तस्मिन् मुनौ उक्तवाक्ये उभौ वीरौ राघवलक्ष्मणौ तां कथां प्रतिनन्द्य मुनिपुंगवम् ऊचतुः। प्रश्नात् पूर्वं प्रतिनन्दनम् — एषा शिष्ययोः रीतिः। ‘हे ब्रह्मन्, त्वया इदं परमं धर्मयुक्तं कथितम्। शैलराजस्य ज्येष्ठायाः दुहितुः दिव्यमानुषसम्भवं विस्तरं वक्तुम् अर्हसि, यतः त्वम् एव विस्तरज्ञः असि। केन हेतुना सा लोकपावनी त्रीन् पथः प्लावयेत्? सरिदुत्तमा गङ्गा च कथं त्रिपथगा इति विश्रुता?’ पूर्वसर्गे मुनिः गङ्गायाः खगमनं सूचितवान् मात्रम्; अत्र रामः तस्य हेतुं नाम्नः च निर्वचनं पृच्छति। ‘दिव्यमानुषसम्भवम्’ इति पदेन प्रश्नस्य विषयः द्विविधः — देवलोके मनुष्यलोके च तस्याः प्रादुर्भावः। उभौ अपि भ्रातरौ प्रष्टारौ, न तु रामः एकः — ‘वीरौ’ इति द्विवचनेन एतत् सूचितम्।

‘हे धर्मज्ञ, त्रिषु लोकेषु सा कैः कर्मभिः समन्विता?’ — इति काकुत्स्थे ब्रुवति तपोधनः विश्वामित्रः ऋषिमध्ये तां सर्वां कथां निखिलेन न्यवेदयत्। ‘ऋषिमध्ये’ इति पदम् उल्लेख्यम् — कथा न रामाय एकाकिने कथ्यते, अपि तु समग्रायै मुनिमण्डल्यै। ‘निखिलेन’ इति च रामस्य ‘विस्तरं वक्तुम् अर्हसि’ इत्यस्य साक्षात् प्रतिवचनम्। ‘हे राम, पुरा महातपाः शितिकण्ठः कृतोद्वाहः आसीत्’ — इति वचनेन सः कथाम् आरभते। एवं गङ्गाविषयकस्य प्रश्नस्य उत्तरं शिवोमयोः वृत्तान्तात् एव प्रवर्तते।

सः भगवान् देवीं दृष्ट्वा मैथुनाय उपचक्रमे। तस्य धीमतः महादेवस्य शितिकण्ठस्य देवस्य संक्रीडमानस्य दिव्यं वर्षशतं गतम्। ‘दिव्यम्’ इति पदेन देवमानेन गणना सूच्यते; ‘संक्रीडमानस्य’ इति वर्तमानकालिकेन च तावति काले अपि क्रीडायाः अनवसानं दर्शितम्।

हे परंतप राम, एतावता अपि कालेन तस्यां तनयः न आसीत्। ततः पितामहपुरोगमाः सर्वे देवाः समुद्युक्ताः। ‘यदि इह भूतम् उत्पद्यते, तत् कः प्रतिसहिष्यति?’ — इति तेषां भयम्। अतः सर्वे सुराः शिवम् अभिगम्य प्रणिपत्य इदम् अब्रुवन्। भयस्य हेतुः न पुत्रस्य जन्म, अपि तु तस्य असह्यं तेजः; यः दिव्यं वर्षशतं समाहितं तेजः बिभर्ति, तस्य अपत्यं केन धार्येत इति। ‘पितामहपुरोगमाः’ इति पदेन उद्योगस्य नेता ब्रह्मा एव इति ज्ञायते।

‘हे देवदेव महादेव, अस्य लोकस्य हिते रत, सुराणां प्रणिपातेन प्रसादं कर्तुम् अर्हसि। लोकाः तव तेजः न धारयिष्यन्ति; अतः ब्राह्मेण तपसा युक्तः देव्या सह तपः चर। त्रैलोक्यहितकामार्थं तेजसि तेजः धारय; इमान् सर्वान् लोकान् रक्ष, अलोकं कर्तुं न अर्हसि।’ प्रार्थनायाः क्रमः स्पष्टः — प्रथमं सम्बोधनैः स्तुतिः, ततः प्रणिपातः, ततः हेतुकथनम्, अन्ते च प्रार्थ्यम्। ‘तेजसि तेजो धारय’ इति न केवलं निषेधः, अपि तु मार्गान्तरनिर्देशः — मैथुनात् तपसि प्रवृत्तिः। ‘अलोकं कर्तुम्’ इति च घोरम् उक्तम् — अधारितेन तेजसा लोकानां सत्ता एव लुप्येत। न च देवाः तेजसः नाशं याचन्ते, अपि तु तस्य संयमनम् एव।

देवतानां वचः श्रुत्वा सर्वलोकमहेश्वरः ‘बाढम्’ इति सर्वान् अब्रवीत्, पुनश्च इदम् उवाच — ‘अहम् उमया सह तेजसा एव तेजः धारयिष्यामि; त्रिदशाः पृथिवी च निर्वाणम् अधिगच्छतु। किन्तु यत् इदं मम अनुत्तमं तेजः स्थानात् क्षुभितम्, तत् कः धारयिष्यति? हे सुरसत्तमाः, तत् मे ब्रुवन्तु।’ द्वौ अंशौ अत्र द्रष्टव्यौ — अनुरोधः स्वीकृतः, किन्तु यत् पूर्वम् एव चलितं तस्य गतिः पृष्टा। देवाः यत् न आलोचितवन्तः, तत् एव महेश्वरः दर्शयति। ‘सहोमया’ इति पदेन धारणं न एकस्य, अपि तु द्वयोः अपि कार्यम् इति सूच्यते। प्रश्नः च न प्रतिकूलः — यः प्रतिश्रुतवान्, सः एव परिहारम् अपि अन्विष्यति।

एवम् उक्ताः देवाः वृषभध्वजं प्रत्यूचुः — ‘यत् तेजः अद्य क्षुभितम्, तत् धरा धारयिष्यति।’ एवम् उक्तः महाबलः सुरपतिः तत् प्रमुमोच; येन तेजसा सगिरिकानना पृथिवी व्याप्ता। देवैः एव धरायाः नाम निर्दिष्टम्, न तु तया स्वयम् अङ्गीकृतम्; अतः अग्रे तस्याः अपि शापः युज्यते। ‘सगिरिकानना’ इति पदेन व्याप्तेः विस्तारः सूचितः — न भूमिमात्रम्, अपि तु सशैलवना समग्रा पृथिवी। ‘प्रमुमोच’ इति पदेन शिवस्य स्वेच्छया त्यागः उक्तः, न तु अनिच्छया स्खलनम्।

