पूर्वस्मिन् सर्गे कपिलस्य हुङ्कारेण षष्टिः सगरपुत्रसहस्राणि भस्मराशीकृतानि। इतः विश्वामित्रः कथाम् अनुवर्तयति — पुत्राः चिरं गताः, न च प्रत्यागच्छन्ति इति ज्ञात्वा राजा सगरः स्वतेजसा दीप्यमानं नप्तारम् अंशुमन्तम् आह — ‘वत्स, त्वं शूरः, कृतविद्यः, तेजसा पूर्वैः तुल्यः; अतः पितॄणां गतिम् अन्विच्छ, तं च अन्विच्छ येन अश्वः अपवाहितः।’ अत्र द्रष्टव्यम् — सगरः न शोकेन निश्चेष्टः भवति, अपि तु कार्यम् एव अनुवर्तते; राजधर्मः हि यज्ञस्य समापनम्। ‘नप्तारम्’ इति पदेन कविः सूचयति यत् पुत्राणाम् अभावे पौत्रः एव कुलस्य आधारः। अपि च ‘चिरगतान्’ इति पदेन कालस्य दैर्घ्यं सूचितम्; षष्टिसहस्राणां मौनम् एव तेषां विनाशस्य प्रथमं चिह्नम्।

अपि च सगरः वदति — ‘अन्तर्भौमानि सत्त्वानि वीर्यवन्ति महान्ति च सन्ति; तेषां प्रतिघातार्थं सासिं कार्मुकं गृह्णीष्व। अभिवाद्यान् अभिवादय, विघ्नकरान् च हत्वा सिद्धार्थः संनिवर्तस्व, मम यज्ञस्य पारगः भव।’ एषा एव आर्षा शिक्षा — पूज्येषु विनयः, विघ्नकर्तृषु च पराक्रमः; उभयम् एकस्मिन् वीरे संगच्छते। पुत्राणां विनाशः तु तेन एव अविनयेन अभवत्, यत् ते कपिलं मुनिम् अभ्यधावन्; अतः सगरः पौत्रम् अभिवादनम् एव प्रथमं शिक्षयति। ‘सिद्धार्थः संनिवर्तस्व’ इति आशीर्वादः च आदेशः च — उभयं युगपत्; पितामहस्य स्नेहः तत्र प्रकाशते।

महात्मना सगरेण एवं सम्यक् उक्तः अंशुमान् धनुः खड्गं च आदाय लघुविक्रमः प्रतस्थे। राज्ञा अभिचोदितः सः तं मार्गं प्रापद्यत, यः महात्मभिः पितृभिः खातः अन्तर्भौमः आसीत्। अत्र ‘लघुविक्रमः’ इति पदं द्विविधम् अर्थं वहति — शीघ्रगतिः, तथा अनायासेन पराक्रमशीलः। पितृभिः खातः एव मार्गः पौत्रस्य पन्थाः जातः; येन विनाशः आगतः, तेन एव उद्धारस्य आरम्भः इति कवेः सूचना। ‘सम्यक् उक्तः’ इति च द्रष्टव्यम् — यः सम्यक् आदिष्टः, सः एव सम्यक् कार्यं साधयति।

तत्र सः महातेजाः देवदानवरक्षोभिः पिशाचपतगोरगैः च पूज्यमानं दिशागजम् अपश्यत्। सः तं प्रदक्षिणं कृत्वा निरामयं पृष्ट्वा पितॄन् वाजिहर्तारम् एव च परिपप्रच्छ। अत्र अंशुमतः विनयः पितृव्याणां वैपरीत्येन दृश्यते — ते खनित्रलांगलैः दिग्गजान् अपि न अगणयन्, अयं तु प्रथमं प्रदक्षिणम्, अनन्तरं कुशलप्रश्नम्, ततः च स्वकार्यं वदति। अनेन एव क्रमेण सः कार्यसिद्धिं लभते। दिग्गजाः हि देवादिभिः पूज्यमानाः; तेषां सम्मानः एव लोकधारणस्य आदरः।

महामतिः दिशागजः तत् श्रुत्वा प्रत्युवाच — ‘आसमञ्ज, त्वं कृतार्थः सहाश्वः शीघ्रम् एष्यसि।’ तस्य तत् वचनं श्रुत्वा सः स्वान् एव अन्यान् दिशागजान् यथाक्रमं यथान्यायं प्रष्टुं समुपचक्रमे। तैः सर्वैः दिशापालैः वाक्यज्ञैः वाक्यकोविदैः सः पूजितः, ‘सहयः एव आगन्ता असि’ इति च अभिचोदितः। चतुर्दिक्षु एकम् एव उत्तरं लब्धम् इति कविः सूचयति यत् कार्यसिद्धिः नियता; किन्तु सा अपि विनयेन एव लभ्यते। ‘वाक्यज्ञैः वाक्यकोविदैः’ इति द्विविधं विशेषणम् — अर्थज्ञानं प्रयोगनैपुण्यं च पृथक् एव उक्तम्।

तेषां तत् वचनं श्रुत्वा लघुविक्रमः सः तत्र जगाम, यत्र तस्य पितरः सागराः भस्मराशीकृताः आसन्। तदा असमञ्जसुतः दुःखवशम् आपन्नः, तेषां वधात् सुदुःखितः, परमार्तः चुक्रोश। दुःखशोकसमन्वितः सः पुरुषव्याघ्रः तत्र अविदूरतः चरन्तं यज्ञियं हयं च ददर्श। एकस्मिन् एव स्थले शोकस्य हर्षस्य च निमित्ते दृष्टे — पितरः भस्म, अश्वः तु जीवन् चरति; एतेन कविः लौकिकस्य सुखदुःखस्य मिश्रतां दर्शयति। ‘पितरः’ इति पदेन पितृव्याः अपि गृह्यन्ते, यतः ते पितुः स्थाने वर्तन्ते।

सः तेषां राजपुत्राणां जलक्रियां कर्तुकामः अभवत्; किन्तु महातेजाः जलार्थी अपि सः जलाशयं न अपश्यत्। ततः निपुणां दृष्टिं विसार्य सः अनिलोपमं सुपर्णं खगाधिपं ददर्श, यः पितॄणां मातुलः आसीत्। अत्र स्मर्तव्यम् — सुमतिः सगरस्य द्वितीया पत्नी अरिष्टनेमेः कश्यपस्य दुहिता, गरुडस्य भगिनी; अतः षष्टिसहस्राणां सः मातुलः। एवं सङ्कटे स्वजनः एव उपदेष्टा भवति। ‘निपुणां दृष्टिं विसार्य’ इति पदेन सूच्यते यत् सङ्कटे विवेकः एव प्रथमं साधनम्।

महाबलः वैनतेयः तं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘पुरुषव्याघ्र, मा शुचः; अयं वधः लोकसम्मतः। अप्रमेयेण कपिलेन एव इमे महाबलाः दग्धाः; अतः हे प्राज्ञ, एतेषां लौकिकं सलिलं दातुं न अर्हसि।’ अत्र ‘लोकसम्मतः’ इति पदं मननीयम् — यत् धर्मेण सिद्धं तत् शोकस्य विषयः न। ‘लौकिकं सलिलम्’ इति च विशेषणेन सूच्यते यत् अग्निना दग्धानां न प्राकृतम् उदकं पर्याप्तम्, अपि तु दिव्यम् एव। गरुडस्य वचनं न सान्त्वनामात्रम्, अपि तु शास्त्रनिर्णयः — कर्मणः फलं न शोच्यम्।

गरुडः अग्रे वदति — ‘पुरुषर्षभ, हिमवतः ज्येष्ठा दुहिता गंगा; तस्याम् एव, हे महाबाहो, पितॄणां सलिलक्रियां कुरु। लोकपावनी सा भस्मराशीकृतान् एतान् प्लावयेत्; लोककान्तया गंगया तेन क्लिन्नं सत् इदं भस्म, तेन च षष्टिः पुत्रसहस्राणि स्वर्गलोकं गमिष्यति।’ अनेन एव वचनेन गंगावतरणस्य कथा आरभ्यते, या भगीरथेन अग्रिमेषु सर्गेषु सिध्यति। अत्र एव रामायणस्य प्रसिद्धा गंगावतरणकथा बीजरूपेण निहिता।

‘महाभाग, पुरुषर्षभ, वीर, अश्वं संगृह्य निर्गच्छ; पैतामहं यज्ञं निर्वर्तयितुम् अर्हसि’ इति सुपर्णः अवदत्। तत् सुपर्णवचनं श्रुत्वा अतिवीर्यवान् महातपाः सः अंशुमान् त्वरितं हयम् आदाय पुनः आयात्। अत्र द्रष्टव्यम् — गरुडः शोकं न वर्धयति, अपि तु कर्तव्यं स्मारयति; पितामहस्य यज्ञः एव इदानीं प्रधानम्, तर्पणं तु कालान्तरे सिध्यति। ‘अतिवीर्यवान् महातपाः’ इति उभाभ्यां विशेषणाभ्यां वीर्यं तपः च एकत्र स्थितम् इति सूचितम्।

ततः दीक्षितं राजानम् आसाद्य सः यथावृत्तं सर्वं न्यवेदयत्, सुपर्णवचनं च तथा एव। अंशुमतः तत् घोरसंकाशं वाक्यं श्रुत्वा नृपः यथाकल्पं यथाविधि यज्ञं निर्वर्तयामास। षष्टिसहस्रपुत्रवधस्य वार्तां श्रुत्वा अपि सगरः यज्ञं न त्यजति — एषा राजर्षेः धृतिः। यज्ञः हि न स्वार्थाय, अपि तु लोकधारणाय; अतः शोकेन सः न विरम्यते। ‘यथावृत्तम्’ इति पदेन अंशुमतः सत्यवादित्वम् अपि सूचितम् — न किमपि गोपितम्।

