मधुराक्षरां तां कुमारसम्भवकथां रामे निवेद्य कौशिकः विश्वामित्रः पुनः अपरं वाक्यं काकुत्स्थम् अब्रवीत्। अत्र नूतनम् आख्यानम् आरभ्यते, यत् क्रमेण गङ्गावतरणपर्यन्तं गमिष्यति — सगरपुत्राणां वृत्तम् एव तस्य मूलम्; कथमियं त्रिपथगा भुवम् अवतीर्णा इति यत् प्रष्टव्यम्, तस्य उत्तरम् इतः एव आरभ्यते। मुनिः वदति — पूर्वम् अयोध्यायाः अधिपतिः सगरः नाम धर्मात्मा नराधिपः आसीत्; सः प्रजाकामः, किन्तु अप्रजः; अतः सन्ततिचिन्तया एव तस्य सर्वं राज्यसुखम् आवृतम् आसीत्।

तस्य द्वे पत्न्यौ आस्ताम्। ज्येष्ठा विदर्भराजस्य दुहिता, नामतः केशिनी; सा धर्मिष्ठा सत्यवादिनी च। द्वितीया अरिष्टनेमेः कश्यपस्य दुहिता, सुपर्णस्य गरुडस्य भगिनी, सुमतिसंज्ञिता। द्रष्टव्यम् — एका मानुषी राजकन्या, अन्या तु दिव्यवंशजाता; एतेन एव अग्रे द्वयोः सन्तत्योः भेदः सूच्यते। एकस्याः वंशः क्रमेण रामपर्यन्तं गमिष्यति, अन्यस्याः तु सहस्राणि पुत्राः भस्मसात् भविष्यन्ति। अपि च वंशः पुत्राणां संख्यया न रक्ष्यते, अपि तु गुणेन एव — इदम् अग्रे स्पष्टं भविष्यति।

सः महाराजः ताभ्यां पत्नीभ्यां सह हिमवन्तं समासाद्य भृगुप्रस्रवणे गिरौ तपः तप्तवान्। वर्षशते पूर्णे तपसा आराधितः सत्यवतां वरः भृगुः मुनिः सगराय वरं प्रादात् — ‘हे अनघ, तव सुमहान् अपत्यलाभः भविष्यति; हे पुरुषर्षभ, लोके च अप्रतिमां कीर्तिं प्राप्स्यसे।’ अत्र ज्ञेयम् — वरः न केवलं सन्ततिं वदति, अपि तु कीर्तिम् अपि; सा च अप्रतिमा कीर्तिः अग्रे सागरनाम्ना समुद्रेण भगीरथेन च गङ्गावतरणेन एव सिध्यति। शतं वर्षाणि तपः — एतत् न स्वल्पम्; पुत्रकामस्य राज्ञः धैर्यम् एतावत्। अपि च द्वे अपि पत्न्यौ सह एव तपः कुरुतः, अतः फलम् अपि द्वयोः एव भविष्यति। भृगोः वचनं च न कदाचित् वितथं भवति।

भृगुः विशेषम् अपि उक्तवान् — ‘हे तात, एका पत्नी तव वंशकरम् एकं पुत्रं जनयिष्यति, अपरा तु षष्टिं पुत्रसहस्राणि।’ एवं भाषमाणं तं महात्मानं मुनिं ते राजपुत्र्यौ प्रसाद्य, परमप्रीते कृताञ्जलिपुटे च सत्यौ ऊचतुः — ‘हे ब्रह्मन्, कस्याः एकः सुतः भविष्यति, का च बहून् जनयिष्यति? आवां श्रोतुम् इच्छावः; तव वचः सत्यम् अस्तु।’ अत्र द्रष्टव्यम् — मुनिः वरं द्विधा विभजति, किन्तु कस्यै कः इति न निर्दिशति; अतः प्रश्नः अवश्यम्भावी। राजपुत्र्यौ च न विवदतः, अपि तु तं प्रसाद्य कृताञ्जली एव पृच्छतः — विनयः एव तयोः बलम्।

तयोः तत् वचनं श्रुत्वा परमधार्मिकः भृगुः परमां वाणीम् उवाच — ‘अत्र स्वच्छन्दः विधीयताम्। एकः वंशकरः वा अस्तु, बहवः वा महाबलाः कीर्तिमन्तः महोत्साहाः; का वा कं वरम् इच्छति?’ एतत् मुनेः औदार्यम् — सः स्वयं न विभजति, अपि तु पत्न्योः एव इच्छायै अवसरं ददाति। एतेन च सूच्यते यत् अग्रिमः सर्वः अनर्थः न विधिकृतः, अपि तु स्ववरणात् एव प्रसूतः। अतः वरः दैवात् न, स्वेच्छातः एव फलति।

मुनेः वचनं श्रुत्वा केशिनी नृपस्य संनिधौ वंशकरम् एकं पुत्रं जग्राह। सुपर्णभगिनी सुमतिः तु महोत्साहान् कीर्तिमतः षष्टिं पुत्रसहस्राणि सुतान् जग्राह। ततः ऋषिं प्रदक्षिणं कृत्वा शिरसा तम् अभिप्रणम्य सभार्यः राजा स्वपुरम् अयोध्यां जगाम। ‘नृपसंनिधौ’ इति पदं सार्थकम् — वरणं गुह्यं न, अपि तु पत्युः प्रत्यक्षम् एव कृतम्। द्वयोः वरणयोः भेदः मननीयः — केशिनी गुणं वृणोति, सुमतिः संख्याम्; एका वंशस्थितिं चिन्तयति, अन्या तु बलबाहुल्यम्। कविः तु न वदति ‘इयं श्रेष्ठा’ इति; फलम् एव अग्रे निर्णयं करिष्यति।

अथ काले गते तस्य ज्येष्ठा पत्नी केशिनी असमञ्जः इति ख्यातं सगरात्मजं पुत्रं व्यजायत। सुमतिः तु गर्भतुम्बं व्यजायत — अलाबुसदृशं गर्भपिण्डम्; तस्य तुम्बस्य भेदात् षष्टिः पुत्रसहस्राणि विनिःसृताः। एकस्याः गर्भात् एकः, अन्यस्याः तु सहस्राणि — वरस्य वचनं यथावत् फलितम्। किन्तु ज्येष्ठस्य नाम एव ‘असमञ्जः’ इति असामञ्जस्यं सूचयति; नाम्ना एव कविः अग्रिमं वृत्तं सूचितवान्। तुम्बभेदात् जन्म च अमानुषम् — वरस्य एव माहात्म्यं तेन ध्वन्यते।

तान् बालान् घृतपूर्णेषु कुम्भेषु निधाय धात्र्यः समवर्धयन्। महता कालेन सर्वे यौवनं प्रतिपेदिरे। एवं दीर्घेण कालेन रूपयौवनशालिनः षष्टिः पुत्रसहस्राणि सगरस्य अभवन्। अत्र कविः विस्तरं न करोति — बहूनां वर्धनं द्वाभ्याम् एव श्लोकाभ्यां समाप्यते; यतः कथायाः सारः तेषां जन्म न, अपि तु तेषां पृथिवीखननं कपिलकोपेन च भस्मीभावः। घृतपूर्णाः कुम्भाः धात्र्यश्च — बहूनां पालने असाधारणः उपायः अपेक्षितः; एतेन एव तेषां बाहुल्यं ध्वन्यते।

सः च ज्येष्ठः सगरस्य आत्मसम्भवः पुरस्य बालान् गृहीत्वा सरय्वाः जले प्रक्षिप्य, तान् मज्जतः निरीक्ष्य नित्यं प्राहसत्। एवं सः पापसमाचारः सज्जनप्रतिबाधकः च आसीत्। एतत् अत्यन्तं घोरम् — न शत्रुवधः, न युद्धम्, अपि तु निरपराधानां बालानां मज्जनं दृष्ट्वा हासः। राजपुत्रस्य एतादृशं वृत्तं राज्यस्य एव मूलं प्रजारक्षणं बाधते। ‘नित्यम्’ इति पदं घोरतरम् — न एकवारं प्रमादः, अपि तु अभ्यस्तः क्रूरविनोदः; अतः पितुः निर्वासनम् अपि न्याय्यम् एव।

पौराणाम् अहिते युक्तः सः पित्रा पुरात् निर्वासितः। तस्य असमञ्जस्य पुत्रः अंशुमान् नाम वीर्यवान् आसीत् — सर्वलोकस्य सम्मतः, सर्वस्य अपि प्रियंवदः। पितरं पुत्रं च अत्र कविः प्रतिद्वन्द्वतया स्थापयति — यः जनं बाधते सः निर्वास्यते, यः च सर्वेभ्यः प्रियं वदति सः सर्वैः सम्मन्यते। अयम् एव अंशुमान् अग्रे पितामहस्य यज्ञं पितृव्याणां च गतिं रक्षिष्यति। ‘प्रियंवदः’ इति पदं पितुः क्रूरहासं विपरीततया स्मारयति; एवं वंशे गुणः पुनः प्रत्यागच्छति।

