पूर्वसर्गे देवाः गन्धर्वाः असुराः पन्नगाः च सम्भ्रान्तमनसः पितामहम् उपागताः। तेषां वचः श्रुत्वा भगवान् ब्रह्मा कृतान्तबलमोहितान् सुसंत्रस्तान् तान् प्रत्युवाच — ‘इयं कृत्स्ना वसुधा धीमतः वासुदेवस्य; एषा एव माधवस्य महिषी; सः एव भगवान् प्रभुः। सः कापिलं रूपम् आस्थाय अनिशं धरां धारयति। तस्य कोपाग्निना एव एते नृपात्मजाः दग्धाः भविष्यन्ति।’ अत्र द्रष्टव्यम् — ब्रह्मा न स्वयं दण्डं विधत्ते, न च देवान् युद्धाय प्रेरयति; यत् भवितव्यं तत् एव कथयति। पृथिवी हि वासुदेवस्य महिषी; तां ये खनित्रैः बाधन्ते, ते पत्युः कोपं स्वयम् एव आह्वयन्ति। अपि च ‘कापिलं रूपम्’ इति पदेन सूच्यते यत् कपिलः न प्राकृतः मुनिः, अपि तु सनातनस्य विष्णोः रूपान्तरम्; अतः तस्य कोपः न रागमूलकः, अपि तु धर्मस्य स्वाभाविकी प्रतिक्रिया।

अपि च ब्रह्मा वदति — ‘पृथिव्याः अयं निर्भेदः सनातनः, प्रतिकल्पम् अवश्यम्भावी; सगरस्य पुत्राणां विनाशः अपि दीर्घदर्शिभिः पूर्वम् एव दृष्टः। अतः अत्र शोकः न कार्यः।’ एतत् श्रुत्वा त्रयस्त्रिंशत् अरिंदमाः देवाः परमसंहृष्टाः यथागतं पुनः जग्मुः। एषा एव शास्त्रस्य रीतिः — यत् नियतं तत् ज्ञात्वा धीराः न विषीदन्ति। किञ्च देवानां हर्षः अत्र मननीयः — ते न पुत्राणां मरणेन तुष्यन्ति, अपि तु यज्ञस्य लोकस्य च रक्षायाः निश्चयेन। ‘सनातनः’ इति पदेन कविः सूचयति यत् एतत् वृत्तं न आकस्मिकम्; सागरखननं भूगोलस्य एव कथा, सगरपुत्राः तु तस्याः निमित्तमात्रम्।

तदा सगरस्य पुत्राणां महास्वनः प्रादुरासीत्; भिद्यमानायां पृथिव्यां निर्घातसमः निःस्वनः अभवत्। ततः ते कृत्स्नां महीं भित्त्वा प्रदक्षिणं च कृत्वा सहिताः सर्वे सागराः पितरं वाक्यम् अब्रुवन्। ‘सागराः’ इति नाम्ना एव कविः सूचयति यत् एतेषाम् एव खननेन अग्रे सागरः उत्पत्स्यते; एवं विनाशः अपि कीर्तिं जनयति। ‘प्रदक्षिणं कृत्वा’ इति च द्रष्टव्यम् — ये पृथिवीं विदारयन्ति, ते एव तां प्रदक्षिणीकुर्वन्ति; बाह्यः आचारः अन्तःशुद्धिं न सूचयति।

तेषां निवेदनम् इदम् — ‘सर्वा मही परिक्रान्ता; सत्त्ववन्तः च सूदिताः — देवदानवरक्षांसि पिशाचाः उरगाः पन्नगाः च। तथापि ते अश्वं न पश्यामहे, अश्वहर्तारम् अपि न। किं करिष्यामः? भद्रं ते; अत्र बुद्धिः विचार्यताम्।’ अत्र तेषां परिश्रमः महान्, फलं तु शून्यम्; यतः ते बलेन एव सर्वं साधयितुम् इच्छन्ति, न तु विवेकेन। मार्गे च निरपराधाः प्राणिनः हताः — एतत् एव तेषां विनाशस्य बीजम्। अन्ते तु ते पितरम् एव ‘बुद्धिः विचार्यताम्’ इति प्रार्थयन्ते; यत् प्रथमम् एव कर्तव्यम् आसीत्, तत् सर्वस्मिन् नष्टे सति स्मर्यते।

तेषां तत् वचनं श्रुत्वा राजसत्तमः सगरः समन्युः अब्रवीत् — ‘भूयः खनत; भद्रं वः। वसुधातलं विभेद्य अश्वहर्तारम् आसाद्य कृतार्थाः निवर्तत।’ महात्मनः पितुः वचनम् आसाद्य षष्टिः पुत्रसहस्राणि रसातलम् अभिद्रवन्। द्रष्टव्यं यत् पिता अपि न निवारयति, अपि तु क्रोधेन प्रेरयति; ‘समन्युः’ इति पदम् एव सूचयति यत् राज्ञः विवेकः क्रोधेन आच्छादितः। यत्र गुरुः एव अविवेकं पोषयति, तत्र शिष्याणां पतनं दुर्वारम्। सगरस्य अयम् आदेशः एव पुत्राणां मृत्योः द्वारम् उद्घाटयति; अग्रे च तस्य एव वंशे भगीरथः जायते, यः तपसा तत् द्वारं पिदधाति।

खन्यमाने तस्मिन् रसातले ते पर्वतोपमं दिशागजं विरूपाक्षं महीतलं धारयन्तं ददृशुः। सपर्वतवनां कृत्स्नां पृथिवीं सः महागजः शिरसा धारयामास। यदा सः खेदात् विश्रमार्थं शीर्षं चालयति, तदा भूमिकम्पः भवति — एवं कविः भूकम्पस्य पौराणिकं कारणं कथयति। ते तं दिशापालं महागजं प्रदक्षिणं कृत्वा मानयन्तः रसातलं भित्त्वा जग्मुः। अत्र एकं सूक्ष्मं दृश्यते — दिग्गजान् प्रति ते सादराः, ऋषिं प्रति तु न; अतः विनयः तेषां स्वाभाविकः न आसीत्, अपि तु बलदर्शनमूलकः। यः बलवन्तम् एव पूजयति, सः शान्तं तपस्विनम् अवजानाति — इयम् एव तेषां बुद्धेः वक्रता।

ततः पूर्वां दिशं भित्त्वा ते पुनः दक्षिणां बिभिदुः। दक्षिणस्यां दिशि अपि ते महागजं ददृशुः — महापद्मं नाम महात्मानं सुमहत्पर्वतोपमं शिरसा गां धारयन्तम्; तं दृष्ट्वा ते उत्तमं विस्मयं जग्मुः। महात्मनः सगरस्य तानि षष्टिः पुत्रसहस्राणि तं प्रदक्षिणं कृत्वा पश्चिमां दिशं बिभिदुः। ‘विस्मयं जग्मुः’ इति पदेन ज्ञायते यत् तेषां चक्षुषी अद्भुतं ग्रहीतुं समर्थे आस्ताम्; किन्तु विस्मयः ज्ञानं न जनयति यदि अहङ्कारः तिष्ठति।

पश्चिमायां दिशि अपि ते महाबलाः अचलोपमं महान्तं दिशागजं सौमनसं ददृशुः। तं प्रदक्षिणं कृत्वा निरामयं पृष्ट्वा च ते खनन्तः तदा सोमवतीं दिशम् उपाक्रान्ताः। ‘निरामयं पृष्ट्वा’ इति पदेन कविः तेषां लोकाचारं दर्शयति — महतां कुशलप्रश्नः शिष्टानां धर्मः। किन्तु एषः एव आचारः कपिलस्य समीपे विस्मृतः; तत्र ते न पृच्छन्ति, अपि तु आक्षिपन्ति। आचारः यदा केवलं रूढिः, न तु विनयस्य फलम्, तदा सङ्कटकाले सः क्षणेन लुप्यते।

उत्तरस्यां दिशि ते हिमपाण्डुरं भद्रं नाम दिग्गजं भद्रेण वपुषा इमां महीं धारयन्तं ददृशुः। ततः सर्वे तं समालभ्य प्रदक्षिणं च कृत्वा षष्टिः पुत्रसहस्राणि वसुधातलं बिभिदुः। एवं चतसृषु दिक्षु चत्वारः दिग्गजाः वर्णिताः — विरूपाक्षः महापद्मः सौमनसः भद्रः च; पृथिवी न स्वयं तिष्ठति, अपि तु धार्यते — इति पौराणिकी दृष्टिः। ‘समालभ्य’ इति पदेन स्पर्शपूर्वकः प्रणामः उच्यते; एतावता आदरेण युक्ताः अपि ते अग्रे अपराधं करिष्यन्ति।

ततः सागराः प्रथितां प्रागुत्तरां दिशं गत्वा सर्वे रोषात् पृथिवीम् अभ्यखनन्। तत्र ते सर्वे महात्मानः भीमवेगाः महाबलाः सनातनं वासुदेवं कपिलं ददृशुः; तस्य देवस्य अविदूरतः चरन्तं हयं च। तं दृष्ट्वा सर्वे ते अतुलं प्रहर्षं प्राप्ताः। किन्तु एषः हर्षः एव तेषां नाशहेतुः — यतः ते अश्वं दृष्ट्वा मुनिं चोरं मन्यन्ते, न तु प्रथमं तस्य तपःप्रभावं विचारयन्ति। ‘रोषात्’ इति पदम् आदौ स्थितम् — यः रोषेण खनति, सः दृष्टं सम्यक् न पश्यति; दर्शनं तस्य नेत्रयोः भवति, न तु बुद्धौ।

ते तं यज्ञहनम् इति ज्ञात्वा क्रोधपर्याकुलेक्षणाः खनित्रलांगलधराः नानावृक्षशिलाधराः च संक्रुद्धाः अभ्यधावन्त, ‘तिष्ठ तिष्ठ’ इति च अब्रुवन् — ‘त्वम् एव अस्माकं यज्ञियं तुरगं हतवान् असि। दुर्मेधः, सम्प्राप्तान् नः सगरात्मजान् विद्धि।’ अत्र सर्वः दोषः प्रकटः — अपरीक्ष्य आरोपः, शस्त्रग्रहणम्, अवज्ञावचनम्, कुलगर्वेण आत्मश्लाघा च। तपस्विनं प्रति एषा एव अविनयचतुष्टयी तेषां मृत्युः। ‘ज्ञात्वा’ इति पदं सव्यङ्ग्यम् — यत् तैः ज्ञातं तत् न ज्ञानम्, अपि तु भ्रमः; क्रोधेन आकुले चक्षुषि सत्यं न प्रतिबिम्बते।