ततः देवाः पुनः हुताशनम् इदम् ऊचुः — ‘हे महातेजः, त्वं वायुसमन्वितः तत् रौद्रम् आविश।’ तत् अग्निना पुनः व्याप्तं श्वेतपर्वतं संजातम्; तत्र च पावकादित्यसंनिभं दिव्यं शरवणम् अभवत्। एवं तेजः क्रमेण धरायाम्, अग्नौ, पर्वते, शरवणे च संक्रामति — यत् एकेन धारयितुम् अशक्यं, तत् बहुभिः विभज्य धार्यते। ‘वायुसमन्वितः’ इति पदेन अग्नेः सहायः निर्दिष्टः; अग्निः वायुना विना न प्रसरति। ‘पावकादित्यसंनिभम्’ इति च शरवणस्य दीप्तिः वर्णिता।

यत्र अग्निसम्भवः महातेजाः कार्तिकेयः जातः। कथायाः फलम् अत्र सूचितमात्रम्; तस्य विस्तरः अग्रिमे सर्गे वक्ष्यते। ततः देवाः सर्षिगणाः च सुप्रीतमनसः तदा उमां शिवं च अत्यर्थं पूजयामासुः। अथ हे राम, शैलसुता त्रिदशान् इदम् अब्रवीत्। पूजायाः अनन्तरम् एव शापः — देवानां हर्षः देव्याः क्रोधं न शमयति; यत् तैः इष्टं तत् एव सिद्धम्, किन्तु तस्याः अभीष्टं विहतम् एव। ‘सर्षिगणाः’ इति पदेन पूजायां देवैः सह ऋषयः अपि सम्मिलिताः इति ज्ञायते।

क्रोधसंरक्तलोचना समन्युः सा सर्वान् अशपत् — ‘यस्मात् पुत्रकाम्यया संगता अहं निवारिता, तस्मात् यूयं स्वेषु दारेषु अपत्यम् उत्पादयितुं न अर्हथ। अद्यप्रभृति युष्माकं पत्नयः अप्रजाः सन्तु।’ शापस्य रूपं कर्मानुरूपम् — यत् देवैः निवारितं, तत् एव तेषां विषये निषिद्धम्। ‘स्वेषु दारेषु’ इति पदेन शापस्य सीमा अपि दर्शिता — अन्यत्र न, स्वपत्नीषु एव तेषाम् अनपत्यत्वम्। ‘अद्यप्रभृति’ इति च शापस्य आरम्भकालः निर्दिष्टः।

एवं सर्वान् सुरान् उक्त्वा सा पृथिवीम् अपि शशाप — ‘हे अवने, त्वं नैकरूपा बहुभार्या च भविष्यसि। मम क्रोधेन कलुषीकृता त्वं पुत्रकृतां प्रीतिं न प्राप्स्यसि, हे सुदुर्मेधः, यतः त्वं मम पुत्रम् अनिच्छती।’ धरया तेजोधारणं देवानां वचसा प्रतिज्ञातम्, अतः सा अपि शापभागिनी जाता। शापद्वयं च समानार्थम् — देवानां पत्नयः अप्रजाः, पृथिवी च पुत्रजनितप्रीतिरहिता। ‘अनिच्छती’ इति पदेन शापस्य हेतुः पुनः कथितः — इच्छा एव अत्र दोषः।

तान् सर्वान् सुरान् पीडितान् दृष्ट्वा तदा सुरपतिः वरुणपालितां दिशं गमनाय उपचक्राम। सः गत्वा तस्य गिरेः उत्तरे पार्श्वे हिमवत्प्रभवे शृङ्गे देव्या सह तपः आतिष्ठत्। यत् देवैः प्रार्थितम् — ‘देव्या सह तपः चर’ इति — तत् एव अन्ते सिद्धम्, किन्तु शापस्य अनन्तरम्। ‘हे राम, एषः शैलपुत्र्याः विस्तरः ते निवेदितः; हे सहलक्ष्मण, गङ्गायाः प्रभवं च मे शृणु’ — इति मुनिः उपसंहरति। एवम् उमायाः वृत्तं समाप्तम्; गङ्गाविषयकः प्रश्नः तु अद्यापि अनुत्तरितः, तस्य उत्तरम् अग्रिमे सर्गे अवशिष्यते। ‘वरुणपालिताम्’ इति पश्चिमा दिक् उच्यते; ‘उत्तरे पार्श्वे’ इति च तपःस्थानं सूक्ष्मतया निर्दिष्टम्।

ఆ ముని మాట ముగించగానే వీరులైన రాఘవ లక్ష్మణులిద్దరూ ఆ కథను అభినందించి మునిశ్రేష్ఠునితో అన్నారు. ప్రశ్నకు ముందు అభినందనం — ఇదే శిష్యుల పద్ధతి. ‘బ్రహ్మన్, మీరు ఈ పరమ ధర్మయుక్తమైన కథను చెప్పారు. పర్వతరాజు పెద్ద కుమార్తె దివ్యలోకంలోనూ మనుష్యలోకంలోనూ ఆవిర్భవించిన వృత్తాంతాన్ని విస్తారంగా చెప్పండి, ఎందుకంటే విస్తారం తెలిసినవారు మీరే. లోకాన్ని పవిత్రం చేసే ఆమె ఏ కారణం వల్ల మూడు మార్గాలను ముంచెత్తుతుంది? నదులలో ఉత్తమమైన గంగ త్రిపథగ అని ఎలా ప్రసిద్ధి చెందింది?’ మునుపటి సర్గలో ముని గంగ ఆకాశగమనాన్ని కేవలం సూచించాడు; ఇక్కడ రాముడు దాని కారణాన్నీ, పేరు యొక్క వ్యుత్పత్తినీ అడుగుతున్నాడు. ‘దివ్యమానుషసంభవం’ అనే మాటతో ప్రశ్న విషయం రెండు విధాలు — దేవలోకంలోనూ మనుష్యలోకంలోనూ ఆమె ఆవిర్భావం. సోదరులిద్దరూ అడుగుతున్నారు, రాముడొక్కడే కాదు — ‘వీరౌ’ అనే ద్వివచనంతో ఇది సూచించబడింది.

