विश्वामित्रस्य कथायाः अन्ते तत् वचनं श्रुत्वा रघुनन्दनः रामः परमप्रीतः सन् दीप्तम् अनलम् इव तं मुनिम् उवाच — ‘हे ब्रह्मन्, ते भद्रम् अस्तु; इमां कथां विस्तरेण श्रोतुम् इच्छामि। मम पूर्वजः सगरः कथं तं यज्ञं समुपाहरत्?’ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कौतूहलसमन्वितः विश्वामित्रः प्रहसन्निव काकुत्स्थम् उवाच। अत्र द्रष्टव्यम् — रामः न केवलं श्रोता, अपि तु जिज्ञासुः; स्ववंशस्य पूर्ववृत्तं ज्ञातुम् इच्छति। मुनेः ईषद्धासः च स्नेहसूचकः — शिष्यस्य प्रश्नः तम् एव विषयं स्पृशति यं वक्तुं सः उद्यतः आसीत्। अत्र च सगरस्य कथा आरभ्यते, या गङ्गावतरणस्य मूलम्; अतः एषा कथा न केवलं वंशवृत्तान्तः, अपि तु भगीरथप्रयत्नस्य पूर्वपीठिका।

मुनिः वदति — ‘हे राम, महात्मनः सगरस्य विस्तरः श्रूयताम्। शंकरस्य श्वशुरः नाम्ना हिमवान् इति विश्रुतः; सः विन्ध्यपर्वतम् आसाद्य तेन सह परस्परं निरीक्षेते। तयोः मध्ये सः यज्ञः समभवत्।’ हिमवान् पार्वत्याः पिता, अतः शंकरश्वशुरः इति निर्दिष्टः। उत्तरे हिमालयः, दक्षिणे च विन्ध्यः — तयोः मध्यवर्ती देशः आर्यावर्तः नाम; तत्र एव श्रौतकर्माणि प्रशस्तानि इति शास्त्रमर्यादा। ‘परस्परं निरीक्षेते’ इति वर्णनेन कविः मध्यदेशस्य विशालत्वम् अनावृतत्वं च सूचयति — तयोः मध्ये अन्यः कश्चित् तादृशः उच्चः गिरिः नास्ति यः दृष्टिं रुन्ध्यात्।

‘हे नरव्याघ्र, सः देशः यज्ञकर्मणि प्रशस्तः। हे काकुत्स्थ, तस्य अश्वस्य चर्यां दृढधन्वा महारथः अंशुमान् सगरस्य मते स्थितः सन् अकरोत्।’ अश्वमेधे हि विसृष्टः अश्वः संवत्सरं यथेच्छं चरति; तं रक्षितुं शूराः अनुगच्छन्ति — सा एव ‘अश्वचर्या’। अंशुमान् असमञ्जस्य पुत्रः, सगरस्य पौत्रः। ततः पर्वणि यजमानस्य सगरस्य तं यज्ञं प्रति वासवः इन्द्रः राक्षसीं तनुम् आस्थाय यज्ञियाश्वम् अपाहरत्। इन्द्रः स्वयं यज्ञभागभोक्ता, तथापि सः एव विघ्नं करोति — महतः क्रतोः फलात् स्वपदच्युतेः भयम् अत्र हेतुः। राक्षसरूपधारणं च कपटस्य सूचकम्; देवराजः अपि स्वार्थे प्रवृत्तः सन् असुरवृत्तिम् आश्रयते।

महात्मनः तस्मिन् अश्वे ह्रियमाणे सर्वे उपाध्यायगणाः यजमानम् अब्रुवन् — ‘अयं पर्वणि वेगेन यज्ञियाश्वः अपनीयते। हे काकुत्स्थ, हर्तारं जहि, हयश्च उपनीयताम्। एतत् यज्ञच्छिद्रं भवति, तच्च सर्वेषाम् अस्माकम् अशिवाय। हे राजन्, तत् तथा क्रियतां यथा अयं यज्ञः अच्छिद्रः कृतः भवेत्।’ ‘छिद्रम्’ इति यज्ञस्य न्यूनता उच्यते; यत्र च न्यूनता, तत्र एव अनिष्टं प्रविशति इति श्रौतमर्यादा। ऋत्विजः न शापं ददति, न च स्वयं युध्यन्ते; यजमानम् एव प्रतिकर्तुं प्रेरयन्ति, यतः क्रतोः रक्षणं यजमानस्य एव भारः। ‘सर्वेषाम् अशिवाय’ इति पदेन च सूच्यते — यज्ञस्य भङ्गः न एकस्य राज्ञः हानिः, अपि तु सर्वेषां लोकानाम् अनिष्टम्।

सोपाध्यायवचः श्रुत्वा तस्मिन् सदसि स्थितः पार्थिवः सगरः षष्टिं पुत्रसहस्राणि प्रति एतत् वाक्यम् उवाच — ‘हे पुरुषर्षभाः पुत्राः, रक्षसां गतिम् अत्र न पश्यामि; मन्त्रपूतैः महाभागैः अयं महाक्रतुः आस्थितः। तत् गच्छथ, विचिन्वध्वम्; हे पुत्रकाः, वः भद्रम् अस्तु। समुद्रमालिनीं सर्वां पृथिवीम् अनुगच्छथ; एकैकं योजनं विस्तारम् अभिगच्छत।’ ‘समुद्रमालिनी’ इति पदेन पौराणिकं भूमिस्वरूपं सूच्यते — पृथिवी समुद्रेण मालया इव परिवेष्टिता। योजनं च प्राचीनं दूरमानम् (प्रायः चत्वारः क्रोशाः); प्रत्येकः पुत्रः एकं योजनं विभज्य खनिष्यति इति व्यवस्था। षष्टिसहस्रैः पुत्रैः एवं समग्रा भूमिः विभक्ता भवति — एषा सङ्ख्या आधिक्यस्य सूचिका, बलस्य च अपरिमितत्वस्य।

‘यावत् तुरगसंदर्शः न भवति, तावत् मम आज्ञया तम् एव हयहर्तारं मार्गमाणाः मेदिनीं खनत। अहं तु दीक्षितः, पौत्रसहितः सोपाध्यायगणः च; अतः यावत् तुरगदर्शनं तावत् इह एव स्थास्यामि; वः भद्रम्।’ दीक्षितस्य यज्ञवेदिं त्यक्तुं न अधिकारः — एषा दीक्षायाः मर्यादा; अतः सगरः स्वयं न गच्छति। अत्र एव कथायाः बीजम् — पिता स्थितः, पुत्राः प्रस्थिताः, अंशुमांश्च पितामहेन सह अवशिष्टः; तेन एव सः अग्रे कुलस्य शेषः रक्षकश्च भविष्यति। यः वेदिसमीपे तिष्ठति सः एव शिष्यते, ये च दूरं धावन्ति ते नश्यन्ति — एतत् अग्रे स्पष्टं भविष्यति।

ते सर्वे महाबलाः राजपुत्राः हृष्टमनसः पितुः वचनयन्त्रिताः सन्तः महीतलं जग्मुः। सर्वां पृथिवीं गत्वा अपि तम् अश्वम् अदृष्ट्वा ते पुरुषव्याघ्राः एकैकः योजनायामविस्तारं धरणीतलं वज्रस्पर्शसमैः भुजैः बिभिदुः। अशनिकल्पैः शूलैः सुदारुणैः हलैश्च भिद्यमाना वसुमती ननाद। ‘वचनयन्त्रिताः’ इति पदं मार्मिकम् — पितुः आज्ञा एव तेषां बन्धनम्, सा एव च तान् अनर्थे नियोजयति। आयुधानि अपि कृषिशस्त्राणि — हलेन भूमिः क्षेत्रम् इव कृष्यते, किन्तु फलं न सस्यम्, अपि तु हिंसा। ‘ननाद’ इति क्रियापदेन भूमिः सचेतना इव वर्णिता; सा माता, ते च पुत्राः — तथापि सा एव तैः विदार्यते।

वध्यमानानां नागानाम् असुराणां राक्षसानां च अन्येषां सत्त्वानां दुराधर्षः निनदः अभवत्। षष्टिं योजनसहस्राणि ते धरणीं बिभिदुः, यावत् अनुत्तमं रसातलम्। एवं पर्वतसम्बाधं जम्बुद्वीपं खनन्तः ते नृपात्मजाः सर्वतः परिचक्रमुः। अत्र पौराणिकी लोकरचना ज्ञेया — भूपृष्ठस्य अधः अतलवितलादीनि सप्त पातालानि, तेषु च नागाः असुराः दानवाः च वसन्ति; अधोभूमिः न शून्या, अपि तु सजीवा। मध्ये च जम्बुद्वीपः, पर्वतैः संबाधः। यत् मनुष्याः ‘मृत्तिकामात्रम्’ इति मन्यन्ते, तत् अन्येषां गृहम्; अतः अश्वान्वेषणम् एव भूतहिंसा जाता। अपि च इयं भूमिः दिशासु दिग्गजैः धार्यते इति पुराणसम्मतम्; तेषां दर्शनम् अग्रिमेषु सर्गेषु आगमिष्यति। एवं यत् आज्ञापालनम् इति आरब्धम्, तत् लोकोपद्रवे परिणतम्।

ततः सगन्धर्वाः सासुराः सहपन्नगाः सर्वे देवाः सम्भ्रान्तमनसः सन्तः पितामहम् उपागमन्। ते महात्मानं प्रसाद्य विषण्णवदनाः परमसंत्रस्ताः च पितामहम् इदं वचः ऊचुः। अत्र द्रष्टव्यम् — देवाः असुराः नागाः गन्धर्वाश्च, ये प्रायः परस्परविरोधिनः, ते सर्वे एकत्र आगताः; यदा लोकस्य आधारः एव भिद्यते, तदा वैरं गौणं भवति। ब्रह्मा च ‘पितामहः’ — सर्वेषां प्रजानां प्रपितामहः; अतः तम् एव सर्वे शरणं गच्छन्ति। ‘प्रसाद्य’ इति पदं च मर्यादां सूचयति — पूर्वं प्रसादनम्, ततः निवेदनम्; आर्ताः अपि विधिं न त्यजन्ति।