तेषां तत् वचनं श्रुत्वा कपिलः महता रोषेण आविष्टः तदा हुङ्कारम् अकरोत्। ततः तेन अप्रमेयेण महात्मना कपिलेन सर्वे सगरात्मजाः भस्मराशीकृताः। न शस्त्रम्, न शापवचनम्, न च युद्धम् — केवलः हुङ्कारः; एतावता एव षष्टिसहस्राणि भस्म जातानि। एतेन सर्गेण स्थापितम् — सगरपुत्राः न परैः हताः, अपि तु स्वेन एव औद्धत्येन नाशिताः; मुनिः केवलं निमित्तम्। तेषां च उद्धारः अद्य न सम्भवति, यतः ते अन्त्यक्रियाम् अपि न लब्धवन्तः। सः एव उद्धारः अग्रे भागीरथ्याः अवतरणेन साधयिष्यते — अतः अयं सर्गः गङ्गावतरणकथायाः मूलं बीजम्।

మునుపటి సర్గలో దేవతలూ, గంధర్వులూ, అసురులూ, పన్నగులూ కలవరపడిన మనస్సులతో పితామహుని వద్దకు వచ్చారు. వారి మాట విని భగవంతుడైన బ్రహ్మ, మృత్యువు బలానికి కలవరపడి మిక్కిలి భయపడుతున్న వారితో ఇలా అన్నాడు — ‘ఈ భూమి అంతా బుద్ధిమంతుడైన వాసుదేవునిది; ఈమెయే మాధవుని పట్టమహిషి; అతడే భగవంతుడు, ప్రభువు. అతడు కపిలరూపం ధరించి ఎడతెగకుండా భూమిని ధరిస్తున్నాడు. అతని కోపాగ్నితోనే ఈ రాజకుమారులు దహించబడతారు.’ ఇక్కడ గమనించాలి — బ్రహ్మ తానే దండన విధించడు, దేవతలను యుద్ధానికీ ప్రేరేపించడు; జరగవలసినదానినే చెబుతాడు. భూమి వాసుదేవుని పట్టమహిషి; ఆమెను పలుగుపారలతో బాధించేవారు భర్త కోపాన్ని తామే ఆహ్వానిస్తారు. అంతేకాక ‘కాపిలం రూపం’ అనే మాటతో సూచించబడేదేమిటంటే కపిలుడు సాధారణ ముని కాడు, సనాతనుడైన విష్ణువు యొక్క మరో రూపం; కాబట్టి అతని కోపం రాగమూలకమైనది కాదు, ధర్మపు స్వాభావిక ప్రతిక్రియ.

ఇంకా బ్రహ్మ అంటున్నాడు — ‘భూమి ఈ విధంగా చీల్చబడడం సనాతనమైనది, ప్రతి కల్పంలోనూ తప్పక జరిగేది; సగరపుత్రుల వినాశనం కూడా దీర్ఘదర్శులు ముందే చూశారు. కాబట్టి ఇక్కడ శోకించనక్కరలేదు.’ ఇది విని శత్రుసంహారకులైన ముప్పై ముగ్గురు దేవతలు ఎంతో సంతోషించి వచ్చినట్లే మళ్ళీ వెళ్ళిపోయారు. ఇదే శాస్త్రపు పద్ధతి — నియతమైనదానిని తెలుసుకొని ధీరులు విషాదపడరు. దేవతల సంతోషం కూడా ఇక్కడ మననం చేయదగినది — వారు పుత్రుల మరణంతో సంతోషించడం లేదు, యజ్ఞమూ లోకమూ రక్షించబడతాయనే నిశ్చయంతో సంతోషిస్తున్నారు. ‘సనాతనః’ అనే మాటతో కవి సూచించేదేమిటంటే ఈ వృత్తాంతం ఆకస్మికమైనది కాదు; సాగరాన్ని తవ్వడం భూగోళపు కథయే, సగరపుత్రులు దానికి నిమిత్తమాత్రులు.

అప్పుడు సగరపుత్రుల మహాధ్వని పుట్టింది; చీల్చబడుతున్న భూమిలో పిడుగుపాటు వంటి శబ్దం వచ్చింది. తరువాత వారు భూమి అంతటినీ చీల్చి, ప్రదక్షిణం చేసి, సాగరులందరూ కలిసి తండ్రితో ఈ మాట అన్నారు. ‘సాగరాః’ (సగరపుత్రులు) అనే పేరుతోనే కవి సూచిస్తున్నాడు — వీరి తవ్వకంతోనే ముందు సాగరం ఏర్పడుతుంది; ఈ విధంగా వినాశనం కూడా కీర్తిని పుట్టిస్తుంది. ‘ప్రదక్షిణం చేసి’ అనేది కూడా గమనించదగినది — భూమిని చీల్చేవారే దానికి ప్రదక్షిణం చేస్తున్నారు; బాహ్యాచారం అంతశ్శుద్ధిని సూచించదు.

వారి విన్నపం ఇది — ‘భూమి అంతా తిరిగాము; బలవంతులైన ప్రాణులను కూడా సంహరించాము — దేవతలు, దానవులు, రాక్షసులు, పిశాచాలు, ఉరగాలు, పన్నగాలు. అయినా ఆ గుర్రాన్ని గానీ, గుర్రాన్ని అపహరించినవానిని గానీ చూడలేకపోతున్నాము. ఏమి చేయాలి? మీకు శుభం; దీని గురించి ఆలోచించండి.’ ఇక్కడ వారి శ్రమ గొప్పది, ఫలం మాత్రం శూన్యం; ఎందుకంటే వారు బలంతోనే అంతా సాధించాలనుకుంటారు, వివేకంతో కాదు. దారిలో నిరపరాధులైన ప్రాణులు చంపబడ్డాయి — ఇదే వారి వినాశనానికి బీజం. చివరకు వారు తండ్రినే ‘ఆలోచించండి’ అని ప్రార్థిస్తున్నారు; మొదటనే చేయవలసినది అంతా నశించాక గుర్తుకు వస్తుంది.

వారి ఆ మాట విని రాజశ్రేష్ఠుడైన సగరుడు కోపంతో అన్నాడు — ‘మళ్ళీ తవ్వండి; మీకు శుభం. భూతలాన్ని చీల్చి, అశ్వాపహర్తను పట్టుకొని, కృతార్థులై తిరిగి రండి.’ మహాత్ముడైన తండ్రి మాటను పొంది అరవై వేల మంది పుత్రులు రసాతలం వైపు పరుగెత్తారు. గమనించవలసినది — తండ్రి కూడా ఆపడం లేదు, కోపంతో ప్రేరేపిస్తున్నాడు; ‘సమన్యుః’ (కోపంతో) అనే మాటే రాజు వివేకం కోపంతో కప్పబడిందని సూచిస్తుంది. గురువే అవివేకాన్ని పోషించే చోట శిష్యుల పతనం తప్పించుకోలేనిది. సగరుని ఈ ఆదేశమే పుత్రుల మృత్యువుకు ద్వారం తెరుస్తుంది; ముందు అతని వంశంలోనే భగీరథుడు పుడతాడు, అతడు తపస్సుతో ఆ ద్వారాన్ని మూస్తాడు.

ఆ రసాతలాన్ని తవ్వుతుండగా వారు పర్వతంలాంటి, భూతలాన్ని మోస్తున్న విరూపాక్షుడనే దిగ్గజాన్ని చూశారు. ఆ మహాగజం పర్వతాలూ వనాలతో కూడిన భూమి అంతటినీ తలపై మోస్తోంది. అది అలసటతో విశ్రాంతి కోసం తలను కదిలించినప్పుడు భూకంపం వస్తుంది — ఈ విధంగా కవి భూకంపానికి పౌరాణిక కారణాన్ని చెబుతున్నాడు. వారు దిక్పాలకమైన ఆ మహాగజానికి ప్రదక్షిణం చేసి గౌరవిస్తూ రసాతలాన్ని చీల్చుకుంటూ వెళ్ళారు. ఇక్కడ ఒక సూక్ష్మమైన విషయం కనిపిస్తుంది — దిగ్గజాల పట్ల వారు ఆదరంతో ఉన్నారు, ఋషి పట్ల మాత్రం కాదు; కాబట్టి వినయం వారికి స్వాభావికమైనది కాదు, బలాన్ని చూసి కలిగినది. బలవంతునే పూజించేవాడు శాంతుడైన తపస్విని అవమానిస్తాడు — ఇదే వారి బుద్ధిలోని వక్రత.

తరువాత తూర్పు దిక్కును చీల్చి వారు మళ్ళీ దక్షిణ దిక్కును చీల్చారు. దక్షిణ దిక్కులో కూడా వారు ఒక మహాగజాన్ని చూశారు — మహాపద్ముడనే మహాత్ముని, అతి గొప్ప పర్వతంలాంటివానిని, తలపై భూమిని మోస్తున్నవానిని; అతనిని చూసి వారు గొప్ప విస్మయం చెందారు. మహాత్ముడైన సగరుని ఆ అరవై వేల మంది పుత్రులు అతనికి ప్రదక్షిణం చేసి పశ్చిమ దిక్కును చీల్చారు. ‘విస్మయం చెందారు’ అనే మాటతో వారి కళ్ళు అద్భుతాన్ని గ్రహించగలిగినవని తెలుస్తుంది; కానీ అహంకారం ఉన్నంతవరకు విస్మయం జ్ఞానాన్ని పుట్టించదు.

పశ్చిమ దిక్కులో కూడా ఆ మహాబలులు పర్వతంలాంటి సౌమనసుడనే మహా దిగ్గజాన్ని చూశారు. అతనికి ప్రదక్షిణం చేసి, కుశలం అడిగి, తవ్వుతూ వారు అప్పుడు సోముని దిక్కైన ఉత్తర దిశకు చేరారు. ‘కుశలం అడిగి’ అనే మాటతో కవి వారి లోకాచారాన్ని చూపుతున్నాడు — పెద్దల కుశలం అడగడం శిష్టుల ధర్మం. కానీ ఇదే ఆచారం కపిలుని సమీపంలో మరచిపోబడింది; అక్కడ వారు అడగరు, ఆక్షేపిస్తారు. ఆచారం వినయపు ఫలం కాక కేవలం అలవాటుగా ఉన్నప్పుడు, సంకటకాలంలో అది క్షణంలో మాయమవుతుంది.