ततः महता कालेन सगरस्य ‘यजेयम्’ इति निश्चिता मतिः समभिजायत। सः वेदज्ञः राजा निश्चयं कृत्वा सोपाध्यायगणः यज्ञकर्मणि यष्टुं समुपचक्रमे। अयम् एव अश्वमेधः अग्रे सर्वस्य कथाजालस्य हेतुः — अश्वापहरणम्, पुत्राणां पृथिवीखननम्, कपिलदर्शनेन भस्मीभावः, अन्ते च भगीरथेन गङ्गायाः भूतलम् आनयनम्। अतः अयं सर्गः गङ्गावतरणकथायाः प्रथमं सोपानम्।

మధురమైన అక్షరాలు గల ఆ కుమారసంభవ కథను రామునికి చెప్పి కౌశికుడైన విశ్వామిత్రుడు మళ్ళీ కాకుత్స్థునితో మరో మాట అన్నాడు. ఇక్కడ కొత్త ఆఖ్యానం మొదలవుతుంది, అది క్రమంగా గంగావతరణం వరకు సాగుతుంది — సగరపుత్రుల వృత్తాంతమే దానికి మూలం; ఈ త్రిపథగ భూమికి ఎలా అవతరించింది అని అడగవలసినదానికి జవాబు ఇక్కడి నుండే మొదలవుతుంది. ముని అంటున్నాడు — పూర్వం అయోధ్యకు అధిపతి సగరుడు అనే ధర్మాత్ముడైన రాజు ఉండేవాడు; అతడు సంతానాన్ని కోరేవాడు, కానీ సంతానం లేనివాడు; కాబట్టి సంతాన చింతతోనే అతని రాజ్యసుఖమంతా కప్పబడిపోయింది.

అతనికి ఇద్దరు భార్యలు ఉండేవారు. పెద్ద భార్య విదర్భ రాజు కుమార్తె, పేరు కేశిని; ఆమె ధర్మిష్ఠురాలు, సత్యవాదిని. రెండవ భార్య అరిష్టనేమి అయిన కశ్యపుని కుమార్తె, సుపర్ణుడైన గరుడుని సోదరి, సుమతి అనే పేరు గలది. గమనించాలి — ఒకరు మానవ రాజకన్య, మరొకరు దివ్యవంశంలో పుట్టినది; దీనితోనే ముందు ఇద్దరి సంతానాల మధ్య భేదం సూచించబడుతోంది. ఒకరి వంశం క్రమంగా రాముని వరకు సాగుతుంది, మరొకరి వేలాది పుత్రులు భస్మమవుతారు. అంతేకాక వంశం పుత్రుల సంఖ్యతో రక్షించబడదు, గుణంతోనే — ఇది ముందు స్పష్టమవుతుంది.

ఆ మహారాజు ఆ ఇద్దరు భార్యలతో కలిసి హిమవంతుని చేరి భృగుప్రస్రవణం అనే పర్వతంపై తపస్సు చేశాడు. నూరు సంవత్సరాలు పూర్తయినప్పుడు తపస్సుతో ఆరాధించబడిన, సత్యవంతులలో శ్రేష్ఠుడైన భృగుముని సగరునికి వరం ఇచ్చాడు — ‘అనఘా, నీకు అతి గొప్ప సంతానలాభం కలుగుతుంది; పురుషశ్రేష్ఠా, లోకంలో సాటిలేని కీర్తిని పొందుతావు.’ ఇక్కడ తెలుసుకోవలసింది — వరం కేవలం సంతానాన్ని మాత్రమే చెప్పడం లేదు, కీర్తిని కూడా; ఆ సాటిలేని కీర్తి ముందు ‘సాగరం’ అనే పేరుగల సముద్రం ద్వారా, భగీరథుడు గంగను అవతరింపజేయడం ద్వారానే సిద్ధిస్తుంది. నూరు సంవత్సరాల తపస్సు — ఇది తక్కువ కాదు; పుత్రుని కోరే రాజు ధైర్యం అంతటిది. అంతేకాక ఇద్దరు భార్యలూ కలిసే తపస్సు చేస్తున్నారు, కాబట్టి ఫలం కూడా ఇద్దరికీ కలుగుతుంది. భృగువు మాట ఎన్నడూ వ్యర్థం కాదు.

భృగువు విశేషాన్ని కూడా చెప్పాడు — ‘నాయనా, ఒక భార్య నీ వంశాన్ని నిలిపే ఒక్క పుత్రుని కంటుంది, మరొకామె అరవై వేల మంది పుత్రులను.’ ఇలా పలుకుతున్న ఆ మహాత్ముడైన మునిని ఆ ఇద్దరు రాజకుమార్తెలు ప్రసన్నుని చేసుకొని, ఎంతో ప్రీతితో చేతులు జోడించి అన్నారు — ‘బ్రహ్మన్, ఎవరికి ఒక్క కుమారుడు కలుగుతాడు, ఎవరు అనేకులను కంటారు? మేము వినాలనుకుంటున్నాము; మీ మాట సత్యమగుగాక.’ ఇక్కడ గమనించాలి — ముని వరాన్ని రెండుగా విభజిస్తాడు, కానీ ఎవరికి ఏది అని నిర్దేశించడు; కాబట్టి ప్రశ్న తప్పనిసరి. రాజకుమార్తెలు వాదించరు, అతనిని ప్రసన్నుని చేసుకొని చేతులు జోడించే అడుగుతారు — వినయమే వారి బలం.

వారి ఆ మాట విని పరమ ధార్మికుడైన భృగువు శ్రేష్ఠమైన మాట పలికాడు — ‘ఇందులో మీ ఇష్టం ప్రకారం నిర్ణయించుకోండి. వంశాన్ని నిలిపే ఒక్కడైనా సరే, లేదా మహాబలులు, కీర్తిమంతులు, మహోత్సాహులు అయిన అనేకులైనా సరే; ఎవరు ఏ వరాన్ని కోరుతారు?’ ఇది ముని ఔదార్యం — అతడు తానే విభజించడు, భార్యల ఇచ్ఛకే అవకాశం ఇస్తాడు. దీనితో సూచించబడేదేమిటంటే రాబోయే అనర్థమంతా విధి చేసినది కాదు, తాము ఎంచుకోవడం నుండే పుట్టినది. కాబట్టి వరం దైవం వల్ల కాదు, స్వేచ్ఛ వల్లనే ఫలిస్తుంది.

ముని మాట విని కేశిని రాజు సమక్షంలో వంశాన్ని నిలిపే ఒక్క పుత్రుని ఎంచుకుంది. సుపర్ణుని సోదరి సుమతి మాత్రం మహోత్సాహులు, కీర్తిమంతులు అయిన అరవై వేల మంది పుత్రులను ఎంచుకుంది. తరువాత ఋషికి ప్రదక్షిణం చేసి, శిరస్సు వంచి నమస్కరించి, భార్యలతో కలిసి రాజు తన నగరమైన అయోధ్యకు వెళ్ళాడు. ‘నృపసంనిధౌ’ (రాజు సమక్షంలో) అనే మాట సార్థకమైనది — ఎంపిక రహస్యంగా కాదు, భర్త ఎదుటనే జరిగింది. రెండు ఎంపికల మధ్య భేదం మననం చేయదగినది — కేశిని గుణాన్ని ఎంచుకుంటుంది, సుమతి సంఖ్యను; ఒకరు వంశపు నిలకడను ఆలోచిస్తారు, మరొకరు బలబాహుళ్యాన్ని. కవి మాత్రం ‘ఈమె శ్రేష్ఠురాలు’ అని చెప్పడు; ఫలమే ముందు నిర్ణయిస్తుంది.

తరువాత కాలం గడవగా అతని పెద్ద భార్య కేశిని అసమంజుడు అని ప్రసిద్ధుడైన సగరపుత్రుని కన్నది. సుమతి మాత్రం ఒక గర్భపు సొరకాయను కన్నది — సొరకాయ వంటి గర్భపిండం; ఆ సొరకాయ పగలగా అరవై వేల మంది పుత్రులు బయటకు వచ్చారు. ఒకరి గర్భం నుండి ఒక్కడు, మరొకరి నుండి వేలాది మంది — వరవాక్యం యథాతథంగా ఫలించింది. కానీ పెద్దవాని పేరే ‘అసమంజుడు’ అసామంజస్యాన్ని సూచిస్తుంది; పేరుతోనే కవి రాబోయే వృత్తాంతాన్ని సూచించాడు. సొరకాయ పగిలి జన్మించడం కూడా అమానుషమైనది — దానితో వరపు మాహాత్మ్యమే ధ్వనిస్తుంది.