‘हे भगवन्, सगरात्मजैः सर्वा पृथिवी खन्यते; बहवः महात्मानः जलचारिणः च वध्यन्ते। अयम् अस्माकं यज्ञहरः, अनेन अश्वः अपनीयते — इति वदन्तः ते सगरपुत्राः सर्वभूतानि हिंसन्ति।’ देवानां निवेदने द्वौ दोषौ उक्तौ — निरपराधानां वधः, मिथ्यासन्देहेन च सर्वेषाम् अभियोगः। पुत्राः यं यम् एव पश्यन्ति तं तम् एव चोरं मन्यन्ते; एषा एव असंयतस्य बलस्य रीतिः। सर्गः अत्र एव विरमति; ब्रह्मणः उत्तरं कपिलस्य च प्रभावः अग्रिमे सर्गे श्रोष्यते। पिता स्वयं वेद्यां स्थितः, पुत्राः च पृथिवीं विदारयन्तः — एषा एव सगरवंशस्य महती आपत्तिः आरभ्यते।

విశ్వామిత్రుని కథ చివరలో ఆ మాట విని రఘునందనుడైన రాముడు ఎంతో ప్రీతి చెంది, జ్వలించే అగ్నిలా ఉన్న ఆ మునితో అన్నాడు — ‘బ్రహ్మన్, మీకు శుభం కలుగుగాక; ఈ కథను విస్తారంగా వినాలనుకుంటున్నాను. నా పూర్వీకుడైన సగరుడు ఆ యజ్ఞాన్ని ఎలా నిర్వహించాడు?’ అతని ఆ మాట విని కుతూహలంతో కూడిన విశ్వామిత్రుడు చిరునవ్వు నవ్వుతున్నట్లుగా కాకుత్స్థునితో అన్నాడు. ఇక్కడ గమనించాలి — రాముడు కేవలం శ్రోత కాదు, జిజ్ఞాసువు; తన వంశపు పూర్వవృత్తాంతాన్ని తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాడు. ముని చిరునవ్వు ప్రేమకు సూచన — తాను చెప్పడానికి సిద్ధంగా ఉన్న విషయాన్నే శిష్యుని ప్రశ్న స్పృశిస్తోంది. ఇక్కడ సగరుని కథ మొదలవుతుంది, అది గంగావతరణానికి మూలం; కాబట్టి ఈ కథ కేవలం వంశవృత్తాంతం మాత్రమే కాదు, భగీరథ ప్రయత్నానికి పూర్వపీఠిక కూడా.

ముని అంటున్నాడు — ‘రామా, మహాత్ముడైన సగరుని వృత్తాంతాన్ని విస్తారంగా విను. శంకరుని మామ హిమవంతుడు అనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడు; అతడు వింధ్యపర్వతాన్ని సమీపించి, దానితో పరస్పరం చూసుకుంటూ ఉంటాడు. వాటి మధ్యలో ఆ యజ్ఞం జరిగింది.’ హిమవంతుడు పార్వతికి తండ్రి, కాబట్టి శంకరుని మామ అని నిర్దేశించబడ్డాడు. ఉత్తరాన హిమాలయం, దక్షిణాన వింధ్యం — వాటి మధ్య ఉన్న దేశం ఆర్యావర్తం; అక్కడే శ్రౌతకర్మలు ప్రశస్తమైనవని శాస్త్రమర్యాద. ‘పరస్పరం చూసుకుంటూ ఉంటాయి’ అనే వర్ణనతో కవి మధ్యదేశపు విశాలత్వాన్నీ, అడ్డులేనితనాన్నీ సూచిస్తున్నాడు — వాటి మధ్య చూపును అడ్డగించే అంతటి ఎత్తైన పర్వతం మరొకటి లేదు.

‘నరవ్యాఘ్రా, ఆ దేశం యజ్ఞకర్మకు ప్రశస్తమైనది. కాకుత్స్థా, దృఢమైన ధనుస్సు గల మహారథుడు అంశుమంతుడు సగరుని అభిమతాన్ని అనుసరించి ఆ గుర్రపు సంచారాన్ని రక్షించాడు.’ అశ్వమేధంలో విడిచిపెట్టిన గుర్రం ఒక సంవత్సరం ఇష్టానుసారం సంచరిస్తుంది; దానిని రక్షించడానికి శూరులు వెంట వెళ్తారు — అదే ‘అశ్వచర్య’. అంశుమంతుడు అసమంజుని కుమారుడు, సగరుని మనుమడు. తరువాత పర్వదినాన యజమానుడైన సగరుని ఆ యజ్ఞం నుండి వాసవుడైన ఇంద్రుడు రాక్షసరూపం ధరించి యజ్ఞాశ్వాన్ని అపహరించాడు. ఇంద్రుడు స్వయంగా యజ్ఞభాగాన్ని అనుభవించేవాడు, అయినా అతడే విఘ్నం కలిగిస్తాడు — గొప్ప క్రతువు ఫలం వల్ల తన పదవి పోతుందనే భయమే ఇక్కడ కారణం. రాక్షసరూపం ధరించడం కపటానికి సూచన; దేవరాజు కూడా స్వార్థంలో ప్రవర్తించినప్పుడు అసుర ప్రవృత్తిని ఆశ్రయిస్తాడు.

మహాత్ముని ఆ గుర్రం అపహరించబడుతుండగా ఉపాధ్యాయగణాలందరూ యజమానునితో అన్నారు — ‘పర్వదినాన ఈ యజ్ఞాశ్వం వేగంగా తీసుకుపోబడుతోంది. కాకుత్స్థా, అపహర్తను చంపు, గుర్రాన్ని తిరిగి తీసుకురా. ఇది యజ్ఞానికి ఛిద్రం (లోపం) అవుతుంది, అది మనందరికీ అశుభం. రాజా, ఈ యజ్ఞం లోపం లేనిదిగా అయ్యేలా చేయి.’ ‘ఛిద్రం’ అంటే యజ్ఞంలోని న్యూనత; న్యూనత ఉన్నచోటనే అనిష్టం ప్రవేశిస్తుందని శ్రౌతమర్యాద. ఋత్విజులు శాపం ఇవ్వరు, స్వయంగా యుద్ధం చేయరు; యజమానునే ప్రతిక్రియకు ప్రేరేపిస్తారు, ఎందుకంటే క్రతువు రక్షణ యజమానుని భారమే. ‘సర్వేషామశివాయ’ (అందరికీ అశుభం) అనే మాటతో సూచించబడేదేమిటంటే — యజ్ఞభంగం ఒక్క రాజుకు నష్టం కాదు, సమస్త లోకాలకూ అనిష్టం.

ఉపాధ్యాయుల మాట విని ఆ సభలో కూర్చున్న రాజు సగరుడు అరవై వేల మంది పుత్రులతో ఈ మాట అన్నాడు — ‘పురుషశ్రేష్ఠులైన కుమారులారా, ఇక్కడ రాక్షసుల ప్రవేశానికి అవకాశం కనబడడం లేదు; మంత్రాలతో పవిత్రులైన మహాభాగులు ఈ మహాక్రతువును నిర్వహిస్తున్నారు. కాబట్టి వెళ్ళండి, వెదకండి; కుమారులారా, మీకు శుభం కలుగుగాక. సముద్రం మాలగా గల భూమి అంతటా వెళ్ళండి; ఒక్కొక్కరూ ఒక్కొక్క యోజనం విస్తారాన్ని వెదకండి.’ ‘సముద్రమాలినీ’ అనే మాటతో పౌరాణిక భూస్వరూపం సూచించబడుతోంది — భూమి సముద్రంతో మాలలా చుట్టబడి ఉంది. యోజనం ప్రాచీనమైన దూరపు కొలత (సుమారు నాలుగు క్రోశాలు); ప్రతి పుత్రుడూ ఒక యోజనాన్ని పంచుకొని తవ్వాలని ఏర్పాటు. అరవై వేల మంది పుత్రులతో ఈ విధంగా భూమి అంతా విభజించబడుతుంది — ఈ సంఖ్య ఆధిక్యానికీ, బలపు అపరిమితత్వానికీ సూచన.

‘గుర్రం కనబడేవరకు నా ఆజ్ఞతో ఆ అశ్వాపహర్తనే వెదకుతూ భూమిని తవ్వండి. నేను మాత్రం దీక్షలో ఉన్నాను, మనుమనితోనూ ఉపాధ్యాయగణంతోనూ కలిసి; కాబట్టి గుర్రం కనబడేవరకు ఇక్కడే ఉంటాను; మీకు శుభం.’ దీక్షలో ఉన్నవానికి యజ్ఞవేదికను విడిచే అధికారం లేదు — ఇది దీక్ష మర్యాద; కాబట్టి సగరుడు స్వయంగా వెళ్ళడు. ఇక్కడే కథకు బీజం — తండ్రి నిలిచి ఉన్నాడు, పుత్రులు బయలుదేరారు, అంశుమంతుడు తాతతో పాటు మిగిలిపోయాడు; దానివల్లనే అతడు ముందు కులానికి శేషమూ రక్షకుడూ అవుతాడు. వేదిక దగ్గర నిలిచినవాడే మిగులుతాడు, దూరంగా పరుగెత్తినవారు నశిస్తారు — ఇది ముందు స్పష్టమవుతుంది.

