पूर्वस्मिन् सर्गे उमायाः शापः कथितः; इदानीं तस्य फलं वर्ण्यते — एषा एव कथायाः प्रवृत्तिः। यदा महादेवः उमया सह तपः तप्यमानः आसीत्, तदा अग्निपुरोगमाः सेन्द्राः सर्वे देवाः सेनापतिम् अभीप्सन्तः पितामहं ब्रह्माणम् उपागमन्। असुरैः पीडिता देवसेना नायकं विना निष्फला; अतः ते सर्वे भगवन्तं पितामहं प्रणिपत्य इदं वचनम् अब्रुवन्। विश्वामित्रः च रामं ‘सुराराम’ इति सम्बोधयति — यः स्वयम् एव देवानाम् आरामः, तस्मै एव देवानाम् आर्तिः कथ्यते।

देवाः वदन्ति — हे भगवन्, येन महेश्वरेण पुरा अस्मभ्यं सेनापतिः दत्तः, सः एव अधुना परमं तपः आस्थाय उमया सह तप्यते। तस्मिन् तपसि निरते सति तेजसः निर्गमः न सम्भवति; अतः देवकार्यं स्तब्धम् एव तिष्ठति। हे विधानज्ञ, अतः परं लोकानां हितकाम्यया यत् कर्तव्यं तत् त्वम् एव संविधत्स्व; त्वं हि नः परमा गतिः। अत्र द्रष्टव्यम् — देवाः शिवं पुनः न प्रार्थयन्ते, अपि तु विधातुः विधानम् एव याचन्ते।

देवानां वचः श्रुत्वा सर्वलोकपितामहः मधुरैः वाक्यैः त्रिदशान् सान्त्वयन् इदम् अब्रवीत् — शैलपुत्र्या उमया यत् उक्तं तत् अन्यथा कर्तुं न शक्यते; स्वासु पत्नीषु युष्माकं प्रजाः न भविष्यन्ति। तस्याः वचनम् अक्लिष्टं सत्यम् एव भविष्यति, अत्र संशयः नास्ति। मननीयम् अत्र — ब्रह्मा शापं न निवारयति, न च तं लघूकरोति; शापं यथावत् स्वीकृत्य एव अन्यं मार्गं दर्शयति। एषा एव विधातुः प्रज्ञा — नियमम् अभङ्क्त्वा कार्यस्य सिद्धिः।

ब्रह्मा वदति — इयम् आकाशगङ्गा वर्तते, यस्यां हुताशनः देवानां सेनापतिम् अरिंदमं पुत्रं जनयिष्यति। गङ्गा शैलेन्द्रस्य हिमवतः ज्येष्ठा दुहिता, उमायाः च भगिनी; अतः सा तं सुतं स्वपुत्रवत् मानयिष्यति, तत् च उमायै बहुमतं भविष्यति; अत्र संशयः नास्ति। एवं शापः अनुल्लङ्घितः तिष्ठति — यतः गङ्गा न देवपत्नी, किन्तु भगिनी; पुत्रः च उमायाः एव कुले जातः इति गण्यते। गङ्गा तेजसः पात्रं भवितुम् अर्हति, यतः सा स्वयं शुद्धा प्रवाहरूपा च; स्थिरं पात्रं तादृशं तेजः न सहेत। तत् वचनं श्रुत्वा कृतार्थाः सर्वे सुराः प्रणिपत्य पितामहम् अपूजयन्। ‘कृतार्थाः’ इति पदेन कविः सूचयति यत् कार्यम् अद्यापि न कृतम्, तथापि उपायदर्शनेन एव देवाः निश्चिन्ताः जाताः।

ततः सर्वदेवताः धातुमण्डितं परमं कैलासं गत्वा पुत्रार्थम् अग्निं नियोजयामासुः। ऊचुः च — हे देव हुताशन, इदं देवकार्यं त्वं समाधत्स्व; शैलपुत्र्यां गङ्गायां तत् रुद्रस्य महत् तेजः उत्सृज। अग्निः देवतानां प्रतिज्ञाय गङ्गाम् अभ्येत्य अवदत् — हे देवि, इमं गर्भं धारय; एतत् देवानां प्रियम्। अत्र अग्निः दूतः इव वाहकः इव च दृश्यते — परस्य तेजसः धारणे सः एव समर्थः, यतः सः स्वयं तेजोमयः; अतः एव देवाः तम् एव नियुक्तवन्तः। कैलासः च इह न शिवनिवासमात्रम्, अपि तु धातुमण्डितः पर्वतः इति विशेष्यते — अग्रिमे प्रसङ्गे भूगर्भधातूनाम् उत्पत्तिः वर्ण्यते, अतः पूर्वम् एव धातुशब्दः श्रोतुः मनसि स्थाप्यते।

इति वचनं श्रुत्वा गङ्गा दिव्यं रूपम् अधारयत्; तस्याः महिमानं दृष्ट्वा अग्निः समन्तात् अवशीर्यत। प्रथमं सा पात्रम् आत्मानं योग्यं करोति; तथापि तेजसः मात्रा तस्याः अपि सामर्थ्यम् अतिक्रामति। अग्नेः अपि अवशीर्णत्वं द्रष्टव्यम् — यः स्वयं तेजोमयः, सः अपि तस्याः महिम्ना विकीर्णः जातः; एवम् उभयोः माहात्म्यं युगपत् वर्णितम्। ततः पावकः समन्ततः तां देवीम् अभ्यषिञ्चत, गङ्गायाः सर्वस्रोतांसि च पूर्णानि अभवन्। ‘सर्वस्रोतांसि’ इति वचनेन नद्याः समग्रता सूचिता — न एकदेशे, अपि तु सर्वत्र तत् तेजः व्याप्तम्। अथ गङ्गा सर्वदेवपुरोगमं तम् अग्निम् उवाच — हे देव, तव समुद्धतं तेजः धारणे अहम् अशक्ता; तेन अग्निना दह्यमाना सम्प्रव्यथितचेतना च अस्मि। यत् तेजः देवैः अपि न सोढव्यं, तत् महानदी अपि कथं धारयेत्। अत्र कविः तेजसः प्रमाणं न वर्णयति, किन्तु धारयितुः व्यथया एव तत् सूचयति।

ततः सर्वदेवहुताशनः गङ्गाम् इदम् अब्रवीत् — अस्मिन् हैमवते पार्श्वे अयं गर्भः संनिवेश्यताम्। अग्नेः वचः श्रुत्वा महातेजाः गङ्गा तम् अतिभास्वरं गर्भं स्वस्रोतोभ्यः उत्ससर्ज। हे अनघ, यत् तस्याः निर्गतं तत् तप्तजाम्बूनदप्रभं काञ्चनं धरणीं प्राप्तम्; अतुलप्रभं हिरण्यम् अभवत्। तस्य एव तेजसः तैक्ष्ण्यात् ताम्रं कार्ष्णायसं च अभिजायत। अत्र क्रमः द्रष्टव्यः — काञ्चनं हिरण्यं च तेजसः कान्तेः फलम्, ताम्रं कार्ष्णायसं च तस्य तैक्ष्ण्यस्य; एवं गुणतारतम्यम् अपि सूचितम्। ‘अनघ’ इति सम्बोधनेन कविः श्रोतुः रामस्य निर्मलताम् अपि स्मारयति। एवं यत् देव्या न धृतं, तत् भूम्या धृतम्; गर्भस्य तेजः च भूमौ धातुरूपेण परिणतम् — एषः पुराणानां भूगर्भवर्णनप्रकारः।

तस्य गर्भस्य यत् मलम् आसीत्, तत् तत्र त्रपु सीसकं च अभवत्; तत् एतत् सर्वं धरणीं प्राप्य नानाधातुरूपेण अवर्धत। मलात् अपि उपयोगि किञ्चित् जायते; एवं तस्य तेजसः न किमपि निष्फलम् अभवत्। गर्भे निक्षिप्तमात्रे तेजोभिः अभिरञ्जितं पर्वतसंनद्धं सर्वं वनं सौवर्णम् अभवत्। हे राघव, तदाप्रभृति हुताशनसमप्रभं सुवर्णं ‘जातरूप’ इति ख्यातम् — यतः तस्मिन् काले जातस्य कुमारस्य रूपम् एव तत् धारयति। हे पुरुषव्याघ्र, तत्र तृणवृक्षलतागुल्मं सर्वं काञ्चनं भवति। पर्वतसंनद्धं वनं सौवर्णम् इति दृश्यं वर्णयन् कविः शब्देन एव सुवर्णस्य आभां श्रोतुः मनसि स्थापयति। एवं लोकप्रसिद्धस्य नाम्नः मूलं कथायाम् एव दर्शितम्।

ततः जातं तं कुमारं क्षीरसम्भावनार्थाय सेन्द्राः सह मरुद्गणाः देवाः कृत्तिकाभिः समयोजयन्। ताः कृत्तिकाः उत्तमं समयं कृत्वा — ‘अयं सर्वासाम् अस्माकं पुत्रः’ इति निश्चिताः — जातमात्रस्य तस्य क्षीरं ददुः। समयः इति परस्परसम्मतिः; न काचित् एका मातृत्वं गृह्णाति, सर्वाः एव समं गृह्णन्ति। कृत्तिकाः नाम नक्षत्रदेवताः षट्; ताः दिवि स्थिताः अपि भूमौ बालकं पोषयन्ति — एवं द्यौः भूमिः च कथायाम् एकत्र मिलतः। क्षीरसम्भावना च न केवलं भोजनदानम्, अपि तु मातृत्वस्य स्वीकारः। ततः सर्वाः देवताः अब्रुवन् — कृत्तिकानाम् अयं पुत्रः, अतः ‘कार्तिकेयः’ इति नाम्ना त्रैलोक्यविख्यातः भविष्यति; अत्र संशयः नास्ति। मातृभिः एव नाम दत्तम् इति विशेषः।

तेषां तत् वचनं श्रुत्वा कृत्तिकाः गर्भपरिस्रवे स्कन्नं परया लक्ष्म्या दीप्यमानम् अनलम् इव तं बालम् अस्नापयन्। यतः सः गर्भपरिस्रवे स्कन्नः — गर्भस्रावकाले स्खलितः पतितः — अतः देवाः तं ज्वलनोपमं महाबाहुं कार्तिकेयं ‘स्कन्दः’ इति अब्रुवन्। ‘स्कन्द्’ धातुः गतौ स्रवणे स्खलने च; तस्मात् एव इदं नाम निष्पन्नम्। ततः कृत्तिकानाम् अनुत्तमं क्षीरं प्रादुर्भूतम्; सः च षण्णां स्तन्यं युगपत् पातुं षडाननः भूत्वा स्तनजं पयः जग्राह — अतः एव सः षण्मुखः इति प्रसिद्धः। षडाननत्वम् अपि न विकारः, अपि तु मातॄणां समादरः — न काचित् अवहेलिता। अस्मिन् एव सर्गे बालकस्य त्रीणि नामानि दत्तानि — कुमारः, कार्तिकेयः, स्कन्दः; प्रत्येकस्य च निर्वचनं कथायाम् एव निहितम्।