ఉత్తర దిక్కులో వారు మంచులా తెల్లని భద్రుడనే దిగ్గజాన్ని, శుభమైన శరీరంతో ఈ భూమిని మోస్తున్నవానిని చూశారు. తరువాత అందరూ అతనిని స్పృశించి, ప్రదక్షిణం చేసి, అరవై వేల మంది పుత్రులు భూతలాన్ని చీల్చారు. ఈ విధంగా నాలుగు దిక్కులలో నాలుగు దిగ్గజాలు వర్ణించబడ్డాయి — విరూపాక్షుడు, మహాపద్ముడు, సౌమనసుడు, భద్రుడు; భూమి తనంతట తాను నిలవదు, మోయబడుతుంది — ఇది పౌరాణిక దృష్టి. ‘సమాలభ్య’ అనే మాటతో స్పర్శపూర్వకమైన ప్రణామం చెప్పబడుతోంది; ఇంతటి ఆదరంతో కూడినవారైనా వారు ముందు అపరాధం చేస్తారు.

తరువాత సాగరులు ప్రసిద్ధమైన ఈశాన్య దిక్కుకు వెళ్ళి అందరూ రోషంతో భూమిని తవ్వారు. అక్కడ భయంకరమైన వేగం గల, మహాబలులైన ఆ మహాత్ములందరూ సనాతనుడైన వాసుదేవుడు కపిలుని చూశారు; ఆ దేవునికి దగ్గరలో సంచరిస్తున్న గుర్రాన్ని కూడా చూశారు. అది చూసి వారందరూ సాటిలేని సంతోషాన్ని పొందారు. కానీ ఈ సంతోషమే వారి నాశనానికి కారణం — ఎందుకంటే వారు గుర్రాన్ని చూసి మునిని దొంగగా భావిస్తారు, మొదట అతని తపఃప్రభావాన్ని ఆలోచించరు. ‘రోషాత్’ (రోషంతో) అనే మాట మొదటనే ఉంది — రోషంతో తవ్వేవాడు చూసినదానిని సరిగా చూడడు; దర్శనం అతని కళ్ళలో జరుగుతుంది, బుద్ధిలో కాదు.

అతనిని యజ్ఞనాశకుడని తెలుసుకొని, కోపంతో కలవరపడిన కళ్ళతో, పలుగులూ నాగళ్ళూ పట్టుకొని, రకరకాల చెట్లూ రాళ్ళూ పట్టుకొని మిక్కిలి కోపంతో వారు మీదకు పరుగెత్తారు, ‘ఆగు, ఆగు’ అని అన్నారు — ‘నీవే మా యజ్ఞాశ్వాన్ని అపహరించావు. దుర్బుద్ధీ, వచ్చినవారం సగరపుత్రులమని తెలుసుకో.’ ఇక్కడ దోషమంతా బయటపడుతోంది — పరీక్షించకుండా ఆరోపణ, శస్త్రాలు పట్టడం, అవమానకరమైన మాటలు, కులగర్వంతో ఆత్మస్తుతి. తపస్వి పట్ల ఈ నాలుగు విధాల అవినయమే వారికి మృత్యువు. ‘జ్ఞాత్వా’ (తెలుసుకొని) అనే మాట వ్యంగ్యంతో కూడినది — వారు తెలుసుకొన్నది జ్ఞానం కాదు, భ్రమ; కోపంతో కలవరపడిన కంటిలో సత్యం ప్రతిబింబించదు.

వారి ఆ మాట విని కపిలుడు గొప్ప రోషంతో ఆవేశించి అప్పుడు హుంకారం చేశాడు. అప్పుడు అప్రమేయుడు, మహాత్ముడు అయిన ఆ కపిలునిచే సగరపుత్రులందరూ భస్మరాశులుగా చేయబడ్డారు. శస్త్రం కాదు, శాపవచనం కాదు, యుద్ధం కాదు — కేవలం హుంకారం; అంతమాత్రానికే అరవై వేల మంది భస్మమయ్యారు. ఈ సర్గతో స్థాపించబడినదేమిటంటే — సగరపుత్రులు ఇతరులచే చంపబడలేదు, తమ ఔద్ధత్యంతోనే నశించారు; ముని కేవలం నిమిత్తం. వారి ఉద్ధరణ ఇప్పుడు సాధ్యం కాదు, ఎందుకంటే వారికి అంత్యక్రియలు కూడా జరగలేదు. ఆ ఉద్ధరణయే ముందు భాగీరథి అవతరణతో సాధించబడుతుంది — కాబట్టి ఈ సర్గ గంగావతరణ కథకు మూలబీజం.

முந்தைய சர்க்கத்தில் தேவர்களும் கந்தர்வர்களும் அசுரர்களும் நாகர்களும் கலங்கிய மனத்துடன் பாட்டனாரை அணுகினர். அவர்களுடைய சொல்லைக் கேட்டு, யமனின் வலிமையால் மயங்கியவர்களும் மிகவும் அஞ்சியவர்களுமான அவர்களுக்குப் பகவான் பிரம்மா மறுமொழி கூறினார்: ‘இந்தப் பூமி முழுவதும் அறிவுமிக்க வாசுதேவனுடையது; இவளே மாதவனின் பட்டத்தரசி; அவனே பகவான், பிரபு. அவன் கபில உருவத்தை மேற்கொண்டு இடைவிடாமல் பூமியைத் தாங்குகிறான். அவனுடைய கோபத் தீயாலேயே இந்த அரசகுமாரர்கள் எரிக்கப்படுவார்கள்.’ இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — பிரம்மா தாமே தண்டனையை விதிக்கவில்லை, தேவர்களைப் போருக்குத் தூண்டவும் இல்லை; நிகழவிருப்பதையே சொல்கிறார். பூமி வாசுதேவனின் பட்டத்தரசி; அவளைக் கடப்பாரைகளால் வருத்துபவர்கள் கணவனின் கோபத்தைத் தாமே வரவழைத்துக்கொள்கிறார்கள். மேலும், ‘கபில உருவம்’ என்ற சொல்லால், கபிலர் சாதாரண முனிவர் அல்லர், சனாதனனான விஷ்ணுவின் மற்றொரு வடிவம் என்று குறிப்பிடப்படுகிறது; ஆகவே அவருடைய கோபம் பற்றுதலால் எழுவதல்ல, தர்மத்தின் இயல்பான எதிர்வினையே.

மேலும் பிரம்மா சொல்கிறார்: ‘பூமியின் இந்தப் பிளவு சனாதனமானது, ஒவ்வொரு கல்பத்திலும் தவிர்க்க முடியாமல் நிகழ்வது; சகரனின் புதல்வர்களின் அழிவும் தொலைநோக்குடையவர்களால் முன்பே காணப்பட்டது. ஆகவே இதில் துயரம் கொள்ள வேண்டாம்.’ இதைக் கேட்டுப் பகைவரை அடக்கும் முப்பத்து மூன்று தேவர்களும் மிக மகிழ்ந்து வந்தவாறே திரும்பிச் சென்றனர். இதுவே சாஸ்திரத்தின் வழி — நியதியானதை அறிந்து தீரர்கள் கலங்குவதில்லை. தேவர்களின் மகிழ்ச்சியும் இங்கே சிந்திக்கத் தக்கது — புதல்வர்களின் மரணத்தால் அவர்கள் மகிழவில்லை; யாகமும் உலகமும் காக்கப்படும் என்ற உறுதியாலேயே மகிழ்கிறார்கள். ‘சனாதனம்’ என்ற சொல்லால், இந்த நிகழ்வு தற்செயலானதல்ல என்று கவி குறிப்பிடுகிறார்; கடல் தோண்டப்பட்டது நிலவியலின் கதையே, சகர புதல்வர்கள் அதற்கு வெறும் கருவிகளே.

அப்போது சகரனின் புதல்வர்களின் பேரொலி எழுந்தது; பிளக்கப்படும் பூமியில் இடிமுழக்கம் போன்ற ஓசை உண்டானது. பின்னர் அவர்கள் பூமி முழுவதையும் பிளந்து, வலம் வந்து, ‘சாகரர்கள்’ அனைவரும் ஒன்றுசேர்ந்து தந்தையிடம் சொன்னார்கள். ‘சாகரர்கள்’ என்ற பெயராலேயே கவி குறிப்பிடுவது — இவர்கள் தோண்டியதாலேயே பின்னால் சாகரம் (கடல்) தோன்றும்; இவ்வாறு அழிவும் புகழை உண்டாக்குகிறது. ‘வலம் வந்து’ என்பதையும் கவனிக்க வேண்டும் — பூமியைப் பிளப்பவர்களே அதை வலம் வருகிறார்கள்; புற ஆசாரம் அகத் தூய்மையைக் குறிப்பதில்லை.

அவர்களுடைய விண்ணப்பம் இதுவே: ‘பூமி முழுவதும் சுற்றிவந்தோம்; வலிமையுடையவர்களும் கொல்லப்பட்டனர் — தேவர்கள், தானவர்கள், ராட்சசர்கள், பிசாசர்கள், பாம்புகள், நாகர்கள். ஆயினும் குதிரையையும் காணவில்லை, குதிரையைக் கவர்ந்தவனையும் காணவில்லை. என்ன செய்வோம்? உமக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; இதைப் பற்றிச் சிந்தித்து ஒரு வழி காணும்.’ இங்கே அவர்களுடைய உழைப்பு பெரிது, பலனோ வெறுமை; ஏனெனில் அவர்கள் எல்லாவற்றையும் வலிமையாலேயே சாதிக்க விரும்புகிறார்கள், விவேகத்தால் அல்ல. வழியில் குற்றமற்ற உயிர்களும் கொல்லப்பட்டன — இதுவே அவர்களுடைய அழிவின் வித்து. இறுதியில் அவர்கள் தந்தையிடமே ‘சிந்தித்து ஒரு வழி காணும்’ என்று வேண்டுகிறார்கள்; முதலிலேயே செய்திருக்க வேண்டியது, எல்லாம் அழிந்தபின் நினைவுக்கு வருகிறது.