మహాబలులైన ఆ రాజకుమారులందరూ సంతోషించిన మనస్సులతో, తండ్రి మాటకు కట్టుబడి భూతలానికి వెళ్ళారు. భూమి అంతా తిరిగినా ఆ గుర్రాన్ని చూడలేక, ఆ పురుషవ్యాఘ్రులు ఒక్కొక్కరూ ఒక్కొక్క యోజనం పొడవు వెడల్పుల భూతలాన్ని వజ్రస్పర్శతో సమానమైన భుజాలతో చీల్చారు. పిడుగుల వంటి శూలాలతో, అతి దారుణమైన నాగళ్ళతో చీల్చబడుతున్న భూమి ఆక్రందించింది. ‘వచనయంత్రితాః’ (మాటకు కట్టుబడి) అనే మాట మర్మస్పర్శి — తండ్రి ఆజ్ఞయే వారికి బంధనం, అదే వారిని అనర్థంలో నియోగిస్తుంది. ఆయుధాలు కూడా వ్యవసాయ పనిముట్లే — నాగలితో భూమి పొలంలా దున్నబడుతుంది, కానీ ఫలం పంట కాదు, హింస. ‘ననాద’ (ఆక్రందించింది) అనే క్రియతో భూమి చేతనమైనదానిలా వర్ణించబడింది; ఆమె తల్లి, వారు పుత్రులు — అయినా ఆమెయే వారిచే చీల్చబడుతోంది.

చంపబడుతున్న నాగుల, అసురుల, రాక్షసుల, ఇతర ప్రాణుల సహింపరాని ఆర్తనాదం పుట్టింది. అరవై వేల యోజనాల మేర వారు భూమిని చీల్చారు, సాటిలేని రసాతలం వరకు. ఈ విధంగా పర్వతాలతో దట్టమైన జంబూద్వీపాన్ని తవ్వుతూ ఆ రాజకుమారులు అన్నివైపులా తిరిగారు. ఇక్కడ పౌరాణిక లోకరచనను తెలుసుకోవాలి — భూపృష్ఠానికి కింద అతలం, వితలం మొదలైన ఏడు పాతాళాలు, వాటిలో నాగులు, అసురులు, దానవులు నివసిస్తారు; భూమి కింది భాగం శూన్యం కాదు, సజీవమైనది. మధ్యలో జంబూద్వీపం, పర్వతాలతో దట్టమైనది. మనుష్యులు ‘కేవలం మట్టి’ అనుకొనేది ఇతరులకు నివాసం; కాబట్టి గుర్రాన్ని వెదకడమే భూతహింస అయింది. అంతేకాక ఈ భూమిని దిక్కులలో దిగ్గజాలు మోస్తున్నాయని పురాణ సమ్మతం; వాటి దర్శనం తరువాతి సర్గలలో వస్తుంది. ఈ విధంగా ఆజ్ఞాపాలనగా మొదలైనది లోకోపద్రవంగా పరిణమించింది.

అప్పుడు గంధర్వులతో, అసురులతో, పన్నగులతో కూడిన దేవతలందరూ కలవరపడిన మనస్సులతో పితామహుని వద్దకు వెళ్ళారు. వారు ఆ మహాత్ముని ప్రసన్నుని చేసుకొని, విషణ్ణమైన ముఖాలతో, తీవ్రమైన భయంతో పితామహునితో ఈ మాట అన్నారు. ఇక్కడ గమనించాలి — దేవతలూ, అసురులూ, నాగులూ, గంధర్వులూ, సాధారణంగా పరస్పర విరోధులైనవారు, అందరూ ఒకచోటికి వచ్చారు; లోకానికి ఆధారమే చీల్చబడుతున్నప్పుడు వైరం గౌణమవుతుంది. బ్రహ్మ ‘పితామహుడు’ — సమస్త ప్రజలకూ ప్రపితామహుడు; కాబట్టి అందరూ అతనినే శరణు వేడతారు. ‘ప్రసాద్య’ (ప్రసన్నుని చేసుకొని) అనే మాట మర్యాదను సూచిస్తుంది — మొదట ప్రసన్నం చేసుకోవడం, తరువాత నివేదించడం; ఆర్తులైనా విధిని విడువరు.

‘భగవాన్, సగరపుత్రులు భూమి అంతటినీ తవ్వుతున్నారు; అనేకమంది మహాత్ములూ, జలచరాలూ చంపబడుతున్నాయి. ఇతడే మా యజ్ఞాన్ని అపహరించినవాడు, ఇతడే గుర్రాన్ని తీసుకుపోతున్నాడు — అని అంటూ ఆ సగరపుత్రులు సమస్త భూతాలనూ హింసిస్తున్నారు.’ దేవతల నివేదనలో రెండు దోషాలు చెప్పబడ్డాయి — నిరపరాధుల వధ, మిథ్యా సందేహంతో అందరినీ నిందించడం. పుత్రులు ఎవరిని చూస్తే వారినే దొంగ అనుకుంటున్నారు; సంయమం లేని బలపు పద్ధతి ఇదే. సర్గ ఇక్కడే ఆగుతుంది; బ్రహ్మ జవాబూ, కపిలుని ప్రభావమూ తరువాతి సర్గలో వినబడతాయి. తండ్రి స్వయంగా వేదిక వద్ద ఉన్నాడు, పుత్రులు భూమిని చీలుస్తున్నారు — ఈ విధంగానే సగరవంశపు గొప్ప ఆపద మొదలవుతుంది.

விசுவாமித்திரரின் கதையின் முடிவில் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, ரகுநந்தனனான ராமன் மிக மகிழ்ந்து, எரியும் நெருப்புப் போன்ற அந்த முனிவரிடம் சொன்னான்: ‘பிராமணரே, உமக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; இந்தக் கதையை விரிவாகக் கேட்க விரும்புகிறேன். என் முன்னோரான சகரன் அந்த யாகத்தை எப்படி நடத்தினான்?’ அவனுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, ஆர்வம் நிறைந்த விசுவாமித்திரர் புன்னகைப்பவர் போலக் காகுத்ஸ்தனிடம் சொன்னார். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — ராமன் வெறும் கேட்பவன் அல்ல, அறிய விழைபவன்; தன் வம்சத்தின் முந்தைய வரலாற்றை அறிய விரும்புகிறான். முனிவரின் புன்முறுவலும் அன்பைக் குறிக்கிறது — அவர் சொல்ல ஆயத்தமாக இருந்த விஷயத்தையே சீடனின் கேள்வி தொடுகிறது. இங்கே சகரனின் கதை தொடங்குகிறது; அதுவே கங்கை இறங்கிவந்ததற்கு வேர்; ஆகவே இந்தக் கதை வெறும் வம்ச வரலாறு அல்ல, பகீரதனின் முயற்சிக்கு முன்னுரையும் ஆகும்.

முனிவர் சொல்கிறார்: ‘ராமா, மகாத்மாவான சகரனின் விரிவான கதையைக் கேள். சங்கரனின் மாமனார் இமவான் என்ற பெயரால் புகழ்பெற்றவன்; அவன் விந்திய மலையை அடைந்து அதனோடு ஒருவரையொருவர் நோக்கிக்கொண்டிருக்கிறான். அவ்விரண்டுக்கும் இடையே அந்த யாகம் நிகழ்ந்தது.’ இமவான் பார்வதியின் தந்தை; ஆகவே சங்கரனின் மாமனார் என்று சுட்டப்படுகிறான். வடக்கே இமயம், தெற்கே விந்தியம் — அவற்றுக்கு இடையிலான நாடு ஆரியாவர்த்தம் எனப்படும்; அங்கேயே சிரௌத கர்மங்கள் சிறந்தவை என்பது சாஸ்திர மரபு. ‘ஒருவரையொருவர் நோக்கிக்கொண்டிருக்கிறார்கள்’ என்ற வர்ணனையால் கவி நடுநாட்டின் பரப்பையும் தடையற்ற தன்மையையும் குறிப்பிடுகிறார் — அவற்றுக்கிடையே பார்வையை மறைக்கும் அத்தனை உயரமான வேறு மலை எதுவும் இல்லை.

‘மனிதருள் புலியே, அந்த நாடு யாகச் செயலுக்குச் சிறந்தது. காகுத்ஸ்தா, உறுதியான வில்லுடைய மகாரதனான அம்சுமான், சகரனின் கருத்துப்படி நின்று அந்தக் குதிரையின் சஞ்சாரத்தைக் காத்தான்.’ அசுவமேதத்தில் விடப்பட்ட குதிரை ஓராண்டு காலம் விருப்பம்போல் திரிகிறது; அதைக் காக்க வீரர்கள் பின்தொடர்கிறார்கள் — அதுவே ‘அசுவசர்யை’. அம்சுமான் அசமஞ்சனின் மகன், சகரனின் பேரன். பின்னர் ஒரு பர்வ நாளில், யஜமானனான சகரனின் அந்த யாகத்திலிருந்து வாசவனான இந்திரன் ராட்சச உருவம் கொண்டு யாகக் குதிரையைக் கவர்ந்தான். இந்திரன் தானே யாகப் பங்கை உண்பவன்; ஆயினும் அவனே இடையூறு செய்கிறான் — பெரிய யாகத்தின் பலனால் தன் பதவி பறிபோகுமோ என்ற அச்சமே இதற்குக் காரணம். ராட்சச உருவம் எடுத்ததும் வஞ்சகத்தைக் குறிக்கிறது; தேவர் அரசனும் தன்னலத்தில் ஈடுபடும்போது அசுரரின் நடத்தையை மேற்கொள்கிறான்.