एकाह्ना एव क्षीरं गृहीत्वा सुकुमारवपुः सः विभुः स्वेन एव वीर्येण दैत्यसैन्यगणान् अजयत्। ततः अग्निपुरोगमाः सर्वे अमराः समेत्य तं महाद्युतिं सुरसेनागणपतिम् अभ्यषिञ्चन्। एवं यत् प्रयोजनाय देवाः पितामहम् उपागमन्, तत् सिद्धम् अभवत्; शापः च अनुल्लङ्घितः एव तिष्ठति। द्रष्टव्यं च — अभिषेकात् पूर्वम् एव सः जितवान्; पदं तु पराक्रमस्य अनुगामि, न तु तस्य कारणम्। एकाह्ना जन्म, एकाह्ना एव विजयः — देवकार्यस्य त्वरा एवं सूचिता।

विश्वामित्रः उपसंहरति — हे राम, एषः ते मया गङ्गायाः विस्तरः अभिहितः, कुमारसम्भवः च, यः धन्यः पुण्यः च। हे काकुत्स्थ, भुवि यः मानवः कार्तिकेये भक्तः, सः आयुष्मान् पुत्रपौत्रैः युक्तः च भूत्वा स्कन्दसालोक्यतां व्रजेत्। एवं कथायाः अन्ते फलश्रुतिः उक्ता; कथा केवलं वृत्तान्तमात्रं न, अपि तु श्रोतुः कल्याणसाधनम् अपि। अनेन गङ्गोपाख्यानं समाप्तम्; अग्रे विश्वामित्रः सगरस्य वंशं वक्ष्यति। एवं कथायाः उपक्रमः उपसंहारश्च उभौ रामस्य एव जिज्ञासया नियन्त्रितौ।

మునుపటి సర్గలో ఉమ శాపం చెప్పబడింది; ఇప్పుడు దాని ఫలం వర్ణించబడుతోంది — కథ గమనం ఇదే. మహాదేవుడు ఉమతో కలిసి తపస్సు చేస్తున్నప్పుడు, అగ్ని ముందుండగా ఇంద్రునితో సహా దేవతలందరూ సేనాపతిని కోరుతూ పితామహుడైన బ్రహ్మ వద్దకు వెళ్ళారు. అసురులచే పీడించబడిన దేవసేన నాయకుడు లేక నిష్ఫలమైంది; కాబట్టి వారందరూ భగవంతుడైన పితామహునికి ప్రణమిల్లి ఈ మాట అన్నారు. విశ్వామిత్రుడు రాముని ‘సురారామా’ అని సంబోధిస్తున్నాడు — తానే దేవతలకు ఆనందస్థానమైనవానికే దేవతల ఆర్తి చెప్పబడుతోంది.

దేవతలు అంటున్నారు — భగవాన్, పూర్వం మాకు సేనాపతిని ఇచ్చిన మహేశ్వరుడే ఇప్పుడు పరమ తపస్సును ఆశ్రయించి ఉమతో కలిసి తపిస్తున్నాడు. అతడు ఆ తపస్సులో నిమగ్నుడై ఉన్నప్పుడు తేజస్సు బయటకు రావడం సాధ్యం కాదు; కాబట్టి దేవకార్యం స్తంభించిపోయింది. విధానం తెలిసినవాడా, కాబట్టి ఇకపై లోకహితం కోరి చేయవలసినదానిని నీవే ఏర్పాటు చేయి; నీవే మాకు పరమ గతి. ఇక్కడ గమనించాలి — దేవతలు మళ్ళీ శివుని ప్రార్థించడం లేదు, విధాత విధానాన్నే యాచిస్తున్నారు.

దేవతల మాట విని సర్వలోక పితామహుడు మధురమైన మాటలతో దేవతలను ఓదారుస్తూ ఇలా అన్నాడు — పర్వతపుత్రిక ఉమ చెప్పినదానిని మార్చడం సాధ్యం కాదు; మీ భార్యలయందు మీకు సంతానం కలగదు. ఆమె మాట నిరాటంకంగా సత్యమే అవుతుంది, ఇందులో సందేహం లేదు. ఇక్కడ మననం చేయదగినది — బ్రహ్మ శాపాన్ని నివారించడు, తేలికపరచడూ లేదు; శాపాన్ని యథాతథంగా అంగీకరించే మరో మార్గాన్ని చూపుతాడు. ఇదే విధాత ప్రజ్ఞ — నియమాన్ని భంగపరచకుండా కార్యసిద్ధి.

బ్రహ్మ అంటున్నాడు — ఈ ఆకాశగంగ ఉంది, ఆమెయందు అగ్ని దేవతలకు సేనాపతి అయిన, శత్రుసంహారకుడైన పుత్రుని కంటాడు. గంగ పర్వతరాజు హిమవంతుని పెద్ద కుమార్తె, ఉమకు సోదరి; కాబట్టి ఆమె ఆ కుమారుని తన పుత్రునిలా ఆదరిస్తుంది, అది ఉమకు కూడా ఎంతో సమ్మతమవుతుంది; ఇందులో సందేహం లేదు. ఈ విధంగా శాపం అతిక్రమించబడకుండానే నిలుస్తుంది — ఎందుకంటే గంగ దేవపత్ని కాదు, సోదరి; పుత్రుడు ఉమ కులంలోనే పుట్టినట్లు లెక్కించబడతాడు. గంగ తేజస్సుకు పాత్రురాలు కాగలదు, ఎందుకంటే ఆమె స్వయంగా శుద్ధమైనది, ప్రవాహరూపమైనది; స్థిరమైన పాత్ర అంతటి తేజస్సును సహించలేదు. ఆ మాట విని కృతార్థులైన దేవతలందరూ ప్రణమిల్లి పితామహుని పూజించారు. ‘కృతార్థాః’ అనే మాటతో కవి సూచించేదేమిటంటే కార్యం ఇంకా జరగలేదు, అయినా ఉపాయం కనబడడంతోనే దేవతలు నిశ్చింతులయ్యారు.

తరువాత దేవతలందరూ ధాతువులతో అలంకరించబడిన శ్రేష్ఠమైన కైలాసానికి వెళ్ళి పుత్రుని కోసం అగ్నిని నియోగించారు. ఇలా అన్నారు — దేవా, హుతాశనా, ఈ దేవకార్యాన్ని నీవు నెరవేర్చు; పర్వతపుత్రిక గంగయందు రుద్రుని ఆ గొప్ప తేజస్సును విడువు. అగ్ని దేవతలకు వాగ్దానం చేసి గంగ వద్దకు వెళ్ళి అన్నాడు — దేవీ, ఈ గర్భాన్ని ధరించు; ఇది దేవతలకు ప్రియమైనది. ఇక్కడ అగ్ని దూతలా, వాహకునిలా కనిపిస్తాడు — ఇతరుల తేజస్సును ధరించడంలో అతడే సమర్థుడు, ఎందుకంటే అతడు స్వయంగా తేజోమయుడు; అందుకే దేవతలు అతనినే నియోగించారు. కైలాసం ఇక్కడ కేవలం శివనివాసం మాత్రమే కాదు, ధాతువులతో అలంకరించబడిన పర్వతం అని విశేషించబడింది — తరువాతి ప్రసంగంలో భూగర్భ ధాతువుల ఉత్పత్తి వర్ణించబడుతుంది, కాబట్టి ముందుగానే ‘ధాతు’ శబ్దం శ్రోత మనస్సులో ఉంచబడుతుంది.

ఆ మాట విని గంగ దివ్యరూపాన్ని ధరించింది; ఆమె మహిమను చూసి అగ్ని అన్నివైపులా చెదిరిపోయాడు. మొదట ఆమె తనను తాను తగిన పాత్రగా చేసుకుంటుంది; అయినా తేజస్సు పరిమాణం ఆమె సామర్థ్యాన్ని కూడా మించిపోతుంది. అగ్ని చెదిరిపోవడం కూడా గమనించదగినది — స్వయంగా తేజోమయుడైనవాడు కూడా ఆమె మహిమతో చెల్లాచెదురయ్యాడు; ఈ విధంగా ఇద్దరి మాహాత్మ్యమూ ఏకకాలంలో వర్ణించబడింది. తరువాత అగ్ని ఆ దేవిని అన్నివైపులా అభిషేకించాడు, గంగ ప్రవాహాలన్నీ నిండిపోయాయి. ‘సర్వస్రోతాంసి’ (ప్రవాహాలన్నీ) అనే మాటతో నది సమగ్రత సూచించబడింది — ఒకచోట కాదు, అంతటా ఆ తేజస్సు వ్యాపించింది. అప్పుడు గంగ దేవతలందరిలో ముందుండే ఆ అగ్నితో అన్నది — దేవా, నీవు పైకి తెచ్చిన తేజస్సును ధరించడంలో నేను అశక్తురాలిని; ఆ అగ్నితో దహించబడుతూ మనస్సులో తీవ్రంగా వ్యథ చెందుతున్నాను. దేవతలు కూడా సహించలేని తేజస్సును మహానది కూడా ఎలా ధరించగలదు? ఇక్కడ కవి తేజస్సు పరిమాణాన్ని వర్ణించడు, ధరించేవారి వ్యథతోనే దానిని సూచిస్తాడు.

అప్పుడు దేవతలందరికీ హవిస్సు అందించే అగ్ని గంగతో ఇలా అన్నాడు — ఈ హిమవంతుని పార్శ్వంలో ఈ గర్భాన్ని ఉంచు. అగ్ని మాట విని మహాతేజస్విని అయిన గంగ అతి ప్రకాశవంతమైన ఆ గర్భాన్ని తన ప్రవాహాల నుండి విడిచింది. అనఘా, ఆమె నుండి వెలువడినది కాచిన జాంబూనదం వంటి కాంతి గల బంగారమై భూమిని చేరింది; సాటిలేని కాంతి గల హిరణ్యమైంది. ఆ తేజస్సు యొక్క తీక్ష్ణత్వం వల్లనే రాగీ, నల్లని ఇనుమూ పుట్టాయి. ఇక్కడ క్రమం గమనించదగినది — బంగారమూ హిరణ్యమూ తేజస్సు కాంతికి ఫలం, రాగీ ఇనుమూ దాని తీక్ష్ణత్వానికి ఫలం; ఈ విధంగా గుణాల తారతమ్యం కూడా సూచించబడింది. ‘అనఘా’ అనే సంబోధనతో కవి శ్రోత అయిన రాముని నిర్మలత్వాన్ని కూడా గుర్తుచేస్తున్నాడు. ఈ విధంగా దేవి ధరించలేనిదానిని భూమి ధరించింది; గర్భపు తేజస్సు భూమిలో ధాతురూపంలో పరిణమించింది — ఇది పురాణాలు భూగర్భాన్ని వర్ణించే పద్ధతి.

ఆ గర్భంలోని మాలిన్యం అక్కడ తగరమూ సీసమూ అయింది; ఇదంతా భూమిని చేరి రకరకాల ధాతువుల రూపంలో వృద్ధి చెందింది. మాలిన్యం నుండి కూడా ఉపయోగపడేది ఏదో పుడుతుంది; ఈ విధంగా ఆ తేజస్సులో ఏదీ నిష్ఫలం కాలేదు. గర్భం ఉంచబడిన మాత్రాననే, తేజస్సులతో రంజించబడి, పర్వతానికి అల్లుకొని ఉన్న వనమంతా బంగారుమయమైంది. రాఘవా, అప్పటి నుండి అగ్నితో సమానమైన కాంతి గల బంగారం ‘జాతరూపం’ అని ప్రసిద్ధి చెందింది — ఎందుకంటే ఆ సమయంలో జన్మించిన కుమారుని రూపాన్నే అది ధరిస్తుంది. పురుషవ్యాఘ్రా, అక్కడ గడ్డి, చెట్లు, తీగలు, పొదలు అన్నీ బంగారుమయమవుతాయి. పర్వతానికి అల్లుకొన్న వనం బంగారుమయమైందని దృశ్యాన్ని వర్ణిస్తూ కవి శబ్దంతోనే బంగారు కాంతిని శ్రోత మనస్సులో నిలుపుతున్నాడు. ఈ విధంగా లోకప్రసిద్ధమైన పేరుకు మూలం కథలోనే చూపబడింది.