ఆ బాలులను నెయ్యితో నిండిన కుండలలో ఉంచి దాదులు పెంచారు. చాలా కాలానికి అందరూ యౌవనాన్ని పొందారు. ఈ విధంగా దీర్ఘకాలంలో రూపయౌవనాలతో శోభిల్లే అరవై వేల మంది పుత్రులు సగరునికి కలిగారు. ఇక్కడ కవి విస్తరించడు — అనేకుల పెంపకం రెండు శ్లోకాలతోనే ముగుస్తుంది; ఎందుకంటే కథకు సారం వారి జన్మ కాదు, వారు భూమిని తవ్వడం, కపిలుని కోపంతో భస్మమవడం. నెయ్యితో నిండిన కుండలు, దాదులు — అనేకులను పోషించడానికి అసాధారణమైన ఉపాయం అవసరం; దీనితోనే వారి బాహుళ్యం ధ్వనిస్తుంది.

సగరునికి పుట్టిన ఆ పెద్దవాడు నగరంలోని బాలులను పట్టుకొని సరయూ జలంలోకి విసిరి, వారు మునిగిపోతుండడం చూసి నిత్యం నవ్వుతుండేవాడు. ఈ విధంగా అతడు పాపపు నడవడిక గలవాడు, సజ్జనులను బాధించేవాడు. ఇది అత్యంత ఘోరమైనది — శత్రువధ కాదు, యుద్ధం కాదు, నిరపరాధులైన బాలులు మునిగిపోవడం చూసి నవ్వడం. రాజకుమారుని ఇటువంటి నడవడిక రాజ్యానికి మూలమైన ప్రజారక్షణనే బాధిస్తుంది. ‘నిత్యం’ అనే మాట మరింత ఘోరమైనది — ఒక్కసారి జరిగిన పొరపాటు కాదు, అలవాటైన క్రూరవినోదం; కాబట్టి తండ్రి అతనిని వెళ్ళగొట్టడం కూడా న్యాయమే.

పౌరులకు కీడు చేయడంలో నిమగ్నుడైన అతనిని తండ్రి నగరం నుండి వెళ్ళగొట్టాడు. ఆ అసమంజుని కుమారుడు అంశుమంతుడు అనే వీర్యవంతుడు ఉండేవాడు — సర్వలోకానికి సమ్మతుడు, అందరితోనూ ప్రియంగా మాట్లాడేవాడు. ఇక్కడ కవి తండ్రినీ కుమారునీ పరస్పర విరుద్ధులుగా ఉంచుతున్నాడు — జనాన్ని బాధించేవాడు వెళ్ళగొట్టబడతాడు, అందరితో ప్రియంగా మాట్లాడేవాడు అందరిచే గౌరవించబడతాడు. ఈ అంశుమంతుడే ముందు తాత యజ్ఞాన్నీ, పినతండ్రుల గతినీ రక్షిస్తాడు. ‘ప్రియంవదః’ అనే మాట తండ్రి క్రూరహాసాన్ని విరుద్ధంగా గుర్తుచేస్తుంది; ఈ విధంగా వంశంలో గుణం మళ్ళీ తిరిగి వస్తుంది.

తరువాత చాలా కాలానికి సగరునికి ‘యజ్ఞం చేస్తాను’ అనే నిశ్చితమైన ఆలోచన కలిగింది. వేదజ్ఞుడైన ఆ రాజు నిశ్చయించుకొని ఉపాధ్యాయగణంతో కలిసి యజ్ఞకర్మలో యజించడానికి ఉపక్రమించాడు. ఈ అశ్వమేధమే ముందు కథాజాలమంతటికీ కారణం — గుర్రాన్ని అపహరించడం, పుత్రులు భూమిని తవ్వడం, కపిలుని దర్శనంతో భస్మమవడం, చివరకు భగీరథుడు గంగను భూతలానికి తీసుకురావడం. కాబట్టి ఈ సర్గ గంగావతరణ కథకు మొదటి మెట్టు.

இனிய எழுத்துகளால் அமைந்த அந்தக் குமார சம்பவக் கதையை ராமனிடம் சொல்லிவிட்டு, கௌசிகரான விசுவாமித்திரர் மீண்டும் மற்றொரு சொல்லைக் காகுத்ஸ்தனிடம் சொன்னார். இங்கே ஒரு புதிய கதை தொடங்குகிறது; அது படிப்படியாகக் கங்கை இறங்கிவருவது வரை செல்லும் — சகரனின் புதல்வர்களின் வரலாறே அதன் வேர்; மூன்று வழிகளில் செல்லும் இவள் பூமிக்கு எப்படி இறங்கினாள் என்ற கேள்விக்கான விடை இங்கிருந்தே தொடங்குகிறது. முனிவர் சொல்கிறார்: முன்பு அயோத்தியின் அதிபதியாகச் சகரன் என்னும் தர்மாத்மாவான அரசன் இருந்தான்; அவன் மக்களை விரும்பினான், ஆனால் மக்கட்பேறற்றவனாக இருந்தான்; ஆகவே சந்ததி பற்றிய கவலையால் அவனுடைய அரச இன்பங்கள் அனைத்தும் மூடப்பட்டிருந்தன.

அவனுக்கு இரு மனைவியர் இருந்தனர். மூத்தவள் விதர்ப்ப அரசனின் மகள், கேசினி என்னும் பெயருடையவள்; அவள் தர்மநிஷ்டையுடையவள், சத்தியம் பேசுபவள். இரண்டாமவள் அரிஷ்டநேமியான கசியபரின் மகள், சுபர்ணனான கருடனின் சகோதரி, சுமதி என்னும் பெயருடையவள். கவனிக்க வேண்டியது — ஒருத்தி மனித ராஜகுமாரி, மற்றொருத்தி தெய்வீக வம்சத்தில் பிறந்தவள்; இதனாலேயே பின்னால் இரு சந்ததிகளின் வேறுபாடு குறிப்பிடப்படுகிறது. ஒருத்தியின் வம்சம் படிப்படியாக ராமன் வரை செல்லும்; மற்றொருத்தியின் ஆயிரக்கணக்கான புதல்வர்களோ சாம்பலாவார்கள். மேலும், வம்சம் புதல்வர்களின் எண்ணிக்கையால் காக்கப்படுவதில்லை, குணத்தாலேயே காக்கப்படுகிறது — இது பின்னால் தெளிவாகும்.

அந்த மகாராஜன் அவ்விரு மனைவியரோடும் இமயமலையை அடைந்து, பிருகுபிரஸ்ரவணம் என்னும் மலையில் தவம் புரிந்தான். நூறு ஆண்டுகள் நிறைந்தபோது, தவத்தால் ஆராதிக்கப்பட்ட, சத்தியவான்களில் சிறந்த பிருகு முனிவர் சகரனுக்கு வரம் அளித்தார்: ‘பாவமற்றவனே, உனக்கு மிகப் பெரிய மக்கட்பேறு உண்டாகும்; மனிதருள் காளை போன்றவனே, உலகில் இணையற்ற புகழையும் அடைவாய்.’ இங்கே அறிய வேண்டியது — வரம் சந்ததியை மட்டும் சொல்லவில்லை, புகழையும் சொல்கிறது; அந்த இணையற்ற புகழ் பின்னால் ‘சாகரம்’ என்ற பெயருடைய கடலாலும், பகீரதன் கங்கையை இறக்கிவந்ததாலுமே நிறைவேறுகிறது. நூறு ஆண்டுகள் தவம் — இது சிறிதல்ல; மகனை விரும்பும் அரசனின் மனவுறுதி அவ்வளவு. மேலும், இரு மனைவியரும் சேர்ந்தே தவம் புரிகிறார்கள்; ஆகவே பலனும் இருவருக்குமே உண்டாகும். பிருகுவின் சொல் ஒருபோதும் பொய்ப்பதில்லை.

பிருகு ஒரு சிறப்பையும் சொன்னார்: ‘அப்பா, ஒரு மனைவி உன் வம்சத்தைத் தொடரும் ஒரு மகனைப் பெறுவாள்; மற்றவளோ அறுபதாயிரம் புதல்வர்களைப் பெறுவாள்.’ இவ்வாறு பேசும் அந்த மகாத்மாவான முனிவரை அந்த இரு ராஜகுமாரிகளும் மகிழ்வித்து, மிக மகிழ்ந்து, கைகூப்பி நின்று சொன்னார்கள்: ‘பிராமணரே, யாருக்கு ஒரு மகன் பிறப்பான், யார் பலரைப் பெறுவாள்? நாங்கள் கேட்க விரும்புகிறோம்; உம் சொல் உண்மையாகுக.’ இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — முனிவர் வரத்தை இரண்டாகப் பிரிக்கிறார், ஆனால் யாருக்கு எது என்று சுட்டவில்லை; ஆகவே கேள்வி தவிர்க்க முடியாதது. ராஜகுமாரிகளும் வாதிடவில்லை; அவரை மகிழ்வித்துக் கைகூப்பியே கேட்கிறார்கள் — பணிவே அவர்களுடைய வலிமை.