அவர்களுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, அரசர்களில் சிறந்த சகரன் சினத்துடன் சொன்னான்: ‘மீண்டும் தோண்டுங்கள்; உங்களுக்கு நலம் உண்டாகட்டும். பூமியின் பரப்பைப் பிளந்து, குதிரையைக் கவர்ந்தவனை அடைந்து, காரியம் நிறைவேறியவர்களாய்த் திரும்புங்கள்.’ மகாத்மாவான தந்தையின் சொல்லைப் பெற்று அறுபதாயிரம் புதல்வர்களும் ரசாதலத்தை நோக்கிப் பாய்ந்தனர். கவனிக்க வேண்டியது — தந்தையும் தடுக்கவில்லை, கோபத்தோடு தூண்டுகிறான்; ‘சினத்துடன்’ என்ற சொல்லே அரசனின் விவேகம் கோபத்தால் மூடப்பட்டது என்று காட்டுகிறது. குருவே விவேகமின்மையை வளர்க்கும் இடத்தில் சீடர்களின் வீழ்ச்சி தடுக்க முடியாதது. சகரனின் இந்த ஆணையே புதல்வர்களின் மரணத்துக்கான வாயிலைத் திறக்கிறது; பின்னால் அவனுடைய வம்சத்திலேயே பகீரதன் பிறக்கிறான்; அவன் தவத்தால் அந்த வாயிலை மூடுகிறான்.

அந்த ரசாதலம் தோண்டப்பட்டபோது, மலை போன்ற, பூமியைத் தாங்கும் விரூபாக்ஷன் என்னும் திக்கஜத்தை அவர்கள் கண்டனர். மலைகளோடும் காடுகளோடும் கூடிய பூமி முழுவதையும் அந்தப் பெரிய யானை தலையால் தாங்கியது. களைப்பால் ஓய்வெடுப்பதற்காக அது தலையை அசைக்கும்போது பூகம்பம் உண்டாகிறது — இவ்வாறு கவி பூகம்பத்தின் புராணக் காரணத்தைச் சொல்கிறார். அவர்கள் திசையைக் காக்கும் அந்தப் பெரிய யானையை வலம் வந்து மதித்து, ரசாதலத்தைப் பிளந்துகொண்டு சென்றனர். இங்கே ஒரு நுட்பம் தெரிகிறது — திக்கஜங்களிடம் அவர்கள் மரியாதையுடன் இருக்கிறார்கள், ரிஷியிடம் இல்லை; ஆகவே பணிவு அவர்களுக்கு இயல்பானதல்ல, வலிமையைக் கண்டதால் வந்ததே. வலியவனை மட்டுமே போற்றுபவன் அமைதியான தவசியை அலட்சியம் செய்கிறான் — இதுவே அவர்களுடைய அறிவின் கோணல்.

பின்னர் கிழக்குத் திசையைப் பிளந்து, அவர்கள் மீண்டும் தெற்குத் திசையைப் பிளந்தனர். தெற்குத் திசையிலும் அவர்கள் ஒரு பெரிய யானையைக் கண்டனர் — மிகப் பெரிய மலைக்கு நிகரான, தலையால் பூமியைத் தாங்கும் மகாபத்மம் என்னும் மகாத்மாவை; அதைக் கண்டு அவர்கள் பெரும் வியப்படைந்தனர். மகாத்மாவான சகரனின் அந்த அறுபதாயிரம் புதல்வர்களும் அதை வலம் வந்து மேற்குத் திசையைப் பிளந்தனர். ‘பெரும் வியப்படைந்தனர்’ என்ற சொல்லால், அவர்களுடைய கண்கள் அற்புதத்தைப் பற்றிக்கொள்ள வல்லவை என்று அறியப்படுகிறது; ஆனால் அகங்காரம் நிலைத்திருந்தால் வியப்பு ஞானத்தை உண்டாக்குவதில்லை.

மேற்குத் திசையிலும் பெருவலிமையுடைய அவர்கள் மலைபோன்ற பெரிய திக்கஜமான சௌமனசனைக் கண்டனர். அதை வலம் வந்து, நலம் விசாரித்து, அவர்கள் தோண்டியவாறு அப்போது சோமனுக்குரிய (வடக்குத்) திசையை அடைந்தனர். ‘நலம் விசாரித்து’ என்ற சொல்லால் கவி அவர்களுடைய உலகியல் ஒழுக்கத்தைக் காட்டுகிறார் — பெரியோரிடம் நலம் விசாரிப்பது நல்லோரின் தர்மம். ஆனால் இதே ஒழுக்கம் கபிலரின் அருகே மறக்கப்பட்டது; அங்கே அவர்கள் விசாரிக்கவில்லை, பழிக்கிறார்கள். ஒழுக்கம் பணிவின் பலனாக இல்லாமல் வெறும் வழக்கமாக இருக்கும்போது, நெருக்கடியில் அது கணத்தில் மறைந்துவிடுகிறது.

வடக்குத் திசையில் அவர்கள் பனிபோல வெண்மையான, பத்திரன் என்னும் திக்கஜம் தன் மங்கலமான உடலால் இந்தப் பூமியைத் தாங்குவதைக் கண்டனர். பின்னர் அறுபதாயிரம் புதல்வர்களும் அதைத் தொட்டு வணங்கி, வலம் வந்து, பூமியின் பரப்பைப் பிளந்தனர். இவ்வாறு நான்கு திசைகளிலும் நான்கு திக்கஜங்கள் வர்ணிக்கப்பட்டன — விரூபாக்ஷன், மகாபத்மம், சௌமனசன், பத்திரன்; பூமி தானே நிற்பதில்லை, தாங்கப்படுகிறது — இதுவே புராணப் பார்வை. ‘சமாலப்ய’ என்ற சொல்லால் தொட்டுச் செய்யும் வணக்கம் குறிக்கப்படுகிறது; இத்தனை மரியாதையுடன் இருந்தும் அவர்கள் பின்னால் குற்றம் இழைப்பார்கள்.

பின்னர் சாகரர்கள் அனைவரும் புகழ்பெற்ற வடகிழக்குத் திசைக்குச் சென்று சினத்துடன் பூமியைத் தோண்டினர். அங்கே, மகாத்மாக்களும் பயங்கர வேகமுடையவர்களும் பெருவலிமையுடையவர்களுமான அவர்கள் அனைவரும் சனாதனனான வாசுதேவனான கபிலரைக் கண்டனர்; அந்தத் தேவனுக்கு அருகே மேய்ந்துகொண்டிருந்த குதிரையையும் கண்டனர். அதைக் கண்டு அவர்கள் அனைவரும் ஒப்பற்ற மகிழ்ச்சி அடைந்தனர். ஆனால் இந்த மகிழ்ச்சியே அவர்களுடைய அழிவுக்குக் காரணம் — ஏனெனில் குதிரையைக் கண்டதும் அவர்கள் முனிவரைத் திருடன் என்று எண்ணுகிறார்கள்; முதலில் அவருடைய தவ ஆற்றலைச் சிந்திக்கவில்லை. ‘சினத்துடன்’ என்ற சொல் தொடக்கத்திலேயே வைக்கப்பட்டுள்ளது — சினத்தோடு தோண்டுபவன் கண்டதைச் சரியாகக் காண்பதில்லை; காட்சி அவன் கண்களில் நிகழ்கிறது, அறிவில் அல்ல.

அவரே யாகத்தை அழித்தவர் என்று ‘அறிந்து’, கோபத்தால் கலங்கிய கண்களுடன், கடப்பாரைகளையும் கலப்பைகளையும் பலவகை மரங்களையும் கற்களையும் ஏந்தி, கடுஞ்சினத்துடன் அவர்கள் பாய்ந்தோடினர்; ‘நில், நில்’ என்றும் சொன்னார்கள்: ‘நீயே எங்கள் யாகக் குதிரையைக் கவர்ந்தவன். அறிவிலியே, வந்திருக்கும் எங்களைச் சகரனின் புதல்வர்கள் என்று அறிந்துகொள்.’ இங்கே குற்றங்கள் அனைத்தும் வெளிப்படுகின்றன — ஆராயாமல் குற்றம் சாட்டுதல், ஆயுதம் ஏந்துதல், அலட்சியச் சொல், குலப்பெருமையால் தற்புகழ்ச்சி. தவசியிடம் இந்த நான்கு வகை அடக்கமின்மையே அவர்களுடைய மரணம். ‘அறிந்து’ என்ற சொல் நகைமுரண் உடையது — அவர்கள் அறிந்தது அறிவல்ல, பிரமை; கோபத்தால் கலங்கிய கண்ணில் உண்மை பிரதிபலிப்பதில்லை.