‘ధర్మజ్ఞా, ముల్లోకాలలో ఆమె ఏ కర్మలతో కూడినది?’ — అని కాకుత్స్థుడు అడగగా తపోధనుడైన విశ్వామిత్రుడు ఋషుల మధ్య ఆ కథనంతటినీ సంపూర్ణంగా చెప్పాడు. ‘ఋషిమధ్యే’ అనే మాట ప్రస్తావించదగినది — కథ రామునికొక్కనికే కాదు, మునిమండలి అంతటికీ చెప్పబడుతోంది. ‘నిఖిలేన’ (సంపూర్ణంగా) అనేది రాముని ‘విస్తారంగా చెప్పండి’ అనే మాటకు నేరుగా ప్రతివచనం. ‘రామా, పూర్వం మహాతపస్వి అయిన నీలకంఠుడు వివాహం చేసుకున్నాడు’ — అనే మాటతో అతడు కథను మొదలుపెడతాడు. ఈ విధంగా గంగ గురించిన ప్రశ్నకు జవాబు శివపార్వతుల వృత్తాంతం నుండే మొదలవుతుంది.

ఆ భగవంతుడు దేవిని చూసి దాంపత్యసుఖానికి ఉపక్రమించాడు. బుద్ధిమంతుడు, మహాదేవుడు, నీలకంఠుడు అయిన ఆ దేవుడు క్రీడిస్తుండగా నూరు దివ్య సంవత్సరాలు గడిచిపోయాయి. ‘దివ్యం’ అనే మాటతో దేవమానంతో లెక్కింపు సూచించబడుతోంది; ‘సంక్రీడమానస్య’ అనే వర్తమానకాల ప్రయోగంతో అంత కాలమైనా క్రీడ ముగియలేదని చూపబడింది.

శత్రుతాపనా రామా, ఇంత కాలమైనా ఆమెకు సంతానం కలగలేదు. అప్పుడు బ్రహ్మ ముందుండగా దేవతలందరూ ఉద్యమించారు. ‘ఇక్కడ ఏదైనా ప్రాణి పుడితే దానిని ఎవరు సహించగలరు?’ — అని వారి భయం. కాబట్టి దేవతలందరూ శివుని వద్దకు వెళ్ళి సాష్టాంగపడి ఇలా అన్నారు. భయానికి కారణం పుత్రుని జన్మ కాదు, అతని సహింపరాని తేజస్సు; నూరు దివ్య సంవత్సరాలు కూడబెట్టిన తేజస్సును ధరించినవాని సంతానాన్ని ఎవరు ధరించగలరు అని. ‘పితామహపురోగమాః’ అనే మాటతో ఈ ప్రయత్నానికి నాయకుడు బ్రహ్మయే అని తెలుస్తుంది.

‘దేవదేవా, మహాదేవా, ఈ లోకహితంలో నిమగ్నుడవైనవాడా, దేవతల ప్రణిపాతంతో అనుగ్రహించు. లోకాలు నీ తేజస్సును ధరించలేవు; కాబట్టి బ్రాహ్మతపస్సుతో కూడి దేవితో కలిసి తపస్సు చేయి. ముల్లోకాల హితం కోసం తేజస్సును తేజస్సులోనే ధరించు; ఈ లోకాలన్నింటినీ రక్షించు, లోకాలను లేకుండా చేయకు.’ ప్రార్థన క్రమం స్పష్టం — మొదట సంబోధనలతో స్తుతి, తరువాత ప్రణిపాతం, తరువాత కారణం చెప్పడం, చివరకు ప్రార్థించవలసినది. ‘తేజసి తేజో ధారయ’ (తేజస్సును తేజస్సులోనే ధరించు) అనేది కేవలం నిషేధం కాదు, మరో మార్గాన్ని నిర్దేశించడం — సమాగమం నుండి తపస్సు వైపు మళ్ళడం. ‘అలోకం కర్తుం’ (లోకాలను లేకుండా చేయడం) అనేది ఘోరంగా చెప్పబడింది — ధరించబడని తేజస్సుతో లోకాల ఉనికే లుప్తమవుతుంది. దేవతలు తేజస్సు నాశనాన్ని యాచించడం లేదు, దాని నిగ్రహాన్నే యాచిస్తున్నారు.

దేవతల మాట విని సర్వలోక మహేశ్వరుడు ‘సరే’ అని అందరితో అన్నాడు, మళ్ళీ ఇలా అన్నాడు — ‘నేను ఉమతో కలిసి తేజస్సుతోనే తేజస్సును ధరిస్తాను; దేవతలూ పృథివీ శాంతిని పొందుగాక. కానీ స్థానం నుండి కదిలిన నా ఈ సాటిలేని తేజస్సును ఎవరు ధరిస్తారు? సురశ్రేష్ఠులారా, దానిని నాకు చెప్పండి.’ ఇక్కడ రెండు అంశాలు గమనించదగినవి — విన్నపం అంగీకరించబడింది, కానీ ఇప్పటికే కదిలినదాని గతి ఏమిటని అడగబడింది. దేవతలు ఆలోచించనిదానినే మహేశ్వరుడు చూపుతున్నాడు. ‘సహోమయా’ (ఉమతో కలిసి) అనే మాటతో ధరించడం ఒకరి పని కాదు, ఇద్దరి పని అని సూచించబడుతోంది. ప్రశ్న ప్రతికూలమైనది కూడా కాదు — వాగ్దానం చేసినవాడే పరిహారాన్ని కూడా అన్వేషిస్తున్నాడు.