அவர்களுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, மிகுந்த தர்மசீலரான பிருகு மேலான சொல்லைச் சொன்னார்: ‘இதில் உங்கள் விருப்பப்படியே நடக்கட்டும். வம்சத்தைத் தொடரும் ஒருவனோ, அல்லது பெருவலிமையும் புகழும் பேருற்சாகமும் உடைய பலரோ; யார் எந்த வரத்தை விரும்புகிறாள்?’ இதுவே முனிவரின் பெருந்தன்மை — அவர் தாமே பிரிக்கவில்லை, மனைவியரின் விருப்பத்துக்கே வாய்ப்பளிக்கிறார். இதனால், பின்னால் வரும் கேடுகள் அனைத்தும் விதியால் செய்யப்பட்டவை அல்ல, தாமே தேர்ந்தெடுத்ததிலிருந்தே பிறந்தவை என்பதும் குறிப்பிடப்படுகிறது. ஆகவே வரம் தெய்வத்தால் அல்ல, சொந்த விருப்பத்தாலேயே பலன் தருகிறது.

முனிவரின் சொல்லைக் கேட்டு, கேசினி அரசன் முன்னிலையில் வம்சத்தைத் தொடரும் ஒரு மகனை ஏற்றாள். சுபர்ணனின் சகோதரியான சுமதியோ பேருற்சாகமும் புகழும் உடைய அறுபதாயிரம் புதல்வர்களை ஏற்றாள். பின்னர் ரிஷியை வலம் வந்து, தலையால் அவரை வணங்கி, மனைவியரோடு அரசன் தன் நகரமான அயோத்திக்குச் சென்றான். ‘அரசன் முன்னிலையில்’ என்ற சொல் பொருளுடையது — தேர்வு இரகசியமாக அல்ல, கணவன் கண்முன்னேயே செய்யப்பட்டது. இரு தேர்வுகளின் வேறுபாடு சிந்திக்கத் தக்கது — கேசினி குணத்தைத் தேர்கிறாள், சுமதி எண்ணிக்கையை; ஒருத்தி வம்சம் நிலைப்பதைச் சிந்திக்கிறாள், மற்றொருத்தி வலிமையின் மிகுதியை. ஆனால் கவி ‘இவளே சிறந்தவள்’ என்று சொல்லவில்லை; பலனே பின்னால் தீர்ப்புச் சொல்லும்.

பின்னர் காலம் கழிந்தபோது, அவனுடைய மூத்த மனைவி கேசினி அசமஞ்சன் என்று புகழ்பெற்ற, சகரனின் மைந்தனான ஒரு மகனைப் பெற்றாள். சுமதியோ ஒரு ‘கர்ப்பதும்பத்தை’ — சுரைக்காய் போன்ற ஒரு கருப்பிண்டத்தை — பெற்றாள்; அந்தச் சுரைக்காய் பிளந்ததும் அறுபதாயிரம் புதல்வர்கள் வெளிப்பட்டனர். ஒருத்தியின் கருவிலிருந்து ஒருவன், மற்றொருத்தியின் கருவிலிருந்து ஆயிரக்கணக்கானோர் — வரத்தின் சொல் அப்படியே பலித்தது. ஆனால் மூத்தவனின் பெயரே ‘அசமஞ்சன்’ — முறையின்மையைக் குறிக்கிறது; பெயராலேயே கவி பின்வரும் வரலாற்றைக் குறிப்பிட்டுவிட்டார். சுரைக்காய் பிளந்து பிறந்ததும் மனிதருக்குரியதல்ல — வரத்தின் மகிமையே அதனால் தொனிக்கிறது.

அந்தக் குழந்தைகளை நெய் நிறைந்த குடங்களில் வைத்துச் செவிலியர் வளர்த்தனர். நெடுங்காலத்துக்குப் பின் அனைவரும் இளமையை அடைந்தனர். இவ்வாறு நீண்ட காலத்தில் சகரனுக்கு அழகும் இளமையும் உடைய அறுபதாயிரம் புதல்வர்கள் ஆயினர். இங்கே கவி விரிவாகச் சொல்லவில்லை — பலருடைய வளர்ப்பு இரண்டே சுலோகங்களில் முடிகிறது; ஏனெனில் கதையின் சாரம் அவர்களுடைய பிறப்பு அல்ல, அவர்கள் பூமியைத் தோண்டியதும் கபிலரின் கோபத்தால் சாம்பலானதுமே. நெய் நிறைந்த குடங்களும் செவிலியரும் — பலரைப் பேணுவதற்கு அசாதாரணமான உபாயம் தேவைப்பட்டது; இதனாலேயே அவர்களுடைய மிகுதி தொனிக்கிறது.

சகரனுக்குப் பிறந்த மூத்தவனான அவனோ, நகரத்துக் குழந்தைகளைப் பிடித்துச் சரயுவின் நீரில் வீசி, அவர்கள் மூழ்குவதைப் பார்த்து நாள்தோறும் சிரித்தான். இவ்வாறு அவன் பாவ நடத்தையுடையவனாகவும் நல்லோரை வருத்துபவனாகவும் இருந்தான். இது மிகக் கொடியது — பகைவனைக் கொல்வதுமல்ல, போருமல்ல; குற்றமற்ற குழந்தைகள் மூழ்குவதைக் கண்டு சிரிப்பு. ஒரு ராஜகுமாரனின் இத்தகைய நடத்தை அரசாட்சியின் அடிப்படையான மக்களைக் காத்தலையே பாதிக்கிறது. ‘நாள்தோறும்’ என்ற சொல் இன்னும் கொடியது — ஒருமுறை நேர்ந்த கவனக்குறைவு அல்ல, பழக்கமாகிவிட்ட கொடூர விளையாட்டு; ஆகவே தந்தை அவனை நாடுகடத்தியதும் நியாயமானதே.

நகர மக்களுக்குத் தீங்கு செய்வதில் ஈடுபட்ட அவன் தந்தையால் நகரத்திலிருந்து வெளியேற்றப்பட்டான். அந்த அசமஞ்சனுக்கு அம்சுமான் என்னும் வீரியமுடைய ஒரு மகன் இருந்தான் — எல்லா உலகத்தாராலும் மதிக்கப்பட்டவன், எல்லாரிடமும் இனிமையாகப் பேசுபவன். தந்தையையும் மகனையும் கவி இங்கே எதிரெதிராக வைக்கிறார் — மக்களை வருத்துபவன் வெளியேற்றப்படுகிறான்; எல்லாரிடமும் இனிமையாகப் பேசுபவன் எல்லாராலும் மதிக்கப்படுகிறான். இந்த அம்சுமானே பின்னால் பாட்டனாரின் யாகத்தையும் சிறிய தந்தையரின் கதியையும் காப்பான். ‘இனிமையாகப் பேசுபவன்’ என்ற சொல் தந்தையின் கொடூரச் சிரிப்பை எதிர்மாறாக நினைவூட்டுகிறது; இவ்வாறு வம்சத்தில் நற்குணம் மீண்டும் திரும்புகிறது.

பின்னர் நெடுங்காலத்துக்குப் பின், ‘யாகம் செய்வேன்’ என்ற உறுதியான எண்ணம் சகரனுக்கு எழுந்தது. வேதம் அறிந்த அந்த அரசன் தீர்மானித்து, உபாத்தியாயர் கூட்டத்தோடு யாகச் செயலில் வழிபடத் தொடங்கினான். இந்த அசுவமேதமே பின்னால் வரும் கதைவலை முழுவதற்கும் காரணம் — குதிரை கவரப்படுதல், புதல்வர்கள் பூமியைத் தோண்டுதல், கபிலரைக் கண்டதால் சாம்பலாதல், இறுதியில் பகீரதன் கங்கையைப் பூமிக்குக் கொண்டுவருதல். ஆகவே இந்தச் சர்க்கம் கங்கை இறங்கிவரும் கதையின் முதல் படி.