அவர்களுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டுக் கபிலர் பெருங்கோபம் கொண்டு அப்போது ‘ஹும்’ என்று ஒலி எழுப்பினார். உடனே அளவிட முடியாத பெருமையுடைய மகாத்மாவான அந்தக் கபிலரால் சகரனின் புதல்வர்கள் அனைவரும் சாம்பல் குவியலாக்கப்பட்டனர். ஆயுதமும் இல்லை, சாபச் சொல்லும் இல்லை, போரும் இல்லை — வெறும் ‘ஹும்’ என்ற ஒலி; அவ்வளவிலேயே அறுபதாயிரவரும் சாம்பலாயினர். இந்தச் சர்க்கத்தால் நிறுவப்படுவது — சகர புதல்வர்கள் பிறரால் கொல்லப்படவில்லை, தம் அகந்தையாலேயே அழிக்கப்பட்டனர்; முனிவர் வெறும் கருவியே. அவர்களுடைய கடைத்தேற்றம் இன்று சாத்தியமில்லை; ஏனெனில் அவர்களுக்கு ஈமக்கடன்களும் கிடைக்கவில்லை. அந்தக் கடைத்தேற்றமே பின்னால் பாகீரதி இறங்கிவருவதால் சாதிக்கப்படும் — ஆகவே இந்தச் சர்க்கம் கங்கை இறங்கிவரும் கதையின் மூல வித்து.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಅಸುರರು, ಪನ್ನಗರು ಗಾಬರಿಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಪಿತಾಮಹನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದರು. ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪೂಜ್ಯನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು, ಯಮನ ಬಲದಿಂದ ದಿಗ್ಭ್ರಮೆಗೊಂಡು ಬಹಳ ಭಯಗೊಂಡಿದ್ದ ಅವರಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಈ ಇಡೀ ಭೂಮಿ ಧೀಮಂತನಾದ ವಾಸುದೇವನದು; ಇವಳೇ ಮಾಧವನ ಪಟ್ಟದರಸಿ; ಅವನೇ ಪೂಜ್ಯನಾದ ಪ್ರಭು. ಅವನು ಕಪಿಲರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಕೋಪಾಗ್ನಿಯಿಂದಲೇ ಈ ರಾಜಕುಮಾರರು ದಹಿಸಲ್ಪಡುವರು.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಬ್ರಹ್ಮನು ತಾನೇ ದಂಡ ವಿಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಆಗಬೇಕಾದುದನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಭೂಮಿ ವಾಸುದೇವನ ಪಟ್ಟದರಸಿಯಲ್ಲವೇ; ಅವಳನ್ನು ಗುದ್ದಲಿಗಳಿಂದ ಪೀಡಿಸುವವರು ಪತಿಯ ಕೋಪವನ್ನು ತಾವೇ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಕಾಪಿಲಂ ರೂಪಮ್’ (ಕಪಿಲರೂಪ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಪಿಲರು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮುನಿಯಲ್ಲ, ಸನಾತನನಾದ ವಿಷ್ಣುವಿನ ರೂಪಾಂತರ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಕೋಪ ರಾಗಮೂಲದ್ದಲ್ಲ, ಧರ್ಮದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ.

ಅಲ್ಲದೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಭೂಮಿಯ ಈ ಸೀಳುವಿಕೆ ಸನಾತನವಾದುದು, ಪ್ರತಿ ಕಲ್ಪದಲ್ಲಿಯೂ ಅನಿವಾರ್ಯವಾದುದು; ಸಗರನ ಪುತ್ರರ ವಿನಾಶವನ್ನೂ ದೀರ್ಘದರ್ಶಿಗಳು ಮೊದಲೇ ಕಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರಲ್ಲಿ ಶೋಕಪಡಬೇಕಿಲ್ಲ.’ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಶತ್ರುದಮನರಾದ ಮೂವತ್ಮೂರು ದೇವತೆಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಬಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಮರಳಿದರು. ಇದೇ ಶಾಸ್ತ್ರದ ರೀತಿ — ನಿಯತವಾದುದನ್ನು ತಿಳಿದು ಧೀರರು ವಿಷಾದಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ದೇವತೆಗಳ ಹರ್ಷವನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ಅವರು ಪುತ್ರರ ಮರಣದಿಂದ ಸಂತೋಷಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ಯಜ್ಞದ ಮತ್ತು ಲೋಕದ ರಕ್ಷಣೆಯ ನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಾರೆ. ‘ಸನಾತನಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಈ ವೃತ್ತಾಂತ ಆಕಸ್ಮಿಕವಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸಾಗರದ ಅಗೆತ ಭೂಗೋಳದದೇ ಕಥೆ, ಸಗರಪುತ್ರರು ಅದಕ್ಕೆ ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರ.

ಆಗ ಸಗರನ ಪುತ್ರರ ಮಹಾಶಬ್ದ ಎದ್ದಿತು; ಸೀಳಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಡಿಲಿನಂತಹ ಗರ್ಜನೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಆಮೇಲೆ ಅವರು ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೀಳಿ, ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯನ್ನೂ ಮಾಡಿ, ಸಾಗರರೆಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ತಂದೆಗೆ ಮಾತು ಹೇಳಿದರು. ‘ಸಾಗರಾಃ’ (ಸಗರನ ಮಕ್ಕಳು) ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಕವಿ ಇವರ ಅಗೆತದಿಂದಲೇ ಮುಂದೆ ಸಾಗರ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವುದೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ವಿನಾಶವೂ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಂ ಕೃತ್ವಾ’ (ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ) ಎಂಬುದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೀಳುವವರೇ ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಹೊರಗಿನ ಆಚಾರ ಒಳಗಿನ ಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಅವರ ನಿವೇದನೆ ಹೀಗಿದೆ — ‘ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ; ಬಲಶಾಲಿ ಜೀವಿಗಳನ್ನೂ ಕೊಂದಿದ್ದೇವೆ — ದೇವತೆಗಳು, ದಾನವರು, ರಾಕ್ಷಸರು, ಪಿಶಾಚರು, ಉರಗರು, ಪನ್ನಗರು. ಆದರೂ ನಾವು ಕುದುರೆಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ, ಕುದುರೆಯ ಅಪಹಾರಕನನ್ನೂ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಏನು ಮಾಡೋಣ? ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಆಲೋಚಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ಅವರ ಶ್ರಮ ಮಹತ್ತಾದುದು, ಫಲವಾದರೋ ಶೂನ್ಯ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಬಲದಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಾಧಿಸಬಯಸುತ್ತಾರೆ, ವಿವೇಕದಿಂದಲ್ಲ. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಿರಪರಾಧಿ ಜೀವಿಗಳು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟವು — ಇದೇ ಅವರ ವಿನಾಶದ ಬೀಜ. ಕೊನೆಗೆ ಅವರು ತಂದೆಯನ್ನೇ ‘ಆಲೋಚಿಸು’ ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ; ಮೊದಲೇ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿದ್ದುದು ಎಲ್ಲವೂ ನಾಶವಾದ ಮೇಲೆ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ.

ಅವರ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಸಗರನು ಕೋಪದಿಂದ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮತ್ತೆ ಅಗೆಯಿರಿ; ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಭೂತಲವನ್ನು ಸೀಳಿ, ಕುದುರೆಯ ಅಪಹಾರಕನನ್ನು ತಲುಪಿ, ಕೃತಾರ್ಥರಾಗಿ ಮರಳಿರಿ.’ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ಪಡೆದು ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಪುತ್ರರು ರಸಾತಳದ ಕಡೆಗೆ ಧಾವಿಸಿದರು. ಗಮನಿಸಬೇಕು — ತಂದೆಯೂ ತಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಕೋಪದಿಂದ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ಸಮನ್ಯುಃ’ (ಕೋಪದಿಂದ ಕೂಡಿದವನು) ಎಂಬ ಪದವೇ ರಾಜನ ವಿವೇಕ ಕೋಪದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿತ್ತು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಗುರುವೇ ಅವಿವೇಕವನ್ನು ಪೋಷಿಸುವಲ್ಲಿ ಶಿಷ್ಯರ ಪತನ ತಡೆಯಲಸಾಧ್ಯ. ಸಗರನ ಈ ಆದೇಶವೇ ಪುತ್ರರ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಬಾಗಿಲನ್ನು ತೆರೆಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದೆ ಅವನದೇ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಭಗೀರಥನು ಜನಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಆ ಬಾಗಿಲನ್ನು ಮುಚ್ಚುತ್ತಾನೆ.

ಆ ರಸಾತಳವನ್ನು ಅಗೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವರು ಪರ್ವತದಂತಿದ್ದ, ಭೂತಲವನ್ನು ಧರಿಸಿರುವ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನೆಂಬ ದಿಗ್ಗಜವನ್ನು ಕಂಡರು. ಆ ಮಹಾಗಜ ಪರ್ವತ-ವನಗಳ ಸಹಿತ ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನು ತಲೆಯಿಂದ ಧರಿಸಿತ್ತು. ಅದು ದಣಿವಿನಿಂದ ವಿಶ್ರಾಂತಿಗಾಗಿ ತಲೆಯನ್ನು ಅಲುಗಾಡಿಸಿದಾಗ ಭೂಕಂಪವಾಗುತ್ತದೆ — ಹೀಗೆ ಕವಿ ಭೂಕಂಪದ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅವರು ಆ ದಿಕ್ಪಾಲಕ ಮಹಾಗಜಕ್ಕೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ಗೌರವಿಸುತ್ತಾ, ರಸಾತಳವನ್ನು ಸೀಳಿಕೊಂಡು ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಂಶ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ದಿಗ್ಗಜಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅವರು ಆದರವುಳ್ಳವರು, ಋಷಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಅಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ವಿನಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಬಲದರ್ಶನದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದಾಗಿತ್ತು. ಬಲಶಾಲಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಪೂಜಿಸುವವನು ಶಾಂತನಾದ ತಪಸ್ವಿಯನ್ನು ಅವಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಅವರ ಬುದ್ಧಿಯ ವಕ್ರತೆ.