इष्टयज्ञः श्रीमान् महीपतिः स्वपुरं तु अगमत्; किन्तु गंगायाः आगमे सः राजा निश्चयं न अध्यगच्छत्। महता कालेन अपि निश्चयम् अगत्वा सः महान् त्रिंशद्वर्षसहस्राणि राज्यं कृत्वा दिवं गतः। एवम् अयं सर्गः अपूर्णकार्येण समाप्यते — गंगावतरणं सगरस्य, अंशुमतः, दिलीपस्य च अगोचरम् एव अवशिष्यते, भगीरथः एव तत् साधयिष्यति। एषा एव वंशपरम्परया सिध्यतः महत्कार्यस्य कथा। ‘महान्’ इति विशेषणेन कविः सूचयति यत् महतः अपि सर्वं न सिध्यति; कालः एव कर्तॄन् नियोजयति।

మునుపటి సర్గలో కపిలుని హుంకారంతో అరవై వేల మంది సగరపుత్రులు భస్మరాశులయ్యారు. ఇక్కడి నుండి విశ్వామిత్రుడు కథను కొనసాగిస్తున్నాడు — పుత్రులు వెళ్ళి చాలా కాలమైంది, తిరిగి రావడం లేదని తెలుసుకొని రాజు సగరుడు తన తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తున్న మనుమడు అంశుమంతునితో అన్నాడు — ‘నాయనా, నీవు శూరుడవు, విద్య నేర్చినవాడవు, తేజస్సులో పూర్వులతో సమానుడవు; కాబట్టి నీ పినతండ్రుల గతిని వెదకు, గుర్రాన్ని తీసుకుపోయినవానిని కూడా వెదకు.’ ఇక్కడ గమనించాలి — సగరుడు శోకంతో నిశ్చేష్టుడు కాడు, కార్యాన్నే కొనసాగిస్తాడు; యజ్ఞాన్ని ముగించడమే రాజధర్మం. ‘నప్తారం’ (మనుమని) అనే మాటతో కవి సూచించేదేమిటంటే పుత్రులు లేనప్పుడు మనుమడే కులానికి ఆధారం. అంతేకాక ‘చిరగతాన్’ (చాలా కాలం క్రితం వెళ్ళినవారు) అనే మాటతో కాలపు దైర్ఘ్యం సూచించబడింది; అరవై వేల మంది మౌనమే వారి వినాశనానికి మొదటి చిహ్నం.

ఇంకా సగరుడు అంటున్నాడు — ‘భూమి లోపల వీర్యవంతమైన, మహత్తరమైన ప్రాణులు ఉన్నాయి; వాటిని ఎదుర్కోవడానికి ఖడ్గంతో పాటు విల్లును తీసుకో. నమస్కరించదగినవారికి నమస్కరించు, విఘ్నం కలిగించేవారిని చంపి, కార్యం సాధించి తిరిగి రా, నా యజ్ఞాన్ని ఒడ్డుకు చేర్చు.’ ఇదే ఆర్షమైన శిక్షణ — పూజ్యుల పట్ల వినయం, విఘ్నకారుల పట్ల పరాక్రమం; రెండూ ఒకే వీరునిలో కలుస్తాయి. పుత్రుల వినాశనం ఆ అవినయం వల్లనే జరిగింది, వారు కపిలమునిపైకి పరుగెత్తారు; కాబట్టి సగరుడు మనుమనికి మొదట నమస్కారాన్నే నేర్పుతున్నాడు. ‘సిద్ధార్థః సంనివర్తస్వ’ (కార్యం సాధించి తిరిగి రా) అనేది ఆశీర్వాదమూ ఆదేశమూ — రెండూ ఒకేసారి; తాత ప్రేమ అందులో ప్రకాశిస్తోంది.

మహాత్ముడైన సగరుడు ఇలా చక్కగా చెప్పగా అంశుమంతుడు విల్లునూ ఖడ్గాన్నీ తీసుకొని చురుకైన అడుగులతో బయలుదేరాడు. రాజుచే ప్రేరేపించబడిన అతడు మహాత్ములైన పినతండ్రులు తవ్విన భూగర్భ మార్గాన్ని చేరాడు. ఇక్కడ ‘లఘువిక్రమః’ అనే మాట రెండు అర్థాలను వహిస్తుంది — వేగమైన నడక, అప్రయాసంగా పరాక్రమం చూపే స్వభావం. పినతండ్రులు తవ్విన మార్గమే మనుమనికి దారి అయింది; వినాశనం ఏ దారిలో వచ్చిందో, ఉద్ధరణ ప్రారంభం కూడా అదే దారిలో అని కవి సూచన. ‘సమ్యక్ ఉక్తః’ (చక్కగా చెప్పబడినవాడు) అనేది కూడా గమనించదగినది — చక్కగా ఆదేశించబడినవాడే కార్యాన్ని చక్కగా సాధిస్తాడు.

అక్కడ మహాతేజస్వి అయిన అతడు దేవతలూ, దానవులూ, రాక్షసులూ, పిశాచాలూ, పక్షులూ, సర్పాలూ పూజిస్తున్న దిగ్గజాన్ని చూశాడు. అతడు దానికి ప్రదక్షిణం చేసి, కుశలం అడిగి, తన పినతండ్రుల గురించీ, గుర్రాన్ని అపహరించినవాని గురించీ అడిగాడు. ఇక్కడ అంశుమంతుని వినయం పినతండ్రులకు విరుద్ధంగా కనిపిస్తుంది — వారు పలుగుపారలతో దిగ్గజాలను కూడా లెక్కచేయలేదు, ఇతడు మాత్రం మొదట ప్రదక్షిణం, తరువాత కుశలప్రశ్న, ఆ తరువాత తన కార్యం చెబుతాడు. ఈ క్రమం వల్లనే అతడు కార్యసిద్ధిని పొందుతాడు. దిగ్గజాలు దేవతలు మొదలైనవారిచే పూజించబడేవి; వాటిని గౌరవించడమే లోకధారణ పట్ల ఆదరం.

మహాబుద్ధిమంతుడైన ఆ దిగ్గజం అది విని ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చింది — ‘అసమంజుని కుమారా, నీవు కృతార్థుడవై గుర్రంతో సహా త్వరగా తిరిగి వస్తావు.’ దాని ఆ మాట విని అతడు మిగిలిన దిగ్గజాలనన్నింటినీ వరుసగా, యథోచితంగా అడగడం మొదలుపెట్టాడు. మాట మర్మం తెలిసిన, వాక్చతురులైన ఆ దిక్పాలకులందరూ అతనిని పూజించి, ‘గుర్రంతో సహా తిరిగి వస్తావు’ అని ప్రోత్సహించారు. నాలుగు దిక్కులలోనూ ఒకే జవాబు లభించిందనే దానితో కవి కార్యసిద్ధి నిశ్చితమని సూచిస్తున్నాడు; కానీ అది కూడా వినయంతోనే లభిస్తుంది. ‘వాక్యజ్ఞైః వాక్యకోవిదైః’ అనే రెండు విశేషణాలు — అర్థజ్ఞానమూ, ప్రయోగనైపుణ్యమూ వేర్వేరుగా చెప్పబడ్డాయి.

వాటి ఆ మాట విని చురుకైన అడుగులు గల అతడు తన పినతండ్రులైన సాగరులు భస్మరాశులుగా పడి ఉన్న చోటికి వెళ్ళాడు. అప్పుడు అసమంజుని కుమారుడు దుఃఖానికి వశుడై, వారి వధకు మిక్కిలి దుఃఖించి, తీవ్రమైన ఆర్తితో గట్టిగా ఏడ్చాడు. దుఃఖశోకాలతో నిండిన ఆ పురుషవ్యాఘ్రుడు అక్కడ దగ్గరలో సంచరిస్తున్న యజ్ఞాశ్వాన్ని కూడా చూశాడు. ఒకే చోట శోకానికీ సంతోషానికీ కారణాలు కనిపించాయి — పినతండ్రులు భస్మమయ్యారు, గుర్రం మాత్రం సజీవంగా సంచరిస్తోంది; దీనితో కవి లౌకిక సుఖదుఃఖాల మిశ్రమాన్ని చూపుతున్నాడు. ‘పితరః’ అనే మాటతో పినతండ్రులు కూడా గ్రహించబడతారు, ఎందుకంటే వారు తండ్రి స్థానంలో ఉంటారు.

అతడు ఆ రాజకుమారులకు జలతర్పణం చేయాలనుకున్నాడు; కానీ మహాతేజస్వి అయిన అతడు నీటి కోసం వెదకినా ఏ జలాశయమూ కనబడలేదు. అప్పుడు నిశితమైన దృష్టిని నలువైపులా ప్రసరించి అతడు వాయువుతో సమానమైన వేగం గల, పక్షిరాజైన సుపర్ణుని చూశాడు, అతడు పినతండ్రులకు మేనమామ. ఇక్కడ గుర్తుంచుకోవాలి — సగరుని రెండవ భార్య సుమతి అరిష్టనేమి అయిన కశ్యపుని కుమార్తె, గరుడుని సోదరి; కాబట్టి అతడు అరవై వేల మందికి మేనమామ. ఈ విధంగా సంకటంలో స్వజనుడే ఉపదేశకుడవుతాడు. ‘నిపుణాం దృష్టిం విసార్య’ (నిశితమైన దృష్టిని ప్రసరించి) అనే మాటతో సంకటంలో వివేకమే మొదటి సాధనమని సూచించబడుతోంది.