అప్పుడు పుట్టిన ఆ కుమారునికి పాలు అందించడం కోసం ఇంద్రునితో, మరుద్గణాలతో కూడిన దేవతలు అతనిని కృత్తికలతో జోడించారు. ఆ కృత్తికలు ఉత్తమమైన ఒప్పందం చేసుకొని — ‘ఇతడు మా అందరికీ పుత్రుడు’ అని నిశ్చయించుకొని — అప్పుడే పుట్టిన అతనికి పాలిచ్చారు. ‘సమయః’ అంటే పరస్పర అంగీకారం; ఏ ఒక్కరూ మాతృత్వాన్ని తానొక్కరే తీసుకోరు, అందరూ సమానంగా తీసుకుంటారు. కృత్తికలు ఆరుగురు నక్షత్ర దేవతలు; వారు ఆకాశంలో ఉన్నా భూమిపై బాలుని పోషిస్తారు — ఈ విధంగా ఆకాశమూ భూమీ కథలో ఒకచోట కలుస్తాయి. పాలు ఇవ్వడం కేవలం ఆహారం ఇవ్వడం కాదు, మాతృత్వాన్ని స్వీకరించడం. అప్పుడు దేవతలందరూ అన్నారు — ఇతడు కృత్తికల పుత్రుడు, కాబట్టి ‘కార్తికేయుడు’ అనే పేరుతో ముల్లోకాలలో ప్రసిద్ధుడవుతాడు; ఇందులో సందేహం లేదు. తల్లుల ద్వారానే పేరు ఇవ్వబడింది అనేది విశేషం.

వారి ఆ మాట విని కృత్తికలు గర్భస్రావంలో జారిపడిన, గొప్ప శోభతో అగ్నిలా ప్రకాశిస్తున్న ఆ బాలునికి స్నానం చేయించారు. గర్భస్రావకాలంలో అతడు ‘స్కన్నః’ — జారిపడినవాడు — కాబట్టి దేవతలు అగ్నితో సమానుడు, మహాబాహువు అయిన ఆ కార్తికేయుని ‘స్కందుడు’ అని పిలిచారు. ‘స్కంద్’ అనే ధాతువుకు గమనం, స్రవించడం, జారడం అని అర్థం; దాని నుండే ఈ పేరు ఏర్పడింది. తరువాత కృత్తికలకు సాటిలేని పాలు పుట్టాయి; అతడు ఆరుగురి స్తన్యాన్ని ఒకేసారి తాగడానికి ఆరు ముఖాలు గలవాడై స్తన్యపు పాలను గ్రహించాడు — అందుకే అతడు షణ్ముఖుడని ప్రసిద్ధుడు. ఆరు ముఖాలు ఉండడం కూడా వికారం కాదు, తల్లులకు సమాదరం — ఏ ఒక్కరూ ఉపేక్షించబడలేదు. ఈ సర్గలోనే బాలునికి మూడు పేర్లు ఇవ్వబడ్డాయి — కుమారుడు, కార్తికేయుడు, స్కందుడు; ప్రతిదాని వ్యుత్పత్తీ కథలోనే నిక్షిప్తమై ఉంది.

ఒక్క రోజులోనే పాలు తాగి, సుకుమారమైన శరీరం గల ఆ ప్రభువు తన పరాక్రమంతోనే దైత్యసైన్య సమూహాలను జయించాడు. తరువాత అగ్ని ముందుండగా దేవతలందరూ కలిసి మహాతేజస్వి అయిన అతనిని దేవసేనా గణాలకు అధిపతిగా అభిషేకించారు. ఈ విధంగా దేవతలు ఏ ప్రయోజనం కోసం పితామహుని వద్దకు వెళ్ళారో అది సిద్ధించింది; శాపం కూడా అతిక్రమించబడకుండానే నిలిచి ఉంది. గమనించవలసినది — అభిషేకానికి ముందే అతడు జయించాడు; పదవి పరాక్రమాన్ని అనుసరించేదే, దానికి కారణం కాదు. ఒక్క రోజులో జన్మ, ఒక్క రోజులోనే విజయం — దేవకార్యపు త్వర ఈ విధంగా సూచించబడింది.

విశ్వామిత్రుడు ముగిస్తున్నాడు — రామా, ధన్యమైనదీ పుణ్యమైనదీ అయిన గంగ వృత్తాంతాన్నీ, కుమారసంభవాన్నీ నేను నీకు విస్తారంగా చెప్పాను. కాకుత్స్థా, భూమిపై కార్తికేయుని భక్తుడైన మానవుడు దీర్ఘాయుష్మంతుడై, పుత్రపౌత్రులతో కూడినవాడై, స్కందుని సాలోక్యాన్ని పొందుతాడు. ఈ విధంగా కథ చివరలో ఫలశ్రుతి చెప్పబడింది; కథ కేవలం వృత్తాంతం మాత్రమే కాదు, శ్రోతకు కల్యాణసాధనం కూడా. దీనితో గంగోపాఖ్యానం ముగిసింది; ముందు విశ్వామిత్రుడు సగరుని వంశాన్ని చెబుతాడు. ఈ విధంగా కథ ప్రారంభమూ ముగింపూ రెండూ రాముని జిజ్ఞాసచేతనే నియంత్రించబడ్డాయి.

முந்தைய சர்க்கத்தில் உமையின் சாபம் சொல்லப்பட்டது; இப்போது அதன் விளைவு வர்ணிக்கப்படுகிறது — இதுவே கதையின் போக்கு. மகாதேவன் உமையோடு தவம் புரிந்துகொண்டிருந்தபோது, அக்கினியை முன்னிட்ட, இந்திரனோடு கூடிய தேவர்கள் அனைவரும் ஒரு சேனாபதியை விரும்பிப் பாட்டனாரான பிரம்மாவை அணுகினர். அசுரர்களால் வருத்தப்பட்ட தேவர்படை தலைவனின்றிப் பயனற்றது; ஆகவே அவர்கள் அனைவரும் பகவானான பாட்டனாரை வணங்கி இந்தச் சொல்லைச் சொன்னார்கள். விசுவாமித்திரர் ராமனை ‘சுராராமா’ (தேவர்களுக்கு இன்பம் தருபவனே) என்று விளிக்கிறார் — தானே தேவர்களுக்கு இன்பம் தருபவனானவனிடமே தேவர்களின் துயர் சொல்லப்படுகிறது.

தேவர்கள் சொல்கிறார்கள்: பகவானே, முன்பு எங்களுக்கு ஒரு சேனாபதியைக் கொடுத்த மகேசுவரனே இப்போது மேலான தவத்தை மேற்கொண்டு உமையோடு தவம் புரிகிறான். அவன் தவத்தில் ஈடுபட்டிருக்கும்போது தேஜஸ் வெளிப்படுவது சாத்தியமில்லை; ஆகவே தேவகாரியம் தடைபட்டே நிற்கிறது. விதிமுறைகளை அறிந்தவரே, ஆகவே இனி உலகங்களின் நன்மையை விரும்பிச் செய்ய வேண்டியதை நீரே ஏற்பாடு செய்யும்; நீரே எங்களுக்கு மேலான புகலிடம். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — தேவர்கள் சிவனை மீண்டும் வேண்டவில்லை; விதாதாவின் ஏற்பாட்டையே வேண்டுகிறார்கள்.

தேவர்களின் சொல்லைக் கேட்டு, எல்லா உலகங்களுக்கும் பாட்டனார் இனிய சொற்களால் தேவர்களை ஆறுதல்படுத்தியவாறு இதைச் சொன்னார்: மலையரசன் மகளான உமை சொன்னதை மாற்ற முடியாது; உங்கள் மனைவியரிடம் உங்களுக்குச் சந்ததி உண்டாகாது. அவளுடைய தளர்வற்ற சொல் உண்மையாகவே ஆகும்; இதில் ஐயமில்லை. இங்கே சிந்திக்க வேண்டியது — பிரம்மா சாபத்தைத் தடுக்கவில்லை, அதை இலகுவாக்கவும் இல்லை; சாபத்தை அப்படியே ஏற்றுக்கொண்டே வேறொரு வழியைக் காட்டுகிறார். இதுவே விதாதாவின் ஞானம் — விதியை உடைக்காமலேயே காரியத்தை நிறைவேற்றுதல்.

பிரம்மா சொல்கிறார்: இதோ ஆகாய கங்கை இருக்கிறாள்; அவளிடம் அக்கினி, பகைவரை அடக்குபவனும் தேவர்களின் சேனாபதியுமான ஒரு மகனைப் பிறப்பிப்பான். கங்கை மலையரசன் இமவானின் மூத்த மகள், உமையின் சகோதரி; ஆகவே அவள் அந்த மகனைத் தன் மகனைப் போலவே மதிப்பாள்; அது உமைக்கும் மிகவும் ஏற்புடையதாகும்; இதில் ஐயமில்லை. இவ்வாறு சாபம் மீறப்படாமலேயே நிற்கிறது — ஏனெனில் கங்கை தேவர்களின் மனைவி அல்லள், சகோதரி; மகனும் உமையின் குலத்திலேயே பிறந்தவனாகக் கருதப்படுகிறான். கங்கை தேஜஸுக்குப் பாத்திரமாகத் தகுதியானவள்; ஏனெனில் அவள் தானே தூயவள், ஓடும் வடிவினள்; அசைவற்ற பாத்திரம் அத்தகைய தேஜஸைத் தாங்காது. அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, காரியம் நிறைவேறியவர்களாய்த் தேவர்கள் அனைவரும் பாட்டனாரை வணங்கிப் போற்றினர். ‘காரியம் நிறைவேறியவர்கள்’ என்ற சொல்லால் கவி குறிப்பிடுவது — காரியம் இன்னும் செய்யப்படவில்லை; ஆயினும் உபாயம் தெரிந்ததுமே தேவர்கள் கவலை நீங்கினர்.

பின்னர் தேவர்கள் அனைவரும் தாதுக்களால் அணிசெய்யப்பட்ட மேலான கைலாசத்துக்குச் சென்று, மகனைப் பெறுவதற்காக அக்கினியை நியமித்தனர். அவர்கள் சொன்னார்கள்: அக்கினி தேவனே, இந்தத் தேவகாரியத்தை நீ நிறைவேற்று; மலையரசன் மகளான கங்கையிடம் ருத்திரனின் அந்தப் பெரும் தேஜஸை விடு. அக்கினி தேவர்களுக்கு வாக்களித்து, கங்கையை அணுகிச் சொன்னான்: தேவியே, இந்தக் கருவைத் தாங்கு; இது தேவர்களுக்கு விருப்பமானது. இங்கே அக்கினி தூதனாகவும் சுமப்பவனாகவும் காணப்படுகிறான் — பிறருடைய தேஜஸைத் தாங்குவதில் அவனே வல்லவன், ஏனெனில் அவன் தானே தேஜோமயன்; அதனாலேயே தேவர்கள் அவனை நியமித்தனர். கைலாசமும் இங்கே சிவனின் இருப்பிடம் மட்டுமல்ல, ‘தாதுக்களால் அணிசெய்யப்பட்ட’ மலை என்று சிறப்பிக்கப்படுகிறது — அடுத்த பகுதியில் மண்ணுக்குள் உள்ள உலோகங்களின் தோற்றம் வர்ணிக்கப்படுகிறது; ஆகவே முன்பே ‘தாது’ என்ற சொல் கேட்பவர் மனத்தில் பதிக்கப்படுகிறது.