மகாத்மாவான அவனுடைய குதிரை கவரப்பட்டபோது, உபாத்தியாயர் கூட்டங்கள் அனைவரும் யஜமானனிடம் சொன்னார்கள்: ‘பர்வ நாளில் இந்த யாகக் குதிரை வேகமாகக் கொண்டுசெல்லப்படுகிறது. காகுத்ஸ்தா, கவர்ந்தவனைக் கொல்; குதிரை திரும்பக் கொண்டுவரப்படட்டும். இது யாகத்தில் ஒரு குறையாகிறது; அது நம் அனைவருக்கும் தீங்கு. அரசே, இந்த யாகம் குறையற்றதாகும்படி அதைச் செய்வாயாக.’ ‘சித்ரம்’ (துளை) என்பது யாகத்தின் குறைபாட்டைக் குறிக்கிறது; குறை உள்ள இடத்திலேயே தீமை நுழைகிறது என்பது சிரௌத மரபு. ரித்விக்குகள் சாபமிடவில்லை, தாமே போரிடவும் இல்லை; யஜமானனையே எதிர்நடவடிக்கைக்குத் தூண்டுகிறார்கள்; ஏனெனில் யாகத்தைக் காப்பது யஜமானனின் பொறுப்பே. ‘நம் அனைவருக்கும் தீங்கு’ என்ற சொல்லால் குறிப்பிடப்படுவது — யாகம் தடைபடுவது ஓர் அரசனின் இழப்பு மட்டுமல்ல, எல்லா உலகங்களுக்கும் தீமை.

உபாத்தியாயர்களின் சொல்லைக் கேட்டு, அந்தச் சபையில் இருந்த மன்னன் சகரன் அறுபதாயிரம் புதல்வர்களிடம் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான்: ‘மனிதருள் காளை போன்ற மக்களே, ராட்சசர்கள் இங்கே நுழைய வழி இருப்பதாக நான் காணவில்லை; மந்திரங்களால் தூய்மைப்படுத்தப்பட்ட பெரும்பேறுடையவர்களால் இந்த மகா யாகம் நடத்தப்படுகிறது. ஆகவே செல்லுங்கள், தேடுங்கள்; குழந்தைகளே, உங்களுக்கு நலம் உண்டாகட்டும். கடலை மாலையாக அணிந்த பூமி முழுவதும் சென்று தேடுங்கள்; ஒவ்வொருவரும் ஒரு யோஜனை பரப்பை அடையுங்கள்.’ ‘சமுத்ரமாலினீ’ என்ற சொல்லால் புராணங்கள் கூறும் பூமியின் வடிவம் குறிப்பிடப்படுகிறது — பூமி கடலால் மாலை போலச் சூழப்பட்டுள்ளது. யோஜனை என்பது பண்டைய தொலைவு அளவு (ஏறக்குறைய நான்கு குரோசம்); ஒவ்வொரு மகனும் ஒரு யோஜனையைப் பகிர்ந்து தோண்டுவான் என்பது ஏற்பாடு. அறுபதாயிரம் புதல்வர்களால் இவ்வாறு பூமி முழுவதும் பங்கிடப்படுகிறது — இந்த எண்ணிக்கை மிகுதியையும் வலிமையின் அளவின்மையையும் குறிக்கிறது.

‘குதிரை கண்ணில் படும் வரை, என் ஆணைப்படி அந்தக் குதிரையைக் கவர்ந்தவனையே தேடியவாறு பூமியைத் தோண்டுங்கள். நானோ தீட்சை பெற்றவன்; பேரனோடும் உபாத்தியாயர் கூட்டத்தோடும் கூடிய நான், குதிரை கண்ணில் படும் வரை இங்கேயே இருப்பேன்; உங்களுக்கு நலம் உண்டாகட்டும்.’ தீட்சை பெற்றவனுக்கு யாகவேதியை விட்டுச் செல்ல உரிமை இல்லை — இது தீட்சையின் மரபு; ஆகவே சகரன் தானே செல்லவில்லை. இங்கேயே கதையின் வித்து உள்ளது — தந்தை இருக்கிறான், புதல்வர்கள் புறப்பட்டனர், அம்சுமான் பாட்டனாரோடு எஞ்சியிருக்கிறான்; அதனாலேயே அவன் பின்னால் குலத்தின் எஞ்சியவனாகவும் காப்பவனாகவும் ஆவான். வேதியின் அருகே நிற்பவனே எஞ்சுகிறான், தொலைவுக்கு ஓடுபவர்கள் அழிகிறார்கள் — இது பின்னால் தெளிவாகும்.

பெருவலிமையுடைய அந்த ராஜகுமாரர்கள் அனைவரும் மகிழ்ந்த மனத்துடன், தந்தையின் சொல்லால் கட்டுண்டவர்களாய், பூமியின் பரப்புக்குச் சென்றனர். பூமி முழுவதும் சென்றும் அந்தக் குதிரையைக் காணாததால், மனிதருள் புலிகளான அவர்கள் ஒவ்வொருவரும் ஒரு யோஜனை நீள அகலமுள்ள நிலப்பரப்பை வஜ்ரத்தின் தொடுகைக்கு நிகரான புயங்களால் பிளந்தனர். இடிக்கு நிகரான சூலங்களாலும் மிகக் கொடிய கலப்பைகளாலும் பிளக்கப்பட்ட பூமி கதறினாள். ‘சொல்லால் கட்டுண்டவர்கள்’ என்ற சொல் உள்ளத்தைத் தொடுகிறது — தந்தையின் ஆணையே அவர்களுடைய கட்டு; அதுவே அவர்களைக் கேட்டில் ஈடுபடுத்துகிறது. ஆயுதங்களும் உழவுக் கருவிகளே — கலப்பையால் பூமி வயல்போல உழப்படுகிறது; ஆனால் விளைவு பயிர் அல்ல, வன்முறை. ‘கதறினாள்’ என்ற வினைச்சொல்லால் பூமி உணர்வுடையவள் போல வர்ணிக்கப்படுகிறாள்; அவள் தாய், அவர்கள் மக்கள் — ஆயினும் அவர்களாலேயே அவள் பிளக்கப்படுகிறாள்.

கொல்லப்படும் நாகர்கள், அசுரர்கள், ராட்சசர்கள், மற்ற உயிர்கள் ஆகியோரின் தாங்க இயலாத ஓலம் எழுந்தது. அறுபதாயிரம் யோஜனைகள் அவர்கள் பூமியைப் பிளந்தனர், ஒப்பற்ற ரசாதலம் வரை. இவ்வாறு மலைகள் நெருங்கிய ஜம்புத்வீபத்தைத் தோண்டியவாறு அந்த அரசகுமாரர்கள் எங்கும் சுற்றித் திரிந்தனர். இங்கே புராணங்கள் கூறும் உலக அமைப்பை அறிய வேண்டும் — பூமியின் மேற்பரப்புக்குக் கீழே அதலம், விதலம் முதலிய ஏழு பாதாளங்கள் உள்ளன; அவற்றில் நாகர்களும் அசுரர்களும் தானவர்களும் வசிக்கின்றனர்; பூமிக்குக் கீழே வெறுமையல்ல, உயிர் நிறைந்திருக்கிறது. நடுவே ஜம்புத்வீபம், மலைகளால் நெருங்கியது. மனிதர் ‘வெறும் மண்’ என்று நினைப்பது மற்றவர்களின் வீடு; ஆகவே குதிரையைத் தேடுவதே உயிர்வதையாகிவிட்டது. மேலும், இந்தப் பூமி திசைகளில் திக்கஜங்களால் தாங்கப்படுகிறது என்பது புராணங்களின் கருத்து; அவற்றைக் காண்பது அடுத்த சர்க்கங்களில் வரும். இவ்வாறு ஆணைக்குக் கீழ்ப்படிதல் என்று தொடங்கியது உலகுக்கு இடராக முடிந்தது.

பின்னர் கந்தர்வர்களோடும் அசுரர்களோடும் நாகர்களோடும் கூடிய தேவர்கள் அனைவரும் கலங்கிய மனத்துடன் பாட்டனாரை அணுகினர். அவர்கள் மகாத்மாவான அவரை மகிழ்வித்து, வாடிய முகங்களுடனும் பேரச்சத்துடனும் பாட்டனாரிடம் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னார்கள். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — பெரும்பாலும் ஒருவருக்கொருவர் பகைவர்களான தேவர்களும் அசுரர்களும் நாகர்களும் கந்தர்வர்களும் அனைவரும் ஒன்றாக வந்தனர்; உலகின் அடித்தளமே பிளக்கப்படும்போது பகை இரண்டாம் பட்சமாகிறது. பிரம்மா ‘பிதாமகர்’ — எல்லா உயிர்களுக்கும் மூதாதை; ஆகவே அவரையே அனைவரும் சரணடைகிறார்கள். ‘மகிழ்வித்து’ என்ற சொல்லும் மரியாதையைக் குறிக்கிறது — முதலில் மகிழ்வித்தல், பிறகு முறையிடுதல்; துயருற்றவர்களும் முறையைக் கைவிடுவதில்லை.

‘பகவானே, சகரனின் புதல்வர்களால் பூமி முழுவதும் தோண்டப்படுகிறது; பல மகாத்மாக்களும் நீர்வாழ் உயிர்களும் கொல்லப்படுகின்றனர். இவனே நம் யாகத்தைக் கவர்ந்தவன், இவனாலேயே குதிரை கொண்டுசெல்லப்படுகிறது — என்று சொல்லியவாறு அந்தச் சகர புதல்வர்கள் எல்லா உயிர்களையும் வதைக்கிறார்கள்.’ தேவர்களின் முறையீட்டில் இரு குற்றங்கள் சொல்லப்படுகின்றன — குற்றமற்றவர்களைக் கொல்லுதல், பொய்யான சந்தேகத்தால் அனைவர்மீதும் குற்றம் சாட்டுதல். புதல்வர்கள் யாரைக் காண்கிறார்களோ அவர்களையே திருடன் என்று எண்ணுகிறார்கள்; கட்டுப்பாடற்ற வலிமையின் வழி இதுவே. சர்க்கம் இங்கேயே நிற்கிறது; பிரம்மாவின் விடையும் கபிலரின் ஆற்றலும் அடுத்த சர்க்கத்தில் கேட்கப்படும். தந்தை தானே வேதியில் இருக்கிறான், புதல்வர்களோ பூமியைப் பிளந்துகொண்டிருக்கிறார்கள் — இவ்வாறு சகர வம்சத்தின் பேரிடர் தொடங்குகிறது.