ಮಧುರವಾದ ಅಕ್ಷರಗಳುಳ್ಳ ಆ ಕುಮಾರಸಂಭವದ ಕಥೆಯನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿ, ಕೌಶಿಕರಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಮತ್ತೆ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಿಗೆ ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಆಖ್ಯಾನ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಗಂಗಾವತರಣದವರೆಗೂ ಸಾಗುವುದು — ಸಗರಪುತ್ರರ ವೃತ್ತಾಂತವೇ ಅದರ ಮೂಲ; ಈ ತ್ರಿಪಥಗೆ ಭೂಮಿಗೆ ಹೇಗೆ ಇಳಿದುಬಂದಳು ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರ ಇಲ್ಲಿಂದಲೇ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುನಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಹಿಂದೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಅಧಿಪತಿಯಾಗಿ ಸಗರನೆಂಬ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಜನಿದ್ದನು; ಅವನು ಸಂತಾನವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದನು, ಆದರೆ ಸಂತಾನವಿರಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂತಾನದ ಚಿಂತೆಯೇ ಅವನ ಎಲ್ಲ ರಾಜ್ಯಸುಖವನ್ನು ಮುಸುಕಿತ್ತು.

ಅವನಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಪತ್ನಿಯರಿದ್ದರು. ಹಿರಿಯಳು ವಿದರ್ಭರಾಜನ ಮಗಳು, ಹೆಸರು ಕೇಶಿನಿ; ಅವಳು ಧರ್ಮಿಷ್ಠಳೂ ಸತ್ಯವಾದಿನಿಯೂ ಆಗಿದ್ದಳು. ಎರಡನೆಯವಳು ಅರಿಷ್ಟನೇಮಿ ಕಶ್ಯಪನ ಮಗಳು, ಸುಪರ್ಣನಾದ ಗರುಡನ ತಂಗಿ, ಸುಮತಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನವಳು. ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಒಬ್ಬಳು ಮಾನವ ರಾಜಕನ್ಯೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬಳು ದಿವ್ಯವಂಶದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವಳು; ಇದರಿಂದಲೇ ಮುಂದೆ ಇಬ್ಬರ ಸಂತಾನಗಳ ಭೇದ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಒಬ್ಬಳ ವಂಶ ಕ್ರಮವಾಗಿ ರಾಮನವರೆಗೆ ಸಾಗುವುದು, ಇನ್ನೊಬ್ಬಳ ಸಾವಿರಾರು ಪುತ್ರರು ಭಸ್ಮವಾಗುವರು. ಅಲ್ಲದೆ ವಂಶ ಪುತ್ರರ ಸಂಖ್ಯೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಗುಣದಿಂದಲೇ — ಇದು ಮುಂದೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುವುದು.

ಆ ಮಹಾರಾಜನು ಆ ಇಬ್ಬರು ಪತ್ನಿಯರೊಡನೆ ಹಿಮವಂತನನ್ನು ತಲುಪಿ, ಭೃಗುಪ್ರಸ್ರವಣವೆಂಬ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ನೂರು ವರ್ಷಗಳು ಪೂರ್ಣವಾದಾಗ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಆರಾಧಿತರಾದ, ಸತ್ಯವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಭೃಗುಮುನಿ ಸಗರನಿಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು — ‘ಅನಘನೇ, ನಿನಗೆ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಸಂತಾನಲಾಭವಾಗುವುದು; ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಾಟಿಯಿಲ್ಲದ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನೂ ಪಡೆಯುವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯಬೇಕಾದುದು — ವರ ಕೇವಲ ಸಂತಾನವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಕೀರ್ತಿಯನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತದೆ; ಆ ಸಾಟಿಯಿಲ್ಲದ ಕೀರ್ತಿ ಮುಂದೆ ‘ಸಾಗರ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಸಮುದ್ರದಿಂದಲೂ ಭಗೀರಥನ ಗಂಗಾವತರಣದಿಂದಲೂ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದು. ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ತಪಸ್ಸು — ಇದು ಸ್ವಲ್ಪವಲ್ಲ; ಪುತ್ರನನ್ನು ಬಯಸುವ ರಾಜನ ಧೈರ್ಯ ಇಷ್ಟು. ಅಲ್ಲದೆ ಇಬ್ಬರು ಪತ್ನಿಯರೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಫಲವೂ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಸಿಗುವುದು. ಭೃಗುವಿನ ಮಾತು ಎಂದೂ ಸುಳ್ಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಭೃಗು ವಿಶೇಷವನ್ನೂ ಹೇಳಿದರು — ‘ಮಗೂ, ಒಬ್ಬ ಪತ್ನಿ ನಿನ್ನ ವಂಶವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುವ ಒಬ್ಬ ಪುತ್ರನನ್ನು ಹೆರುವಳು, ಇನ್ನೊಬ್ಬಳು ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಪುತ್ರರನ್ನು.’ ಹೀಗೆ ಮಾತಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಮುನಿಯನ್ನು ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಕುಮಾರಿಯರು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ, ಅತ್ಯಂತ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕೈಮುಗಿದು ಕೇಳಿದರು — ‘ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳೇ, ಯಾರಿಗೆ ಒಬ್ಬ ಮಗನಾಗುವನು, ಯಾರು ಅನೇಕರನ್ನು ಹೆರುವಳು? ನಾವು ಕೇಳಬಯಸುತ್ತೇವೆ; ತಮ್ಮ ಮಾತು ಸತ್ಯವಾಗಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮುನಿ ವರವನ್ನು ಎರಡಾಗಿ ವಿಭಜಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಯಾರಿಗೆ ಯಾವುದು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಅನಿವಾರ್ಯ. ರಾಜಕುಮಾರಿಯರು ವಾದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅವರನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ ಕೈಮುಗಿದೇ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ — ವಿನಯವೇ ಅವರ ಬಲ.

ಅವರ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪರಮಧಾರ್ಮಿಕರಾದ ಭೃಗು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು — ‘ಇಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳಿರಿ. ವಂಶವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುವ ಒಬ್ಬನಾಗಲಿ, ಅಥವಾ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ಕೀರ್ತಿವಂತರೂ ಮಹೋತ್ಸಾಹಿಗಳೂ ಆದ ಅನೇಕರಾಗಲಿ; ಯಾರು ಯಾವ ವರವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೀರಿ?’ ಇದು ಮುನಿಯ ಔದಾರ್ಯ — ಅವರು ತಾವೇ ವಿಭಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪತ್ನಿಯರ ಇಚ್ಛೆಗೇ ಅವಕಾಶ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಎಲ್ಲ ಅನರ್ಥವೂ ವಿಧಿಕೃತವಲ್ಲ, ತಾವೇ ಆರಿಸಿಕೊಂಡುದರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವರ ದೈವದಿಂದಲ್ಲ, ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ.

ಮುನಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೇಶಿನಿ ರಾಜನ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ವಂಶವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುವ ಒಬ್ಬ ಪುತ್ರನನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಂಡಳು. ಸುಪರ್ಣನ ತಂಗಿ ಸುಮತಿಯಾದರೋ ಮಹೋತ್ಸಾಹಿಗಳೂ ಕೀರ್ತಿವಂತರೂ ಆದ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಪುತ್ರರನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಂಡಳು. ಆಮೇಲೆ ಋಷಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಪತ್ನಿಯರೊಡನೆ ರಾಜನು ತನ್ನ ನಗರವಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ತೆರಳಿದನು. ‘ನೃಪಸಂನಿಧೌ’ (ರಾಜನ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಆಯ್ಕೆ ಗುಟ್ಟಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಪತಿಯ ಎದುರಿನಲ್ಲೇ ನಡೆಯಿತು. ಎರಡು ಆಯ್ಕೆಗಳ ಭೇದವನ್ನು ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ಕೇಶಿನಿ ಗುಣವನ್ನು ಆರಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಸುಮತಿ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು; ಒಬ್ಬಳು ವಂಶದ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬಳು ಬಲದ ಬಾಹುಳ್ಯವನ್ನು. ಕವಿ ‘ಇವಳು ಶ್ರೇಷ್ಠಳು’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಫಲವೇ ಮುಂದೆ ನಿರ್ಣಯಿಸುವುದು.