మహాబలుడైన వైనతేయుడు అతనితో ఈ మాట అన్నాడు — ‘పురుషవ్యాఘ్రా, శోకించకు; ఈ వధ లోకసమ్మతమైనది. అప్రమేయుడైన కపిలునిచేతనే ఈ మహాబలులు దహించబడ్డారు; కాబట్టి ప్రాజ్ఞా, వీరికి లౌకికమైన జలాన్ని ఇవ్వకూడదు.’ ఇక్కడ ‘లోకసమ్మతః’ అనే మాట మననం చేయదగినది — ధర్మంతో సిద్ధించినది శోకానికి విషయం కాదు. ‘లౌకికం సలిలం’ అనే విశేషణంతో సూచించబడేదేమిటంటే అగ్నితో దహించబడినవారికి సాధారణ జలం సరిపోదు, దివ్యజలమే కావాలి. గరుడుని మాట కేవలం ఓదార్పు కాదు, శాస్త్రనిర్ణయం — కర్మఫలం శోకించదగినది కాదు.

గరుడుడు ఇంకా అంటున్నాడు — ‘పురుషశ్రేష్ఠా, హిమవంతుని పెద్ద కుమార్తె గంగ; మహాబాహూ, ఆమెయందే నీ పినతండ్రులకు జలతర్పణం చేయి. లోకాన్ని పవిత్రం చేసే ఆమె భస్మరాశులైన వీరిని ముంచెత్తుగాక; లోకానికి ప్రియమైన గంగతో ఈ భస్మం తడిసినప్పుడు, దానితో అరవై వేల మంది పుత్రులు స్వర్గలోకానికి వెళ్తారు.’ ఈ మాటతోనే గంగావతరణ కథ మొదలవుతుంది, అది తరువాతి సర్గలలో భగీరథునిచే సిద్ధిస్తుంది. రామాయణంలో ప్రసిద్ధమైన గంగావతరణ కథ ఇక్కడే బీజరూపంలో నిక్షిప్తమై ఉంది.

‘మహాభాగా, పురుషశ్రేష్ఠా, వీరా, గుర్రాన్ని తీసుకొని బయటకు వెళ్ళు; తాతగారి యజ్ఞాన్ని నెరవేర్చాలి’ అని సుపర్ణుడు అన్నాడు. సుపర్ణుని ఆ మాట విని అతి వీర్యవంతుడు, మహాతపస్వి అయిన ఆ అంశుమంతుడు త్వరగా గుర్రాన్ని తీసుకొని మళ్ళీ తిరిగి వచ్చాడు. ఇక్కడ గమనించాలి — గరుడుడు శోకాన్ని పెంచడు, కర్తవ్యాన్ని గుర్తుచేస్తాడు; ఇప్పుడు తాత యజ్ఞమే ప్రధానం, తర్పణం మరో కాలంలో సిద్ధిస్తుంది. ‘అతివీర్యవాన్ మహాతపాః’ అనే రెండు విశేషణాలతో వీర్యమూ తపస్సూ ఒకచోట నిలిచాయని సూచించబడింది.

తరువాత దీక్షలో ఉన్న రాజును చేరి అతడు జరిగినదంతా యథాతథంగా నివేదించాడు, సుపర్ణుని మాటను కూడా అలాగే. అంశుమంతుని ఆ ఘోరమైన మాట విని రాజు యథాకల్పంగా, యథావిధిగా యజ్ఞాన్ని నెరవేర్చాడు. అరవై వేల మంది పుత్రుల వధ వార్త విన్నా సగరుడు యజ్ఞాన్ని విడువడు — ఇది రాజర్షి ధైర్యం. యజ్ఞం స్వార్థం కోసం కాదు, లోకధారణ కోసం; కాబట్టి శోకంతో అతడు విరమించడు. ‘యథావృత్తం’ (జరిగినట్లుగా) అనే మాటతో అంశుమంతుని సత్యవాదిత్వం కూడా సూచించబడింది — ఏదీ దాచబడలేదు.

యజ్ఞం ముగించిన శ్రీమంతుడైన ఆ రాజు తన నగరానికి వెళ్ళాడు; కానీ గంగను తీసుకురావడం విషయంలో ఆ రాజు ఏ నిశ్చయానికీ రాలేకపోయాడు. చాలా కాలమైనా నిశ్చయానికి రాకుండానే ఆ మహారాజు ముప్పై వేల సంవత్సరాలు రాజ్యం చేసి స్వర్గానికి వెళ్ళాడు. ఈ విధంగా ఈ సర్గ అపూర్ణ కార్యంతో ముగుస్తుంది — గంగావతరణం సగరునికీ, అంశుమంతునికీ, దిలీపునికీ అందకుండానే మిగిలిపోతుంది, భగీరథుడే దానిని సాధిస్తాడు. వంశపరంపరగా సిద్ధించే మహాకార్యపు కథ ఇదే. ‘మహాన్’ అనే విశేషణంతో కవి సూచించేదేమిటంటే గొప్పవారికి కూడా అంతా సిద్ధించదు; కాలమే కర్తలను నియోగిస్తుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் கபிலரின் ‘ஹும்’ என்ற ஒலியால் சகரனின் அறுபதாயிரம் புதல்வர்கள் சாம்பல் குவியலாக்கப்பட்டனர். இங்கிருந்து விசுவாமித்திரர் கதையைத் தொடர்கிறார் — புதல்வர்கள் சென்று நெடுநாளாகியும் திரும்பவில்லை என்று அறிந்து, அரசன் சகரன் தன் தேஜஸால் ஒளிரும் பேரனான அம்சுமானிடம் சொன்னான்: ‘குழந்தாய், நீ வீரன், வித்தை கற்றவன், தேஜஸில் முன்னோர்களுக்கு நிகரானவன்; ஆகவே உன் தந்தையரின் கதியைத் தேடு; குதிரையைக் கொண்டுசென்றவனையும் தேடு.’ இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — சகரன் துயரால் செயலிழந்துவிடவில்லை, காரியத்தையே தொடர்கிறான்; யாகத்தை நிறைவு செய்வதே ராஜதர்மம். ‘பேரன்’ என்ற சொல்லால், புதல்வர்கள் இல்லாதபோது பேரனே குலத்தின் ஆதாரம் என்று கவி குறிப்பிடுகிறார். மேலும், ‘சென்று நெடுநாளானவர்கள்’ என்ற சொல்லால் காலத்தின் நீட்சி குறிக்கப்படுகிறது; அறுபதாயிரவரின் மௌனமே அவர்களுடைய அழிவின் முதல் அடையாளம்.

மேலும் சகரன் சொல்கிறான்: ‘பூமிக்கு அடியில் வீரியமுடைய பெரிய உயிர்கள் இருக்கின்றன; அவற்றைத் தடுப்பதற்காக வாளோடு வில்லையும் எடுத்துக்கொள். வணங்கத் தக்கவர்களை வணங்கு; இடையூறு செய்பவர்களைக் கொன்று, காரியம் நிறைவேறியவனாய்த் திரும்பு; என் யாகத்தைக் கரைசேர்ப்பவனாகு.’ இதுவே ரிஷிகளின் போதனை — போற்றத் தக்கவர்களிடம் பணிவு, இடையூறு செய்பவர்களிடம் வீரம்; இரண்டும் ஒரே வீரனிடம் ஒன்றுசேர்கின்றன. புதல்வர்களின் அழிவோ அவர்கள் கபில முனிவரை நோக்கிப் பாய்ந்த அதே அடக்கமின்மையால் நிகழ்ந்தது; ஆகவே சகரன் பேரனுக்கு முதலில் வணங்குவதையே கற்பிக்கிறான். ‘காரியம் நிறைவேறியவனாய்த் திரும்பு’ என்பது ஆசியும் ஆணையும் — இரண்டும் ஒருசேர; பாட்டனாரின் அன்பு அதில் ஒளிர்கிறது.

மகாத்மாவான சகரனால் இவ்வாறு நன்கு அறிவுறுத்தப்பட்ட அம்சுமான் வில்லையும் வாளையும் எடுத்துக்கொண்டு விரைந்த அடியுடன் புறப்பட்டான். அரசனால் தூண்டப்பட்ட அவன், மகாத்மாக்களான தன் தந்தையரால் தோண்டப்பட்ட பூமிக்கு அடியிலான அந்த வழியை அடைந்தான். இங்கே ‘லகுவிக்கிரமன்’ என்ற சொல் இருபொருள் உடையது — விரைந்து நடப்பவன், சிரமமின்றி வீரம் காட்டுபவன். தந்தையர் தோண்டிய வழியே பேரனின் பாதையானது; அழிவு வந்த வழியிலேயே கடைத்தேற்றமும் தொடங்குகிறது என்பது கவியின் குறிப்பு. ‘நன்கு அறிவுறுத்தப்பட்ட’ என்பதையும் கவனிக்க வேண்டும் — நன்கு அறிவுறுத்தப்பட்டவனே காரியத்தை நன்கு நிறைவேற்றுகிறான்.

அங்கே மிக்க தேஜஸ் உடைய அவன், தேவர்களாலும் தானவர்களாலும் ராட்சசர்களாலும் பிசாசர்களாலும் பறவைகளாலும் பாம்புகளாலும் போற்றப்படும் திக்கஜத்தைக் கண்டான். அவன் அதை வலம் வந்து, நலம் விசாரித்து, தன் தந்தையரைப் பற்றியும் குதிரையைக் கவர்ந்தவனைப் பற்றியும் வினவினான். இங்கே அம்சுமானின் பணிவு சிறிய தந்தையருக்கு நேர்மாறாகக் காணப்படுகிறது — அவர்கள் கடப்பாரைகளோடும் கலப்பைகளோடும் திக்கஜங்களையும் பொருட்படுத்தவில்லை; இவனோ முதலில் வலம் வருகிறான், பிறகு நலம் விசாரிக்கிறான், அதன்பின் தன் காரியத்தைச் சொல்கிறான். இந்த வரிசையாலேயே அவன் காரியச் சித்தி பெறுகிறான். திக்கஜங்கள் தேவர் முதலியோரால் போற்றப்படுபவை; அவற்றை மதிப்பதே உலகைத் தாங்குவதை மதிப்பதாகும்.