ఇలా అడగబడిన దేవతలు వృషభధ్వజునితో అన్నారు — ‘ఈరోజు కదిలిన ఆ తేజస్సును భూమి ధరిస్తుంది.’ ఇలా చెప్పబడిన మహాబలుడైన దేవపతి దానిని విడిచాడు; ఆ తేజస్సుతో పర్వతాలు, అడవులతో సహా భూమి అంతా వ్యాపించింది. భూమి పేరును దేవతలే నిర్దేశించారు, ఆమె తానుగా అంగీకరించలేదు; కాబట్టి ముందు ఆమెకు కూడా శాపం తగుతుంది. ‘సగిరికాననా’ అనే మాటతో వ్యాప్తి విస్తారం సూచించబడింది — కేవలం నేల మాత్రమే కాదు, పర్వతాలు అడవులతో కూడిన సమస్త పృథివి. ‘ప్రముమోచ’ (విడిచాడు) అనే మాటతో శివుడు స్వేచ్ఛగా విడిచాడని చెప్పబడింది, అనిచ్ఛగా జారిపోయిందని కాదు.

తరువాత దేవతలు మళ్ళీ అగ్నితో ఇలా అన్నారు — ‘మహాతేజస్వీ, నీవు వాయువుతో కలిసి ఆ రౌద్ర తేజస్సులో ప్రవేశించు.’ అగ్ని మళ్ళీ వ్యాపించిన ఆ తేజస్సు శ్వేతపర్వతమైంది; అక్కడ అగ్నిసూర్యుల వంటి కాంతి గల దివ్యమైన రెల్లుగడ్డి వనం ఏర్పడింది. ఈ విధంగా తేజస్సు క్రమంగా భూమిలోకి, అగ్నిలోకి, పర్వతంలోకి, రెల్లువనంలోకి సంక్రమిస్తుంది — ఒక్కరు ధరించలేనిదానిని అనేకులు విభజించి ధరిస్తారు. ‘వాయుసమన్వితః’ అనే మాటతో అగ్నికి సహాయకుడు నిర్దేశించబడ్డాడు; వాయువు లేకుండా అగ్ని వ్యాపించదు. ‘పావకాదిత్యసంనిభం’ అనే మాటతో రెల్లువనపు కాంతి వర్ణించబడింది.

అక్కడే అగ్ని నుండి పుట్టిన మహాతేజస్వి కార్తికేయుడు జన్మించాడు. కథ ఫలం ఇక్కడ కేవలం సూచించబడింది; దాని విస్తారం తరువాతి సర్గలో చెప్పబడుతుంది. అప్పుడు దేవతలూ ఋషిగణాలూ ఎంతో ప్రీతిగల మనస్సులతో ఉమనూ శివునీ అత్యధికంగా పూజించారు. తరువాత రామా, పర్వతపుత్రిక దేవతలతో ఇలా అన్నది. పూజ తరువాతనే శాపం — దేవతల సంతోషం దేవి కోపాన్ని శమింపజేయదు; వారు కోరినది సిద్ధించింది, కానీ ఆమె కోరిక భంగమైంది. ‘సర్షిగణాః’ అనే మాటతో పూజలో దేవతలతో పాటు ఋషులు కూడా పాల్గొన్నారని తెలుస్తుంది.

కోపంతో ఎర్రబడిన కళ్ళతో, ఆగ్రహంతో ఆమె అందరినీ శపించింది — ‘పుత్రుని కోరి భర్తతో కలిసిన నన్ను మీరు అడ్డుకున్నారు, కాబట్టి మీరు మీ భార్యలయందు సంతానాన్ని కనడానికి అర్హులు కారు. ఈరోజు నుండి మీ భార్యలు సంతానం లేనివారగుదురు గాక.’ శాపపు రూపం కర్మానుగుణమైనది — దేవతలు దేనిని అడ్డుకున్నారో, అదే వారి విషయంలో నిషేధించబడింది. ‘స్వేషు దారేషు’ (మీ భార్యలయందు) అనే మాటతో శాపపు సరిహద్దు కూడా చూపబడింది — మరెక్కడా కాదు, తమ భార్యలయందే వారికి సంతానరాహిత్యం. ‘అద్యప్రభృతి’ (ఈరోజు నుండి) అనే మాటతో శాపం ప్రారంభకాలం నిర్దేశించబడింది.

ఇలా దేవతలందరితో చెప్పి ఆమె భూమిని కూడా శపించింది — ‘అవనీ, నీవు అనేక రూపాలు గలదానివి, అనేకులకు భార్యవు అవుతావు. నా కోపంతో కలుషితమైన నీవు పుత్రుని వల్ల కలిగే ప్రీతిని పొందవు; దుర్బుద్ధీ, ఎందుకంటే నీవు నా పుత్రుని కోరలేదు.’ భూమి తేజస్సును ధరిస్తుందని దేవతల మాటతో వాగ్దానం చేయబడింది, కాబట్టి ఆమె కూడా శాపానికి పాత్రురాలైంది. రెండు శాపాలూ సమానార్థకమైనవి — దేవతల భార్యలు సంతానం లేనివారు, భూమి పుత్రుని వల్ల కలిగే ప్రీతి లేనిది. ‘అనిచ్ఛతీ’ (కోరలేదు) అనే మాటతో శాపకారణం మళ్ళీ చెప్పబడింది — ఇక్కడ ఇచ్ఛయే దోషం.

బాధితులైన ఆ దేవతలందరినీ చూసి అప్పుడు దేవపతి వరుణుడు పాలించే దిక్కుకు వెళ్ళడానికి ఉపక్రమించాడు. అతడు వెళ్ళి ఆ పర్వతానికి ఉత్తర పార్శ్వంలో, హిమవంతుని నుండి పుట్టిన శిఖరంపై దేవితో కలిసి తపస్సులో నిలిచాడు. దేవతలు ప్రార్థించినది — ‘దేవితో కలిసి తపస్సు చేయి’ అని — చివరకు అదే సిద్ధించింది, కానీ శాపం తరువాత. ‘రామా, పర్వతపుత్రిక వృత్తాంతాన్ని నీకు విస్తారంగా చెప్పాను; లక్ష్మణునితో కలిసి గంగ పుట్టుకను కూడా నా నుండి విను’ — అని ముని ముగిస్తాడు. ఈ విధంగా ఉమ వృత్తాంతం ముగిసింది; గంగ గురించిన ప్రశ్న మాత్రం ఇంకా జవాబు పొందలేదు, దాని జవాబు తరువాతి సర్గకు మిగిలి ఉంది. ‘వరుణపాలితాం’ అంటే పశ్చిమ దిక్కు; ‘ఉత్తరే పార్శ్వే’ అనే మాటతో తపఃస్థానం సూక్ష్మంగా నిర్దేశించబడింది.