ಆಮೇಲೆ ಕಾಲ ಕಳೆದಾಗ ಅವನ ಹಿರಿಯ ಪತ್ನಿ ಕೇಶಿನಿ ಅಸಮಂಜನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಸಗರನ ಮಗನನ್ನು ಹೆತ್ತಳು. ಸುಮತಿಯಾದರೋ ಗರ್ಭತುಂಬವನ್ನು — ಸೋರೆಕಾಯಿಯಂತಹ ಗರ್ಭಪಿಂಡವನ್ನು — ಹೆತ್ತಳು; ಆ ತುಂಬವನ್ನು ಒಡೆದಾಗ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಪುತ್ರರು ಹೊರಬಂದರು. ಒಬ್ಬಳ ಗರ್ಭದಿಂದ ಒಬ್ಬ, ಇನ್ನೊಬ್ಬಳ ಗರ್ಭದಿಂದ ಸಾವಿರಾರು — ವರದ ಮಾತು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಫಲಿಸಿತು. ಆದರೆ ಹಿರಿಯನ ಹೆಸರೇ ‘ಅಸಮಂಜ’ ಎಂಬುದು ಅಸಾಮಂಜಸ್ಯವನ್ನು (ಅನುಚಿತತೆಯನ್ನು) ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಕವಿ ಮುಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ತುಂಬವನ್ನು ಒಡೆದು ಹುಟ್ಟಿದುದೂ ಅಮಾನುಷ — ಇದರಿಂದ ವರದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವೇ ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಆ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ತುಪ್ಪದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕುಂಭಗಳಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ ದಾದಿಯರು ಬೆಳೆಸಿದರು. ಬಹುಕಾಲದ ನಂತರ ಎಲ್ಲರೂ ಯೌವನವನ್ನು ಪಡೆದರು. ಹೀಗೆ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ನಂತರ ರೂಪಯೌವನಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಪುತ್ರರು ಸಗರನಿಗಾದರು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ವಿಸ್ತಾರ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ — ಅನೇಕರ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಎರಡೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಕಥೆಯ ಸಾರ ಅವರ ಜನನವಲ್ಲ, ಅವರು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಗೆದುದು ಮತ್ತು ಕಪಿಲರ ಕೋಪದಿಂದ ಭಸ್ಮವಾದುದು. ತುಪ್ಪ ತುಂಬಿದ ಕುಂಭಗಳು ಮತ್ತು ದಾದಿಯರು — ಅನೇಕರನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅಸಾಮಾನ್ಯ ಉಪಾಯ ಬೇಕಾಯಿತು; ಇದರಿಂದಲೇ ಅವರ ಬಾಹುಳ್ಯ ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಗರನ ಸ್ವಂತ ಮಗನಾದ ಆ ಹಿರಿಯನು ನಗರದ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಸರಯೂ ನದಿಯ ನೀರಿಗೆ ಎಸೆದು, ಅವರು ಮುಳುಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ನಿತ್ಯವೂ ನಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ಅವನು ಪಾಪಾಚಾರಿಯೂ ಸಜ್ಜನರನ್ನು ಪೀಡಿಸುವವನೂ ಆಗಿದ್ದನು. ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಘೋರ — ಶತ್ರುವಧೆಯಲ್ಲ, ಯುದ್ಧವಲ್ಲ, ನಿರಪರಾಧಿ ಮಕ್ಕಳು ಮುಳುಗುವುದನ್ನು ಕಂಡು ನಗು. ರಾಜಕುಮಾರನ ಇಂತಹ ನಡತೆ ರಾಜ್ಯದ ಮೂಲವಾದ ಪ್ರಜಾರಕ್ಷಣೆಯನ್ನೇ ಘಾಸಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನಿತ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಇನ್ನೂ ಘೋರ — ಒಮ್ಮೆ ಮಾಡಿದ ಪ್ರಮಾದವಲ್ಲ, ಅಭ್ಯಾಸವಾಗಿಬಿಟ್ಟ ಕ್ರೂರ ವಿನೋದ; ಆದ್ದರಿಂದ ತಂದೆ ಅವನನ್ನು ಗಡಿಪಾರು ಮಾಡಿದುದೂ ನ್ಯಾಯವೇ.

ಪೌರರ ಅಹಿತದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ತಂದೆ ನಗರದಿಂದ ಗಡಿಪಾರು ಮಾಡಿದನು. ಆ ಅಸಮಂಜನ ಮಗ ಅಂಶುಮಂತನೆಂಬ ವೀರ್ಯವಂತನಿದ್ದನು — ಎಲ್ಲ ಜನರಿಗೂ ಸಮ್ಮತನಾದವನು, ಎಲ್ಲರೊಡನೆಯೂ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತಾಡುವವನು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ತಂದೆಯನ್ನೂ ಮಗನನ್ನೂ ಪರಸ್ಪರ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಜನರನ್ನು ಪೀಡಿಸುವವನು ಗಡಿಪಾರಾಗುತ್ತಾನೆ, ಎಲ್ಲರೊಡನೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತಾಡುವವನು ಎಲ್ಲರಿಂದಲೂ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಅಂಶುಮಂತನು ಮುಂದೆ ಅಜ್ಜನ ಯಜ್ಞವನ್ನೂ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪಂದಿರ ಗತಿಯನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸುವನು. ‘ಪ್ರಿಯಂವದಃ’ (ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತಾಡುವವನು) ಎಂಬ ಪದ ತಂದೆಯ ಕ್ರೂರವಾದ ನಗುವನ್ನು ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಗುಣ ಮತ್ತೆ ಮರಳುತ್ತದೆ.

ಆಮೇಲೆ ಬಹುಕಾಲದ ನಂತರ ಸಗರನಿಗೆ ‘ಯಜ್ಞ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ದೃಢವಾದ ಮನಸ್ಸು ಹುಟ್ಟಿತು. ವೇದಜ್ಞನಾದ ಆ ರಾಜನು ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿ, ಉಪಾಧ್ಯಾಯರ ಸಮೂಹದೊಡನೆ ಯಜ್ಞಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಯಜಿಸಲು ಉಪಕ್ರಮಿಸಿದನು. ಈ ಅಶ್ವಮೇಧವೇ ಮುಂದಿನ ಇಡೀ ಕಥಾಜಾಲಕ್ಕೆ ಕಾರಣ — ಕುದುರೆಯ ಅಪಹರಣ, ಪುತ್ರರು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಗೆದುದು, ಕಪಿಲರ ದರ್ಶನದಿಂದ ಭಸ್ಮವಾದುದು, ಕೊನೆಗೆ ಭಗೀರಥನು ಗಂಗೆಯನ್ನು ಭೂಮಿಗೆ ತಂದುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸರ್ಗ ಗಂಗಾವತರಣ ಕಥೆಯ ಮೊದಲ ಮೆಟ್ಟಿಲು.

മധുരാക്ഷരങ്ങളുള്ള ആ കുമാരസംഭവകഥ രാമനോടു പറഞ്ഞശേഷം കൗശികനായ വിശ്വാമിത്രൻ വീണ്ടും മറ്റൊരു വാക്ക് കാകുത്സ്ഥനോടു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ പുതിയൊരു ആഖ്യാനം ആരംഭിക്കുന്നു; അതു ക്രമമായി ഗംഗാവതരണംവരെ എത്തും — സഗരപുത്രന്മാരുടെ വൃത്താന്തമാണ് അതിന്റെ മൂലം; ഈ ത്രിപഥഗ എങ്ങനെ ഭൂമിയിലേക്ക് ഇറങ്ങിവന്നു എന്ന ചോദ്യത്തിനുള്ള ഉത്തരം ഇവിടെനിന്നാണ് ആരംഭിക്കുന്നത്. മുനി പറയുന്നു: പണ്ട് അയോധ്യയുടെ അധിപതിയായി സഗരൻ എന്ന ധർമാത്മാവായ ഒരു നരാധിപൻ ഉണ്ടായിരുന്നു; അദ്ദേഹം സന്താനം ആഗ്രഹിച്ചു, എന്നാൽ സന്താനമില്ലാത്തവനായിരുന്നു; അതിനാൽ സന്താനചിന്തയാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാജ്യസുഖമെല്ലാം മൂടപ്പെട്ടിരുന്നു.

അദ്ദേഹത്തിനു രണ്ടു പത്നിമാരുണ്ടായിരുന്നു. മൂത്തവൾ വിദർഭരാജന്റെ പുത്രി, കേശിനി എന്നു പേര്; അവൾ ധർമിഷ്ഠയും സത്യവാദിനിയുമായിരുന്നു. രണ്ടാമത്തവൾ അരിഷ്ടനേമിയായ കശ്യപന്റെ പുത്രിയും സുപർണനായ ഗരുഡന്റെ സഹോദരിയുമായ സുമതി. ശ്രദ്ധിക്കുക — ഒരുവൾ മനുഷ്യരാജകന്യ, മറ്റവൾ ദിവ്യവംശജ; ഇതിലൂടെത്തന്നെ പിന്നീട് രണ്ടു സന്തതിപരമ്പരകളുടെയും ഭേദം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഒരുവളുടെ വംശം ക്രമമായി രാമൻവരെ എത്തും; മറ്റവളുടെ ആയിരക്കണക്കിനു പുത്രന്മാരോ ഭസ്മമായിത്തീരും. മാത്രമല്ല, വംശം പുത്രന്മാരുടെ എണ്ണംകൊണ്ടല്ല, ഗുണംകൊണ്ടാണ് രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നത് — ഇതു പിന്നീട് വ്യക്തമാകും.