பேரறிவுடைய அந்தத் திக்கஜம் அதைக் கேட்டு மறுமொழி கூறியது: ‘அசமஞ்சனின் மைந்தனே, நீ காரியம் நிறைவேறியவனாய்க் குதிரையோடு விரைவில் திரும்புவாய்.’ அதன் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு அவன் மற்ற திக்கஜங்களிடமும் வரிசைப்படி முறையாகக் கேட்கத் தொடங்கினான். சொல்லின் பொருள் அறிந்தவையும் சொல்வன்மை மிக்கவையுமான அந்தத் திசைக்காவலர்கள் அனைவராலும் அவன் போற்றப்பட்டான்; ‘குதிரையோடு திரும்பி வருவாய்’ என்றும் ஊக்கப்படுத்தப்பட்டான். நான்கு திசைகளிலும் ஒரே விடை கிடைத்தது என்பதால் காரியச் சித்தி உறுதியானது என்று கவி குறிப்பிடுகிறார்; ஆனால் அதுவும் பணிவாலேயே கிடைக்கிறது. ‘சொல்லின் பொருள் அறிந்தவை, சொல்வன்மை மிக்கவை’ என்ற இரு அடைமொழிகள் — பொருளறிவும் பயன்படுத்தும் திறனும் தனித்தனியே சொல்லப்பட்டன.

அவற்றின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, விரைந்த அடியுடைய அவன், தன் தந்தையரான சாகரர்கள் சாம்பல் குவியலாக்கப்பட்டிருந்த இடத்துக்குச் சென்றான். அப்போது அசமஞ்சனின் மைந்தன் துயரத்தில் ஆழ்ந்து, அவர்கள் கொல்லப்பட்டதால் மிகவும் வருந்தி, பெரிதும் வேதனையுற்றுக் கதறினான். துயரும் சோகமும் நிறைந்த அந்த மனிதருள் புலி, அங்கே அருகே மேய்ந்துகொண்டிருந்த யாகக் குதிரையையும் கண்டான். ஒரே இடத்தில் சோகத்துக்கும் மகிழ்ச்சிக்குமான காரணங்கள் காணப்பட்டன — தந்தையர் சாம்பல், குதிரையோ உயிரோடு மேய்கிறது; இதனால் கவி உலகியல் இன்ப துன்பங்களின் கலப்பைக் காட்டுகிறார். ‘தந்தையர்’ என்ற சொல்லில் சிறிய தந்தையரும் அடங்குவர்; ஏனெனில் அவர்கள் தந்தையின் இடத்தில் இருப்பவர்கள்.

அவன் அந்த ராஜகுமாரர்களுக்கு நீர்க்கடன் செய்ய விரும்பினான்; ஆனால் நீரைத் தேடியும், மிக்க தேஜஸ் உடைய அவன் எந்த நீர்நிலையையும் காணவில்லை. பின்னர் கூர்மையான பார்வையைச் செலுத்தி, காற்றுக்கு நிகரான, பறவைகளின் அரசனான சுபர்ணனை (கருடனை) அவன் கண்டான்; அவன் அவனுடைய தந்தையரின் தாய்மாமன். இங்கே நினைவுகூர வேண்டியது — சகரனின் இரண்டாவது மனைவி சுமதி, அரிஷ்டநேமியான கசியபரின் மகள், கருடனின் சகோதரி; ஆகவே அவன் அறுபதாயிரவருக்கும் தாய்மாமன். இவ்வாறு நெருக்கடியில் சொந்தமே உபதேசம் செய்பவனாகிறது. ‘கூர்மையான பார்வையைச் செலுத்தி’ என்ற சொல்லால், நெருக்கடியில் விவேகமே முதல் சாதனம் என்று குறிப்பிடப்படுகிறது.

பெருவலிமையுடைய வினதையின் மைந்தன் அவனிடம் சொன்னான்: ‘மனிதருள் புலியே, வருந்தாதே; இந்த வதம் உலகத்தால் ஏற்கப்பட்டது. அளவிட முடியாத பெருமையுடைய கபிலராலேயே பெருவலிமையுடைய இவர்கள் எரிக்கப்பட்டனர்; ஆகவே, அறிவுடையவனே, இவர்களுக்கு உலகியல் நீரைக் கொடுக்கலாகாது.’ இங்கே ‘உலகத்தால் ஏற்கப்பட்டது’ என்ற சொல் சிந்திக்கத் தக்கது — தர்மத்தால் நிகழ்ந்தது துயரத்துக்குரியதல்ல. ‘உலகியல் நீர்’ என்ற அடைமொழியால், நெருப்பால் எரிக்கப்பட்டவர்களுக்குச் சாதாரண நீர் போதாது, தெய்வீக நீரே வேண்டும் என்று குறிப்பிடப்படுகிறது. கருடனின் சொல் வெறும் ஆறுதல் அல்ல, சாஸ்திரத் தீர்ப்பு — செயலின் பலனுக்காக வருந்தலாகாது.

கருடன் மேலும் சொல்கிறான்: ‘மனிதருள் காளை போன்றவனே, இமவானின் மூத்த மகள் கங்கை; பெருந்தோளனே, அவளிலேயே உன் தந்தையருக்கு நீர்க்கடன் செய். உலகைத் தூய்மைப்படுத்தும் அவள் சாம்பல் குவியலான இவர்களை நனைக்கட்டும்; உலகத்துக்கு இனியவளான கங்கையால் இந்தச் சாம்பல் நனைக்கப்பட்டால், அதனால் அறுபதாயிரம் புதல்வர்களும் சொர்க்கலோகம் செல்வார்கள்.’ இந்தச் சொல்லாலேயே கங்கை இறங்கிவரும் கதை தொடங்குகிறது; அது பின்வரும் சர்க்கங்களில் பகீரதனால் நிறைவேறுகிறது. இங்கேயே ராமாயணத்தின் புகழ்பெற்ற கங்காவதரணக் கதை விதை வடிவில் பொதிந்துள்ளது.

‘பெரும்பேறுடையவனே, மனிதருள் காளையே, வீரனே, குதிரையைப் பிடித்துக்கொண்டு வெளியேறு; பாட்டனாரின் யாகத்தை நிறைவேற்ற வேண்டும்’ என்று சுபர்ணன் சொன்னான். சுபர்ணனின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, மிகுந்த வீரியமுடையவனும் மாபெரும் தவமுடையவனுமான அந்த அம்சுமான் விரைவில் குதிரையை எடுத்துக்கொண்டு திரும்பி வந்தான். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — கருடன் துயரத்தை வளர்க்கவில்லை, கடமையை நினைவூட்டுகிறான்; பாட்டனாரின் யாகமே இப்போது முதன்மையானது; தர்ப்பணமோ பிற்காலத்தில் நிறைவேறும். ‘மிகுந்த வீரியமுடையவன், மாபெரும் தவமுடையவன்’ என்ற இரு அடைமொழிகளால் வீரமும் தவமும் ஒருவனிடம் ஒன்றுசேர்ந்திருப்பது குறிப்பிடப்படுகிறது.

பின்னர் தீட்சை பெற்றிருந்த அரசனை அடைந்து, நடந்தவை அனைத்தையும் நடந்தபடியே அவன் தெரிவித்தான்; சுபர்ணனின் சொல்லையும் அப்படியே சொன்னான். அம்சுமானின் பயங்கரமான அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, அரசன் கல்பசூத்திரப்படியும் விதிப்படியும் யாகத்தை நிறைவேற்றினான். அறுபதாயிரம் புதல்வர்கள் கொல்லப்பட்ட செய்தியைக் கேட்டும் சகரன் யாகத்தைக் கைவிடவில்லை — இதுவே ராஜரிஷியின் மனவுறுதி. யாகம் தன்னலத்துக்காக அல்ல, உலகைத் தாங்குவதற்காகவே; ஆகவே அவன் துயரத்தால் நின்றுவிடவில்லை. ‘நடந்தபடியே’ என்ற சொல்லால் அம்சுமானின் சத்தியம் தவறாமையும் குறிப்பிடப்படுகிறது — எதுவும் மறைக்கப்படவில்லை.