இந்தச் சொல்லைக் கேட்டுக் கங்கை தெய்வீக உருவம் கொண்டாள்; அவளுடைய மகிமையைக் கண்டு அக்கினி நாற்புறமும் சிதறினான். முதலில் அவள் தன்னைத் தகுதியான பாத்திரமாக்கிக்கொள்கிறாள்; ஆயினும் தேஜஸின் அளவு அவளுடைய ஆற்றலையும் மீறுகிறது. அக்கினியும் சிதறியதைக் கவனிக்க வேண்டும் — தானே தேஜோமயனான அவனும் அவளுடைய மகிமையால் சிதறடிக்கப்பட்டான்; இவ்வாறு இருவருடைய மகிமையும் ஒருசேர வர்ணிக்கப்படுகிறது. பின்னர் அக்கினி நாற்புறமும் அந்தத் தேவியை நனைத்தான்; கங்கையின் நீரோட்டங்கள் அனைத்தும் நிரம்பின. ‘நீரோட்டங்கள் அனைத்தும்’ என்ற சொல்லால் நதியின் முழுமை குறிக்கப்படுகிறது — ஓரிடத்தில் அல்ல, எங்கும் அந்தத் தேஜஸ் பரவியது. பின்னர் கங்கை எல்லாத் தேவர்களுக்கும் முன்னோடியான அந்த அக்கினியிடம் சொன்னாள்: தேவனே, பெருகிய உன் தேஜஸைத் தாங்க நான் இயலாதவள்; அந்த நெருப்பால் எரிக்கப்பட்டு மனம் மிகவும் வேதனைப்படுகிறேன். தேவர்களாலும் பொறுக்க முடியாத தேஜஸைப் பெருநதியும் எப்படித் தாங்குவாள்? இங்கே கவி தேஜஸின் அளவை வர்ணிக்கவில்லை; தாங்குபவளின் வேதனையைக் கொண்டே அதைக் குறிப்பிடுகிறார்.

பின்னர் எல்லாத் தேவர்களுக்கும் ஹவிஸைச் சுமப்பவனான அக்கினி கங்கையிடம் இவ்வாறு சொன்னான்: இமயத்தின் இந்தப் பக்கத்தில் இந்தக் கருவை வைத்துவிடு. அக்கினியின் சொல்லைக் கேட்டு, மிக்க தேஜஸ் உடைய கங்கை மிக ஒளிமிக்க அந்தக் கருவைத் தன் நீரோட்டங்களிலிருந்து வெளியேற்றினாள். பாவமற்றவனே, அவளிடமிருந்து வெளிப்பட்டது உருக்கிய ஜாம்பூநதப் பொன் போன்ற ஒளியுடைய பொன்னாகப் பூமியை அடைந்தது; ஒப்பற்ற ஒளியுடைய ஹிரண்யமாக (தங்கமாக) ஆனது. அதே தேஜஸின் கூர்மையால் செம்பும் கருப்பு இரும்பும் தோன்றின. இங்கே வரிசையைக் கவனிக்க வேண்டும் — பொன்னும் தங்கமும் தேஜஸின் ஒளியின் பலன்; செம்பும் கருப்பு இரும்பும் அதன் கூர்மையின் பலன்; இவ்வாறு குணங்களின் ஏற்றத்தாழ்வும் குறிப்பிடப்படுகிறது. ‘பாவமற்றவனே’ என்ற விளியால் கவி கேட்பவனான ராமனின் தூய்மையையும் நினைவூட்டுகிறார். இவ்வாறு தேவியால் தாங்கப்படாதது பூமியால் தாங்கப்பட்டது; கருவின் தேஜஸ் பூமியில் உலோக வடிவில் மாறியது — இதுவே மண்ணின் உள்ளடக்கத்தைப் புராணங்கள் வர்ணிக்கும் முறை.

அந்தக் கருவின் அழுக்காக இருந்தது அங்கே வெள்ளீயமும் ஈயமும் ஆனது; இவை அனைத்தும் பூமியை அடைந்து பலவகை உலோக வடிவில் பெருகின. அழுக்கிலிருந்தும் பயனுள்ள ஒன்று பிறக்கிறது; இவ்வாறு அந்தத் தேஜஸில் எதுவும் வீணாகவில்லை. கரு வைக்கப்பட்ட மாத்திரத்தில், அதன் ஒளிகளால் நிறமூட்டப்பட்டு, மலையோடு இணைந்த காடு முழுவதும் பொன்மயமானது. ராகவா, அன்றுமுதல் அக்கினிக்கு நிகரான ஒளியுடைய பொன் ‘ஜாதரூபம்’ என்று புகழ்பெற்றது — ஏனெனில் அந்த நேரத்தில் பிறந்த குமாரனின் உருவத்தையே அது கொண்டிருக்கிறது. மனிதருள் புலியே, அங்கே புல், மரம், கொடி, புதர் எல்லாம் பொன்னாகவே இருக்கின்றன. மலையோடு இணைந்த காடு பொன்மயமானது என்ற காட்சியை வர்ணிக்கும் கவி, சொல்லாலேயே பொன்னின் ஒளியைக் கேட்பவர் மனத்தில் பதிக்கிறார். இவ்வாறு உலகில் புகழ்பெற்ற ஒரு பெயரின் மூலம் கதையிலேயே காட்டப்படுகிறது.

பின்னர் பிறந்த அந்தக் குமாரனுக்குப் பாலூட்டுவதற்காக, இந்திரனோடும் மருத்கணங்களோடும் கூடிய தேவர்கள் அவனைக் கிருத்திகைகளோடு சேர்த்துவைத்தனர். அந்தக் கிருத்திகைகள் ஓர் உத்தமமான உடன்பாட்டைச் செய்து — ‘இவன் நம் அனைவருக்கும் மகன்’ என்று தீர்மானித்து — பிறந்தவுடனேயே அவனுக்குப் பாலூட்டினர். ‘சமயம்’ என்றால் ஒருவருக்கொருவர் உடன்பாடு; ஒருத்தி மட்டும் தாய்மையை எடுத்துக்கொள்ளவில்லை, எல்லாருமே சமமாக ஏற்கிறார்கள். கிருத்திகைகள் ஆறு நட்சத்திர தேவதைகள்; அவர்கள் வானில் இருந்தும் பூமியில் குழந்தையைப் பேணுகிறார்கள் — இவ்வாறு வானும் பூமியும் கதையில் ஒன்று சேர்கின்றன. பாலூட்டுதல் வெறும் உணவளிப்பது அல்ல, தாய்மையை ஏற்பதும் ஆகும். பின்னர் தேவர்கள் அனைவரும் சொன்னார்கள்: இவன் கிருத்திகைகளின் மகன்; ஆகவே ‘கார்த்திகேயன்’ என்ற பெயரால் மூவுலகிலும் புகழ்பெறுவான்; இதில் ஐயமில்லை. தாய்மார்களாலேயே பெயர் கொடுக்கப்பட்டது என்பது சிறப்பு.

அவர்களுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, கிருத்திகைகள், கரு வெளிப்படும்போது நழுவி விழுந்த, மேலான அழகால் நெருப்புப் போல ஒளிரும் அந்தக் குழந்தையை நீராட்டினர். கரு வெளிப்படும்போது அவன் ‘ஸ்கன்னன்’ — கருப்பெருக்கின்போது நழுவி விழுந்தவன் — ஆனதால், தேவர்கள் நெருப்புக்கு நிகரான அந்தப் பெருந்தோளனான கார்த்திகேயனை ‘ஸ்கந்தன்’ என்று அழைத்தனர். ‘ஸ்கந்த்’ என்ற வினைவேர் செல்லுதல், பெருகுதல், நழுவுதல் என்ற பொருள்களுடையது; அதிலிருந்தே இந்தப் பெயர் பிறந்தது. பின்னர் கிருத்திகைகளிடம் ஒப்பற்ற பால் சுரந்தது; அவன் ஆறு பேருடைய முலைப்பாலையும் ஒரே நேரத்தில் பருகுவதற்காக ஆறு முகங்களுடையவனாகி அந்தப் பாலை ஏற்றான் — அதனாலேயே அவன் ஷண்முகன் (ஆறுமுகன்) என்று புகழ்பெற்றான். ஆறுமுகமும் விகாரம் அல்ல, தாய்மார்களுக்குச் செய்த மரியாதையே — எவரும் புறக்கணிக்கப்படவில்லை. இதே சர்க்கத்தில் குழந்தைக்கு மூன்று பெயர்கள் கொடுக்கப்பட்டன — குமாரன், கார்த்திகேயன், ஸ்கந்தன்; ஒவ்வொன்றின் விளக்கமும் கதையிலேயே பொதிந்திருக்கிறது.

ஒரே நாளில் பாலைப் பருகிய, மென்மையான உடலுடைய அந்தப் பிரபு தன் வீரியத்தாலேயே தைத்தியர்களின் படைக் கூட்டங்களை வென்றான். பின்னர் அக்கினியை முன்னிட்ட அமரர்கள் அனைவரும் ஒன்றுகூடி, பேரொளியுடைய அவனைத் தேவர்படைத் தலைவனாக அபிஷேகம் செய்தனர். இவ்வாறு எந்த நோக்கத்துக்காகத் தேவர்கள் பாட்டனாரை அணுகினார்களோ அது நிறைவேறியது; சாபமும் மீறப்படாமலேயே நிற்கிறது. மேலும் கவனிக்க வேண்டியது — அபிஷேகத்துக்கு முன்பே அவன் வென்றுவிட்டான்; பதவி வீரத்தைப் பின்தொடர்கிறது, அதற்குக் காரணமல்ல. ஒரே நாளில் பிறப்பு, ஒரே நாளில் வெற்றி — தேவகாரியத்தின் அவசரம் இவ்வாறு குறிப்பிடப்படுகிறது.