ಆಮೇಲೆ ಪೂರ್ವ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಸೀಳಿ ಅವರು ಮತ್ತೆ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಸೀಳಿದರು. ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿಯೂ ಅವರು ಒಂದು ಮಹಾಗಜವನ್ನು ಕಂಡರು — ಮಹಾಪದ್ಮನೆಂಬ, ಮಹತ್ತಾದ ಪರ್ವತದಂತಿದ್ದ, ತಲೆಯಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಧರಿಸಿರುವ ಮಹಾತ್ಮನನ್ನು; ಅದನ್ನು ಕಂಡು ಅವರು ಅತ್ಯಂತ ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡರು. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸಗರನ ಆ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಪುತ್ರರು ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಸೀಳಿದರು. ‘ವಿಸ್ಮಯಂ ಜಗ್ಮುಃ’ (ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಕಣ್ಣುಗಳು ಅದ್ಭುತವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲು ಸಮರ್ಥವಾಗಿದ್ದವು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಅಹಂಕಾರ ಉಳಿದಿದ್ದರೆ ವಿಸ್ಮಯ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿಯೂ ಆ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳು ಬೆಟ್ಟದಂತಿದ್ದ ಸೌಮನಸನೆಂಬ ಮಹಾ ದಿಗ್ಗಜವನ್ನು ಕಂಡರು. ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ಕುಶಲವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿ, ಅಗೆಯುತ್ತಾ ಅವರು ಆಗ ಸೋಮನ ದಿಕ್ಕಾದ ಉತ್ತರವನ್ನು ತಲುಪಿದರು. ‘ನಿರಾಮಯಂ ಪೃಷ್ಟ್ವಾ’ (ಕುಶಲವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಅವರ ಲೋಕಾಚಾರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಿರಿಯರ ಕುಶಲ ವಿಚಾರಿಸುವುದು ಶಿಷ್ಟರ ಧರ್ಮ. ಆದರೆ ಇದೇ ಆಚಾರ ಕಪಿಲರ ಬಳಿ ಮರೆತುಹೋಯಿತು; ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ವಿಚಾರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆರೋಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಚಾರವು ವಿನಯದ ಫಲವಾಗಿರದೆ ಕೇವಲ ರೂಢಿಯಾಗಿದ್ದಾಗ, ಸಂಕಟಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅದು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಮಾಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಅವರು ಹಿಮದಂತೆ ಬಿಳುಪಾದ, ಮಂಗಳಕರವಾದ ದೇಹದಿಂದ ಈ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಧರಿಸಿರುವ ಭದ್ರನೆಂಬ ದಿಗ್ಗಜವನ್ನು ಕಂಡರು. ಆಮೇಲೆ ಎಲ್ಲರೂ ಅದನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯನ್ನೂ ಮಾಡಿ, ಆ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಪುತ್ರರು ಭೂತಲವನ್ನು ಸೀಳಿದರು. ಹೀಗೆ ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ದಿಗ್ಗಜಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ವಿರೂಪಾಕ್ಷ, ಮಹಾಪದ್ಮ, ಸೌಮನಸ ಮತ್ತು ಭದ್ರ; ಭೂಮಿ ತಾನಾಗಿ ನಿಂತಿಲ್ಲ, ಧರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಇದು ಪೌರಾಣಿಕ ದೃಷ್ಟಿ. ‘ಸಮಾಲಭ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶಪೂರ್ವಕವಾದ ನಮಸ್ಕಾರವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇಷ್ಟು ಆದರದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದರೂ ಅವರು ಮುಂದೆ ಅಪರಾಧ ಮಾಡುವರು.

ಆಮೇಲೆ ಸಾಗರರೆಲ್ಲರೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗಿ ರೋಷದಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಗೆದರು. ಅಲ್ಲಿ ಭೀಕರ ವೇಗದ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮರೆಲ್ಲರೂ ಸನಾತನನಾದ ವಾಸುದೇವನೇ ಆದ ಕಪಿಲರನ್ನು ಕಂಡರು; ಆ ದೇವನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕುದುರೆಯನ್ನೂ ಕಂಡರು. ಅದನ್ನು ಕಂಡು ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಅಸದೃಶವಾದ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೊಂದಿದರು. ಆದರೆ ಈ ಹರ್ಷವೇ ಅವರ ನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣ — ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಕುದುರೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಮುನಿಯನ್ನು ಕಳ್ಳನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ, ಮೊದಲು ಅವರ ತಪಃಪ್ರಭಾವವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ರೋಷಾತ್’ (ರೋಷದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಇದೆ — ರೋಷದಿಂದ ಅಗೆಯುವವನು ಕಂಡುದನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ದರ್ಶನ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೆ, ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಲ್ಲ.

ಅವರು ಅವರನ್ನೇ ಯಜ್ಞನಾಶಕನೆಂದು ತಿಳಿದು, ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕದಡಿದ ಕಣ್ಣುಗಳೊಡನೆ, ಗುದ್ದಲಿ-ನೇಗಿಲುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು, ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಮರ-ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತರಾಗಿ ಓಡಿಬಂದರು; ‘ನಿಲ್ಲು, ನಿಲ್ಲು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು — ‘ನೀನೇ ನಮ್ಮ ಯಜ್ಞದ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದವನು. ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ, ಬಂದಿರುವ ನಮ್ಮನ್ನು ಸಗರನ ಮಕ್ಕಳೆಂದು ತಿಳಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳೂ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ — ಪರೀಕ್ಷಿಸದೆ ಆರೋಪ, ಶಸ್ತ್ರಗ್ರಹಣ, ಅವಜ್ಞೆಯ ಮಾತು, ಕುಲಗರ್ವದಿಂದ ಆತ್ಮಪ್ರಶಂಸೆ. ತಪಸ್ವಿಯ ಕುರಿತು ಈ ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಯ ಅವಿನಯವೇ ಅವರ ಮೃತ್ಯು. ‘ಜ್ಞಾತ್ವಾ’ (ತಿಳಿದು) ಎಂಬ ಪದ ವ್ಯಂಗ್ಯಪೂರ್ಣ — ಅವರು ತಿಳಿದದ್ದು ಜ್ಞಾನವಲ್ಲ, ಭ್ರಮೆ; ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕದಡಿದ ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಸತ್ಯ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಅವರ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕಪಿಲರು ಮಹಾರೋಷದಿಂದ ಆವಿಷ್ಟರಾಗಿ ಆಗ ಹೂಂಕಾರ ಮಾಡಿದರು. ಆಗ ಅಪ್ರಮೇಯರಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ಕಪಿಲರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಸಗರಪುತ್ರರೂ ಭಸ್ಮರಾಶಿಯಾದರು. ಶಸ್ತ್ರವಲ್ಲ, ಶಾಪದ ಮಾತಲ್ಲ, ಯುದ್ಧವೂ ಅಲ್ಲ — ಕೇವಲ ಹೂಂಕಾರ; ಅಷ್ಟರಿಂದಲೇ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಮಂದಿ ಬೂದಿಯಾದರು. ಈ ಸರ್ಗದಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದುದು — ಸಗರಪುತ್ರರು ಇತರರಿಂದ ಹತರಾಗಲಿಲ್ಲ, ತಮ್ಮದೇ ಉದ್ಧಟತನದಿಂದ ನಾಶವಾದರು; ಮುನಿ ಕೇವಲ ನಿಮಿತ್ತ. ಅವರ ಉದ್ಧಾರ ಇಂದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರಿಗೆ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಯೂ ದೊರೆಯಲಿಲ್ಲ. ಆ ಉದ್ಧಾರವನ್ನೇ ಮುಂದೆ ಭಾಗೀರಥಿಯ ಅವತರಣದಿಂದ ಸಾಧಿಸಲಾಗುವುದು — ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸರ್ಗ ಗಂಗಾವತರಣ ಕಥೆಯ ಮೂಲಬೀಜ.

മുൻസർഗത്തിൽ ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും അസുരന്മാരും നാഗങ്ങളും പരിഭ്രാന്തമനസ്കരായി പിതാമഹനെ സമീപിച്ചു. അവരുടെ വാക്കു കേട്ട് ഭഗവാനായ ബ്രഹ്മാവ് കൃതാന്തബലത്താൽ മോഹിതരും അത്യന്തം ഭയചകിതരുമായ അവരോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ഈ ഭൂമി മുഴുവൻ ധീമാനായ വാസുദേവന്റേതാണ്; ഇവൾതന്നെ മാധവന്റെ മഹിഷി; അവൻതന്നെ ഭഗവാനും പ്രഭുവും. അവൻ കപിലരൂപം കൈക്കൊണ്ട് നിരന്തരം ഭൂമിയെ ധരിക്കുന്നു. അവന്റെ കോപാഗ്നിയാൽത്തന്നെ ഈ രാജകുമാരന്മാർ ദഹിപ്പിക്കപ്പെടും.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — ബ്രഹ്മാവ് സ്വയം ദണ്ഡം വിധിക്കുന്നില്ല, ദേവന്മാരെ യുദ്ധത്തിനു പ്രേരിപ്പിക്കുന്നുമില്ല; സംഭവിക്കാനുള്ളതു മാത്രം പറയുന്നു. ഭൂമി വാസുദേവന്റെ മഹിഷിയാണല്ലോ; അവളെ കൈക്കോട്ടുകളാൽ പീഡിപ്പിക്കുന്നവർ ഭർത്താവിന്റെ കോപത്തെ സ്വയം വിളിച്ചുവരുത്തുന്നു. മാത്രമല്ല, ‘കപിലരൂപം’ എന്ന പദത്താൽ കപിലൻ ഒരു സാധാരണ മുനിയല്ല, സനാതനനായ വിഷ്ണുവിന്റെ മറ്റൊരു രൂപമാണ് എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കോപം രാഗമൂലമല്ല, ധർമത്തിന്റെ സ്വാഭാവികമായ പ്രതികരണമാണ്.

ബ്രഹ്മാവ് ഇങ്ങനെയും പറയുന്നു: ‘ഭൂമിയുടെ ഈ പിളർപ്പ് സനാതനമാണ്, ഓരോ കല്പത്തിലും അനിവാര്യമാണ്; സഗരപുത്രന്മാരുടെ വിനാശവും ദീർഘദർശികൾ മുമ്പേ കണ്ടതാണ്. അതിനാൽ ഇതിൽ ദുഃഖിക്കേണ്ടതില്ല.’ ഇതു കേട്ട് ശത്രുനാശകരായ മുപ്പത്തിമൂന്നു ദേവന്മാരും അത്യന്തം ആഹ്ലാദിച്ച് വന്നതുപോലെ തിരിച്ചുപോയി. ഇതാണ് ശാസ്ത്രത്തിന്റെ രീതി — നിയതമായത് അറിഞ്ഞ് ധീരർ വിഷാദിക്കുന്നില്ല. ദേവന്മാരുടെ ആഹ്ലാദവും ഇവിടെ ചിന്തിക്കേണ്ടതാണ് — പുത്രന്മാരുടെ മരണത്തിലല്ല അവർ സന്തോഷിക്കുന്നത്, യജ്ഞത്തിന്റെയും ലോകത്തിന്റെയും രക്ഷ ഉറപ്പായതിലാണ്. ‘സനാതനം’ എന്ന പദത്താൽ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഈ വൃത്താന്തം യാദൃച്ഛികമല്ല; സാഗരഖനനം ഭൂമിശാസ്ത്രത്തിന്റെതന്നെ കഥയാണ്, സഗരപുത്രന്മാർ അതിന്റെ നിമിത്തം മാത്രം.