அந்த முனிவர் சொல்லி முடித்ததும், வீரர்களான ராகவ லக்ஷ்மணர் இருவரும் அந்தக் கதையைப் பாராட்டி முனிசிரேஷ்டரிடம் சொன்னார்கள். கேள்விக்கு முன் பாராட்டு — இதுவே சீடர்களின் நெறி. ‘பிராமணரே, தர்மம் நிறைந்த மேலான இதை நீர் சொன்னீர். மலையரசனின் மூத்த மகள் தேவலோகத்திலும் மனிதலோகத்திலும் தோன்றியதை விரிவாகச் சொல்ல வேண்டும்; ஏனெனில் விரிவாக அறிந்தவர் நீரே. உலகைத் தூய்மைப்படுத்தும் அவள் எந்தக் காரணத்தால் மூன்று வழிகளிலும் பாய்கிறாள்? நதிகளில் சிறந்த கங்கை ‘திரிபதகா’ என்று எப்படிப் புகழ்பெற்றாள்?’ முந்தைய சர்க்கத்தில் முனிவர் கங்கை வானுக்குச் சென்றதை மட்டுமே குறிப்பிட்டார்; இங்கே ராமன் அதன் காரணத்தையும் பெயரின் விளக்கத்தையும் கேட்கிறான். ‘திவ்யமானுஷசம்பவம்’ என்ற சொல்லால் கேள்வியின் பொருள் இருவகையானது — தேவலோகத்திலும் மனிதலோகத்திலும் அவள் தோன்றியது. இரு சகோதரர்களுமே கேட்பவர்கள், ராமன் மட்டுமல்ல — ‘வீரர்கள் இருவரும்’ என்ற இருமைச் சொல்லால் இது குறிக்கப்படுகிறது.

‘தர்மம் அறிந்தவரே, மூவுலகிலும் அவள் எத்தகைய செயல்களோடு தொடர்புடையவள்?’ — என்று காகுத்ஸ்தன் கேட்டதும், தவச்செல்வரான விசுவாமித்திரர் ரிஷிகளின் நடுவே அந்தக் கதை முழுவதையும் முழுமையாக எடுத்துரைத்தார். ‘ரிஷிகளின் நடுவே’ என்ற சொல் குறிப்பிடத் தக்கது — கதை ராமனுக்கு மட்டும் தனியாகச் சொல்லப்படவில்லை, முனிவர் சபை முழுவதற்கும் சொல்லப்படுகிறது. ‘முழுமையாக’ என்பது ராமனின் ‘விரிவாகச் சொல்ல வேண்டும்’ என்பதற்கு நேரடி விடை. ‘ராமா, முன்பு மாபெரும் தவமுடைய நீலகண்டன் திருமணம் செய்துகொண்டிருந்தான்’ — என்ற சொல்லால் அவர் கதையைத் தொடங்குகிறார். இவ்வாறு கங்கையைப் பற்றிய கேள்விக்கான விடை சிவன் உமை ஆகியோரின் வரலாற்றிலிருந்தே தொடங்குகிறது.

அந்தப் பகவான் தேவியைக் கண்டு அவளோடு கூடலானான். அறிவுமிக்க மகாதேவனான நீலகண்டன் இவ்வாறு விளையாடிக்கொண்டிருக்கையில் நூறு தெய்வீக ஆண்டுகள் கழிந்தன. ‘தெய்வீக’ என்ற சொல்லால் தேவர்களின் கால அளவில் கணக்கிடப்படுவது குறிக்கப்படுகிறது; ‘விளையாடிக்கொண்டிருக்கையில்’ என்ற நிகழ்காலச் சொல்லால் அவ்வளவு காலத்திலும் விளையாட்டு முடிவுறாமை காட்டப்படுகிறது.

பகைவரை வாட்டும் ராமா, இவ்வளவு காலமாகியும் அவளிடம் மகன் பிறக்கவில்லை. அப்போது பிரம்மாவை முன்னிட்ட தேவர்கள் அனைவரும் முயற்சியில் இறங்கினர். ‘இங்கே ஓர் உயிர் தோன்றினால் அதை யார் தாங்குவார்?’ — இதுவே அவர்களுடைய அச்சம். ஆகவே தேவர்கள் அனைவரும் சிவனை அணுகி வணங்கி இவ்வாறு சொன்னார்கள். அச்சத்துக்குக் காரணம் மகன் பிறப்பது அல்ல, அவனுடைய தாங்க இயலாத தேஜஸே; நூறு தெய்வீக ஆண்டுகள் திரட்டிய தேஜஸைத் தாங்குபவனின் சந்ததியை யார் தாங்க முடியும் என்று. ‘பிரம்மாவை முன்னிட்ட’ என்ற சொல்லால் இந்த முயற்சிக்குத் தலைமை தாங்கியவர் பிரம்மாவே என்று அறியப்படுகிறது.

‘தேவர்களுக்கெல்லாம் தேவனே, மகாதேவனே, இவ்வுலகின் நன்மையில் ஈடுபாடுடையவனே, தேவர்களின் வணக்கத்தை ஏற்று அருள்புரிய வேண்டும். உலகங்கள் உன் தேஜஸைத் தாங்கமாட்டா; ஆகவே பிராம்மமான தவத்தோடு கூடி, தேவியோடு தவம் புரிவாயாக. மூவுலகின் நன்மையை விரும்பி, தேஜஸை உன் தேஜஸிலேயே தாங்கிக்கொள்; இந்த உலகங்கள் அனைத்தையும் காப்பாயாக; உலகமே இல்லாமல் செய்துவிடலாகாது.’ வேண்டுதலின் வரிசை தெளிவானது — முதலில் விளிகளால் துதி, பிறகு வணக்கம், பிறகு காரணத்தைச் சொல்லுதல், இறுதியில் வேண்டுகோள். ‘தேஜஸை உன் தேஜஸிலேயே தாங்கிக்கொள்’ என்பது வெறும் தடை அல்ல, வேறொரு வழியைக் காட்டுவது — கூடலிலிருந்து தவத்துக்குத் திரும்புதல். ‘உலகமே இல்லாமல் செய்துவிடலாகாது’ என்பது பயங்கரமான சொல் — தாங்கப்படாத தேஜஸால் உலகங்களின் இருப்பே அழிந்துபோகும். தேவர்கள் தேஜஸின் அழிவை வேண்டவில்லை, அதன் கட்டுப்பாட்டையே வேண்டுகிறார்கள்.