ആ മഹാരാജാവ് ആ രണ്ടു പത്നിമാരോടുമൊപ്പം ഹിമവാനിലെത്തി ഭൃഗുപ്രസ്രവണം എന്ന പർവതത്തിൽ തപസ്സു ചെയ്തു. നൂറു വർഷം പൂർത്തിയായപ്പോൾ തപസ്സാൽ ആരാധിക്കപ്പെട്ട, സത്യവാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ഭൃഗുമുനി സഗരനു വരം നൽകി: ‘അനഘാ, നിനക്ക് അതിമഹത്തായ സന്താനലാഭം ഉണ്ടാകും; പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, ലോകത്തിൽ അതുല്യമായ കീർത്തിയും നീ നേടും.’ ഇവിടെ അറിയേണ്ടത് — വരം സന്താനത്തെ മാത്രമല്ല, കീർത്തിയെയും പറയുന്നു; ആ അതുല്യകീർത്തി പിന്നീട് ‘സാഗരം’ എന്ന പേരുള്ള സമുദ്രത്തിലൂടെയും ഭഗീരഥന്റെ ഗംഗാവതരണത്തിലൂടെയുമാണ് സിദ്ധിക്കുന്നത്. നൂറു വർഷത്തെ തപസ്സ് — ഇതു ചെറുതല്ല; പുത്രനെ ആഗ്രഹിക്കുന്ന രാജാവിന്റെ ധൈര്യം അത്രയുമാണ്. മാത്രമല്ല, രണ്ടു പത്നിമാരും ഒരുമിച്ചാണ് തപസ്സു ചെയ്യുന്നത്; അതിനാൽ ഫലവും രണ്ടുപേർക്കുമുണ്ടാകും. ഭൃഗുവിന്റെ വാക്ക് ഒരിക്കലും വിഫലമാകുന്നില്ല.

ഭൃഗു ഒരു വിശേഷവും പറഞ്ഞു: ‘കുഞ്ഞേ, ഒരു പത്നി നിന്റെ വംശം നിലനിർത്തുന്ന ഒരു പുത്രനെ ജനിപ്പിക്കും; മറ്റവൾ അറുപതിനായിരം പുത്രന്മാരെയും.’ ഇങ്ങനെ പറയുന്ന മഹാത്മാവായ ആ മുനിയെ പ്രസാദിപ്പിച്ച്, അത്യന്തം സന്തോഷിച്ച് കൈകൂപ്പിനിന്ന് ആ രാജപുത്രിമാർ ചോദിച്ചു: ‘ബ്രഹ്മൻ, ആർക്കാണ് ഒരു പുത്രനുണ്ടാവുക, ആരാണ് അനേകരെ ജനിപ്പിക്കുക? ഞങ്ങൾക്കു കേൾക്കണം; അങ്ങയുടെ വാക്കു സത്യമാകട്ടെ.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — മുനി വരത്തെ രണ്ടായി വിഭജിക്കുന്നു, എന്നാൽ ഏതാർക്ക് എന്നു നിർദേശിക്കുന്നില്ല; അതിനാൽ ചോദ്യം അനിവാര്യമാണ്. രാജപുത്രിമാർ തർക്കിക്കുന്നില്ല, അദ്ദേഹത്തെ പ്രസാദിപ്പിച്ച് കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ടാണ് ചോദിക്കുന്നത് — വിനയംതന്നെയാണ് അവരുടെ ബലം.

അവരുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് പരമധാർമികനായ ഭൃഗു ശ്രേഷ്ഠമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ഇതിൽ നിങ്ങളുടെ ഇഷ്ടംപോലെ തീരുമാനിക്കുവിൻ. വംശം നിലനിർത്തുന്ന ഒരുവനോ, മഹാബലരും കീർത്തിമാന്മാരും മഹോത്സാഹികളുമായ അനേകരോ; ആർ ഏതു വരം ഇച്ഛിക്കുന്നു?’ ഇതാണ് മുനിയുടെ ഔദാര്യം — അദ്ദേഹം സ്വയം വിഭജിക്കുന്നില്ല, പത്നിമാരുടെ ഇച്ഛയ്ക്ക് അവസരം നൽകുന്നു. ഇതിലൂടെ വരാനിരിക്കുന്ന അനർഥമെല്ലാം വിധികൃതമല്ല, സ്വന്തം തിരഞ്ഞെടുപ്പിൽനിന്നുതന്നെ ജനിച്ചതാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ വരം ദൈവത്തിൽനിന്നല്ല, സ്വേച്ഛയിൽനിന്നുതന്നെ ഫലിക്കുന്നു.

മുനിയുടെ വാക്കു കേട്ട് കേശിനി രാജാവിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ വംശം നിലനിർത്തുന്ന ഒരു പുത്രനെ വരിച്ചു. സുപർണസഹോദരിയായ സുമതിയോ മഹോത്സാഹികളും കീർത്തിമാന്മാരുമായ അറുപതിനായിരം പുത്രന്മാരെ വരിച്ചു. പിന്നെ ഋഷിയെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് ശിരസ്സുകൊണ്ടു നമസ്കരിച്ച് ഭാര്യമാരോടൊപ്പം രാജാവ് സ്വപുരമായ അയോധ്യയിലേക്കു പോയി. ‘നൃപസന്നിധൗ’ (രാജാവിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ) എന്ന പദം അർഥവത്താണ് — തിരഞ്ഞെടുപ്പ് രഹസ്യമായല്ല, ഭർത്താവിന്റെ മുന്നിൽവെച്ചുതന്നെ നടന്നു. രണ്ടു തിരഞ്ഞെടുപ്പുകളുടെയും ഭേദം ചിന്തിക്കേണ്ടതാണ് — കേശിനി ഗുണം വരിക്കുന്നു, സുമതി എണ്ണം; ഒരുവൾ വംശത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിനെക്കുറിച്ചു ചിന്തിക്കുന്നു, മറ്റവൾ ബലബാഹുല്യത്തെക്കുറിച്ചും. എന്നാൽ കവി ‘ഇവളാണ് ശ്രേഷ്ഠ’ എന്നു പറയുന്നില്ല; ഫലംതന്നെ പിന്നീടു വിധി പറയും.

പിന്നെ കാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മൂത്ത പത്നി കേശിനി അസമഞ്ജൻ എന്നു പ്രസിദ്ധനായ സഗരപുത്രനെ പ്രസവിച്ചു. സുമതിയോ ഒരു ഗർഭതുംബം പ്രസവിച്ചു — ചുരയ്ക്കപോലുള്ള ഒരു ഗർഭപിണ്ഡം; ആ തുംബം പിളർന്നപ്പോൾ അറുപതിനായിരം പുത്രന്മാർ പുറത്തുവന്നു. ഒരുവളുടെ ഗർഭത്തിൽനിന്ന് ഒരാൾ, മറ്റവളുടേതിൽനിന്ന് ആയിരങ്ങൾ — വരത്തിന്റെ വാക്ക് അതുപോലെ ഫലിച്ചു. എന്നാൽ മൂത്തവന്റെ പേരുതന്നെ ‘അസമഞ്ജൻ’ എന്നത് പൊരുത്തക്കേടിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; പേരിലൂടെത്തന്നെ കവി വരാനിരിക്കുന്ന വൃത്താന്തം സൂചിപ്പിച്ചു. തുംബം പിളർന്നുള്ള ജനനവും അമാനുഷമാണ് — വരത്തിന്റെതന്നെ മാഹാത്മ്യം അതിലൂടെ ധ്വനിക്കുന്നു.

ആ ബാലന്മാരെ നെയ്യ് നിറച്ച കുടങ്ങളിൽ വെച്ച് ധാത്രിമാർ വളർത്തി. ഏറെക്കാലംകൊണ്ട് എല്ലാവരും യൗവനം പ്രാപിച്ചു. ഇങ്ങനെ ദീർഘകാലംകൊണ്ട് രൂപയൗവനശാലികളായ അറുപതിനായിരം പുത്രന്മാർ സഗരനുണ്ടായി. ഇവിടെ കവി വിസ്തരിക്കുന്നില്ല — അനേകരുടെ വളർച്ച രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെ തീർക്കുന്നു; കാരണം കഥയുടെ സാരം അവരുടെ ജനനമല്ല, അവരുടെ ഭൂഖനനവും കപിലകോപത്താലുള്ള ഭസ്മീഭാവവുമാണ്. നെയ്യ് നിറച്ച കുടങ്ങളും ധാത്രിമാരും — അനേകരെ പാലിക്കാൻ അസാധാരണമായ ഉപായം ആവശ്യമാണ്; ഇതിലൂടെത്തന്നെ അവരുടെ ബാഹുല്യം ധ്വനിക്കുന്നു.

