്രാപിക്കട്ടെ. ഗംഗാജലത്താൽ ആ മഹാത്മാക്കളുടെ ഭസ്മം നനയുമ്പോൾ എന്റെ എല്ലാ പ്രപിതാമഹന്മാരും ശാശ്വതമായി സ്വർഗം പ്രാപിക്കട്ടെ.’ ഇവിടെ ‘മത്തഃ’ (എന്നിൽനിന്ന്) എന്ന പദം മഹത്താണ് — അവരുടെ സദ്ഗതി ഇച്ഛിക്കുക മാത്രമല്ല, സ്വന്തം കൈകൊണ്ടുതന്നെ തർപ്പണം ചെയ്യാനും അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ കുലധർമത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്വം സ്വയം വഹിക്കുന്നു എന്നറിയാം.

അദ്ദേഹം ഇങ്ങനെയും പ്രാർഥിക്കുന്നു: ‘ദേവാ, സന്താനത്തിനായും ഞാൻ യാചിക്കുന്നു; ഞങ്ങളുടെ കുലം ക്ഷയിക്കാതിരിക്കട്ടെ. ദേവാ, ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തിൽ ഇത് എന്റെ രണ്ടാമത്തെ വരമാകട്ടെ.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — ഭഗീരഥൻ ആദ്യം പിതൃക്കൾക്കുവേണ്ടി യാചിക്കുന്നു, പിന്നീടു മാത്രം കുലത്തിനുവേണ്ടി; സ്വന്തം സുഖത്തിനായി ഒന്നും യാചിക്കുന്നില്ല. ഇതാണ് ധാർമികന്റെ യാചനാക്രമം. ‘ഞങ്ങളുടെ കുലം ക്ഷയിക്കാതിരിക്കട്ടെ’ എന്ന വചനത്താൽ അദ്ദേഹം തന്റെ സന്താനരാഹിത്യത്തെക്കുറിച്ചു ദുഃഖിക്കുന്നില്ല, വംശത്തിന്റെ അവിച്ഛിന്നതയാണ് പ്രാർഥിക്കുന്നത്.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ രാജാവിനോട് സർവലോകപിതാമഹൻ മധുരവും മധുരാക്ഷരങ്ങളുള്ളതും ശുഭവുമായ വാക്കിൽ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ഭഗീരഥാ, മഹാരഥാ, ഇത് നിന്റെ മഹത്തായ മനോരഥമാണ്; അങ്ങനെയാകട്ടെ; നിനക്കു മംഗളം, ഇക്ഷ്വാകുകുലവർധനാ.’ ‘മഹത്തായ മനോരഥം’ എന്നു ബ്രഹ്മാവുതന്നെ പ്രശംസിച്ചു; ഈ കർമം എളുപ്പമല്ല, ലോകോത്തരമാണെന്ന് അതിലൂടെ അറിയാം. ‘ഇക്ഷ്വാകുകുലവർധന’ എന്ന സംബോധനയാൽ രണ്ടാമത്തെ വരവും സന്ദർഭവശാൽത്തന്നെ നൽകപ്പെട്ടുവെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

പിന്നെ ബ്രഹ്മാവ് ഉപായവും പറയുന്നു: ‘ഇത് ഹിമവാന്റെ മൂത്ത പുത്രിയായ ഹൈമവതിയായ ഗംഗ; അവളെ ധരിക്കാൻ അവിടെ ഹരനെ നിയോഗിക്കുക. ഗംഗയുടെ പതനം ഭൂമി സഹിക്കുകയില്ല; അവളെ ധരിക്കാൻ ശൂലധാരിയല്ലാതെ മറ്റൊരാളെ ഞാൻ കാണുന്നില്ല.’ ഇതോടെ ഗംഗാവതരണകഥയുടെ രണ്ടാം അങ്കം ആരംഭിക്കുന്നു — വരം ലഭിച്ചു, എന്നാൽ അതിന്റെ സിദ്ധിക്കായി വീണ്ടും തപസ്സു വേണം. കഥ ബ്രഹ്മാവിന്റെ അടുക്കൽനിന്നു ശിവനിലേക്കു നീങ്ങുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഭഗീരഥൻ ശങ്കരനെത്തന്നെ ആരാധിക്കും.

ആ രാജാവിനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, ഗംഗയോടും സംസാരിച്ച്, ലോകസ്രഷ്ടാവായ ബ്രഹ്മാവ് എല്ലാ ദേവന്മാരോടും മരുദ്ഗണങ്ങളോടുമൊപ്പം സ്വർഗത്തിലേക്കു പോയി. ‘ഗംഗയോടും സംസാരിച്ച്’ എന്ന അർധപദത്താൽ ഗംഗയ്ക്കും മുമ്പേതന്നെ അനുമതി ലഭിച്ചു എന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ അടുത്ത സർഗത്തിൽ അവളുടെ അവതരണത്തിൽ എതിർപ്പില്ല, വേഗത്തിന്റെ ധാരണം മാത്രമാണ് ശേഷിക്കുന്ന പ്രശ്നം. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം മൂന്നു തലമുറകളിലൂടെ ഗംഗാവതരണത്തിന്റെ ആരംഭം സ്ഥാപിക്കുന്നു.