தேவர்களின் சொல்லைக் கேட்டு, எல்லா உலகங்களுக்கும் பெருந்தலைவன் ‘அப்படியே’ என்று அனைவரிடமும் சொன்னான்; பிறகு இதையும் சொன்னான்: ‘உமையோடு கூடி நான் என் தேஜஸைத் தேஜஸாலேயே தாங்கிக்கொள்வேன்; தேவர்களும் பூமியும் அமைதி அடையட்டும். ஆனால் என்னுடைய ஒப்பற்ற இந்தத் தேஜஸ் ஏற்கனவே தன் இடத்திலிருந்து கலங்கிவிட்டது; அதை யார் தாங்குவார்? தேவர்களில் சிறந்தவர்களே, அதை எனக்குச் சொல்லுங்கள்.’ இங்கே இரு பகுதிகளைக் கவனிக்க வேண்டும் — வேண்டுகோள் ஏற்கப்பட்டது; ஆனால் ஏற்கனவே அசைந்துவிட்டதன் கதி என்ன என்று கேட்கப்பட்டது. தேவர்கள் சிந்திக்காததை மகேசுவரன் சுட்டிக்காட்டுகிறான். ‘உமையோடு கூடி’ என்ற சொல்லால் தாங்குதல் ஒருவரின் செயலல்ல, இருவருடைய செயலுமே என்று குறிப்பிடப்படுகிறது. கேள்வியும் எதிர்ப்பல்ல — வாக்களித்தவனே தீர்வையும் தேடுகிறான்.

இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட தேவர்கள் காளைக்கொடியோனுக்கு மறுமொழி சொன்னார்கள்: ‘இன்று கலங்கிய அந்தத் தேஜஸைப் பூமி தாங்கும்.’ இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட பெருவலிமையுடைய தேவர் தலைவன் அதை விடுத்தான்; அந்தத் தேஜஸால் மலைகளோடும் காடுகளோடும் கூடிய பூமி முழுவதும் வியாபிக்கப்பட்டது. பூமியின் பெயர் தேவர்களாலேயே சொல்லப்பட்டது, அவள் தானே ஏற்கவில்லை; ஆகவே பின்னால் அவளுக்கும் சாபம் பொருந்துகிறது. ‘மலைகளோடும் காடுகளோடும் கூடிய’ என்ற சொல்லால் பரவலின் விரிவு குறிக்கப்படுகிறது — நிலம் மட்டுமல்ல, மலைகளும் காடுகளும் கொண்ட பூமி முழுவதும். ‘விடுத்தான்’ என்ற சொல்லால் சிவன் தன் விருப்பத்தோடு விட்டான் என்று சொல்லப்படுகிறது, விருப்பமின்றி நழுவியது அல்ல.

பின்னர் தேவர்கள் மீண்டும் அக்கினியிடம் இவ்வாறு சொன்னார்கள்: ‘மிக்க தேஜஸ் உடையவனே, நீ வாயுவோடு சேர்ந்து அந்த ருத்திர தேஜஸில் புகுவாயாக.’ அக்கினியால் மீண்டும் வியாபிக்கப்பட்ட அது ஒரு வெண்மலையாக ஆனது; அங்கே அக்கினிக்கும் சூரியனுக்கும் நிகரான தெய்வீக நாணற்காடும் உண்டானது. இவ்வாறு தேஜஸ் படிப்படியாகப் பூமியிலும், அக்கினியிலும், மலையிலும், நாணற்காட்டிலும் மாறிச் செல்கிறது — ஒருவரால் தாங்க முடியாததைப் பலர் பகிர்ந்து தாங்குகிறார்கள். ‘வாயுவோடு சேர்ந்து’ என்ற சொல்லால் அக்கினியின் துணை சுட்டப்படுகிறது; வாயு இன்றி அக்கினி பரவுவதில்லை. ‘அக்கினிக்கும் சூரியனுக்கும் நிகரான’ என்பதால் நாணற்காட்டின் ஒளி வர்ணிக்கப்படுகிறது.

அங்கேதான் அக்கினியிலிருந்து தோன்றிய, மிக்க தேஜஸ் உடைய கார்த்திகேயன் பிறந்தான். கதையின் பலன் இங்கே குறிப்பிடப்படுகிறது மட்டுமே; அதன் விரிவு அடுத்த சர்க்கத்தில் சொல்லப்படும். பின்னர் ரிஷிகளின் கூட்டங்களோடு கூடிய தேவர்கள் மிக மகிழ்ந்த மனத்துடன் அப்போது உமையையும் சிவனையும் மிகவும் போற்றி வழிபட்டனர். அப்போது, ராமா, மலையரசன் மகள் தேவர்களிடம் இவ்வாறு சொன்னாள். வழிபாட்டுக்குப் பின் உடனே சாபம் — தேவர்களின் மகிழ்ச்சி தேவியின் கோபத்தைத் தணிக்கவில்லை; அவர்கள் விரும்பியது நிறைவேறியது, அவள் விரும்பியதோ தடைபட்டது. ‘ரிஷிகளின் கூட்டங்களோடு’ என்ற சொல்லால் வழிபாட்டில் தேவர்களோடு ரிஷிகளும் பங்குகொண்டனர் என்று அறியப்படுகிறது.

கோபத்தால் சிவந்த கண்களுடன், சினம் பொங்க, அவள் அனைவரையும் சபித்தாள்: ‘மகனை விரும்பிக் கணவனோடு கூடியிருந்த நான் தடுக்கப்பட்டதால், நீங்கள் உங்கள் மனைவியரிடம் சந்ததியைப் பெறத் தகுதியற்றவர்கள் ஆவீர்கள். இன்று முதல் உங்கள் மனைவியர் மக்கட்பேறு இல்லாதவர்களாகட்டும்.’ சாபத்தின் வடிவம் செயலுக்கு ஏற்றது — தேவர்கள் எதைத் தடுத்தார்களோ அதுவே அவர்களுக்கு மறுக்கப்படுகிறது. ‘உங்கள் மனைவியரிடம்’ என்ற சொல்லால் சாபத்தின் எல்லையும் காட்டப்படுகிறது — வேறிடத்தில் அல்ல, தம் மனைவியரிடம் மட்டுமே அவர்களுக்கு மக்கட்பேறின்மை. ‘இன்று முதல்’ என்பதால் சாபம் தொடங்கும் காலம் சுட்டப்படுகிறது.