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಕಥೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಘುನಂದನನಾದ ರಾಮನು ಪರಮ ಪ್ರೀತನಾಗಿ, ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತಿದ್ದ ಆ ಮುನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳೇ, ತಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಕೇಳಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನ ಪೂರ್ವಜನಾದ ಸಗರನು ಆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಹೇಗೆ ನೆರವೇರಿಸಿದನು?’ ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತಾ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಮನು ಕೇವಲ ಕೇಳುವವನಲ್ಲ, ಜಿಜ್ಞಾಸು; ತನ್ನ ವಂಶದ ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಮುನಿಯ ಮುಗುಳ್ನಗು ಸ್ನೇಹಸೂಚಕ — ಶಿಷ್ಯನ ಪ್ರಶ್ನೆ ತಾವು ಹೇಳಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದ ವಿಷಯವನ್ನೇ ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸಗರನ ಕಥೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ಗಂಗಾವತರಣದ ಮೂಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಕಥೆ ಕೇವಲ ವಂಶವೃತ್ತಾಂತವಲ್ಲ, ಭಗೀರಥನ ಪ್ರಯತ್ನಕ್ಕೆ ಪೀಠಿಕೆಯೂ ಹೌದು.

ಮುನಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ರಾಮ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸಗರನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಕೇಳು. ಶಂಕರನ ಮಾವ ಹಿಮವಂತ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದವನು; ಅವನು ವಿಂಧ್ಯಪರ್ವತದವರೆಗೂ ಚಾಚಿ, ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಪರಸ್ಪರ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಅವರಿಬ್ಬರ ನಡುವೆ ಆ ಯಜ್ಞ ನಡೆಯಿತು.’ ಹಿಮವಂತ ಪಾರ್ವತಿಯ ತಂದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಶಂಕರನ ಮಾವ ಎಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಹಿಮಾಲಯ, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ವಿಂಧ್ಯ — ಅವುಗಳ ನಡುವಿನ ದೇಶವೇ ಆರ್ಯಾವರ್ತ; ಅಲ್ಲಿಯೇ ಶ್ರೌತಕರ್ಮಗಳು ಪ್ರಶಸ್ತ ಎಂಬುದು ಶಾಸ್ತ್ರಮರ್ಯಾದೆ. ‘ಪರಸ್ಪರಂ ನಿರೀಕ್ಷೇತೇ’ (ಪರಸ್ಪರ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ) ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಕವಿ ಮಧ್ಯದೇಶದ ವಿಶಾಲತೆ ಮತ್ತು ತೆರೆದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವುಗಳ ನಡುವೆ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ತಡೆಯುವಷ್ಟು ಎತ್ತರದ ಬೇರಾವ ಪರ್ವತವೂ ಇಲ್ಲ.

‘ನರವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ಆ ದೇಶ ಯಜ್ಞಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಪ್ರಶಸ್ತವಾದುದು. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ಆ ಕುದುರೆಯ ಸಂಚಾರವನ್ನು ದೃಢಧನ್ವನೂ ಮಹಾರಥನೂ ಆದ ಅಂಶುಮಂತನು ಸಗರನ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಂತೆ ನಡೆಸಿದನು.’ ಅಶ್ವಮೇಧದಲ್ಲಿ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕುದುರೆ ಒಂದು ವರ್ಷ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತದೆ; ಅದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಶೂರರು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ — ಅದೇ ‘ಅಶ್ವಚರ್ಯಾ’. ಅಂಶುಮಂತನು ಅಸಮಂಜನ ಮಗ, ಸಗರನ ಮೊಮ್ಮಗ. ಆಮೇಲೆ ಪರ್ವದ ದಿನ, ಯಜಮಾನನಾದ ಸಗರನ ಆ ಯಜ್ಞದಿಂದ ವಾಸವನಾದ ಇಂದ್ರನು ರಾಕ್ಷಸದೇಹವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಯಜ್ಞಾಶ್ವವನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನು. ಇಂದ್ರನು ತಾನೇ ಯಜ್ಞಭಾಗವನ್ನು ಉಣ್ಣುವವನು, ಆದರೂ ಅವನೇ ವಿಘ್ನ ತರುತ್ತಾನೆ — ಮಹಾಯಜ್ಞದ ಫಲದಿಂದ ತನ್ನ ಪದವಿ ಕಳೆದುಹೋದೀತೆಂಬ ಭಯವೇ ಇಲ್ಲಿ ಕಾರಣ. ರಾಕ್ಷಸರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುವುದು ಕಪಟದ ಸೂಚಕ; ದೇವರಾಜನೂ ಸ್ವಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದಾಗ ಅಸುರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಮಹಾತ್ಮನ ಆ ಕುದುರೆ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರಲು ಎಲ್ಲ ಉಪಾಧ್ಯಾಯಗಣಗಳೂ ಯಜಮಾನನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಈ ಪರ್ವದ ದಿನ ಯಜ್ಞಾಶ್ವವನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ಅಪಹಾರಕನನ್ನು ಕೊಲ್ಲು, ಕುದುರೆಯನ್ನು ಮರಳಿ ತರಿಸು. ಇದು ಯಜ್ಞದ ಛಿದ್ರವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗೂ ಅಮಂಗಳ. ರಾಜನೇ, ಈ ಯಜ್ಞ ಛಿದ್ರರಹಿತವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡು.’ ‘ಛಿದ್ರ’ ಎಂದರೆ ಯಜ್ಞದ ಕೊರತೆ; ಕೊರತೆಯಿರುವಲ್ಲೇ ಅನಿಷ್ಟ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಶ್ರೌತಮರ್ಯಾದೆ. ಋತ್ವಿಜರು ಶಾಪ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ತಾವೇ ಯುದ್ಧವನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಯಜಮಾನನನ್ನೇ ಪ್ರತೀಕಾರಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಯಜ್ಞದ ರಕ್ಷಣೆ ಯಜಮಾನನದೇ ಹೊಣೆ. ‘ಸರ್ವೇಷಾಮ್ ಅಶಿವಾಯ’ (ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅಮಂಗಳ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಜ್ಞಭಂಗ ಒಬ್ಬ ರಾಜನ ಹಾನಿಯಲ್ಲ, ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳ ಅನಿಷ್ಟ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಉಪಾಧ್ಯಾಯರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಸಭೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಜಾ ಸಗರನು ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಪುತ್ರರಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಮಕ್ಕಳೇ, ಇಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ; ಮಂತ್ರಪೂತರಾದ ಮಹಾಭಾಗರಿಂದ ಈ ಮಹಾಯಜ್ಞ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹೋಗಿ, ಹುಡುಕಿರಿ; ಮಕ್ಕಳೇ, ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಸಮುದ್ರವೇ ಮಾಲೆಯಾಗಿರುವ ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಶೋಧಿಸಿರಿ; ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರೂ ಒಂದೊಂದು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಆವರಿಸಿರಿ.’ ‘ಸಮುದ್ರಮಾಲಿನೀ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪೌರಾಣಿಕ ಭೂಸ್ವರೂಪ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಭೂಮಿ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಮಾಲೆಯಂತೆ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಯೋಜನ ಪ್ರಾಚೀನವಾದ ದೂರದ ಅಳತೆ (ಸುಮಾರು ನಾಲ್ಕು ಕ್ರೋಶ); ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಪುತ್ರನೂ ಒಂದೊಂದು ಯೋಜನವನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡು ಅಗೆಯುವನು ಎಂಬುದು ವ್ಯವಸ್ಥೆ. ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಪುತ್ರರಿಂದ ಹೀಗೆ ಇಡೀ ಭೂಮಿ ವಿಭಾಗವಾಗುತ್ತದೆ — ಈ ಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಿಕ್ಯದ, ಬಲದ ಅಪರಿಮಿತತೆಯ ಸೂಚಕ.

‘ಕುದುರೆ ಕಾಣಿಸುವವರೆಗೂ ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಆ ಕುದುರೆಯ ಅಪಹಾರಕನನ್ನೇ ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಗೆಯಿರಿ. ನಾನಾದರೋ ದೀಕ್ಷಿತನು, ಮೊಮ್ಮಗನೊಡನೆ, ಉಪಾಧ್ಯಾಯರ ಸಮೂಹದೊಡನೆ ಇದ್ದೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕುದುರೆ ಕಾಣಿಸುವವರೆಗೆ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತೇನೆ; ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ.’ ದೀಕ್ಷಿತನಿಗೆ ಯಜ್ಞವೇದಿಯನ್ನು ಬಿಡುವ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ — ಇದು ದೀಕ್ಷೆಯ ಮರ್ಯಾದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸಗರನು ತಾನೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿಯೇ ಕಥೆಯ ಬೀಜವಿದೆ — ತಂದೆ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ, ಪುತ್ರರು ಹೊರಟಿದ್ದಾರೆ, ಅಂಶುಮಂತನು ಅಜ್ಜನೊಡನೆ ಉಳಿದಿದ್ದಾನೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಮುಂದೆ ಕುಲದ ಉಳಿಕೆಯೂ ರಕ್ಷಕನೂ ಆಗುವನು. ವೇದಿಯ ಬಳಿ ನಿಲ್ಲುವವನು ಉಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ದೂರ ಓಡುವವರು ನಾಶವಾಗುತ್ತಾರೆ — ಇದು ಮುಂದೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುವುದು.

ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಆ ಎಲ್ಲ ರಾಜಕುಮಾರರೂ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ತಂದೆಯ ಮಾತಿಗೆ ಕಟ್ಟುಬಿದ್ದು, ಭೂತಲಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸುತ್ತಿದರೂ ಆ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ, ಆ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರರು ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರೂ ಒಂದು ಯೋಜನ ಉದ್ದ-ಅಗಲದ ಭೂತಲವನ್ನು ವಜ್ರಸ್ಪರ್ಶಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಸೀಳಿದರು. ಸಿಡಿಲಿನಂತಹ ಶೂಲಗಳಿಂದಲೂ ಅತಿ ದಾರುಣವಾದ ನೇಗಿಲುಗಳಿಂದಲೂ ಸೀಳಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ವಸುಮತಿ ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡಿದಳು. ‘ವಚನಯಂತ್ರಿತಾಃ’ (ಮಾತಿಗೆ ಕಟ್ಟುಬಿದ್ದವರು) ಎಂಬ ಪದ ಮಾರ್ಮಿಕ — ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯೇ ಅವರ ಬಂಧನ, ಅದೇ ಅವರನ್ನು ಅನರ್ಥದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತದೆ. ಆಯುಧಗಳೂ ಕೃಷಿಯ ಸಲಕರಣೆಗಳು — ನೇಗಿಲಿನಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊಲದಂತೆ ಉಳುಮೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಫಲ ಬೆಳೆಯಲ್ಲ, ಹಿಂಸೆ. ‘ನನಾದ’ (ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡಿದಳು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸಚೇತನಳಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅವಳು ತಾಯಿ, ಅವರು ಮಕ್ಕಳು — ಆದರೂ ಅವಳೇ ಅವರಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಡುತ್ತಾಳೆ.

ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ನಾಗರ, ಅಸುರರ, ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ಇತರ ಜೀವಿಗಳ ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದ ಆರ್ತನಾದ ಎದ್ದಿತು. ಅವರು ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಯೋಜನಗಳಷ್ಟು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೀಳಿದರು, ಅನುತ್ತಮವಾದ ರಸಾತಳದವರೆಗೂ. ಹೀಗೆ ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಇಕ್ಕಟ್ಟಾದ ಜಂಬೂದ್ವೀಪವನ್ನು ಅಗೆಯುತ್ತಾ ಆ ರಾಜಕುಮಾರರು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯೂ ಸುತ್ತಾಡಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಪೌರಾಣಿಕ ಲೋಕರಚನೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು — ಭೂಮಿಯ ಮೇಲ್ಮೈಯ ಕೆಳಗೆ ಅತಲ, ವಿತಲ ಮೊದಲಾದ ಏಳು ಪಾತಾಳಗಳಿವೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ನಾಗರು, ಅಸುರರು, ದಾನವರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ; ಕೆಳಗಿನ ಭೂಮಿ ಶೂನ್ಯವಲ್ಲ, ಸಜೀವವಾದುದು. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಜಂಬೂದ್ವೀಪ, ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಇಕ್ಕಟ್ಟಾದುದು. ಮನುಷ್ಯರು ‘ಕೇವಲ ಮಣ್ಣು’ ಎಂದು ಭಾವಿಸುವುದು ಇತರರ ಮನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕುದುರೆಯ ಹುಡುಕಾಟವೇ ಭೂತಹಿಂಸೆಯಾಯಿತು. ಅಲ್ಲದೆ ಈ ಭೂಮಿಯನ್ನು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ದಿಗ್ಗಜಗಳು ಹೊತ್ತಿವೆ ಎಂಬುದು ಪುರಾಣಸಮ್ಮತ; ಅವುಗಳ ದರ್ಶನ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಬರುವುದು. ಹೀಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯೆಂದು ಆರಂಭವಾದುದು ಲೋಕೋಪದ್ರವದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು.

ಆಗ ಗಂಧರ್ವರು, ಅಸುರರು, ಪನ್ನಗರ ಸಹಿತ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಗಾಬರಿಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಪಿತಾಮಹನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದರು. ಅವರು ಆ ಮಹಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ, ವಿಷಣ್ಣ ಮುಖಗಳಿಂದ, ಅತ್ಯಂತ ಭಯಗೊಂಡು ಪಿತಾಮಹನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧಿಗಳಾದ ದೇವತೆಗಳು, ಅಸುರರು, ನಾಗರು, ಗಂಧರ್ವರು ಎಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಬಂದರು; ಲೋಕದ ಆಧಾರವೇ ಸೀಳಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವಾಗ ವೈರ ಗೌಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ‘ಪಿತಾಮಹ’ — ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳ ಮುತ್ತಜ್ಜ; ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲರೂ ಅವನಲ್ಲೇ ಶರಣು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ‘ಪ್ರಸಾದ್ಯ’ (ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದವೂ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುವುದು, ಆಮೇಲೆ ನಿವೇದನೆ; ಆರ್ತರಾದವರೂ ವಿಧಿಯನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಪೂಜ್ಯನೇ, ಸಗರನ ಮಕ್ಕಳು ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಗೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ಅನೇಕ ಮಹಾತ್ಮರೂ ಜಲಚರಗಳೂ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ‘ಇವನು ನಮ್ಮ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದವನು, ಇವನಿಂದ ಕುದುರೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಆ ಸಗರಪುತ್ರರು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳನ್ನೂ ಹಿಂಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.’ ದೇವತೆಗಳ ನಿವೇದನೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ದೋಷಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ನಿರಪರಾಧಿಗಳ ವಧೆ, ಮತ್ತು ಸುಳ್ಳು ಸಂದೇಹದಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಮೇಲೂ ಆರೋಪ. ಪುತ್ರರು ಯಾರನ್ನು ಕಂಡರೂ ಅವರನ್ನೇ ಕಳ್ಳನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದೇ ಸಂಯಮವಿಲ್ಲದ ಬಲದ ರೀತಿ. ಸರ್ಗ ಇಲ್ಲಿಯೇ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ; ಬ್ರಹ್ಮನ ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ಕಪಿಲರ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೇಳಲಿದ್ದೇವೆ. ತಂದೆ ತಾನೇ ವೇದಿಯ ಬಳಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ, ಪುತ್ರರು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೀಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ — ಹೀಗೆ ಸಗರವಂಶದ ಮಹಾ ಆಪತ್ತು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

വിശ്വാമിത്രന്റെ കഥയുടെ അവസാനം ആ വാക്കു കേട്ട് രഘുനന്ദനനായ രാമൻ അത്യന്തം പ്രസന്നനായി, ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിപോലുള്ള ആ മുനിയോടു പറഞ്ഞു: ‘ബ്രഹ്മൻ, അങ്ങേക്കു മംഗളം; ഈ കഥ വിസ്തരിച്ചു കേൾക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. എന്റെ പൂർവികനായ സഗരൻ ആ യജ്ഞം എങ്ങനെ നടത്തി?’ അവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് കൗതൂഹലത്തോടെ വിശ്വാമിത്രൻ ചിരിക്കുന്നതുപോലെ കാകുത്സ്ഥനോടു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — രാമൻ വെറും ശ്രോതാവല്ല, ജിജ്ഞാസുവാണ്; സ്വവംശത്തിന്റെ പൂർവവൃത്താന്തം അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. മുനിയുടെ പുഞ്ചിരി സ്നേഹസൂചകമാണ് — പറയാൻ ഒരുങ്ങിയിരുന്ന വിഷയംതന്നെയാണ് ശിഷ്യന്റെ ചോദ്യം സ്പർശിക്കുന്നത്. ഇവിടെ ഗംഗാവതരണത്തിന്റെ മൂലമായ സഗരകഥ ആരംഭിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഈ കഥ വെറും വംശവൃത്താന്തമല്ല, ഭഗീരഥപ്രയത്നത്തിന്റെ പൂർവപീഠികയാണ്.

മുനി പറയുന്നു: ‘രാമാ, മഹാത്മാവായ സഗരന്റെ വിസ്താരം കേട്ടാലും. ശങ്കരന്റെ ശ്വശുരൻ ഹിമവാൻ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനാണ്; അദ്ദേഹം വിന്ധ്യപർവതത്തെ സമീപിച്ച് ഇരുവരും പരസ്പരം നോക്കിനിൽക്കുന്നു. അവരുടെ നടുവിലാണ് ആ യജ്ഞം നടന്നത്.’ ഹിമവാൻ പാർവതിയുടെ പിതാവാണ്; അതിനാൽ ശങ്കരന്റെ ശ്വശുരൻ എന്നു നിർദേശിച്ചു. വടക്ക് ഹിമാലയം, തെക്ക് വിന്ധ്യൻ — അവയ്ക്കിടയിലെ ദേശമാണ് ആര്യാവർത്തം; അവിടെയാണ് ശ്രൗതകർമങ്ങൾ പ്രശസ്തം എന്നതാണ് ശാസ്ത്രമര്യാദ. ‘പരസ്പരം നോക്കിനിൽക്കുന്നു’ എന്ന വർണനയാൽ കവി മധ്യദേശത്തിന്റെ വിശാലതയും തുറസ്സും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവയ്ക്കിടയിൽ കാഴ്ച മറയ്ക്കുന്ന അത്ര ഉയരമുള്ള മറ്റൊരു പർവതവുമില്ല.