விசுவாமித்திரர் நிறைவு செய்கிறார்: ராமா, கங்கையைப் பற்றிய இந்த விரிவான கதையையும், பேறும் புண்ணியமும் தரும் குமார சம்பவத்தையும் நான் உனக்குச் சொன்னேன். காகுத்ஸ்தா, இப்பூமியில் கார்த்திகேயனிடம் பக்தி கொண்ட மனிதன் நீண்ட ஆயுளோடும் மக்களோடும் பேரக்குழந்தைகளோடும் கூடி, ஸ்கந்தனின் உலகை அடைவான். இவ்வாறு கதையின் முடிவில் பலச்ருதி (கேட்பதன் பலன்) சொல்லப்படுகிறது; கதை வெறும் நிகழ்வுக் குறிப்பு அல்ல, கேட்பவனுக்கு நன்மை தரும் சாதனமும் ஆகும். இதனால் கங்கையின் கதை நிறைவுபெற்றது; அடுத்து விசுவாமித்திரர் சகரனின் வம்சத்தைச் சொல்வார். இவ்வாறு கதையின் தொடக்கமும் முடிவும் ராமனின் அறியும் ஆவலாலேயே வழிநடத்தப்படுகின்றன.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಉಮೆಯ ಶಾಪವನ್ನು ಹೇಳಲಾಯಿತು; ಈಗ ಅದರ ಫಲವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಇದೇ ಕಥೆಯ ಗತಿ. ಮಹಾದೇವನು ಉಮೆಯೊಡನೆ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡ, ಇಂದ್ರನ ಸಹಿತ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಸೇನಾಪತಿಯನ್ನು ಬಯಸಿ ಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದರು. ಅಸುರರಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ದೇವಸೇನೆ ನಾಯಕನಿಲ್ಲದೆ ನಿಷ್ಫಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಪೂಜ್ಯ ಪಿತಾಮಹನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ರಾಮನನ್ನು ‘ಸುರಾರಾಮ’ (ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಆನಂದ ತರುವವನೇ) ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ — ತಾನೇ ದೇವತೆಗಳ ಆನಂದವಾಗಿರುವವನಿಗೇ ದೇವತೆಗಳ ಆರ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ದೇವತೆಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಪೂಜ್ಯನೇ, ಹಿಂದೆ ನಮಗೆ ಸೇನಾಪತಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ಮಹೇಶ್ವರನೇ ಈಗ ಪರಮ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಕೈಗೊಂಡು ಉಮೆಯೊಡನೆ ತಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿರುವಾಗ ತೇಜಸ್ಸು ಹೊರಬರುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವಕಾರ್ಯ ಸ್ತಬ್ಧವಾಗಿಯೇ ನಿಂತಿದೆ. ವಿಧಾನಜ್ಞನೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಲೋಕಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಏನು ಮಾಡಬೇಕೋ ಅದನ್ನು ನೀನೇ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸು; ನೀನೇ ನಮಗೆ ಪರಮ ಗತಿ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ದೇವತೆಗಳು ಶಿವನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ವಿಧಾತನ ವಿಧಾನವನ್ನೇ ಯಾಚಿಸುತ್ತಾರೆ.

ದೇವತೆಗಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸರ್ವಲೋಕ ಪಿತಾಮಹನು ಮಧುರವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ಪರ್ವತಪುತ್ರಿ ಉಮೆ ಏನು ಹೇಳಿದಳೋ ಅದನ್ನು ಬದಲಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ನಿಮ್ಮ ಪತ್ನಿಯರಲ್ಲಿ ನಿಮಗೆ ಸಂತಾನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವಳ ಮಾತು ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಸತ್ಯವೇ ಆಗುವುದು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಮನನ ಮಾಡಬೇಕಾದುದು — ಬ್ರಹ್ಮನು ಶಾಪವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದನ್ನು ಹಗುರಗೊಳಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಶಾಪವನ್ನು ಇದ್ದಂತೆಯೇ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಬೇರೊಂದು ದಾರಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ವಿಧಾತನ ಪ್ರಜ್ಞೆ — ನಿಯಮವನ್ನು ಮುರಿಯದೆ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿ.

ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇಲ್ಲಿ ಈ ಆಕಾಶಗಂಗೆ ಇದ್ದಾಳೆ; ಅವಳಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯು ದೇವತೆಗಳ ಸೇನಾಪತಿಯಾದ, ಶತ್ರುದಮನನಾದ ಪುತ್ರನನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವನು. ಗಂಗೆ ಪರ್ವತರಾಜ ಹಿಮವಂತನ ಹಿರಿಯ ಮಗಳು, ಉಮೆಯ ಅಕ್ಕ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ಆ ಮಗನನ್ನು ತನ್ನ ಮಗನಂತೆ ಮನ್ನಿಸುವಳು, ಅದು ಉಮೆಗೂ ಬಹಳ ಸಮ್ಮತವಾಗುವುದು; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಶಾಪ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯಾಗದೆ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ — ಏಕೆಂದರೆ ಗಂಗೆ ದೇವಪತ್ನಿಯಲ್ಲ, ಸಹೋದರಿ; ಮಗನು ಉಮೆಯ ಕುಲದಲ್ಲಿಯೇ ಹುಟ್ಟಿದವನೆಂದು ಎಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಗಂಗೆ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಪಾತ್ರವಾಗಲು ಅರ್ಹಳು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳು ತಾನೇ ಶುದ್ಧಳು, ಪ್ರವಾಹರೂಪಳು; ಸ್ಥಿರವಾದ ಪಾತ್ರ ಅಂತಹ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದು. ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೃತಾರ್ಥರಾದ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಪಿತಾಮಹನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರು. ‘ಕೃತಾರ್ಥಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಾರ್ಯ ಇನ್ನೂ ನೆರವೇರಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಉಪಾಯ ಕಾಣಿಸಿದುದರಿಂದಲೇ ದೇವತೆಗಳು ನಿಶ್ಚಿಂತರಾದರು.

ಆಮೇಲೆ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಖನಿಜಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕೈಲಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಪುತ್ರನಿಗಾಗಿ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಿದರು. ಅವರು ಹೇಳಿದರು — ದೇವ ಹುತಾಶನನೇ, ಈ ದೇವಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೀನು ನೆರವೇರಿಸು; ಪರ್ವತಪುತ್ರಿಯಾದ ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ರುದ್ರನ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಬಿಡು. ಅಗ್ನಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮಾತು ಕೊಟ್ಟು, ಗಂಗೆಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಹೇಳಿದನು — ದೇವಿ, ಈ ಗರ್ಭವನ್ನು ಧರಿಸು; ಇದು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದು. ಇಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ ದೂತನಂತೆಯೂ ವಾಹಕನಂತೆಯೂ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅವನೇ ಸಮರ್ಥ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ತಾನೇ ತೇಜೋಮಯ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ದೇವತೆಗಳು ಅವನನ್ನೇ ನಿಯೋಜಿಸಿದರು. ಕೈಲಾಸವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಶಿವನ ನಿವಾಸವೆಂದಲ್ಲ, ಖನಿಜಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಪರ್ವತ ಎಂದು ವಿಶೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮುಂದಿನ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಭೂಗರ್ಭದ ಖನಿಜಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮೊದಲೇ ‘ಧಾತು’ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳುವವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಗಂಗೆ ದಿವ್ಯರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದಳು; ಅವಳ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಅಗ್ನಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗೂ ಚದುರಿಹೋದನು. ಮೊದಲು ಅವಳು ತನ್ನನ್ನು ಯೋಗ್ಯ ಪಾತ್ರವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ; ಆದರೂ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಪ್ರಮಾಣ ಅವಳ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೂ ಮೀರುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿ ಚದುರಿಹೋದುದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ತಾನೇ ತೇಜೋಮಯನಾದವನೂ ಅವಳ ಮಹಿಮೆಯಿಂದ ಚದುರಿದನು; ಹೀಗೆ ಇಬ್ಬರ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆಮೇಲೆ ಅಗ್ನಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಆ ದೇವಿಯನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸಿದನು, ಗಂಗೆಯ ಎಲ್ಲ ಪ್ರವಾಹಗಳೂ ತುಂಬಿಹೋದವು. ‘ಸರ್ವಸ್ರೋತಾಂಸಿ’ (ಎಲ್ಲ ಪ್ರವಾಹಗಳೂ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ನದಿಯ ಸಮಗ್ರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಒಂದೆಡೆಯಲ್ಲ, ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಆ ತೇಜಸ್ಸು ವ್ಯಾಪಿಸಿತು. ಆಮೇಲೆ ಗಂಗೆ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಮುಂದಾಳಾದ ಆ ಅಗ್ನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ದೇವ, ನೀನು ಎತ್ತಿತಂದ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸಲು ನಾನು ಅಶಕ್ತಳು; ಆ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಸುಡಲ್ಪಡುತ್ತಾ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ವ್ಯಥೆಪಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ದೇವತೆಗಳೇ ಸಹಿಸಲಾಗದ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಮಹಾನದಿಯಾದರೂ ಹೇಗೆ ಧರಿಸಬಲ್ಲಳು? ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಧರಿಸುವವಳ ವ್ಯಥೆಯಿಂದಲೇ ಅದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಆಮೇಲೆ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಒಯ್ಯುವ ಅಗ್ನಿ ಗಂಗೆಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ಹಿಮವಂತನ ಈ ಪಾರ್ಶ್ವದಲ್ಲಿ ಈ ಗರ್ಭವನ್ನು ಇರಿಸು. ಅಗ್ನಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿನಿ ಗಂಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಆ ಗರ್ಭವನ್ನು ತನ್ನ ಪ್ರವಾಹಗಳಿಂದ ಹೊರಹಾಕಿದಳು. ಅನಘನೇ, ಅವಳಿಂದ ಹೊರಬಂದುದು ಕಾಯಿಸಿದ ಜಾಂಬೂನದ ಚಿನ್ನದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಕಾಂಚನವಾಗಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೇರಿತು; ಅಸದೃಶ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಹಿರಣ್ಯವಾಯಿತು. ಅದೇ ತೇಜಸ್ಸಿನ ತೀಕ್ಷ್ಣತೆಯಿಂದ ತಾಮ್ರವೂ ಕಪ್ಪು ಕಬ್ಬಿಣವೂ ಹುಟ್ಟಿದವು. ಇಲ್ಲಿನ ಕ್ರಮವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಕಾಂಚನ ಮತ್ತು ಹಿರಣ್ಯ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಕಾಂತಿಯ ಫಲ, ತಾಮ್ರ ಮತ್ತು ಕಪ್ಪು ಕಬ್ಬಿಣ ಅದರ ತೀಕ್ಷ್ಣತೆಯ ಫಲ; ಹೀಗೆ ಗುಣಗಳ ತಾರತಮ್ಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಅನಘ’ (ಪಾಪರಹಿತನೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಕವಿ ಕೇಳುವವನಾದ ರಾಮನ ನಿರ್ಮಲತೆಯನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ದೇವಿ ಧರಿಸಲಾಗದುದನ್ನು ಭೂಮಿ ಧರಿಸಿತು; ಗರ್ಭದ ತೇಜಸ್ಸು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಖನಿಜರೂಪದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು — ಇದು ಪುರಾಣಗಳ ಭೂಗರ್ಭವರ್ಣನೆಯ ಬಗೆ.