இவ்வாறு தேவர்கள் அனைவரிடமும் சொல்லிவிட்டு, அவள் பூமியையும் சபித்தாள்: ‘பூமியே, நீ பல வடிவங்கள் உடையவளாகவும் பலருக்கு மனைவியாகவும் ஆவாய். என் கோபத்தால் களங்கப்பட்ட நீ மகனால் வரும் இன்பத்தை அடையமாட்டாய், அறிவிலியே; ஏனெனில் நீ என் மகனை விரும்பவில்லை.’ தேஜஸைப் பூமி தாங்கும் என்று தேவர்களின் சொல்லால் உறுதியளிக்கப்பட்டது; ஆகவே அவளும் சாபத்துக்கு உரியவளானாள். இரு சாபங்களும் ஒரே பொருளுடையவை — தேவர்களின் மனைவியர் மக்கட்பேறற்றவர்கள், பூமி மகனால் வரும் இன்பமற்றவள். ‘விரும்பவில்லை’ என்ற சொல்லால் சாபத்தின் காரணம் மீண்டும் சொல்லப்படுகிறது — விருப்பமின்மையே இங்கே குற்றம்.

அந்தத் தேவர்கள் அனைவரும் வருந்துவதைக் கண்டு, அப்போது தேவர் தலைவன் வருணன் காக்கும் திசையை நோக்கிப் புறப்படத் தொடங்கினான். அவன் சென்று, அந்த மலையின் வடபக்கத்தில், இமயத்திலிருந்து எழுந்த ஒரு சிகரத்தில் தேவியோடு தவத்தில் நிலைத்தான். தேவர்கள் வேண்டியது — ‘தேவியோடு தவம் புரிவாயாக’ என்பது — இறுதியில் நிறைவேறியது, ஆனால் சாபத்துக்குப் பிறகு. ‘ராமா, மலையரசன் மகளைப் பற்றிய இந்த விரிவான கதை உனக்குச் சொல்லப்பட்டது; லக்ஷ்மணனோடு கூடியவனே, கங்கையின் தோற்றத்தையும் என்னிடம் கேள்’ — என்று முனிவர் நிறைவு செய்கிறார். இவ்வாறு உமையின் வரலாறு முடிந்தது; கங்கையைப் பற்றிய கேள்விக்கோ இன்னும் விடை கிடைக்கவில்லை; அது அடுத்த சர்க்கத்துக்கு எஞ்சியிருக்கிறது. ‘வருணன் காக்கும்’ என்பது மேற்குத் திசையைக் குறிக்கிறது; ‘வடபக்கத்தில்’ என்பதால் தவம் புரிந்த இடம் நுட்பமாகச் சுட்டப்படுகிறது.

ಆ ಮುನಿ ಮಾತು ಮುಗಿಸಿದಾಗ ವೀರರಾದ ರಾಘವ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರೂ ಆ ಕಥೆಯನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಿ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೆ ಹೇಳಿದರು. ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಮೊದಲು ಅಭಿನಂದನೆ — ಇದು ಶಿಷ್ಯರ ರೀತಿ. ‘ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳೇ, ತಾವು ಪರಮ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ ಇದನ್ನು ಹೇಳಿದಿರಿ. ಪರ್ವತರಾಜನ ಹಿರಿಯ ಮಗಳ ದಿವ್ಯ ಮತ್ತು ಮಾನುಷ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿನ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಬಲ್ಲವರು ತಾವೇ. ಲೋಕಪಾವನಿಯಾದ ಅವಳು ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಮೂರು ದಾರಿಗಳನ್ನು ತೋಯಿಸುತ್ತಾಳೆ? ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮಳಾದ ಗಂಗೆ ತ್ರಿಪಥಗೆ ಎಂದು ಹೇಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾದಳು?’ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮುನಿ ಗಂಗೆ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹೋದುದನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸೂಚಿಸಿದ್ದರು; ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಅದರ ಕಾರಣವನ್ನೂ ಹೆಸರಿನ ನಿರ್ವಚನವನ್ನೂ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ದಿವ್ಯಮಾನುಷಸಂಭವಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ವಿಷಯ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ದೇವಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಅವಳ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ. ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರೂ ಪ್ರಶ್ನಿಸುವವರು, ರಾಮನೊಬ್ಬನೇ ಅಲ್ಲ — ‘ವೀರೌ’ ಎಂಬ ದ್ವಿವಚನದಿಂದ ಇದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

‘ಧರ್ಮಜ್ಞರೇ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವಳು ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದಾಳೆ?’ — ಎಂದು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಕೇಳುತ್ತಿರಲು, ತಪೋಧನರಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಋಷಿಗಳ ನಡುವೆ ಆ ಕಥೆಯನ್ನೆಲ್ಲ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿವೇದಿಸಿದರು. ‘ಋಷಿಮಧ್ಯೇ’ (ಋಷಿಗಳ ನಡುವೆ) ಎಂಬ ಪದ ಉಲ್ಲೇಖಾರ್ಹ — ಕಥೆಯನ್ನು ರಾಮನೊಬ್ಬನಿಗೇ ಅಲ್ಲ, ಇಡೀ ಮುನಿಮಂಡಲಿಗೆ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಿಖಿಲೇನ’ (ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ) ಎಂಬುದು ರಾಮನ ‘ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕು’ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ನೇರ ಉತ್ತರ. ‘ರಾಮ, ಹಿಂದೆ ಮಹಾತಪಸ್ವಿಯಾದ ಶಿತಿಕಂಠನು (ನೀಲಕಂಠನು) ವಿವಾಹವಾಗಿದ್ದನು’ — ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವರು ಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಗಂಗೆಯ ಕುರಿತ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರ ಶಿವ-ಉಮೆಯರ ವೃತ್ತಾಂತದಿಂದಲೇ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ಆ ಪೂಜ್ಯನು ದೇವಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಸಮಾಗಮಕ್ಕೆ ಉಪಕ್ರಮಿಸಿದನು. ಧೀಮಂತನಾದ ಮಹಾದೇವ ಶಿತಿಕಂಠ ದೇವನು ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಿರಲು ನೂರು ದಿವ್ಯವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದವು. ‘ದಿವ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಕಾಲಮಾನದಲ್ಲಿ ಎಣಿಕೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ‘ಸಂಕ್ರೀಡಮಾನಸ್ಯ’ ಎಂಬ ವರ್ತಮಾನಕಾಲದ ರೂಪದಿಂದ ಅಷ್ಟು ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಕ್ರೀಡೆ ಮುಗಿಯಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪರಂತಪನಾದ ರಾಮ, ಇಷ್ಟು ಕಾಲವಾದರೂ ಅವಳಲ್ಲಿ ಮಗನು ಹುಟ್ಟಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಪಿತಾಮಹನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಉದ್ಯುಕ್ತರಾದರು. ‘ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಜೀವಿ ಹುಟ್ಟಿದರೆ, ಅದನ್ನು ಯಾರು ಸಹಿಸಬಲ್ಲರು?’ — ಇದು ಅವರ ಭಯ. ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಶಿವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು. ಭಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಮಗನ ಜನನವಲ್ಲ, ಅವನ ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದ ತೇಜಸ್ಸು; ನೂರು ದಿವ್ಯವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸಿರುವವನ ಸಂತಾನವನ್ನು ಯಾರು ಧರಿಸಬಲ್ಲರು ಎಂದು. ‘ಪಿತಾಮಹಪುರೋಗಮಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಈ ಪ್ರಯತ್ನದ ನಾಯಕ ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