അപ്പോൾ സഗരപുത്രന്മാരുടെ മഹാശബ്ദം ഉയർന്നു; പിളർക്കപ്പെടുന്ന ഭൂമിയിൽ ഇടിമുഴക്കംപോലുള്ള ശബ്ദമുണ്ടായി. പിന്നെ അവർ ഭൂമി മുഴുവൻ പിളർന്ന്, പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്, എല്ലാ സാഗരന്മാരും (സഗരപുത്രന്മാരും) ഒരുമിച്ച് പിതാവിനോടു പറഞ്ഞു. ‘സാഗരന്മാർ’ എന്ന പേരിലൂടെത്തന്നെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇവരുടെ ഖനനത്താലാണ് പിന്നീട് സാഗരം ഉണ്ടാകുന്നത്; ഇങ്ങനെ വിനാശവും കീർത്തി ജനിപ്പിക്കുന്നു. ‘പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്’ എന്നതും ശ്രദ്ധിക്കണം — ഭൂമിയെ പിളർക്കുന്നവർതന്നെ അവളെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യുന്നു; ബാഹ്യമായ ആചാരം ആന്തരശുദ്ധിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നില്ല.

അവരുടെ നിവേദനം ഇതാണ്: ‘ഭൂമി മുഴുവൻ ചുറ്റിനടന്നു; ബലവാന്മാരായ ജീവികളെ കൊന്നു — ദേവന്മാർ, ദാനവന്മാർ, രാക്ഷസർ, പിശാചുക്കൾ, ഉരഗങ്ങൾ, പന്നഗങ്ങൾ. എന്നിട്ടും കുതിരയെ ഞങ്ങൾ കാണുന്നില്ല, കുതിരയെ അപഹരിച്ചവനെയും. ഞങ്ങൾ എന്തു ചെയ്യും? അങ്ങേക്കു മംഗളം; ഇതിൽ ഒരു ഉപായം ആലോചിച്ചാലും.’ ഇവിടെ അവരുടെ പരിശ്രമം മഹത്താണ്, ഫലമോ ശൂന്യം; കാരണം അവർ ബലംകൊണ്ടു മാത്രം എല്ലാം സാധിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു, വിവേകംകൊണ്ടല്ല. വഴിയിൽ നിരപരാധികളായ ജീവികൾ കൊല്ലപ്പെട്ടു — ഇതുതന്നെയാണ് അവരുടെ വിനാശത്തിന്റെ വിത്ത്. ഒടുവിലാണ് അവർ പിതാവിനോട് ‘ഉപായം ആലോചിച്ചാലും’ എന്ന് അഭ്യർഥിക്കുന്നത്; ആദ്യംതന്നെ ചെയ്യേണ്ടിയിരുന്നത് എല്ലാം നശിച്ചുകഴിഞ്ഞശേഷം ഓർക്കുന്നു.

അവരുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് രാജശ്രേഷ്ഠനായ സഗരൻ കോപത്തോടെ പറഞ്ഞു: ‘വീണ്ടും കുഴിക്കുവിൻ; നിങ്ങൾക്കു മംഗളം. ഭൂതലം പിളർന്ന് കുതിരയെ അപഹരിച്ചവനെ കണ്ടെത്തി കൃതാർഥരായി മടങ്ങിവരുവിൻ.’ മഹാത്മാവായ പിതാവിന്റെ വാക്കു സ്വീകരിച്ച് ആ അറുപതിനായിരം പുത്രന്മാർ രസാതലത്തിലേക്കു പാഞ്ഞു. പിതാവും തടയുന്നില്ല, കോപത്തോടെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു എന്നു ശ്രദ്ധിക്കണം; ‘സമന്യു’ (കോപത്തോടെ) എന്ന പദംതന്നെ രാജാവിന്റെ വിവേകം കോപത്താൽ മൂടപ്പെട്ടുവെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഗുരുതന്നെ അവിവേകത്തെ പോഷിപ്പിക്കുന്നിടത്ത് ശിഷ്യന്മാരുടെ പതനം തടയാനാവാത്തതാണ്. സഗരന്റെ ഈ ആജ്ഞയാണ് പുത്രന്മാരുടെ മരണത്തിന്റെ വാതിൽ തുറക്കുന്നത്; പിന്നീട് അദ്ദേഹത്തിന്റെതന്നെ വംശത്തിൽ ഭഗീരഥൻ ജനിക്കുന്നു; അവൻ തപസ്സാൽ ആ വാതിൽ അടയ്ക്കുന്നു.

ആ രസാതലം കുഴിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ അവർ ഭൂതലത്തെ ധരിക്കുന്ന, പർവതതുല്യനായ വിരൂപാക്ഷൻ എന്ന ദിഗ്ഗജത്തെ കണ്ടു. പർവതങ്ങളോടും വനങ്ങളോടുംകൂടിയ ഭൂമി മുഴുവൻ ആ മഹാഗജം ശിരസ്സുകൊണ്ടു ധരിച്ചിരുന്നു. ക്ഷീണം തീർക്കാൻ അവൻ തല ഇളക്കുമ്പോൾ ഭൂകമ്പമുണ്ടാകുന്നു — ഇങ്ങനെ കവി ഭൂകമ്പത്തിന്റെ പൗരാണികമായ കാരണം പറയുന്നു. ദിക്പാലകനായ ആ മഹാഗജത്തെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് ആദരിച്ച് അവർ രസാതലം പിളർന്ന് മുന്നോട്ടു പോയി. ഇവിടെ സൂക്ഷ്മമായ ഒന്നു കാണുന്നു — ദിഗ്ഗജങ്ങളോട് അവർ ആദരമുള്ളവരാണ്, ഋഷിയോടു പക്ഷേ അല്ല; അതിനാൽ വിനയം അവർക്കു സ്വാഭാവികമായിരുന്നില്ല, ബലം കണ്ടതിൽനിന്നുണ്ടായതായിരുന്നു. ബലവാനെ മാത്രം പൂജിക്കുന്നവൻ ശാന്തനായ തപസ്വിയെ അവഗണിക്കുന്നു — ഇതാണ് അവരുടെ ബുദ്ധിയുടെ വക്രത.

പിന്നെ കിഴക്കേ ദിക്കു പിളർന്ന് അവർ വീണ്ടും തെക്കേ ദിക്കു പിളർന്നു. തെക്കേ ദിക്കിലും അവർ ഒരു മഹാഗജത്തെ കണ്ടു — മഹാപദ്മൻ എന്ന, അതിമഹത്തായ പർവതംപോലെ ശിരസ്സുകൊണ്ടു ഭൂമിയെ ധരിക്കുന്ന മഹാത്മാവിനെ; അവനെ കണ്ട് അവർ അത്യന്തം വിസ്മയിച്ചു. മഹാത്മാവായ സഗരന്റെ ആ അറുപതിനായിരം പുത്രന്മാർ അവനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് പടിഞ്ഞാറേ ദിക്കു പിളർന്നു. ‘വിസ്മയിച്ചു’ എന്ന പദത്താൽ അവരുടെ കണ്ണുകൾക്ക് അദ്ഭുതം ഗ്രഹിക്കാൻ കഴിവുണ്ടായിരുന്നുവെന്നറിയാം; എന്നാൽ അഹങ്കാരം നിലനിൽക്കുമ്പോൾ വിസ്മയം ജ്ഞാനം ജനിപ്പിക്കുന്നില്ല.

പടിഞ്ഞാറേ ദിക്കിലും മഹാബലരായ അവർ പർവതതുല്യനായ സൗമനസൻ എന്ന മഹാദിഗ്ഗജത്തെ കണ്ടു. അവനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്, സുഖവിവരം ചോദിച്ച്, കുഴിച്ചുകൊണ്ട് അവർ അപ്പോൾ സോമന്റെ ദിക്കിലേക്കു (വടക്കോട്ട്) കടന്നു. ‘സുഖവിവരം ചോദിച്ച്’ എന്ന പദത്താൽ കവി അവരുടെ ലോകാചാരം കാണിക്കുന്നു — മഹാന്മാരോടു കുശലം ചോദിക്കുന്നത് ശിഷ്ടരുടെ ധർമമാണ്. എന്നാൽ ഇതേ ആചാരം കപിലന്റെ അരികിൽ മറന്നുപോയി; അവിടെ അവർ ചോദിക്കുന്നില്ല, ആക്ഷേപിക്കുന്നു. ആചാരം വിനയത്തിന്റെ ഫലമല്ലാതെ വെറും പതിവു മാത്രമാകുമ്പോൾ ആപത്തുവേളയിൽ അതു നിമിഷംകൊണ്ടു മായുന്നു.

വടക്കേ ദിക്കിൽ അവർ മഞ്ഞുപോലെ വെളുത്ത, ഭദ്രമായ ശരീരത്താൽ ഈ ഭൂമിയെ ധരിക്കുന്ന ഭദ്രൻ എന്ന ദിഗ്ഗജത്തെ കണ്ടു. പിന്നെ എല്ലാവരും അവനെ തൊട്ടുവണങ്ങി പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്, ആ അറുപതിനായിരം പുത്രന്മാർ ഭൂതലം പിളർന്നു. ഇങ്ങനെ നാലു ദിക്കുകളിലും നാലു ദിഗ്ഗജങ്ങൾ വർണിക്കപ്പെട്ടു — വിരൂപാക്ഷൻ, മഹാപദ്മൻ, സൗമനസൻ, ഭദ്രൻ; ഭൂമി സ്വയം നിലകൊള്ളുന്നില്ല, ധരിക്കപ്പെടുകയാണ് — എന്നതാണ് പൗരാണികദൃഷ്ടി. ‘സമാലഭ്യ’ എന്ന പദത്താൽ സ്പർശപൂർവമായ പ്രണാമം പറയപ്പെടുന്നു; ഇത്രയും ആദരമുള്ളവരായിട്ടും അവർ പിന്നീട് അപരാധം ചെയ്യും.