யாகத்தை நிறைவு செய்த செல்வச் சிறப்புடைய மன்னன் தன் நகருக்குச் சென்றான்; ஆனால் கங்கையைக் கொண்டுவருவதைப் பற்றி அந்த அரசன் ஒரு தீர்மானத்துக்கு வரவில்லை. நெடுங்காலமாகியும் தீர்மானத்தை அடையாமல், அந்தப் பெரியோன் முப்பதாயிரம் ஆண்டுகள் ஆட்சி செய்து விண்ணுலகம் சென்றான். இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கம் முடிவுறாத காரியத்தோடு நிறைவடைகிறது — கங்கை இறங்கிவருவது சகரனுக்கும், அம்சுமானுக்கும், திலீபனுக்கும் எட்டாததாகவே எஞ்சுகிறது; பகீரதனே அதைச் சாதிப்பான். வம்ச வழியில் நிறைவேறும் ஒரு பெருங்காரியத்தின் கதை இதுவே. ‘பெரியோன்’ என்ற அடைமொழியால், பெரியோருக்கும் எல்லாம் கைகூடுவதில்லை என்று கவி குறிப்பிடுகிறார்; காலமே செய்பவர்களை நியமிக்கிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಪಿಲರ ಹೂಂಕಾರದಿಂದ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಸಗರಪುತ್ರರು ಭಸ್ಮರಾಶಿಯಾದರು. ಇಲ್ಲಿಂದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಕಥೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾರೆ — ಪುತ್ರರು ಹೋಗಿ ಬಹಳ ಕಾಲವಾಯಿತು, ಮರಳಿ ಬರುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿದು ರಾಜಾ ಸಗರನು ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ ಮೊಮ್ಮಗ ಅಂಶುಮಂತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಗೂ, ನೀನು ಶೂರ, ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಕಲಿತವನು, ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಜರಿಗೆ ಸಮಾನನು; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಪಿತೃಗಳ ಗತಿಯನ್ನು ಹುಡುಕು, ಕುದುರೆಯನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ದವನನ್ನೂ ಹುಡುಕು.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಸಗರನು ಶೋಕದಿಂದ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಕಾರ್ಯವನ್ನೇ ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮುಗಿಸುವುದೇ ರಾಜಧರ್ಮ. ‘ನಪ್ತಾರಮ್’ (ಮೊಮ್ಮಗನನ್ನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪುತ್ರರಿಲ್ಲದಾಗ ಮೊಮ್ಮಗನೇ ಕುಲದ ಆಧಾರ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಚಿರಗತಾನ್’ (ಹೋಗಿ ಬಹಳ ಕಾಲವಾದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾಲದ ದೀರ್ಘತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಮಂದಿಯ ಮೌನವೇ ಅವರ ವಿನಾಶದ ಮೊದಲ ಚಿಹ್ನೆ.

ಅಲ್ಲದೆ ಸಗರನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಭೂಮಿಯ ಒಳಗೆ ವೀರ್ಯವಂತರೂ ಮಹಾಕಾಯರೂ ಆದ ಜೀವಿಗಳಿವೆ; ಅವುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಖಡ್ಗಸಹಿತ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ತೆಗೆದುಕೋ. ನಮಸ್ಕರಿಸಬೇಕಾದವರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸು, ವಿಘ್ನ ತರುವವರನ್ನು ಕೊಂದು, ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯೊಂದಿಗೆ ಮರಳು, ನನ್ನ ಯಜ್ಞವನ್ನು ದಡ ಮುಟ್ಟಿಸು.’ ಇದೇ ಆರ್ಷ ಶಿಕ್ಷಣ — ಪೂಜ್ಯರಲ್ಲಿ ವಿನಯ, ವಿಘ್ನಕಾರರಲ್ಲಿ ಪರಾಕ್ರಮ; ಎರಡೂ ಒಬ್ಬ ವೀರನಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತವೆ. ಪುತ್ರರ ವಿನಾಶವಾದರೋ ಅವರು ಕಪಿಲಮುನಿಯ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದ ಅದೇ ಅವಿನಯದಿಂದ ಆಯಿತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಸಗರನು ಮೊಮ್ಮಗನಿಗೆ ಮೊದಲು ನಮಸ್ಕಾರವನ್ನೇ ಕಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಿದ್ಧಾರ್ಥಃ ಸಂನಿವರ್ತಸ್ವ’ (ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯೊಂದಿಗೆ ಮರಳು) ಎಂಬುದು ಆಶೀರ್ವಾದವೂ ಆದೇಶವೂ — ಎರಡೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ; ಅಜ್ಜನ ಸ್ನೇಹ ಅಲ್ಲಿ ಬೆಳಗುತ್ತದೆ.

ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸಗರನಿಂದ ಹೀಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಅಂಶುಮಂತನು ಬಿಲ್ಲನ್ನೂ ಖಡ್ಗವನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಚುರುಕು ಹೆಜ್ಜೆಯಿಂದ ಹೊರಟನು. ರಾಜನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ಅವನು ಮಹಾತ್ಮರಾದ ತನ್ನ ಪಿತೃಗಳು ಅಗೆದಿದ್ದ ಭೂಮಿಯೊಳಗಿನ ಆ ದಾರಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಲಘುವಿಕ್ರಮಃ’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳಿವೆ — ವೇಗದ ನಡಿಗೆಯುಳ್ಳವನು, ಮತ್ತು ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರುವವನು. ಪಿತೃಗಳು ಅಗೆದ ದಾರಿಯೇ ಮೊಮ್ಮಗನ ದಾರಿಯಾಯಿತು; ಯಾವುದರಿಂದ ವಿನಾಶ ಬಂದಿತೋ ಅದರಿಂದಲೇ ಉದ್ಧಾರದ ಆರಂಭ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಸೂಚನೆ. ‘ಸಮ್ಯಕ್ ಉಕ್ತಃ’ (ಸರಿಯಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟವನು) ಎಂಬುದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಸರಿಯಾಗಿ ಆದೇಶ ಪಡೆದವನೇ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಸಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅಲ್ಲಿ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ದೇವತೆಗಳು, ದಾನವರು, ರಾಕ್ಷಸರು, ಪಿಶಾಚರು, ಪಕ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಉರಗರಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ದಿಗ್ಗಜವನ್ನು ಕಂಡನು. ಅವನು ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ಕುಶಲವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿ, ತನ್ನ ಪಿತೃಗಳ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಕುದುರೆಯ ಅಪಹಾರಕನ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಕೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಅಂಶುಮಂತನ ವಿನಯ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪಂದಿರಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವರು ಗುದ್ದಲಿ-ನೇಗಿಲುಗಳೊಡನೆ ದಿಗ್ಗಜಗಳನ್ನೂ ಲೆಕ್ಕಿಸಲಿಲ್ಲ, ಇವನಾದರೋ ಮೊದಲು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ, ಆಮೇಲೆ ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆ, ಆಮೇಲೆ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಕ್ರಮದಿಂದ ಅವನು ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ದಿಗ್ಗಜಗಳು ದೇವತೆಗಳೇ ಮೊದಲಾದವರಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುವವು; ಅವುಗಳ ಸಮ್ಮಾನವೇ ಲೋಕವನ್ನು ಧರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ತೋರುವ ಆದರ.

ಮಹಾಮತಿಯಾದ ದಿಗ್ಗಜ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಉತ್ತರಿಸಿತು — ‘ಅಸಮಂಜನ ಮಗನೇ, ನೀನು ಕೃತಾರ್ಥನಾಗಿ ಕುದುರೆಯೊಡನೆ ಬೇಗನೆ ಮರಳುವೆ.’ ಅದರ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನು ಉಳಿದ ಎಲ್ಲ ದಿಗ್ಗಜಗಳನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ, ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಕೇಳತೊಡಗಿದನು. ಮಾತಿನ ಅರ್ಥವನ್ನು ಬಲ್ಲ, ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಿಪುಣವಾದ ಆ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಪಾಲಕರಿಂದ ಅವನು ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು, ‘ಕುದುರೆಯೊಡನೆಯೇ ಮರಳುವೆ’ ಎಂದು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು. ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದೇ ಉತ್ತರ ದೊರೆಯಿತು ಎಂಬುದರಿಂದ ಕವಿ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿ ನಿಶ್ಚಿತ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅದೂ ವಿನಯದಿಂದಲೇ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ‘ವಾಕ್ಯಜ್ಞೈಃ ವಾಕ್ಯಕೋವಿದೈಃ’ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಅರ್ಥಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಪ್ರಯೋಗನೈಪುಣ್ಯಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಅವುಗಳ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಚುರುಕು ಹೆಜ್ಜೆಯ ಅವನು, ತನ್ನ ಪಿತೃಗಳಾದ ಸಾಗರರು ಭಸ್ಮರಾಶಿಯಾಗಿದ್ದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಆಗ ಅಸಮಂಜನ ಮಗನು ದುಃಖಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಿ, ಅವರ ವಧೆಯಿಂದ ಬಹಳ ದುಃಖಿತನಾಗಿ, ಅತ್ಯಂತ ಆರ್ತನಾಗಿ ಗೋಳಿಟ್ಟನು. ದುಃಖಶೋಕಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನು ಅಲ್ಲಿ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಯಜ್ಞಾಶ್ವವನ್ನೂ ಕಂಡನು. ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಶೋಕ ಮತ್ತು ಹರ್ಷ ಎರಡಕ್ಕೂ ಕಾರಣಗಳು ಕಂಡವು — ಪಿತೃಗಳು ಬೂದಿ, ಕುದುರೆಯಾದರೋ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಲೌಕಿಕ ಸುಖದುಃಖಗಳ ಮಿಶ್ರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪಿತರಃ’ (ಪಿತೃಗಳು) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪಂದಿರನ್ನೂ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ತಂದೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ.