ಆ ಗರ್ಭದ ಮಲ ಏನಿತ್ತೋ ಅದು ಅಲ್ಲಿ ತವರ ಮತ್ತು ಸೀಸವಾಯಿತು; ಇವೆಲ್ಲವೂ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೇರಿ ನಾನಾ ಖನಿಜರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದವು. ಮಲದಿಂದಲೂ ಉಪಯುಕ್ತವಾದುದೇನೋ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆ ಆ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಯಾವ ಭಾಗವೂ ನಿಷ್ಫಲವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಗರ್ಭವನ್ನು ಇರಿಸಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಅದರ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ರಂಜಿತವಾದ, ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಇಡೀ ವನ ಚಿನ್ನದ್ದಾಯಿತು. ರಾಘವ, ಅಂದಿನಿಂದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಸುವರ್ಣ ‘ಜಾತರೂಪ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು — ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಕುಮಾರನ ರೂಪವನ್ನೇ ಧರಿಸಿದೆ. ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ಅಲ್ಲಿ ಹುಲ್ಲು, ಮರ, ಬಳ್ಳಿ, ಪೊದೆ ಎಲ್ಲವೂ ಚಿನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ. ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡ ವನ ಚಿನ್ನವಾಯಿತು ಎಂಬ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ಕವಿ ಶಬ್ದದಿಂದಲೇ ಸುವರ್ಣದ ಕಾಂತಿಯನ್ನು ಕೇಳುವವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಹೆಸರಿನ ಮೂಲವನ್ನು ಕಥೆಯಲ್ಲಿಯೇ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಆಮೇಲೆ ಜನಿಸಿದ ಆ ಕುಮಾರನಿಗೆ ಹಾಲುಣಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಂದ್ರನ ಸಹಿತ ಮರುದ್ಗಣಗಳೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳು ಕೃತ್ತಿಕೆಯರನ್ನು ನೇಮಿಸಿದರು. ಆ ಕೃತ್ತಿಕೆಯರು ಉತ್ತಮವಾದ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡು — ‘ಇವನು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಮಗ’ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ — ಹುಟ್ಟಿದ ಕೂಡಲೇ ಅವನಿಗೆ ಹಾಲುಣಿಸಿದರು. ‘ಸಮಯ’ ಎಂದರೆ ಪರಸ್ಪರ ಸಮ್ಮತಿ; ಯಾರೊಬ್ಬಳೂ ಮಾತೃತ್ವವನ್ನು ತಾನೊಬ್ಬಳೇ ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲರೂ ಸಮನಾಗಿ ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಕೃತ್ತಿಕೆಯರು ಆರು ಮಂದಿ ನಕ್ಷತ್ರದೇವತೆಯರು; ಆಕಾಶದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಅವರು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮಗುವನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ — ಹೀಗೆ ಆಕಾಶ-ಭೂಮಿಗಳು ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗುತ್ತವೆ. ಹಾಲುಣಿಸುವುದು ಕೇವಲ ಆಹಾರದಾನವಲ್ಲ, ಮಾತೃತ್ವದ ಸ್ವೀಕಾರ. ಆಮೇಲೆ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಹೇಳಿದರು — ಇವನು ಕೃತ್ತಿಕೆಯರ ಮಗ, ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಕಾರ್ತಿಕೇಯ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗುವನು; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ತಾಯಂದಿರಿಂದಲೇ ಹೆಸರು ಬಂದಿತು ಎಂಬುದು ವಿಶೇಷ.

ಅವರ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೃತ್ತಿಕೆಯರು, ಗರ್ಭಸ್ರಾವದಲ್ಲಿ ಜಾರಿಬಿದ್ದ, ಪರಮ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಬಾಲಕನಿಗೆ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿಸಿದರು. ಅವನು ಗರ್ಭಸ್ರಾವದಲ್ಲಿ ಸ್ಕನ್ನನಾದುದರಿಂದ — ಗರ್ಭಸ್ರಾವದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಜಾರಿ ಬಿದ್ದುದರಿಂದ — ದೇವತೆಗಳು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಆ ಕಾರ್ತಿಕೇಯನನ್ನು ‘ಸ್ಕಂದ’ ಎಂದು ಕರೆದರು. ‘ಸ್ಕಂದ್’ ಧಾತುವಿಗೆ ಚಲಿಸು, ಸ್ರವಿಸು, ಜಾರು ಎಂಬ ಅರ್ಥಗಳು; ಅದರಿಂದಲೇ ಈ ಹೆಸರು ಹುಟ್ಟಿತು. ಆಮೇಲೆ ಕೃತ್ತಿಕೆಯರಲ್ಲಿ ಅನುತ್ತಮವಾದ ಹಾಲು ಉಕ್ಕಿತು; ಅವನು ಆರು ಮಂದಿಯ ಸ್ತನ್ಯವನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕುಡಿಯಲು ಆರು ಮುಖಗಳುಳ್ಳವನಾಗಿ ಸ್ತನ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು — ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಷಣ್ಮುಖನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದನು. ಆರು ಮುಖಗಳಿರುವುದೂ ವಿಕಾರವಲ್ಲ, ತಾಯಂದಿರಿಗೆ ತೋರಿದ ಸಮಾದರ — ಯಾರೊಬ್ಬಳೂ ಉಪೇಕ್ಷಿತಳಾಗಲಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬಾಲಕನಿಗೆ ಮೂರು ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ — ಕುಮಾರ, ಕಾರ್ತಿಕೇಯ, ಸ್ಕಂದ; ಪ್ರತಿಯೊಂದರ ನಿರ್ವಚನವೂ ಕಥೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಅಡಗಿದೆ.

ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ಹಾಲನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಸುಕುಮಾರ ದೇಹವುಳ್ಳ ಆ ಪ್ರಭು ತನ್ನದೇ ವೀರ್ಯದಿಂದ ದೈತ್ಯಸೈನ್ಯಗಳ ಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದನು. ಆಮೇಲೆ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡ ಎಲ್ಲ ಅಮರರೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ಮಹಾಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಅವನನ್ನು ದೇವಸೇನಾಗಣಗಳ ಅಧಿಪತಿಯಾಗಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸಿದರು. ಹೀಗೆ ಯಾವ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ದೇವತೆಗಳು ಪಿತಾಮಹನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದರೋ ಅದು ಸಿದ್ಧಿಸಿತು; ಶಾಪವೂ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯಾಗದೆ ಉಳಿಯಿತು. ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಅವನು ಗೆದ್ದನು; ಪದವಿ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಲ್ಲ. ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ಜನನ, ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ವಿಜಯ — ದೇವಕಾರ್ಯದ ತ್ವರೆ ಹೀಗೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾರೆ — ರಾಮ, ಗಂಗೆಯ ಈ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನೂ ಧನ್ಯವೂ ಪುಣ್ಯವೂ ಆದ ಕುಮಾರಸಂಭವವನ್ನೂ ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ತಿಕೇಯನಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ಆಯುಷ್ಮಂತನಾಗಿ, ಪುತ್ರ-ಪೌತ್ರರಿಂದ ಕೂಡಿ, ಸ್ಕಂದನ ಸಾಲೋಕ್ಯವನ್ನು (ಅವನ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾಸವನ್ನು) ಪಡೆಯುವನು. ಹೀಗೆ ಕಥೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಕಥೆ ಕೇವಲ ವೃತ್ತಾಂತವಲ್ಲ, ಕೇಳುವವನ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕೆ ಸಾಧನವೂ ಹೌದು. ಇದರಿಂದ ಗಂಗೋಪಾಖ್ಯಾನ ಮುಗಿಯಿತು; ಮುಂದೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಸಗರನ ವಂಶವನ್ನು ಹೇಳುವರು. ಹೀಗೆ ಕಥೆಯ ಉಪಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಉಪಸಂಹಾರ ಎರಡೂ ರಾಮನ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯಿಂದಲೇ ನಿಯಂತ್ರಿತವಾಗಿವೆ.

മുൻസർഗത്തിൽ ഉമയുടെ ശാപം പറഞ്ഞു; ഇപ്പോൾ അതിന്റെ ഫലം വർണിക്കുന്നു — ഇതാണ് കഥയുടെ ഗതി. മഹാദേവൻ ഉമയോടൊപ്പം തപസ്സു ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കെ, അഗ്നിയെ മുൻനിർത്തി ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവന്മാരെല്ലാം ഒരു സേനാപതിയെ ആഗ്രഹിച്ച് പിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവിനെ സമീപിച്ചു. അസുരന്മാരാൽ പീഡിതമായ ദേവസേന നായകനില്ലാതെ നിഷ്ഫലമാണ്; അതിനാൽ അവരെല്ലാം ഭഗവാനായ പിതാമഹനെ നമസ്കരിച്ച് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു. വിശ്വാമിത്രൻ രാമനെ ‘സുരാരാമ’ എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു — സ്വയം ദേവന്മാരുടെ ആനന്ദമായവനോടുതന്നെയാണ് ദേവന്മാരുടെ ആർത്തി പറയുന്നത്.

ദേവന്മാർ പറയുന്നു: ഭഗവാനേ, പണ്ട് ഞങ്ങൾക്കു സേനാപതിയെ നൽകിയ മഹേശ്വരൻതന്നെ ഇപ്പോൾ പരമമായ തപസ്സു കൈക്കൊണ്ട് ഉമയോടൊപ്പം തപസ്സു ചെയ്യുന്നു. ആ തപസ്സിൽ മുഴുകിയിരിക്കെ തേജസ്സിന്റെ പുറപ്പാട് സാധ്യമല്ല; അതിനാൽ ദേവകാര്യം നിശ്ചലമായി നിൽക്കുന്നു. വിധാനമറിയുന്നവനേ, അതിനാൽ ഇനി ലോകങ്ങളുടെ ഹിതം കാംക്ഷിച്ച് ചെയ്യേണ്ടത് അങ്ങുതന്നെ വിധിച്ചാലും; അങ്ങാണല്ലോ ഞങ്ങളുടെ പരമഗതി. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — ദേവന്മാർ ശിവനോടു വീണ്ടും പ്രാർഥിക്കുന്നില്ല, വിധാതാവിന്റെ വിധാനമാണ് യാചിക്കുന്നത്.

ദേവന്മാരുടെ വാക്കു കേട്ട് സർവലോകപിതാമഹൻ മധുരവാക്കുകളാൽ ദേവന്മാരെ സാന്ത്വനിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: പർവതപുത്രിയായ ഉമ പറഞ്ഞത് മറിച്ചാക്കാൻ കഴിയില്ല; നിങ്ങളുടെ സ്വന്തം പത്നിമാരിൽ നിങ്ങൾക്കു സന്താനങ്ങൾ ഉണ്ടാവുകയില്ല. അവളുടെ വചനം തടസ്സമില്ലാതെ സത്യമായിത്തീരും; ഇതിൽ സംശയമില്ല. ഇവിടെ ചിന്തിക്കേണ്ടത് — ബ്രഹ്മാവ് ശാപം നീക്കുന്നില്ല, ലഘൂകരിക്കുന്നുമില്ല; ശാപത്തെ അതുപോലെ സ്വീകരിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ മറ്റൊരു വഴി കാണിക്കുന്നു. ഇതാണ് വിധാതാവിന്റെ പ്രജ്ഞ — നിയമം ലംഘിക്കാതെ കാര്യസിദ്ധി.