‘നരവ്യാഘ്രാ, ആ ദേശം യജ്ഞകർമത്തിനു പ്രശസ്തമാണ്. കാകുത്സ്ഥാ, ആ കുതിരയുടെ സഞ്ചാരരക്ഷ ദൃഢധന്വാവും മഹാരഥനുമായ അംശുമാൻ സഗരന്റെ ഇച്ഛയനുസരിച്ചു നിർവഹിച്ചു.’ അശ്വമേധത്തിൽ വിട്ടയച്ച കുതിര ഒരു വർഷം ഇഷ്ടംപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നു; അതിനെ കാക്കാൻ ശൂരന്മാർ പിന്തുടരുന്നു — അതാണ് ‘അശ്വചര്യ’. അംശുമാൻ അസമഞ്ജന്റെ പുത്രനും സഗരന്റെ പൗത്രനുമാണ്. പിന്നെ ഒരു പർവദിവസം യജമാനനായ സഗരന്റെ ആ യജ്ഞത്തിൽനിന്ന് വാസവനായ ഇന്ദ്രൻ രാക്ഷസരൂപം കൈക്കൊണ്ട് യജ്ഞാശ്വത്തെ അപഹരിച്ചു. ഇന്ദ്രൻ സ്വയം യജ്ഞഭാഗഭോക്താവാണ്; എന്നിട്ടും അവൻതന്നെ വിഘ്നമുണ്ടാക്കുന്നു — മഹായജ്ഞത്തിന്റെ ഫലത്താൽ സ്വന്തം പദവി നഷ്ടപ്പെടുമോ എന്ന ഭയമാണ് ഇവിടെ കാരണം. രാക്ഷസരൂപം ധരിക്കുന്നത് കപടത്തിന്റെ സൂചകമാണ്; ദേവരാജൻപോലും സ്വാർഥത്തിൽ ഏർപ്പെടുമ്പോൾ അസുരവൃത്തി ആശ്രയിക്കുന്നു.

മഹാത്മാവിന്റെ ആ കുതിര അപഹരിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ എല്ലാ ഉപാധ്യായഗണങ്ങളും യജമാനനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഈ പർവദിവസം യജ്ഞാശ്വം വേഗത്തിൽ കൊണ്ടുപോകപ്പെടുന്നു. കാകുത്സ്ഥാ, അപഹർത്താവിനെ കൊല്ലുക; കുതിരയെ തിരികെ കൊണ്ടുവരിക. ഇത് യജ്ഞത്തിൽ ഒരു ഛിദ്രമാകുന്നു; അതു നമുക്കെല്ലാവർക്കും അമംഗളത്തിനാണ്. രാജാവേ, ഈ യജ്ഞം ഛിദ്രരഹിതമാകുംവിധം അതു ചെയ്താലും.’ ‘ഛിദ്രം’ എന്നത് യജ്ഞത്തിന്റെ ന്യൂനതയാണ്; ന്യൂനതയുള്ളിടത്ത് അനിഷ്ടം പ്രവേശിക്കുന്നു എന്നതാണ് ശ്രൗതമര്യാദ. ഋത്വിക്കുകൾ ശാപം നൽകുന്നില്ല, സ്വയം യുദ്ധം ചെയ്യുന്നുമില്ല; യജമാനനെത്തന്നെ പ്രതിവിധിക്കു പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു; കാരണം യജ്ഞരക്ഷണം യജമാനന്റെ ഭാരമാണ്. ‘എല്ലാവർക്കും അമംഗളത്തിന്’ എന്ന പദത്താൽ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — യജ്ഞഭംഗം ഒരു രാജാവിന്റെ മാത്രം നഷ്ടമല്ല, എല്ലാ ലോകങ്ങളുടെയും അനിഷ്ടമാണ്.

ഉപാധ്യായരുടെ വാക്കു കേട്ട് ആ സദസ്സിലിരുന്ന സഗരരാജാവ് അറുപതിനായിരം പുത്രന്മാരോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘പുരുഷശ്രേഷ്ഠരായ പുത്രന്മാരേ, രാക്ഷസരുടെ ഗതി ഇവിടെ ഞാൻ കാണുന്നില്ല; മന്ത്രപൂതരായ മഹാഭാഗന്മാരാൽ ഈ മഹായജ്ഞം നടത്തപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ പോകുവിൻ, അന്വേഷിക്കുവിൻ; മക്കളേ, നിങ്ങൾക്കു മംഗളം. സമുദ്രമാലിനിയായ ഭൂമി മുഴുവൻ ചുറ്റിനടക്കുവിൻ; ഓരോരുത്തരും ഓരോ യോജന വിസ്താരം ഏറ്റെടുക്കുവിൻ.’ ‘സമുദ്രമാലിനി’ എന്ന പദത്താൽ പൗരാണികമായ ഭൂസ്വരൂപം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഭൂമി സമുദ്രത്താൽ ഒരു മാലകൊണ്ടെന്നപോലെ ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. യോജന പ്രാചീനമായ ഒരു ദൂരമാനമാണ് (ഏകദേശം നാലു ക്രോശം); ഓരോ പുത്രനും ഓരോ യോജന വിഭജിച്ചെടുത്ത് കുഴിക്കും എന്നതാണ് ക്രമീകരണം. അറുപതിനായിരം പുത്രന്മാരാൽ ഇങ്ങനെ ഭൂമി മുഴുവൻ വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു — ഈ സംഖ്യ ആധിക്യത്തിന്റെയും ബലത്തിന്റെ അപരിമിതത്വത്തിന്റെയും സൂചകമാണ്.

‘കുതിരയെ കാണുന്നതുവരെ എന്റെ ആജ്ഞയാൽ ആ അശ്വാപഹർത്താവിനെത്തന്നെ തേടിക്കൊണ്ട് ഭൂമി കുഴിക്കുവിൻ. ഞാനോ ദീക്ഷിതനാണ്; പൗത്രനോടും ഉപാധ്യായഗണത്തോടുമൊപ്പം കുതിരയെ കാണുന്നതുവരെ ഇവിടെത്തന്നെ നിൽക്കും; നിങ്ങൾക്കു മംഗളം.’ ദീക്ഷിതന് യജ്ഞവേദി വിട്ടുപോകാൻ അധികാരമില്ല — ഇതാണ് ദീക്ഷയുടെ മര്യാദ; അതിനാൽ സഗരൻ സ്വയം പോകുന്നില്ല. ഇവിടെത്തന്നെയാണ് കഥയുടെ വിത്ത് — പിതാവ് നിൽക്കുന്നു, പുത്രന്മാർ പുറപ്പെടുന്നു, അംശുമാൻ പിതാമഹനോടൊപ്പം ശേഷിക്കുന്നു; അതിനാലാണ് അവൻ പിന്നീട് കുലത്തിന്റെ ശേഷിപ്പും രക്ഷകനുമാകുന്നത്. വേദിയുടെ അരികിൽ നിൽക്കുന്നവൻ ശേഷിക്കുന്നു, ദൂരേക്കു പായുന്നവർ നശിക്കുന്നു — ഇതു പിന്നീട് വ്യക്തമാകും.

മഹാബലരായ ആ രാജകുമാരന്മാരെല്ലാം ആഹ്ലാദിച്ച മനസ്സോടെ, പിതാവിന്റെ വാക്കിനാൽ നിയന്ത്രിതരായി ഭൂതലത്തിലേക്കു പോയി. ഭൂമി മുഴുവൻ ചുറ്റിയിട്ടും ആ കുതിരയെ കാണാതെ, പുരുഷവ്യാഘ്രന്മാരായ അവർ ഓരോരുത്തരും ഓരോ യോജന നീളവും വീതിയുമുള്ള ഭൂതലം വജ്രസ്പർശംപോലുള്ള കൈകളാൽ പിളർന്നു. ഇടിവാളുപോലുള്ള ശൂലങ്ങളാലും അതിദാരുണമായ കലപ്പകളാലും പിളർക്കപ്പെട്ട ഭൂമി നിലവിളിച്ചു. ‘വചനയന്ത്രിതാഃ’ (വാക്കിനാൽ നിയന്ത്രിതർ) എന്ന പദം മർമസ്പർശിയാണ് — പിതാവിന്റെ ആജ്ഞതന്നെയാണ് അവരുടെ ബന്ധനം; അതുതന്നെ അവരെ അനർഥത്തിൽ നിയോഗിക്കുന്നു. ആയുധങ്ങളും കൃഷിയുപകരണങ്ങളാണ് — കലപ്പയാൽ ഭൂമി വയലെന്നപോലെ ഉഴുതുമറിക്കപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ ഫലം വിളവല്ല, ഹിംസയാണ്. ‘നനാദ’ (നിലവിളിച്ചു) എന്ന ക്രിയാപദത്താൽ ഭൂമി ചേതനയുള്ളവളെപ്പോലെ വർണിക്കപ്പെടുന്നു; അവൾ മാതാവ്, അവർ പുത്രന്മാർ — എന്നിട്ടും അവൾതന്നെ അവരാൽ പിളർക്കപ്പെടുന്നു.