ಅವನು ಆ ರಾಜಕುಮಾರರಿಗೆ ಜಲತರ್ಪಣ ಮಾಡಲು ಬಯಸಿದನು; ಆದರೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ನೀರನ್ನು ಬಯಸಿದರೂ ಯಾವ ಜಲಾಶಯವನ್ನೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಆಮೇಲೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಹರಿಸಿ ಅವನು ವಾಯುವಿನಂತೆ ವೇಗವುಳ್ಳ, ಪಕ್ಷಿರಾಜನಾದ ಸುಪರ್ಣನನ್ನು ಕಂಡನು; ಅವನು ಪಿತೃಗಳ ಸೋದರಮಾವನಾಗಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ನೆನಪಿಡಬೇಕು — ಸಗರನ ಎರಡನೆಯ ಪತ್ನಿ ಸುಮತಿ ಅರಿಷ್ಟನೇಮಿ ಕಶ್ಯಪನ ಮಗಳು, ಗರುಡನ ತಂಗಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಮಂದಿಯ ಸೋದರಮಾವ. ಹೀಗೆ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಸ್ವಜನರೇ ಉಪದೇಶಕರಾಗುತ್ತಾರೆ. ‘ನಿಪುಣಾಂ ದೃಷ್ಟಿಂ ವಿಸಾರ್ಯ’ (ಸೂಕ್ಷ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಹರಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕವೇ ಮೊದಲ ಸಾಧನ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ವೈನತೇಯನು (ಗರುಡನು) ಅವನಿಗೆ ಮಾತು ಹೇಳಿದನು — ‘ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ಶೋಕಿಸಬೇಡ; ಈ ವಧೆ ಲೋಕಸಮ್ಮತವಾದುದು. ಅಪ್ರಮೇಯರಾದ ಕಪಿಲರಿಂದಲೇ ಈ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳು ದಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಾಜ್ಞನೇ, ಇವರಿಗೆ ಲೌಕಿಕ ಜಲವನ್ನು ಕೊಡುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಲೋಕಸಮ್ಮತಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ಧರ್ಮದಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾದುದು ಶೋಕಕ್ಕೆ ವಿಷಯವಲ್ಲ. ‘ಲೌಕಿಕಂ ಸಲಿಲಮ್’ (ಲೌಕಿಕ ಜಲ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ದಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರಿಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ನೀರು ಸಾಲದು, ದಿವ್ಯ ಜಲವೇ ಬೇಕು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಗರುಡನ ಮಾತು ಕೇವಲ ಸಾಂತ್ವನವಲ್ಲ, ಶಾಸ್ತ್ರನಿರ್ಣಯ — ಕರ್ಮದ ಫಲಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಿಸಬಾರದು.

ಗರುಡನು ಮುಂದೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಹಿಮವಂತನ ಹಿರಿಯ ಮಗಳು ಗಂಗೆ; ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಅವಳಲ್ಲೇ ನಿನ್ನ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಜಲತರ್ಪಣ ಮಾಡು. ಲೋಕಪಾವನಿಯಾದ ಅವಳು ಭಸ್ಮರಾಶಿಯಾದ ಇವರನ್ನು ತೋಯಿಸಲಿ; ಲೋಕಪ್ರಿಯಳಾದ ಗಂಗೆಯಿಂದ ಈ ಭಸ್ಮ ತೋಯ್ದರೆ, ಅದರಿಂದ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಪುತ್ರರು ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವರು.’ ಈ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಗಂಗಾವತರಣದ ಕಥೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಭಗೀರಥನಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮಾಯಣದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಗಂಗಾವತರಣ ಕಥೆ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಬೀಜರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದೆ.

‘ಮಹಾಭಾಗನೇ, ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ವೀರನೇ, ಕುದುರೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಹೊರಡು; ಅಜ್ಜನ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೀನು ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು’ ಎಂದು ಸುಪರ್ಣನು ಹೇಳಿದನು. ಸುಪರ್ಣನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅತ್ಯಂತ ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಮಹಾತಪಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಆ ಅಂಶುಮಂತನು ಕುದುರೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಮರಳಿ ಬಂದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಗರುಡನು ಶೋಕವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಜ್ಜನ ಯಜ್ಞವೇ ಈಗ ಪ್ರಧಾನ, ತರ್ಪಣ ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದು. ‘ಅತಿವೀರ್ಯವಾನ್ ಮಹಾತಪಾಃ’ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ವೀರ್ಯ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸು ಒಂದೆಡೆ ನೆಲೆಸಿವೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಆಮೇಲೆ ದೀಕ್ಷಿತನಾದ ರಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಅವನು ನಡೆದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಇದ್ದಂತೆಯೇ ನಿವೇದಿಸಿದನು, ಸುಪರ್ಣನ ಮಾತನ್ನೂ ಹಾಗೆಯೇ ತಿಳಿಸಿದನು. ಅಂಶುಮಂತನ ಆ ಘೋರವಾಗಿ ಕೇಳಿಸುವ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನು ಕಲ್ಪಸೂತ್ರಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ, ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದನು. ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಪುತ್ರರ ವಧೆಯ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದರೂ ಸಗರನು ಯಜ್ಞವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ರಾಜರ್ಷಿಯ ಧೈರ್ಯ. ಯಜ್ಞ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಲೋಕವನ್ನು ಧರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ಶೋಕದಿಂದ ಅವನು ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಯಥಾವೃತ್ತಮ್’ (ನಡೆದಂತೆಯೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಂಶುಮಂತನ ಸತ್ಯವಾದಿತ್ವವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಏನನ್ನೂ ಮುಚ್ಚಿಡಲಿಲ್ಲ.

ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಭೂಪತಿ ತನ್ನ ನಗರಕ್ಕೆ ಮರಳಿದನು; ಆದರೆ ಗಂಗೆಯನ್ನು ತರುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಆ ರಾಜನು ಯಾವ ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೂ ಬರಲಿಲ್ಲ. ಬಹುಕಾಲವಾದರೂ ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೆ ಬರದೆ ಆ ಮಹಾನುಭಾವನು ಮೂವತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ರಾಜ್ಯವಾಳಿ ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥನಾದನು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗ ಅಪೂರ್ಣ ಕಾರ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ಗಂಗಾವತರಣ ಸಗರನಿಗೂ ಅಂಶುಮಂತನಿಗೂ ದಿಲೀಪನಿಗೂ ಎಟುಕದೆಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ, ಭಗೀರಥನೇ ಅದನ್ನು ಸಾಧಿಸುವನು. ಇದೇ ವಂಶಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಸುವ ಮಹಾಕಾರ್ಯದ ಕಥೆ. ‘ಮಹಾನ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ಮಹಾತ್ಮನಿಗೂ ಎಲ್ಲವೂ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಕಾಲವೇ ಕರ್ತೃಗಳನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

മുൻസർഗത്തിൽ കപിലന്റെ ഹുങ്കാരത്താൽ അറുപതിനായിരം സഗരപുത്രന്മാർ ഭസ്മക്കൂമ്പാരമാക്കപ്പെട്ടു. ഇവിടെനിന്ന് വിശ്വാമിത്രൻ കഥ തുടരുന്നു — പുത്രന്മാർ പോയിട്ട് ഏറെക്കാലമായി, തിരിച്ചുവരുന്നില്ല എന്നറിഞ്ഞ് സഗരരാജാവ് സ്വന്തം തേജസ്സാൽ ജ്വലിക്കുന്ന പൗത്രനായ അംശുമാനോടു പറഞ്ഞു: ‘കുഞ്ഞേ, നീ ശൂരനും വിദ്യ നേടിയവനും തേജസ്സിൽ പൂർവികർക്കു തുല്യനുമാണ്; അതിനാൽ പിതൃക്കളുടെ ഗതി അന്വേഷിക്കുക; കുതിരയെ കൊണ്ടുപോയവനെയും അന്വേഷിക്കുക.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — സഗരൻ ദുഃഖത്താൽ നിശ്ചേഷ്ടനാകുന്നില്ല, കാര്യംതന്നെ തുടരുന്നു; യജ്ഞത്തിന്റെ പൂർത്തീകരണമാണല്ലോ രാജധർമം. ‘നപ്താരം’ (പൗത്രനെ) എന്ന പദത്താൽ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — പുത്രന്മാരുടെ അഭാവത്തിൽ പൗത്രനാണ് കുലത്തിന്റെ ആധാരം. മാത്രമല്ല, ‘ചിരഗതാൻ’ (ഏറെക്കാലം മുമ്പു പോയവർ) എന്ന പദത്താൽ കാലത്തിന്റെ ദൈർഘ്യം സൂചിതമാകുന്നു; അറുപതിനായിരംപേരുടെ മൗനംതന്നെയാണ് അവരുടെ വിനാശത്തിന്റെ ആദ്യലക്ഷണം.

സഗരൻ ഇങ്ങനെയും പറയുന്നു: ‘ഭൂമിക്കടിയിൽ വീര്യവാന്മാരും വലിയവരുമായ ജീവികളുണ്ട്; അവയെ ചെറുക്കാനായി വാളോടുകൂടിയ വില്ലു കൈക്കൊള്ളുക. വന്ദിക്കേണ്ടവരെ വന്ദിക്കുക; വിഘ്നമുണ്ടാക്കുന്നവരെ കൊന്ന് കാര്യം സാധിച്ചു മടങ്ങിവരിക; എന്റെ യജ്ഞത്തെ പൂർത്തിയാക്കുന്നവനാകുക.’ ഇതാണ് ആർഷമായ ശിക്ഷണം — പൂജ്യരോടു വിനയം, വിഘ്നകാരികളോടു പരാക്രമം; രണ്ടും ഒരു വീരനിൽ ഒത്തുചേരുന്നു. പുത്രന്മാരുടെ വിനാശം കപിലമുനിയുടെ നേരെ പാഞ്ഞ ആ അവിനയത്താലാണ് സംഭവിച്ചത്; അതിനാൽ സഗരൻ പൗത്രനെ ആദ്യം അഭിവാദനംതന്നെ പഠിപ്പിക്കുന്നു. ‘കാര്യം സാധിച്ചു മടങ്ങിവരിക’ എന്നത് ആശീർവാദവും ആജ്ഞയുമാണ് — രണ്ടും ഒരേസമയം; പിതാമഹന്റെ സ്നേഹം അതിൽ പ്രകാശിക്കുന്നു.