ബ്രഹ്മാവ് പറയുന്നു: ഇതാ ആകാശഗംഗ; അവളിൽ അഗ്നി ദേവന്മാരുടെ സേനാപതിയും ശത്രുനാശകനുമായ ഒരു പുത്രനെ ജനിപ്പിക്കും. ഗംഗ പർവതരാജനായ ഹിമവാന്റെ മൂത്ത പുത്രിയും ഉമയുടെ സഹോദരിയുമാണ്; അതിനാൽ അവൾ ആ പുത്രനെ സ്വന്തം പുത്രനെപ്പോലെ മാനിക്കും; അത് ഉമയ്ക്കും ഏറെ സമ്മതമാകും; ഇതിൽ സംശയമില്ല. ഇങ്ങനെ ശാപം ലംഘിക്കപ്പെടാതെ നിലനിൽക്കുന്നു — കാരണം ഗംഗ ദേവപത്നിയല്ല, സഹോദരിയാണ്; പുത്രൻ ഉമയുടെതന്നെ കുലത്തിൽ ജനിച്ചവനായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ഗംഗ തേജസ്സിന്റെ പാത്രമാകാൻ യോഗ്യയാണ്, കാരണം അവൾ സ്വയം ശുദ്ധയും പ്രവാഹരൂപിണിയുമാണ്; നിശ്ചലമായ ഒരു പാത്രം അത്തരം തേജസ്സു സഹിക്കുകയില്ല. ആ വാക്കു കേട്ട് കൃതാർഥരായ ദേവന്മാരെല്ലാം പിതാമഹനെ നമസ്കരിച്ചു പൂജിച്ചു. ‘കൃതാർഥരായ’ എന്ന പദത്താൽ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — കാര്യം ഇനിയും നടന്നിട്ടില്ലെങ്കിലും ഉപായം കണ്ടതോടെത്തന്നെ ദേവന്മാർ നിശ്ചിന്തരായി.

പിന്നെ എല്ലാ ദേവതകളും ധാതുക്കളാൽ അലങ്കൃതമായ ശ്രേഷ്ഠമായ കൈലാസത്തിലെത്തി പുത്രലാഭത്തിനായി അഗ്നിയെ നിയോഗിച്ചു. അവർ പറഞ്ഞു: അഗ്നിദേവാ, ഈ ദേവകാര്യം നീ നിർവഹിക്കുക; രുദ്രന്റെ ആ മഹാതേജസ്സ് പർവതപുത്രിയായ ഗംഗയിൽ നിക്ഷേപിക്കുക. അഗ്നി ദേവതകളോടു വാഗ്ദാനം ചെയ്ത് ഗംഗയെ സമീപിച്ചു പറഞ്ഞു: ദേവീ, ഈ ഗർഭം ധരിക്കുക; ഇതു ദേവന്മാർക്കു പ്രിയമാണ്. ഇവിടെ അഗ്നി ഒരു ദൂതനെപ്പോലെയും വാഹകനെപ്പോലെയും കാണപ്പെടുന്നു — മറ്റൊരാളുടെ തേജസ്സു ധരിക്കാൻ അവനാണ് സമർഥൻ, കാരണം അവൻ സ്വയം തേജോമയനാണ്; അതുകൊണ്ടാണ് ദേവന്മാർ അവനെത്തന്നെ നിയോഗിച്ചത്. കൈലാസം ഇവിടെ ശിവന്റെ വാസസ്ഥാനം മാത്രമല്ല, ധാതുക്കളാൽ അലങ്കൃതമായ പർവതം എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അടുത്ത സന്ദർഭത്തിൽ ഭൂഗർഭധാതുക്കളുടെ ഉത്പത്തി വർണിക്കുന്നു; അതിനാൽ മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ ‘ധാതു’ എന്ന ശബ്ദം കേൾക്കുന്നവന്റെ മനസ്സിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു.

ഈ വാക്കു കേട്ട് ഗംഗ ദിവ്യരൂപം ധരിച്ചു; അവളുടെ മഹിമ കണ്ട് അഗ്നി എല്ലാ ഭാഗത്തേക്കും ചിതറി. ആദ്യം അവൾ തന്നെത്തന്നെ യോഗ്യമായ പാത്രമാക്കുന്നു; എന്നിട്ടും തേജസ്സിന്റെ അളവ് അവളുടെ സാമർഥ്യത്തെയും കവിയുന്നു. അഗ്നിയുടെ ചിതറലും ശ്രദ്ധിക്കണം — സ്വയം തേജോമയനായവനും അവളുടെ മഹിമയാൽ ചിതറിപ്പോയി; ഇങ്ങനെ രണ്ടുപേരുടെയും മാഹാത്മ്യം ഒരേസമയം വർണിക്കപ്പെടുന്നു. പിന്നെ അഗ്നി എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും ആ ദേവിയെ അഭിഷേചിച്ചു; ഗംഗയുടെ എല്ലാ പ്രവാഹങ്ങളും നിറഞ്ഞു. ‘സർവസ്രോതസ്സുകളും’ എന്ന വചനത്താൽ നദിയുടെ സമഗ്രത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഒരിടത്തല്ല, എല്ലായിടത്തും ആ തേജസ്സു വ്യാപിച്ചു. പിന്നെ ഗംഗ എല്ലാ ദേവന്മാരുടെയും മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന ആ അഗ്നിയോടു പറഞ്ഞു: ദേവാ, അങ്ങ് ഉയർത്തിയ തേജസ്സു ധരിക്കാൻ ഞാൻ അശക്തയാണ്; ആ അഗ്നിയാൽ ദഹിക്കപ്പെട്ട് എന്റെ ചിത്തം അത്യന്തം വ്യഥിതമാണ്. ദേവന്മാർക്കുപോലും സഹിക്കാനാവാത്ത തേജസ്സ് മഹാനദി എങ്ങനെ ധരിക്കും? ഇവിടെ കവി തേജസ്സിന്റെ അളവു വർണിക്കുന്നില്ല, ധരിക്കുന്നവളുടെ വ്യഥയിലൂടെ അതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

പിന്നെ എല്ലാ ദേവന്മാർക്കുമുള്ള ഹവിസ്സു വഹിക്കുന്ന അഗ്നി ഗംഗയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ഹിമവാന്റെ ഈ പാർശ്വത്തിൽ ഈ ഗർഭം നിക്ഷേപിക്കപ്പെടട്ടെ. അഗ്നിയുടെ വാക്കു കേട്ട് മഹാതേജസ്വിനിയായ ഗംഗ അതിപ്രകാശമുള്ള ആ ഗർഭത്തെ തന്റെ പ്രവാഹങ്ങളിൽനിന്നു പുറത്തുവിട്ടു. അനഘാ, അവളിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടത്, ഉരുക്കിയ ജാംബൂനദംപോലെ പ്രഭയുള്ളത്, ഭൂമിയിലെത്തി സ്വർണമായി; അതുല്യപ്രഭയുള്ള ഹിരണ്യമായി. ആ തേജസ്സിന്റെതന്നെ തീക്ഷ്ണതയാൽ ചെമ്പും കറുത്ത ഇരുമ്പും ഉണ്ടായി. ഇവിടെ ക്രമം ശ്രദ്ധിക്കണം — സ്വർണവും ഹിരണ്യവും തേജസ്സിന്റെ കാന്തിയുടെ ഫലം, ചെമ്പും ഇരുമ്പും അതിന്റെ തീക്ഷ്ണതയുടേത്; ഇങ്ങനെ ഗുണങ്ങളുടെ ഏറ്റക്കുറച്ചിലും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘അനഘ’ എന്ന സംബോധനയാൽ കവി കേൾക്കുന്നവനായ രാമന്റെ നിർമലതയും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ദേവി ധരിക്കാത്തത് ഭൂമി ധരിച്ചു; ഗർഭത്തിന്റെ തേജസ്സ് ഭൂമിയിൽ ധാതുരൂപത്തിൽ പരിണമിച്ചു — ഇതാണ് പുരാണങ്ങളിലെ ഭൂഗർഭവർണനരീതി.

ആ ഗർഭത്തിന്റെ മാലിന്യം അവിടെ തകരവും ഈയവുമായി; ഇവയെല്ലാം ഭൂമിയിലെത്തി പലതരം ധാതുക്കളായി വളർന്നു. മാലിന്യത്തിൽനിന്നുപോലും ഉപയോഗമുള്ള എന്തോ ഉണ്ടാകുന്നു; ഇങ്ങനെ ആ തേജസ്സിൽ ഒന്നും നിഷ്ഫലമായില്ല. ഗർഭം നിക്ഷേപിച്ചമാത്രയിൽ തേജസ്സുകളാൽ നിറംപിടിച്ച, പർവതത്തോടു ചേർന്ന വനം മുഴുവൻ സ്വർണമയമായി. രാഘവാ, അന്നുമുതൽ അഗ്നിക്കു തുല്യം പ്രഭയുള്ള സ്വർണം ‘ജാതരൂപം’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായി — കാരണം അക്കാലത്തു ജനിച്ച കുമാരന്റെ രൂപംതന്നെയാണ് അതു ധരിക്കുന്നത്. പുരുഷവ്യാഘ്രാ, അവിടെ പുല്ലും മരവും വള്ളിയും കുറ്റിച്ചെടിയുമെല്ലാം സ്വർണമാകുന്നു. പർവതത്തോടു ചേർന്ന വനം സ്വർണമയമായി എന്ന ദൃശ്യം വർണിച്ചുകൊണ്ട് കവി ശബ്ദംകൊണ്ടുതന്നെ സ്വർണത്തിന്റെ ആഭ കേൾക്കുന്നവന്റെ മനസ്സിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ലോകപ്രസിദ്ധമായ ഒരു പേരിന്റെ മൂലം കഥയിൽത്തന്നെ കാണിക്കുന്നു.

പിന്നെ ജനിച്ച ആ കുമാരനു മുലപ്പാൽ നൽകുന്നതിനായി ഇന്ദ്രനോടും മരുദ്ഗണങ്ങളോടുംകൂടിയ ദേവന്മാർ അവനെ കൃത്തികമാരോടു ചേർത്തു. ആ കൃത്തികമാർ ഉത്തമമായ ഒരു സമയം (ഉടമ്പടി) ചെയ്ത് — ‘ഇവൻ നമ്മളെല്ലാവരുടെയും പുത്രനാണ്’ എന്നു നിശ്ചയിച്ച് — ജനിച്ചമാത്രനായ അവനു പാൽ നൽകി. സമയം എന്നാൽ പരസ്പരസമ്മതം; ഒരുവളും ഒറ്റയ്ക്കു മാതൃത്വം ഏറ്റെടുക്കുന്നില്ല, എല്ലാവരും തുല്യമായി ഏറ്റെടുക്കുന്നു. കൃത്തികമാർ ആറു നക്ഷത്രദേവതകളാണ്; ആകാശത്തു നിലകൊള്ളുന്നവരായിട്ടും അവർ ഭൂമിയിൽ ബാലനെ പോഷിപ്പിക്കുന്നു — ഇങ്ങനെ ആകാശവും ഭൂമിയും കഥയിൽ ഒന്നുചേരുന്നു. മുലയൂട്ടൽ ഭക്ഷണം നൽകൽ മാത്രമല്ല, മാതൃത്വത്തിന്റെ സ്വീകാരവുമാണ്. പിന്നെ എല്ലാ ദേവതകളും പറഞ്ഞു: ഇവൻ കൃത്തികമാരുടെ പുത്രനാണ്; അതിനാൽ ‘കാർത്തികേയൻ’ എന്ന പേരിൽ മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധനാകും; ഇതിൽ സംശയമില്ല. മാതാക്കളിലൂടെത്തന്നെയാണ് പേരു നൽകപ്പെട്ടത് എന്നതാണ് വിശേഷം.

അവരുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് കൃത്തികമാർ, ഗർഭസ്രാവത്തിൽ സ്ഖലിച്ചുവീണവനും പരമമായ ശോഭയാൽ അഗ്നിയെപ്പോലെ ജ്വലിക്കുന്നവനുമായ ആ ബാലനെ കുളിപ്പിച്ചു. അവൻ ഗർഭസ്രാവത്തിൽ സ്കന്നനായതിനാൽ — ഗർഭസ്രാവസമയത്ത് സ്ഖലിച്ചു വീണതിനാൽ — ദേവന്മാർ അഗ്നിതുല്യനും മഹാബാഹുവുമായ ആ കാർത്തികേയനെ ‘സ്കന്ദൻ’ എന്നു വിളിച്ചു. ‘സ്കന്ദ്’ എന്ന ധാതു ഗമനം, സ്രവണം, സ്ഖലനം എന്നീ അർഥങ്ങളിലാണ്; അതിൽനിന്നാണ് ഈ പേരു നിഷ്പന്നമായത്. പിന്നെ കൃത്തികമാർക്ക് ഉത്തമമായ പാൽ ചുരന്നു; ആറുപേരുടെയും മുലപ്പാൽ ഒരേസമയം കുടിക്കാൻ അവൻ ആറു മുഖങ്ങളുള്ളവനായി സ്തന്യം സ്വീകരിച്ചു — അതുകൊണ്ടാണ് അവൻ ഷണ്മുഖൻ എന്നു പ്രസിദ്ധനായത്. ആറു മുഖങ്ങൾ വികാരമല്ല, മാതാക്കളോടുള്ള സമാദരമാണ് — ഒരുവളും അവഗണിക്കപ്പെട്ടില്ല. ഈ സർഗത്തിൽത്തന്നെ ബാലന് മൂന്നു പേരുകൾ നൽകപ്പെട്ടു — കുമാരൻ, കാർത്തികേയൻ, സ്കന്ദൻ; ഓരോന്നിന്റെയും നിർവചനം കഥയിൽത്തന്നെ നിഹിതമാണ്.

ഒരൊറ്റ ദിവസംകൊണ്ടുതന്നെ പാൽ കുടിച്ച്, സുകുമാരശരീരനായ ആ വിഭു സ്വന്തം വീര്യത്താൽത്തന്നെ ദൈത്യസൈന്യഗണങ്ങളെ ജയിച്ചു. പിന്നെ അഗ്നിയെ മുൻനിർത്തി എല്ലാ അമരന്മാരും ഒത്തുചേർന്ന് മഹാതേജസ്വിയായ അവനെ ദേവസേനാഗണപതിയായി അഭിഷേകം ചെയ്തു. ഇങ്ങനെ ഏതു ലക്ഷ്യത്തിനായാണോ ദേവന്മാർ പിതാമഹനെ സമീപിച്ചത്, അതു സിദ്ധിച്ചു; ശാപവും ലംഘിക്കപ്പെടാതെ നിലനിൽക്കുന്നു. ശ്രദ്ധിക്കുക — അഭിഷേകത്തിനു മുമ്പുതന്നെ അവൻ ജയിച്ചു; പദവി പരാക്രമത്തെ പിന്തുടരുന്നതാണ്, അതിന്റെ കാരണമല്ല. ഒരു ദിവസം ജനനം, ഒരു ദിവസംതന്നെ വിജയം — ദേവകാര്യത്തിന്റെ തിടുക്കം ഇങ്ങനെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

വിശ്വാമിത്രൻ ഉപസംഹരിക്കുന്നു: രാമാ, ഗംഗയുടെ ഈ വിസ്താരവും ധന്യവും പുണ്യവുമായ കുമാരസംഭവവും ഞാൻ നിന്നോടു പറഞ്ഞു. കാകുത്സ്ഥാ, ഭൂമിയിൽ കാർത്തികേയനിൽ ഭക്തനായ മനുഷ്യൻ ആയുഷ്മാനും പുത്രപൗത്രന്മാരോടുകൂടിയവനുമായി സ്കന്ദന്റെ ലോകം പ്രാപിക്കും. ഇങ്ങനെ കഥയുടെ അവസാനം ഫലശ്രുതി പറയപ്പെട്ടു; കഥ വെറുമൊരു വൃത്താന്തമല്ല, കേൾക്കുന്നവന്റെ മംഗളത്തിനുള്ള സാധനവുമാണ്. ഇതോടെ ഗംഗോപാഖ്യാനം സമാപിച്ചു; ഇനി വിശ്വാമിത്രൻ സഗരന്റെ വംശം പറയും. ഇങ്ങനെ കഥയുടെ ആരംഭവും ഉപസംഹാരവും രാമന്റെ ജിജ്ഞാസയാൽത്തന്നെ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നു.

The previous sarga told of Umā's curse; now its outcome is described, and so the story moves on. While Mahādeva was practising austerity with Umā, all the gods, Indra among them and Agni at their head, went to the grandfather Brahmā, wanting a general for their army, for the gods' host, harried by the asuras, was useless without a leader. They bowed to the holy Grandfather and spoke. Viśvāmitra calls Rāma here "giver of rest to the gods", and it is fitting that the gods' distress should be told to the one who will himself bring them relief.

The gods said: "The lord who long ago was to give us our commander has taken up the highest austerity and is practising it with Umā." While he was absorbed in austerity his energy could not come forth, so the gods' work stood still. "You who know how all things are ordered, arrange whatever must be done next for the good of the worlds; you are our last refuge." Notice that the gods do not petition Śiva again; they ask the Creator for his ordering of things.

Hearing the gods, the Grandfather of all the worlds soothed them with gentle words and said: "What Umā, the mountain's daughter, has said cannot be undone: you will have no children by your own wives. Her word is unhindered and will come true; there is no doubt of it." This is worth pondering: Brahmā neither lifts the curse nor softens it. He accepts it exactly as it stands and then shows another way, which is the Creator's wisdom, accomplishing the work without breaking the rule.

Brahmā said: "But here is the Gaṅgā who flows in the sky, and in her Agni will beget for the gods a son, a general who will subdue their enemies. The Gaṅgā is the eldest daughter of Himavān, lord of mountains, and Umā's own sister; she will cherish that son as her own, and Umā will approve of it highly; there is no doubt of it." So the curse stands unbroken, since the Gaṅgā is not a god's wife but a sister, and the son is counted as born in Umā's own family. The Gaṅgā is fit to receive the energy because she is pure and ever flowing; a still vessel could not bear such power. Hearing this, all the gods felt their aim was achieved, bowed and honoured the Grandfather. The poet says they felt it achieved though the work was not yet done: once a way had been shown, they were at ease.

Then all the gods went to lofty Kailāsa, rich in ores, and charged Agni with begetting the son. "Lord Agni," they said, "take in hand this work of the gods: cast that great energy of Rudra into the Gaṅgā, the mountain's daughter." Agni promised the gods, went to the Gaṅgā and said: "Goddess, bear this child; it is what the gods desire." Agni appears here as both messenger and bearer: being made of fire himself, he alone could carry another's fiery energy, which is why the gods chose him. And Kailāsa is described here not only as Śiva's home but as a mountain adorned with ores, because the birth of the earth's metals is about to be told, and the word is placed in the listener's mind in advance.

Hearing this, the Gaṅgā took on a divine form, and seeing her greatness Agni spread himself over her on every side. First she made herself a fit vessel; yet the energy was more than even she could hold. And notice that Agni, himself made of fire, was scattered by her greatness, so the majesty of both is described at once. Then Agni flooded the goddess all around, and every one of the Gaṅgā's streams was filled; the whole river, not one part of it, was pervaded by that energy. Then the Gaṅgā said to Agni, who goes at the head of all the gods: "Lord, I have not the strength to bear this energy of yours, so violently roused. I am burning with its fire and my senses are shaken." If even the gods could not endure that energy, how could a great river hold it? The poet does not describe its size; he conveys it through the pain of the one who bears it.

Then Agni, who consumes the offerings of all the gods, said to the Gaṅgā: "Set down this embryo here on the flank of the Himālaya." Hearing Agni's word, the mighty Gaṅgā released the brilliant embryo from her streams. What came out of her, sinless Rāma, shone like heated Jāmbūnada gold, and reaching the earth it became gold of matchless brightness; and from its keenness came copper and black iron. The order matters: gold comes from the energy's lustre, copper and iron from its sharpness, so even the grades of metal are explained. Calling Rāma "sinless" reminds us of the listener's own purity. So what the goddess could not bear, the earth bore, and the energy of the embryo turned into the metals of the ground; this is how the old tales describe the treasures within the earth.

What was dross in it became tin and lead, and all of this, reaching the earth, grew into the many kinds of ore. Even from dross something useful came, and none of that energy went to waste. The moment the embryo was set down, the whole forest clinging to the mountain was dyed by its radiance and turned to gold. "From that time, Rāghava, gold bright as fire has been called jātarūpa, 'the form that was born', because it bears the very form of the child born then. And there, tiger among men, grass and trees, creepers and bushes, all turn to gold." In describing the mountain forest turned to gold, the poet sets the gleam of gold in the listener's mind by words alone, and the source of a well-known name is revealed within the story itself.

Then the gods, Indra and the hosts of the Maruts with them, appointed the Kṛttikās to nurse the newborn boy. The Kṛttikās made a solemn agreement among themselves, resolving, "He is the son of all of us," and gave the newborn their milk. By their agreement no one of them claimed to be his mother; all took the part equally. The Kṛttikās are the six goddesses of the Pleiades; though they dwell in the sky they nourish a child on earth, and so heaven and earth meet in the story. To give him milk was not only to feed him but to accept him as their son. Then all the gods said: "He is the son of the Kṛttikās, so he shall be called Kārttikeya and be famous through the three worlds; there is no doubt of it." It is notable that his mothers gave him his name.

Hearing the gods, the Kṛttikās bathed the child, who had slipped out with the flow from the womb and blazed with supreme beauty like fire itself. Because he had slipped forth, skanna, with the flow from the womb, the gods called mighty-armed Kārttikeya, blazing like fire, by the name Skanda; the name comes from the verb meaning to flow, to slip, to fall. Then the Kṛttikās' milk, of the finest kind, came forth, and to drink from all six at once he became six-faced and took the milk of their breasts; that is why he is known as the Six-faced. Even his six faces were no deformity but a courtesy to his mothers, so that none of them was slighted. In this one sarga the child receives three names, Kumāra, Kārttikeya and Skanda, and the meaning of each is hidden in the story.

After drinking their milk for a single day, the lord, tender as his body was, conquered the massed armies of the daityas by his own valour. Then all the immortals, led by Agni, gathered and consecrated that radiant one as commander of the army of the gods. So the purpose for which the gods had gone to the Grandfather was achieved, and still the curse stood unbroken. Notice too that he conquered before he was consecrated: the rank follows the valour and is not its cause. Born in a day and victorious in a day, the urgency of the gods' work is shown.

Viśvāmitra concluded: "This, Rāma, is the full story of the Gaṅgā I have told you, and of the birth of Kumāra, a story that brings good fortune and merit. Any man on earth, Kākutstha, who is devoted to Kārttikeya will live long, will have sons and grandsons, and will go to dwell in Skanda's world." So the story ends with the blessing it brings to those who hear it; a tale is not only an account but a source of good for the listener. With this the story of the Gaṅgā is finished; next Viśvāmitra will tell of the line of Sagara. Both the beginning and the end of the story are guided by Rāma's own desire to know.