പിന്നെ സാഗരന്മാർ പ്രസിദ്ധമായ വടക്കുകിഴക്കേ ദിക്കിലെത്തി എല്ലാവരും രോഷത്തോടെ ഭൂമി കുഴിച്ചു. അവിടെ മഹാത്മാക്കളും ഭീമവേഗരും മഹാബലരുമായ അവരെല്ലാം സനാതനനായ വാസുദേവനെ — കപിലനെ — കണ്ടു; ആ ദേവന്റെ അടുത്തുതന്നെ മേഞ്ഞുനടക്കുന്ന കുതിരയെയും. അതു കണ്ട് അവർക്കെല്ലാം അതുല്യമായ ആഹ്ലാദമുണ്ടായി. എന്നാൽ ഈ ആഹ്ലാദംതന്നെയാണ് അവരുടെ നാശകാരണം — കാരണം കുതിരയെ കണ്ട് അവർ മുനിയെ കള്ളനായി കരുതുന്നു; ആദ്യം അദ്ദേഹത്തിന്റെ തപഃപ്രഭാവത്തെക്കുറിച്ചു ചിന്തിക്കുന്നില്ല. ‘രോഷാത്’ (രോഷത്തോടെ) എന്ന പദം ആദ്യംതന്നെ നിൽക്കുന്നു — രോഷത്തോടെ കുഴിക്കുന്നവൻ കണ്ടതു ശരിയായി കാണുന്നില്ല; കാഴ്ച അവന്റെ കണ്ണുകളിലാണ്, ബുദ്ധിയിലല്ല.

അദ്ദേഹമാണ് യജ്ഞനാശകൻ എന്നു ധരിച്ച്, ക്രോധത്താൽ കലങ്ങിയ കണ്ണുകളോടെ, കൈക്കോട്ടുകളും കലപ്പകളും പലതരം മരങ്ങളും പാറകളും ധരിച്ച്, അത്യന്തം കുപിതരായി അവർ പാഞ്ഞുചെന്നു; ‘നിൽക്ക്, നിൽക്ക്’ എന്നു പറഞ്ഞു: ‘നീതന്നെയാണ് ഞങ്ങളുടെ യജ്ഞാശ്വത്തെ അപഹരിച്ചത്. ദുർബുദ്ധേ, വന്നെത്തിയ ഞങ്ങൾ സഗരപുത്രന്മാരാണെന്നറിയുക.’ ഇവിടെ എല്ലാ ദോഷങ്ങളും പ്രകടമാണ് — പരീക്ഷിക്കാതെയുള്ള ആരോപണം, ആയുധമെടുക്കൽ, അവജ്ഞാവചനം, കുലഗർവത്താലുള്ള ആത്മപ്രശംസ. തപസ്വിയോടുള്ള ഈ നാലുവിധം അവിനയംതന്നെയാണ് അവരുടെ മരണം. ‘ജ്ഞാത്വാ’ (ധരിച്ച്) എന്ന പദം വ്യംഗ്യമാണ് — അവർ അറിഞ്ഞതു ജ്ഞാനമല്ല, ഭ്രമമാണ്; ക്രോധത്താൽ കലങ്ങിയ കണ്ണിൽ സത്യം പ്രതിഫലിക്കുന്നില്ല.

അവരുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് കപിലൻ മഹാരോഷം ബാധിച്ച് അപ്പോൾ ഒരു ഹുങ്കാരം മുഴക്കി. അപ്പോൾ അപ്രമേയനും മഹാത്മാവുമായ ആ കപിലനാൽ സഗരപുത്രന്മാരെല്ലാം ഭസ്മക്കൂമ്പാരമാക്കപ്പെട്ടു. ആയുധമല്ല, ശാപവചനമല്ല, യുദ്ധവുമല്ല — ഒരു ഹുങ്കാരം മാത്രം; അത്രകൊണ്ടുതന്നെ അറുപതിനായിരംപേർ ഭസ്മമായി. ഈ സർഗത്തിലൂടെ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടത് — സഗരപുത്രന്മാർ മറ്റുള്ളവരാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടതല്ല, സ്വന്തം ഔദ്ധത്യത്താൽത്തന്നെ നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടതാണ്; മുനി നിമിത്തം മാത്രം. അവർക്ക് ഇന്ന് ഉദ്ധാരം സാധ്യമല്ല, കാരണം അവർക്ക് അന്ത്യക്രിയപോലും ലഭിച്ചിട്ടില്ല. ആ ഉദ്ധാരം പിന്നീട് ഭാഗീരഥിയുടെ അവതരണത്തിലൂടെ സാധിക്കപ്പെടും — അതിനാൽ ഈ സർഗം ഗംഗാവതരണകഥയുടെ മൂലബീജമാണ്.

In the last sarga the gods, gandharvas, asuras and serpents had come in alarm to the Grandfather. Hearing them, the holy Brahmā answered them, terrified as they were and stunned by that deadly violence: "This whole earth belongs to the wise Vāsudeva; she is the queen of Mādhava, and he is the blessed Lord himself. Taking the form of Kapila, he upholds the earth without ceasing, and it is by the fire of his anger that these princes will be burnt." Notice that Brahmā neither metes out punishment himself nor sends the gods to fight; he simply says what is bound to happen. The earth is Vāsudeva's queen, and those who torment her with their spades call down her husband's wrath upon themselves. "The form of Kapila" tells us that Kapila is no ordinary sage but a form of the eternal Viṣṇu, so his anger is not born of passion but is the natural response of dharma itself.

Brahmā went on: "This breaking open of the earth is as old as the world and must happen in every age, and the ruin of Sagara's sons too was long ago foreseen by those who see far. So there is no need to grieve." Hearing this, the thirty-three gods, tamers of their enemies, were greatly cheered and went back the way they had come. That is the way of wisdom: knowing what is ordained, the steadfast do not despair. And the gods' joy deserves thought: they were glad not at the death of the princes but at the assurance that the sacrifice and the world would be safe. "As old as the world" hints that this was no accident; the digging of the ocean bed belongs to the story of the earth itself, and Sagara's sons are only its occasion.

Meanwhile a huge noise rose from Sagara's sons; as the earth was split, the sound was like a thunderclap. When they had broken through the whole earth and gone all round it, the sons of Sagara came back together and spoke to their father. The poet calls them by a name that hints at the ocean, sāgara, which will come into being from their digging, so that even ruin brings fame. And notice that the very ones who tore the earth open also walked around it in reverence; outward observance is no proof of inner purity.

This was their report: "We have ranged over the whole earth and killed powerful creatures, gods, dānavas, rākṣasas, piśācas, serpents and snakes. Yet we see neither the horse nor its thief. What shall we do? Bless you; think it over and decide." Their toil was great and their gain nothing, because they tried to achieve everything by force and not by judgement. On the way innocent creatures were killed, and that was the seed of their destruction. Only at the end do they ask their father to think the matter through; what should have been done first is remembered only when all is lost.

Hearing them, Sagara, best of kings, spoke in anger: "Dig again, and bless you. Break open the floor of the earth, find the horse-thief and come back when your work is done." Taking the order of their great father, the sixty thousand sons rushed down toward Rasātala. Notice that the father does not restrain them but spurs them on in anger; his anger shows that the king's judgement was clouded. Where the elder himself encourages folly, the fall of the young can hardly be prevented. This command of Sagara's opens the door to his sons' death, and later in his own line Bhagīratha will be born, who by austerity will close that door.

As they dug in Rasātala, they saw Virūpākṣa, the elephant of the eastern quarter, huge as a mountain, holding up the earth. The great elephant bore on his head the whole earth with its mountains and forests, and whenever he grew weary and moved his head to rest, the earth quaked; so the poet gives the old explanation of earthquakes. They walked round that great elephant, guardian of the quarter, in reverence, and having honoured him broke on through Rasātala. There is something subtle here: toward the elephants of the quarters they are respectful, but not toward the sage, so their courtesy was not natural but born of seeing strength. One who honours only the mighty despises the quiet ascetic, and that was the twist in their thinking.

Having broken through the east, they broke open the south, and there too they saw a great elephant, the mighty Mahāpadma, like a huge mountain, holding up the earth on his head, and they were filled with wonder. The sixty thousand sons of the great Sagara walked round him in reverence and then broke open the west. Their eyes could take in wonders, but wonder yields no understanding while pride remains.

In the west too those men of great strength saw a huge elephant of the quarter, Saumanasa, like an immovable mountain. They walked round him in reverence, asked after his health, and then, digging as they went, set out for the north, the quarter of Soma. Asking after the welfare of the great is the courtesy of the well-bred, and the poet shows them keeping it. Yet this same courtesy is forgotten before Kapila, where they do not ask but accuse. When manners are mere habit and not the fruit of humility, they vanish in a moment of crisis.

In the north they saw Bhadra, white as snow, holding up the earth with his auspicious body. They all touched him, walked round him in reverence, and then the sixty thousand sons broke open the floor of the earth. So the four elephants of the four quarters are described, Virūpākṣa, Mahāpadma, Saumanasa and Bhadra; in this ancient view the earth does not stand by itself but is upheld. They paid honour even by touch, and yet, for all this respect, they were about to commit an offence.

Then the sons of Sagara went to the famous north-eastern quarter and there, all together, dug furiously into the earth. There those great men, terrible in speed and immense in strength, saw Kapila, the eternal Vāsudeva, and the horse grazing not far from the god, and they were all filled with boundless delight. But that delight was the cause of their ruin, for seeing the horse they took the sage for the thief, without first considering the power of his austerity. The word "furiously" comes first: one who digs in fury does not see rightly what he sees; the sight reaches his eyes but not his mind.

Taking him for the destroyer of their sacrifice, their eyes clouded with rage, carrying spades, ploughs, trees and stones of every kind, they ran at him in fury, shouting: "Stop! Stop! You are the one who stole our sacrificial horse. Fool, know that we who have come for you are the sons of Sagara!" Here every fault is laid bare: accusation without inquiry, the taking up of weapons, insulting words, and boasting of their family. These four kinds of insolence toward an ascetic were their death. The poet's "taking him for" is ironic: what they took for knowledge was delusion, for truth is not reflected in an eye clouded by anger.

Hearing their words, Kapila was seized by a great rage and let out a roar, "hum", and at that the immeasurable, great Kapila reduced every one of Sagara's sons to a heap of ashes. No weapon, no word of curse, no battle, only that one sound, and sixty thousand became ash. This sarga establishes that Sagara's sons were not killed by others but destroyed by their own arrogance; the sage was only the occasion. Nor could they be saved now, since they had not even received funeral rites. That salvation will come later with the descent of the Gaṅgā, called Bhāgīrathī after Bhagīratha, and so this sarga is the very seed of the story of her descent.