മഹാത്മാവായ സഗരൻ ഇങ്ങനെ നന്നായി ഉപദേശിച്ചപ്പോൾ അംശുമാൻ വില്ലും വാളുമെടുത്ത് വേഗത്തിൽ പുറപ്പെട്ടു. രാജാവിനാൽ പ്രേരിതനായ അവൻ മഹാത്മാക്കളായ പിതൃക്കൾ കുഴിച്ചുണ്ടാക്കിയ ഭൂമിക്കടിയിലെ ആ വഴിയിലെത്തി. ഇവിടെ ‘ലഘുവിക്രമൻ’ എന്ന പദം രണ്ടർഥം വഹിക്കുന്നു — വേഗത്തിൽ നടക്കുന്നവൻ, അനായാസം പരാക്രമം കാണിക്കുന്നവൻ. പിതൃക്കൾ കുഴിച്ച വഴിതന്നെ പൗത്രന്റെ പാതയായി; വിനാശം വന്ന വഴിയിലൂടെതന്നെ ഉദ്ധാരത്തിന്റെ ആരംഭവും എന്നതാണ് കവിയുടെ സൂചന. ‘നന്നായി ഉപദേശിക്കപ്പെട്ട’ എന്നതും ശ്രദ്ധിക്കണം — നന്നായി ആദേശിക്കപ്പെട്ടവൻതന്നെയാണ് കാര്യം നന്നായി സാധിക്കുന്നത്.

അവിടെ മഹാതേജസ്വിയായ അവൻ ദേവന്മാരാലും ദാനവന്മാരാലും രാക്ഷസരാലും പിശാചുക്കളാലും പക്ഷികളാലും നാഗങ്ങളാലും പൂജിക്കപ്പെടുന്ന ദിഗ്ഗജത്തെ കണ്ടു. അവനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്, സുഖവിവരം ചോദിച്ച്, പിതൃക്കളെക്കുറിച്ചും കുതിരയെ അപഹരിച്ചവനെക്കുറിച്ചും ചോദിച്ചു. ഇവിടെ അംശുമാന്റെ വിനയം പിതൃവ്യന്മാരുടേതിനു വിപരീതമായി കാണുന്നു — അവർ കൈക്കോട്ടുകളോടും കലപ്പകളോടുമായി ദിഗ്ഗജങ്ങളെപ്പോലും ഗൗനിച്ചില്ല; ഇവനോ ആദ്യം പ്രദക്ഷിണം, പിന്നെ കുശലപ്രശ്നം, പിന്നെ സ്വകാര്യം പറയുന്നു. ഈ ക്രമത്തിലൂടെത്തന്നെയാണ് അവൻ കാര്യസിദ്ധി നേടുന്നത്. ദിഗ്ഗജങ്ങൾ ദേവാദികളാൽ പൂജിക്കപ്പെടുന്നവരാണ്; അവരെ മാനിക്കുന്നത് ലോകത്തെ താങ്ങുന്നവയോടുള്ള ആദരമാണ്.

മഹാമതിയായ ആ ദിഗ്ഗജം അതു കേട്ട് മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘അസമഞ്ജപുത്രാ, നീ കാര്യം സാധിച്ച് കുതിരയോടുകൂടി വേഗം മടങ്ങിവരും.’ അവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് അംശുമാൻ മറ്റു ദിഗ്ഗജങ്ങളോടും ക്രമമായി യഥാവിധി ചോദിക്കാൻ തുടങ്ങി. വാക്കിന്റെ അർഥമറിയുന്നവരും വാക്പ്രയോഗത്തിൽ നിപുണരുമായ ആ ദിക്പാലകരെല്ലാം അവനെ ആദരിച്ചു; ‘നീ കുതിരയോടുകൂടിത്തന്നെ മടങ്ങിവരും’ എന്നു പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. നാലു ദിക്കുകളിലും ഒരേ ഉത്തരം ലഭിച്ചു എന്നതിലൂടെ കാര്യസിദ്ധി നിശ്ചിതമാണെന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ അതും വിനയത്താൽത്തന്നെ ലഭിക്കുന്നു. ‘വാക്യജ്ഞൈഃ വാക്യകോവിദൈഃ’ എന്ന ഇരട്ടവിശേഷണം — അർഥജ്ഞാനവും പ്രയോഗനൈപുണ്യവും വെവ്വേറെ പറയുന്നു.

അവരുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് വേഗത്തിൽ നടക്കുന്ന അവൻ, തന്റെ പിതൃക്കളായ സാഗരന്മാർ ഭസ്മക്കൂമ്പാരമാക്കപ്പെട്ടിരുന്ന ഇടത്തെത്തി. അപ്പോൾ അസമഞ്ജപുത്രൻ ദുഃഖത്തിനു വശംവദനായി, അവരുടെ വധത്താൽ അത്യന്തം ദുഃഖിതനായി, അതിയായ ആർത്തിയോടെ നിലവിളിച്ചു. ദുഃഖശോകങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ ആ പുരുഷവ്യാഘ്രൻ അവിടെ അടുത്തുതന്നെ മേഞ്ഞുനടക്കുന്ന യജ്ഞാശ്വത്തെയും കണ്ടു. ഒരേ സ്ഥലത്തുതന്നെ ശോകത്തിനും ഹർഷത്തിനുമുള്ള കാരണങ്ങൾ കണ്ടു — പിതൃക്കൾ ഭസ്മം, കുതിരയോ ജീവനോടെ മേയുന്നു; ഇതിലൂടെ കവി ലൗകികമായ സുഖദുഃഖങ്ങളുടെ കലർപ്പു കാണിക്കുന്നു. ‘പിതരഃ’ (പിതൃക്കൾ) എന്ന പദത്തിൽ പിതൃവ്യന്മാരും ഉൾപ്പെടുന്നു, കാരണം അവർ പിതാവിന്റെ സ്ഥാനത്തു നിൽക്കുന്നു.

അവൻ ആ രാജകുമാരന്മാർക്കു ജലക്രിയ (ഉദകക്രിയ) ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ചു; എന്നാൽ ജലം തേടിയിട്ടും മഹാതേജസ്വിയായ അവൻ ഒരു ജലാശയവും കണ്ടില്ല. പിന്നെ സൂക്ഷ്മദൃഷ്ടി പരത്തി, കാറ്റുപോലെ വേഗമുള്ള പക്ഷിരാജനായ സുപർണനെ അവൻ കണ്ടു; അവൻ പിതൃക്കളുടെ മാതുലനായിരുന്നു. ഇവിടെ ഓർക്കേണ്ടത് — സഗരന്റെ രണ്ടാമത്തെ പത്നിയായ സുമതി അരിഷ്ടനേമിയായ കശ്യപന്റെ പുത്രിയും ഗരുഡന്റെ സഹോദരിയുമാണ്; അതിനാൽ അറുപതിനായിരംപേരുടെയും മാതുലനാണ് അവൻ. ഇങ്ങനെ ആപത്തിൽ സ്വജനംതന്നെ ഉപദേഷ്ടാവാകുന്നു. ‘സൂക്ഷ്മദൃഷ്ടി പരത്തി’ എന്ന പദത്താൽ ആപത്തിൽ വിവേകമാണ് ആദ്യത്തെ സാധനം എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

മഹാബലനായ വൈനതേയൻ അവനോടു പറഞ്ഞു: ‘പുരുഷവ്യാഘ്രാ, ദുഃഖിക്കരുത്; ഈ വധം ലോകസമ്മതമാണ്. അപ്രമേയനായ കപിലനാലാണ് മഹാബലരായ ഇവർ ദഹിപ്പിക്കപ്പെട്ടത്; അതിനാൽ പ്രാജ്ഞാ, ഇവർക്കു ലൗകികമായ ജലം നൽകുന്നത് ഉചിതമല്ല.’ ഇവിടെ ‘ലോകസമ്മതം’ എന്ന പദം ചിന്തിക്കേണ്ടതാണ് — ധർമത്താൽ സിദ്ധിച്ചത് ദുഃഖത്തിന്റെ വിഷയമല്ല. ‘ലൗകികമായ ജലം’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — ആ അഗ്നിയാൽ ദഹിച്ചവർക്കു സാധാരണജലം പോരാ, ദിവ്യജലംതന്നെ വേണം. ഗരുഡന്റെ വാക്ക് വെറും സാന്ത്വനമല്ല, ശാസ്ത്രനിർണയമാണ് — കർമത്തിന്റെ ഫലം ദുഃഖിക്കേണ്ടതല്ല.

ഗരുഡൻ തുടർന്നു പറയുന്നു: ‘പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, ഹിമവാന്റെ മൂത്ത പുത്രി ഗംഗയാണ്; മഹാബാഹോ, അവളിൽത്തന്നെ പിതൃക്കളുടെ ജലക്രിയ ചെയ്യുക. ലോകപാവനിയായ അവൾ ഭസ്മക്കൂമ്പാരമായ ഇവരെ നനയ്ക്കട്ടെ; ലോകകാന്തയായ ഗംഗയാൽ ഈ ഭസ്മം നനയുമ്പോൾ, അതിലൂടെ അറുപതിനായിരം പുത്രന്മാരും സ്വർഗലോകത്തേക്കു പോകും.’ ഈ വചനത്തോടെയാണ് ഗംഗാവതരണകഥ ആരംഭിക്കുന്നത്; അത് അടുത്ത സർഗങ്ങളിൽ ഭഗീരഥനാൽ സിദ്ധിക്കുന്നു. രാമായണത്തിലെ പ്രസിദ്ധമായ ഗംഗാവതരണകഥ ഇവിടെത്തന്നെ വിത്തായി നിഹിതമാണ്.