In the last sarga Sagara, unable to decide how to bring the Gaṅgā down, ruled for thirty thousand years and went to heaven. Now Viśvāmitra tells Rāma what followed. When Sagara had gone the way of time, the people of the realm chose the wholly righteous Aṃśumān as their king. He was a very great king, and he had a great son, renowned as Dilīpa. Aṃśumān handed the kingdom over to Dilīpa and practised a most severe austerity on a lovely peak of the Himālaya. In the house of the Ikṣvākus kingship is not a means of pleasure but the burden of guarding dharma, so an aged king lays that burden on his son and goes to the forest of penance. And the people's choosing him shows that a king was consecrated with the people's approval, not by birth alone: Aṃśumān, Sagara's grandson, had brought back the horse, and so the people judged him worthy to rule.

Aṃśumān stayed in the forest of penance for thirty-two hundred thousand years, and rich in austerity he left his body there and won heaven. Then Dilīpa of great splendour, hearing how his grandfathers had been destroyed, could reach no decision, for grief had broken his judgement. This is worth pondering: a single calamity spans three generations, and Aṃśumān with austerity, Dilīpa with anxious thought and Bhagīratha with final success each struggle to set it right. The poet says plainly that grief strikes at judgement itself, and so no decision is reached. It is also suggested that even Aṃśumān's austerity was not enough to save his forefathers.

"How can the Gaṅgā be brought down? How can their water rites be done? How can I carry them across?" So Dilīpa became lost in care. To him, brooding on this day after day, a man whose righteousness was known to all, a son was born named Bhagīratha, supremely devoted to dharma. The hint is that a father's unfinished resolve begins to move toward fruition with the birth of his son. And his righteousness shows that Dilīpa's anxiety was not weakness but a form of his devotion to dharma.

The splendid Dilīpa performed many sacrifices and ruled for thirty thousand years. But still without a decision about saving his forefathers, that tiger among men was taken by illness and went the way of time. Having consecrated his son Bhagīratha as king, the bull among men went to Indra's world by the merit he had earned himself. His heaven was won by his own good deeds, not by any help from his ancestors. Through his sacrifices he gained heaven, yet the rescue of his forefathers remained undone, and so the poet shows that the debt to one's ancestors is not settled by sacrifice alone.

Bhagīratha was a righteous royal sage, but the great king was childless and longed for offspring. Entrusting the kingdom to his ministers and intent on bringing the Gaṅgā down, he undertook a long austerity at Gokarṇa. Two desires come together here, children for himself and salvation for his forefathers, and austerity was the one means for both. "Entrusting it to his ministers" shows that austerity too was part of a king's duty, not a heartless abandonment of the kingdom, which remained protected.

With arms raised, surrounded by five fires, eating only once a month and with his senses mastered, he stood in fearsome austerity, and thousands of years passed for that great king. With his austerity the holy Brahmā, lord and master of creatures, was well pleased. The five fires, the monthly meal and the mastery of the senses sum up the three sides of austerity, of the body, of food and of the mind, and the thousands of years measure his patience. Brahmā's pleasure shows that the boon was earned not by prayer but by austerity itself.

Then the Grandfather came with the hosts of gods and said to the great Bhagīratha as he stood at his penance: "Bhagīratha, great king, ruler of men, I am pleased with you for your well-performed austerity. Choose a boon, you of good vows." That the gods came with him shows this austerity was not merely private but bound up with the good of all the worlds. By calling him "of good vows" Brahmā praises his steadfastness, and in letting him choose freely he tests what is in Bhagīratha's heart.

The splendid, mighty-armed Bhagīratha stood with joined palms and answered the Grandfather of all the worlds: "If the Lord is pleased with me and my austerity has borne fruit, let all the sons of Sagara receive water from my hands. When the ashes of those great ones are drenched with the Gaṅgā's water, let all my great-grandfathers go to heaven forever." "From my hands" says much: he wants not only their salvation but to make the offering himself, taking the family's duty on his own shoulders.

He asked too: "And I ask you, god, for offspring as well, so that our line may not fail. Let this, god, be my highest boon for the house of the Ikṣvākus." Notice that Bhagīratha asks first for his forefathers and only then for his line, and for his own pleasure he asks nothing at all; that is the order in which a righteous man asks. He does not lament his own childlessness but prays that the line be unbroken.

To the king who had spoken so, the Grandfather of all the worlds replied in a fair voice, sweet in every syllable: "This wish of yours is a great one, Bhagīratha, great warrior. So be it. Bless you, increaser of the house of Ikṣvāku." That Brahmā himself calls the wish great shows that the task was no easy one but beyond the ordinary. And calling him "increaser of the house of Ikṣvāku" suggests that the second boon was granted in passing as well.

Then Brahmā told him how it could be done: "Here is the Gaṅgā of the snows, the eldest daughter of Himavān. Let Hara, Śiva, be engaged to hold her, O king. The earth will not bear the Gaṅgā's fall, and I see no one but the bearer of the trident who can hold her." Here the second act of the story of the descent begins: the boon has been won, but more austerity is needed to fulfil it. The story passes from Brahmā to Śiva, and in the next sarga Bhagīratha will worship Śaṅkara.

Having said this to the king and having spoken to the Gaṅgā as well, Brahmā, maker of the worlds, went back to heaven with all the gods and the hosts of Maruts. That he spoke to the Gaṅgā too suggests she had already been given leave, so that in the next sarga there is no resistance to her descent, only the problem of holding back her force. So this sarga, spanning three generations, lays the groundwork for the Gaṅgā's descent.