വധിക്കപ്പെടുന്ന നാഗങ്ങളുടെയും അസുരന്മാരുടെയും രാക്ഷസരുടെയും മറ്റു ജീവികളുടെയും അസഹ്യമായ നിലവിളി ഉയർന്നു. അനുപമമായ രസാതലംവരെ അവർ അറുപതിനായിരം യോജന ഭൂമി പിളർന്നു. ഇങ്ങനെ പർവതങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ജംബുദ്വീപം കുഴിച്ചുകൊണ്ട് ആ രാജകുമാരന്മാർ എല്ലായിടത്തും ചുറ്റിനടന്നു. ഇവിടെ പൗരാണികമായ ലോകരചന അറിയണം — ഭൂപ്രതലത്തിനു താഴെ അതലം, വിതലം തുടങ്ങിയ ഏഴു പാതാളങ്ങൾ; അവയിൽ നാഗങ്ങളും അസുരന്മാരും ദാനവന്മാരും വസിക്കുന്നു; ഭൂമിയുടെ അടിഭാഗം ശൂന്യമല്ല, ജീവനുള്ളതാണ്. നടുവിൽ പർവതങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ജംബുദ്വീപം. മനുഷ്യർ ‘മണ്ണു മാത്രം’ എന്നു കരുതുന്നത് മറ്റുള്ളവരുടെ വീടാണ്; അതിനാൽ അശ്വാന്വേഷണംതന്നെ ഭൂതഹിംസയായിത്തീർന്നു. മാത്രമല്ല, ഈ ഭൂമിയെ ദിക്കുകളിൽ ദിഗ്ഗജങ്ങൾ താങ്ങുന്നു എന്നതു പുരാണസമ്മതമാണ്; അവയുടെ ദർശനം അടുത്ത സർഗങ്ങളിൽ വരും. ഇങ്ങനെ ആജ്ഞാപാലനമായി ആരംഭിച്ചത് ലോകോപദ്രവത്തിൽ പരിണമിച്ചു.

പിന്നെ ഗന്ധർവന്മാരോടും അസുരന്മാരോടും നാഗങ്ങളോടുമൊപ്പം എല്ലാ ദേവന്മാരും പരിഭ്രാന്തമനസ്കരായി പിതാമഹനെ സമീപിച്ചു. അവർ മഹാത്മാവിനെ പ്രസാദിപ്പിച്ച്, വിഷണ്ണമുഖരും അത്യന്തം ഭയചകിതരുമായി പിതാമഹനോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — സാധാരണ പരസ്പരവിരോധികളായ ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും നാഗങ്ങളും ഗന്ധർവന്മാരും എല്ലാവരും ഒരുമിച്ചു വന്നു; ലോകത്തിന്റെ ആധാരംതന്നെ പിളർക്കപ്പെടുമ്പോൾ വൈരം ഗൗണമാകുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് ‘പിതാമഹൻ’ ആണ് — എല്ലാ പ്രജകളുടെയും മുതുമുത്തച്ഛൻ; അതിനാൽ എല്ലാവരും അദ്ദേഹത്തെത്തന്നെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു. ‘പ്രസാദ്യ’ (പ്രസാദിപ്പിച്ച്) എന്ന പദം മര്യാദയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ആദ്യം പ്രസാദിപ്പിക്കൽ, പിന്നെ നിവേദനം; ആർത്തരായിട്ടും വിധി ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല.

‘ഭഗവാനേ, സഗരപുത്രന്മാരാൽ ഭൂമി മുഴുവൻ കുഴിക്കപ്പെടുന്നു; അനേകം മഹാത്മാക്കളും ജലചരങ്ങളും വധിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഇവനാണ് ഞങ്ങളുടെ യജ്ഞം അപഹരിച്ചവൻ, ഇവനാലാണ് കുതിര കൊണ്ടുപോകപ്പെട്ടത്’ എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ആ സഗരപുത്രന്മാർ എല്ലാ ജീവികളെയും ഹിംസിക്കുന്നു.’ ദേവന്മാരുടെ നിവേദനത്തിൽ രണ്ടു ദോഷങ്ങൾ പറയുന്നു — നിരപരാധികളുടെ വധം, മിഥ്യാസംശയത്താൽ എല്ലാവരെയും കുറ്റപ്പെടുത്തൽ. പുത്രന്മാർ ആരെയെല്ലാം കാണുന്നുവോ അവരെയെല്ലാം കള്ളനായി കരുതുന്നു; ഇതാണ് സംയമമില്ലാത്ത ബലത്തിന്റെ രീതി. സർഗം ഇവിടെ നിൽക്കുന്നു; ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഉത്തരവും കപിലന്റെ പ്രഭാവവും അടുത്ത സർഗത്തിൽ കേൾക്കാം. പിതാവ് സ്വയം വേദിയിൽ നിൽക്കുന്നു, പുത്രന്മാർ ഭൂമിയെ പിളർക്കുന്നു — ഇങ്ങനെ സഗരവംശത്തിന്റെ മഹാവിപത്ത് ആരംഭിക്കുന്നു.

Hearing Viśvāmitra's words at the close of that tale, Rāma, delight of the Raghus, was greatly pleased and said to the sage, who blazed like fire: "Bless you, brahmin; I want to hear this story at length. How did my ancestor Sagara carry out that sacrifice?" Hearing him, Viśvāmitra, himself eager to tell it, spoke to Kākutstha almost laughing. Rāma is not merely a listener but a seeker, wanting to know the past of his own family. The sage's smile shows affection, for his pupil's question touches exactly the subject he was ready to tell. So the story of Sagara begins, the root of the Gaṅgā's descent; it is not only family history but the prelude to Bhagīratha's labours.

The sage said: "Hear at length, Rāma, the story of the great Sagara. There is Himavān, the father-in-law of Śaṅkara, and where he reaches toward the Vindhya mountain the two of them gaze at each other. Between them that sacrifice took place." Himavān is called Śiva's father-in-law as the father of Pārvatī. The Himālaya lies to the north and the Vindhya to the south, and the land between them, called Āryāvarta, is by the rule of the scriptures the proper place for Vedic rites. That the two mountains "gaze at each other" shows how wide and open the middle country is, with no other peak so high as to block the view between them.

"That region, tiger among men, is approved for the work of sacrifice. The firm-bowed great warrior Aṁśumān, true to Sagara's wishes, took charge of guarding the horse, Kākutstha." In a horse sacrifice the released horse roams freely for a year, and warriors follow to protect it. Aṁśumān, Asamañja's son, was Sagara's grandson. "Then on the special day of the rite, while Sagara was performing the sacrifice, Indra took the form of a rākṣasa and carried off the sacrificial horse." Indra himself receives a share of sacrifices, yet he is the one who obstructs this one, out of fear of losing his own place through the merit of so great a rite. And his taking a rākṣasa's form shows the deceit: even the king of the gods, acting for his own ends, stoops to the ways of demons.

"As the great king's horse was being carried off, all the bands of priests said to the sacrificer: 'On this special day the sacrificial horse is being swiftly carried away. Kill the thief, Kākutstha, and bring back the horse. This makes a breach in the sacrifice, and that means ill fortune for us all. Act, king, so that the sacrifice may be made without flaw.'" A breach is a gap in the rite, and by the rules of ritual where there is a gap, misfortune enters. The priests neither curse nor fight themselves; they urge the sacrificer to act, since guarding the rite is his burden. And "ill fortune for us all" suggests that the breaking of a sacrifice harms not just one king but all the worlds.

"Hearing his priests, King Sagara, there in the assembly, said to his sixty thousand sons: 'Bulls among men, I see no way for rākṣasas to get in here; this great rite has been undertaken by illustrious men purified by mantras. So go and search, my sons, and bless you. Range over the whole earth, which wears the ocean as its garland, each of you taking a yojana of breadth.'" The ocean garland reflects the old picture of the earth encircled by sea. A yojana is an ancient measure of distance, and the plan was that each son would dig his own yojana; with sixty thousand sons the whole earth was divided up. The number speaks of excess and of strength without limit.

"'Dig up the ground until the horse is seen, searching by my command for that very thief. I am consecrated for the rite, so I must stay here with my grandson and the priests until the horse is found. Bless you.'" One who is consecrated may not leave the altar, and so Sagara does not go himself. Here lies the seed of the story: the father stays, the sons set out, and Aṁśumān remains with his grandfather, which is how he will survive to save the family. The one who stays by the altar survives, and those who run far away perish, as will soon be clear.

"All those mighty princes, glad at heart and bound by their father's word, went down over the face of the earth. Having gone over the whole earth without seeing the horse, those tigers among men each broke open a yojana's length and breadth of ground with arms whose touch was like the thunderbolt. As it was split with lances like lightning and with terrible ploughs, the earth cried out." "Bound by their father's word" is poignant: his command was their bond, and it was what drove them into disaster. Even their tools were farming tools; the earth was ploughed like a field, but the harvest was not grain but violence. The earth crying out makes her almost a living being; she is a mother, they are her sons, and yet they tear her open.

"As nāgas, asuras, rākṣasas and other creatures were killed, an unbearable outcry arose from them. For sixty thousand yojanas the princes broke open the earth, down to Rasātala, the finest of the lower worlds. Digging up Jambūdvīpa, crowded with mountains, the king's sons ranged over it on every side." Here the old picture of the worlds must be kept in mind: beneath the surface lie seven underworlds where nāgas, asuras and dānavas live, so the ground below is not empty but full of life. In the middle lies Jambūdvīpa, crowded with mountains. What men take for mere soil is home to others, and so the search for a horse became slaughter. The tradition also holds that the earth is upheld at the quarters by the great elephants of the directions, whom we shall meet in the sargas to come. What began as obedience turned into an assault on the world.

"Then the gods, with the gandharvas, asuras and serpents, all bewildered, went to the Grandfather. Having won the favour of that great one, with downcast faces and in the greatest terror, they said to him:" Notice that gods, asuras, serpents and gandharvas, so often enemies of one another, came together; when the very ground of the world is being broken, enmity becomes secondary. Brahmā is the Grandfather, the forefather of all creatures, so all turned to him for refuge. And they first won his favour and only then made their plea; even in distress they kept to proper form.

"'Lord, the whole earth is being dug up by Sagara's sons, and many great beings and creatures of the waters are being killed. Shouting, "This is the one who spoiled our sacrifice! He took the horse!", Sagara's sons are doing violence to every living thing.'" The gods name two wrongs: the killing of the innocent, and the accusing of everyone on false suspicion. The sons took whoever they saw for the thief, which is the way of strength without restraint. The sarga stops here; Brahmā's answer and Kapila's power will be heard in the next. The father standing at the altar and his sons tearing up the earth: so the great calamity of Sagara's line begins.