സഗരന്റെ സ്വന്തം പുത്രനായ ആ മൂത്തവൻ നഗരത്തിലെ ബാലന്മാരെ പിടിച്ച് സരയുവിലെ ജലത്തിലേക്കെറിഞ്ഞ്, അവർ മുങ്ങുന്നതു നോക്കി എന്നും ചിരിച്ചു. ഇങ്ങനെ അവൻ പാപാചാരനും സജ്ജനങ്ങളെ പീഡിപ്പിക്കുന്നവനുമായിരുന്നു. ഇത് അത്യന്തം ഘോരമാണ് — ശത്രുവധമല്ല, യുദ്ധമല്ല; നിരപരാധികളായ ബാലന്മാർ മുങ്ങുന്നതു കണ്ടുള്ള ചിരി. രാജപുത്രന്റെ ഇത്തരം പെരുമാറ്റം രാജ്യത്തിന്റെ മൂലമായ പ്രജാരക്ഷണത്തെത്തന്നെ തകർക്കുന്നു. ‘നിത്യം’ (എന്നും) എന്ന പദം കൂടുതൽ ഘോരമാണ് — ഒരിക്കലത്തെ അബദ്ധമല്ല, ശീലിച്ച ക്രൂരവിനോദം; അതിനാൽ പിതാവിന്റെ നാടുകടത്തലും ന്യായംതന്നെ.

പൗരന്മാരുടെ അഹിതത്തിൽ ഏർപ്പെട്ട അവനെ പിതാവ് നഗരത്തിൽനിന്നു നാടുകടത്തി. ആ അസമഞ്ജന് അംശുമാൻ എന്ന വീര്യവാനായ ഒരു പുത്രനുണ്ടായിരുന്നു — എല്ലാ ലോകർക്കും സമ്മതനും എല്ലാവരോടും പ്രിയം പറയുന്നവനും. പിതാവിനെയും പുത്രനെയും ഇവിടെ കവി എതിരായി നിർത്തുന്നു — ജനങ്ങളെ പീഡിപ്പിക്കുന്നവൻ നാടുകടത്തപ്പെടുന്നു; എല്ലാവരോടും പ്രിയം പറയുന്നവൻ എല്ലാവരാലും മാനിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ അംശുമാൻതന്നെയാണ് പിന്നീട് പിതാമഹന്റെ യജ്ഞവും പിതൃവ്യന്മാരുടെ ഗതിയും രക്ഷിക്കുന്നത്. ‘പ്രിയംവദൻ’ എന്ന പദം പിതാവിന്റെ ക്രൂരമായ ചിരിയെ വിപരീതമായി ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ വംശത്തിൽ ഗുണം തിരികെ വരുന്നു.

പിന്നെ ഏറെക്കാലത്തിനുശേഷം സഗരനിൽ ‘യജ്ഞം ചെയ്യണം’ എന്ന ഉറച്ച ബുദ്ധി ഉദിച്ചു. വേദജ്ഞനായ ആ രാജാവ് നിശ്ചയിച്ച് ഉപാധ്യായഗണത്തോടൊപ്പം യജ്ഞകർമം ചെയ്യാൻ ആരംഭിച്ചു. ഈ അശ്വമേധമാണ് പിന്നീടുള്ള കഥാജാലത്തിനെല്ലാം കാരണം — അശ്വാപഹരണം, പുത്രന്മാരുടെ ഭൂഖനനം, കപിലദർശനത്താലുള്ള ഭസ്മീഭാവം, ഒടുവിൽ ഭഗീരഥൻ ഗംഗയെ ഭൂമിയിലേക്കു കൊണ്ടുവരുന്നത്. അതിനാൽ ഈ സർഗം ഗംഗാവതരണകഥയുടെ ആദ്യപടിയാണ്.

Having told Rāma the sweetly worded story of Kumāra's birth, Kauśika spoke to Kākutstha again, now of something else. A new tale begins here, one that will lead step by step to the descent of the Gaṅgā; the story of Sagara's sons is its root, and the answer to how the river of three paths came down to earth starts here. "Long ago, brave one," said the sage, "a righteous king named Sagara ruled Ayodhyā. He longed for children but had none," and worry for an heir clouded all the joys of his kingship.

"He had two wives. The elder, Rāma, was the daughter of the king of Vidarbha, Keśinī by name, devoted to dharma and truthful. The second was the daughter of Ariṣṭanemi Kaśyapa and the sister of Suparṇa, that is Garuḍa; her name was Sumati." Notice that one was a human princess and the other of divine descent, and in this the difference between their offspring is already hinted. One wife's line will lead down to Rāma himself, while the other's thousands of sons will be burnt to ash. A line is kept alive not by the number of its sons but by their worth, as will soon become clear.

"With these two wives the great king went to the Himālaya and practised austerity on the mountain at Bhṛgu's spring. When a hundred years had passed, the sage Bhṛgu, best of the truthful, was won over by that austerity and granted Sagara a boon: 'You will have a great many children, blameless one, and you will win a fame in the world beyond compare, best of men.'" The boon promises not only children but fame, and that matchless fame will come through the ocean that bears Sagara's name and through Bhagīratha's bringing down of the Gaṅgā. A hundred years of austerity is no small thing; such was the patience of a king who wanted a son. Both wives practised austerity with him, so the fruit would be for both. And Bhṛgu's word never proves false.

Bhṛgu said more: "'One of your wives, my son, will bear a single son to carry on your line; the other will bear sixty thousand.' While the great sage was speaking, the two princesses won his favour and, delighted, with folded hands, said: 'Which of us will have the one son, brahmin, and which the many? We want to know. May your word come true.'" The sage divides the boon in two but does not say which is for whom, so the question had to come. The princesses do not quarrel; they win him over and ask with folded hands, and their humility is their strength.

"Hearing them, Bhṛgu, wholly devoted to dharma, answered in the finest words: 'Choose for yourselves. One son to carry on the line, or many sons, mighty, famous and full of energy: which of you wants which boon?'" That is the sage's generosity: he does not divide the boon himself but leaves room for the wives' own wishes. And it suggests that all the misfortune to come was not ordained by fate but grew from their own choice; the boon bore fruit not by destiny but by free will.

"Hearing the sage, Keśinī, in the king's presence, chose the one son who would carry on the line. Sumati, Suparṇa's sister, chose sixty thousand sons, full of energy and famous. Then the king walked round the sage in reverence, bowed his head to him, and went home with his wives to his city of Ayodhyā." "In the king's presence" matters: the choice was not made in secret but before her husband. The difference between the two choices deserves thought: Keśinī chose quality, Sumati number; one thought of the survival of the line, the other of a great host of strength. The poet does not say which was better; the outcome will decide.

"In time his elder wife Keśinī bore Sagara a son known as Asamañja. Sumati gave birth to a gourd-like mass, and when it was broken open, sixty thousand sons came out of it." From one womb one son, from the other thousands; the boon was fulfilled to the letter. But the eldest son's very name, Asamañja, suggests something wrong and out of joint, and through the name alone the poet hints at what is coming. Birth from a broken gourd is not human, and it echoes the greatness of the boon.

"Nurses placed the babies in jars filled with clarified butter and reared them, and after a long time they all grew to youth. So in the end Sagara had sixty thousand sons in the full beauty of their youth." The poet does not linger: the rearing of so many is finished in two verses, because the heart of the story is not their birth but their digging up of the earth and their burning to ash by Kapila's anger. Jars of butter and nurses: raising so many called for extraordinary means, and that alone shows how numerous they were.

"But the eldest, Sagara's own son, used to seize the children of the city, throw them into the waters of the Sarayū and stand laughing as he watched them drown, day after day. Such were his evil ways, and he tormented good people." This is utterly dreadful: not killing an enemy, not war, but laughing at the drowning of innocent children. Such conduct in a prince strikes at the very root of kingship, the protection of the people. "Day after day" makes it worse still: not a single lapse but a habitual cruel sport, so his father's banishing him was entirely just.

"Bent on harming the townspeople, he was banished from the city by his father. Asamañja had a valiant son named Aṁśumān, whom everyone held in regard and who spoke kindly to all." Here the poet sets father and son in contrast: the one who torments people is banished, the one who speaks kindly to all is respected by all. This same Aṁśumān will later save his grandfather's sacrifice and find the way for his uncles. "Kindly speech" recalls by contrast his father's cruel laughter, and so goodness returns to the family line.

"Then, after a long time, a firm resolve arose in Sagara: 'I shall perform a sacrifice.' Having decided, the king, who knew the Veda, set about the sacrifice with his priests." This horse sacrifice sets off the whole web of the story to come: the theft of the horse, the sons' digging of the earth, their burning to ash at the sight of Kapila, and at last Bhagīratha's bringing of the Gaṅgā down to earth. This sarga is the first step of the story of the Gaṅgā's descent.