‘മഹാഭാഗാ, പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, വീരാ, കുതിരയെയും കൊണ്ട് പുറപ്പെടുക; പിതാമഹന്റെ യജ്ഞം പൂർത്തിയാക്കേണ്ടതാണ്’ എന്നു സുപർണൻ പറഞ്ഞു. ആ സുപർണവചനം കേട്ട് അതിവീര്യവാനും മഹാതപസ്വിയുമായ ആ അംശുമാൻ വേഗം കുതിരയെയും കൊണ്ട് തിരിച്ചുവന്നു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — ഗരുഡൻ ദുഃഖം വർധിപ്പിക്കുന്നില്ല, കർത്തവ്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; പിതാമഹന്റെ യജ്ഞമാണ് ഇപ്പോൾ പ്രധാനം, തർപ്പണം കാലാന്തരത്തിൽ സിദ്ധിക്കും. ‘അതിവീര്യവാനും മഹാതപസ്വിയും’ എന്ന രണ്ടു വിശേഷണങ്ങളാൽ വീര്യവും തപസ്സും ഒരിടത്തു നിലകൊള്ളുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

പിന്നെ ദീക്ഷിതനായ രാജാവിനെ സമീപിച്ച് അവൻ നടന്നതെല്ലാം അതുപോലെ പറഞ്ഞു; സുപർണവചനവും അതുപോലെതന്നെ. അംശുമാന്റെ ഘോരമായ ആ വാക്കു കേട്ട് രാജാവ് കല്പമനുസരിച്ച്, യഥാവിധി യജ്ഞം പൂർത്തിയാക്കി. അറുപതിനായിരം പുത്രന്മാരുടെ വധവാർത്ത കേട്ടിട്ടും സഗരൻ യജ്ഞം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല — ഇതാണ് രാജർഷിയുടെ ധൃതി. യജ്ഞം സ്വാർഥത്തിനല്ല, ലോകധാരണത്തിനാണ്; അതിനാൽ ദുഃഖംകൊണ്ട് അദ്ദേഹം അതിൽനിന്നു പിന്മാറുന്നില്ല. ‘യഥാവൃത്തം’ (നടന്നതുപോലെ) എന്ന പദത്താൽ അംശുമാന്റെ സത്യവാദിത്വവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഒന്നും മറച്ചുവെച്ചില്ല.

യജ്ഞം പൂർത്തിയാക്കിയ ശ്രീമാനായ ആ ഭൂപതി സ്വന്തം നഗരത്തിലേക്കു മടങ്ങി; എന്നാൽ ഗംഗയെ കൊണ്ടുവരുന്ന കാര്യത്തിൽ ആ രാജാവിന് ഒരു നിശ്ചയത്തിലെത്താൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ഏറെക്കാലംകൊണ്ടും നിശ്ചയത്തിലെത്താതെ ആ മഹാൻ മുപ്പതിനായിരം വർഷം രാജ്യം ഭരിച്ച് സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം പൂർത്തിയാകാത്ത കാര്യത്തോടെ സമാപിക്കുന്നു — ഗംഗാവതരണം സഗരനും അംശുമാനും ദിലീപനും അപ്രാപ്യമായിത്തന്നെ ശേഷിക്കുന്നു; ഭഗീരഥനാണ് അതു സാധിക്കുക. വംശപരമ്പരയിലൂടെ സിദ്ധിക്കുന്ന ഒരു മഹാകാര്യത്തിന്റെ കഥയാണിത്. ‘മഹാൻ’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മഹാന്മാർക്കുപോലും എല്ലാം സിദ്ധിക്കുന്നില്ല; കാലമാണ് കർത്താക്കളെ നിയോഗിക്കുന്നത്.

In the last sarga Kapila's roar had turned the sixty thousand sons of Sagara to heaps of ash. Viśvāmitra now takes the story on. Knowing that his sons had long been gone and had not returned, King Sagara spoke to his grandson Aṃśumān, who blazed with a splendour of his own: "My child, you are brave and accomplished in learning, and in splendour you equal your forefathers. So go and find the path your fathers took, and find the one who carried off the horse." Notice that Sagara does not sink into grief but keeps to his task, for a king's duty is to complete the sacrifice. By calling Aṃśumān his grandson the poet reminds us that with the sons gone, the grandson is now the family's support. And "long been gone" shows how much time had passed; the silence of sixty thousand was the first sign of their ruin.

Sagara added: "Within the earth live creatures of great power and enormous size. To beat them back, take your bow and your sword. Salute those who deserve salutation, kill any who obstruct you, and come back with your purpose achieved, bringing my sacrifice to its end." This is the teaching of the sages: humility before the worthy, valour against those who obstruct, both united in one hero. The sons had perished through the very lack of humility with which they rushed at the sage Kapila, so Sagara teaches his grandson salutation first. "Come back with your purpose achieved" is both blessing and command at once, and a grandfather's love shines through it.

So well instructed by the great Sagara, Aṃśumān took his bow and sword and set out with light, swift steps, both quick of foot and valiant without strain. Urged on by the king, he made his way down the path within the earth that his great fathers had dug. The very path his fathers had dug became their grandson's road; the way by which ruin came is where rescue begins, the poet suggests. And one rightly instructed does his work rightly.

There the splendid hero saw an elephant of the quarters being worshipped by gods, dānavas and rākṣasas, by piśācas, birds and serpents. He walked round it in reverence, asked after its welfare, and then asked about his fathers and the thief of the horse. Aṃśumān's humility stands out against his uncles': they took no account even of the elephants of the quarters as they went with their spades and ploughs, while he first walks round in reverence, then asks after its welfare, and only then speaks of his own business. By following that order he succeeds. The elephants are honoured by gods and others, and to respect them is to respect what holds up the world.

Hearing him, the wise elephant of the quarter answered: "Son of Asamañja, you will achieve your purpose and soon return with the horse." Hearing this, he went on to question the other elephants of the quarters, each in turn and in proper form. All those guardians of the quarters, who knew the meaning of words and were skilled in speech, honoured him and sent him on with the words, "You will come back, and the horse with you." That all four quarters gave the same answer shows that success was assured, yet even that success was won through humility. The elephants are described as both knowing the sense of words and skilled in using them, two separate gifts.

Hearing what they said, he went swiftly on to the place where his fathers, the sons of Sagara, lay turned to heaps of ash. Then Asamañja's son was overwhelmed with grief; stricken past bearing by their destruction, he cried aloud. And there, full of grief and sorrow, that tiger among men saw the sacrificial horse grazing not far away. In one place he saw both a cause for grief and a cause for joy, his fathers turned to ash and the horse alive and grazing, and so the poet shows how mixed are the joys and sorrows of the world. His uncles are called his fathers because they stood in a father's place.

He wanted to perform the water rite for those princes, but though he searched for water the splendid hero could find no pool anywhere. Then, casting his keen gaze far and wide, he saw the lord of birds, Suparṇa, swift as the wind, the maternal uncle of his fathers. We should remember that Sumati, Sagara's second wife, was the daughter of Ariṣṭanemi Kaśyapa and the sister of Garuḍa, so he was uncle to the sixty thousand. In a crisis it is one's own kin who give counsel, and the keen gaze shows that in trouble judgement is the first resource.

Mighty Vainateya, Garuḍa, said to him: "Do not grieve, tiger among men; this killing has the consent of all the worlds. These men of great strength were burnt by Kapila, who is beyond all measure, and it is not fitting, wise one, that you should offer them ordinary water." "The consent of all the worlds" is worth pondering: what is brought about by dharma is no cause for grief. And "ordinary water" suggests that for those burnt by such a fire, earthly water is not enough; only divine water will do. Garuḍa's words are not mere comfort but a ruling of dharma: the fruit of one's deeds is not to be mourned.

Garuḍa went on: "The Gaṅgā, bull among men, is the eldest daughter of Himavān. In her, mighty-armed one, perform the water rite for your fathers. She who purifies the worlds will wash over these heaps of ash, and when this ash has been wetted by the Gaṅgā, beloved of the world, the sixty thousand sons will go to heaven." With these words the story of the Gaṅgā's descent begins, which Bhagīratha will accomplish in the sargas to come. Here the famous tale of the Rāmāyaṇa lies hidden like a seed.

"Take the horse and go, fortunate one, bull among men, hero; it is for you to complete your grandfather's sacrifice," said Suparṇa. Hearing Suparṇa's words, Aṃśumān, of surpassing valour and great austerity, quickly took the horse and returned. Garuḍa does not deepen his grief but reminds him of his duty: his grandfather's sacrifice comes first now, and the water rite will be achieved in time. The two epithets, valour and austerity, show both qualities joined in one man.

Coming to the consecrated king, he told him everything as it had happened, and Suparṇa's words as well. Hearing that dreadful news from Aṃśumān, the king completed the sacrifice according to the prescribed rule and ordinance. Even hearing of the death of sixty thousand sons, Sagara did not abandon the sacrifice; such was the royal sage's steadfastness. A sacrifice is not for oneself but to uphold the world, so grief did not make him stop. And "everything as it had happened" shows Aṃśumān's truthfulness; he hid nothing.

Having completed his sacrifice, the illustrious lord of the earth returned to his city, but he could reach no decision about how to bring the Gaṅgā down. Even after a long time he found no way, and having ruled for thirty thousand years the great king went to heaven. So this sarga ends with the work unfinished: bringing down the Gaṅgā remained beyond the reach of Sagara, of Aṃśumān and of Dilīpa, and Bhagīratha alone will achieve it. This is the story of a great task accomplished across the generations of a family. By calling him great the poet shows that even the great do not achieve everything; it is time that appoints who shall do the work.