‘ದೇವದೇವನೇ, ಮಹಾದೇವನೇ, ಈ ಲೋಕದ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತನೇ, ದೇವತೆಗಳ ನಮಸ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಬೇಕು. ಲೋಕಗಳು ನಿನ್ನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸಲಾರವು; ಆದ್ದರಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿ ದೇವಿಯೊಡನೆ ತಪಸ್ಸನ್ನಾಚರಿಸು. ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಧರಿಸು; ಈ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸು, ಲೋಕಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಬಾರದು.’ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯ ಕ್ರಮ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಸಂಬೋಧನೆಗಳಿಂದ ಸ್ತುತಿ, ಆಮೇಲೆ ನಮಸ್ಕಾರ, ಆಮೇಲೆ ಕಾರಣದ ಕಥನ, ಕೊನೆಗೆ ಬೇಡಿಕೆ. ‘ತೇಜಸಿ ತೇಜೋ ಧಾರಯ’ (ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಧರಿಸು) ಎಂಬುದು ಕೇವಲ ನಿಷೇಧವಲ್ಲ, ಬೇರೆ ದಾರಿಯ ನಿರ್ದೇಶನ — ಸಮಾಗಮದಿಂದ ತಪಸ್ಸಿನ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರವೃತ್ತಿ. ‘ಅಲೋಕಂ ಕರ್ತುಮ್’ (ಲೋಕಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲು) ಎಂಬುದು ಘೋರವಾದ ಮಾತು — ಧರಿಸಲ್ಪಡದ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಲೋಕಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವವೇ ಅಳಿಸಿಹೋದೀತು. ದೇವತೆಗಳು ತೇಜಸ್ಸಿನ ನಾಶವನ್ನು ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರ ಸಂಯಮವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬೇಡುತ್ತಾರೆ.

ದೇವತೆಗಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸರ್ವಲೋಕ ಮಹೇಶ್ವರನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ‘ಬಾಢಮ್’ (ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ) ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಮತ್ತೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾನು ಉಮೆಯೊಡನೆ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತೇನೆ; ದೇವತೆಗಳೂ ಭೂಮಿಯೂ ನೆಮ್ಮದಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲಿ. ಆದರೆ ನನ್ನ ಈ ಅನುತ್ತಮವಾದ ತೇಜಸ್ಸು ಈಗಾಗಲೇ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡಿದೆ, ಅದನ್ನು ಯಾರು ಧರಿಸುವರು? ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಅದನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳಿರಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅಂಶಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಕೋರಿಕೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಯಿತು, ಆದರೆ ಈಗಾಗಲೇ ಚಲಿಸಿರುವುದರ ಗತಿಯನ್ನು ಕೇಳಲಾಯಿತು. ದೇವತೆಗಳು ಯಾವುದನ್ನು ಆಲೋಚಿಸಿರಲಿಲ್ಲವೋ ಅದನ್ನೇ ಮಹೇಶ್ವರನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಹೋಮಯಾ’ (ಉಮೆಯೊಡನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಧರಿಸುವುದು ಒಬ್ಬನ ಕಾರ್ಯವಲ್ಲ, ಇಬ್ಬರದೂ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಶ್ನೆಯೂ ಪ್ರತಿಕೂಲವಲ್ಲ — ಭರವಸೆ ಕೊಟ್ಟವನೇ ಪರಿಹಾರವನ್ನೂ ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ದೇವತೆಗಳು ವೃಷಭಧ್ವಜನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದರು — ‘ಇಂದು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡ ಆ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಭೂಮಿ ಧರಿಸುವಳು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ದೇವಾಧಿಪತಿ ಅದನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು; ಆ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಪರ್ವತ-ಕಾನನಗಳ ಸಹಿತ ಭೂಮಿ ವ್ಯಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಭೂಮಿಯ ಹೆಸರನ್ನು ದೇವತೆಗಳೇ ಸೂಚಿಸಿದರು, ಅವಳು ತಾನಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಅವಳಿಗೂ ಶಾಪ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ‘ಸಗಿರಿಕಾನನಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ವಿಸ್ತಾರ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಕೇವಲ ನೆಲವಲ್ಲ, ಪರ್ವತ-ವನಗಳ ಸಹಿತ ಇಡೀ ಭೂಮಿ. ‘ಪ್ರಮುಮೋಚ’ (ಬಿಟ್ಟನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಶಿವನು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ತ್ಯಜಿಸಿದನು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಅನಿಚ್ಛೆಯಿಂದ ಜಾರಿದುದಲ್ಲ.

ಆಮೇಲೆ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತೆ ಅಗ್ನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೇ, ನೀನು ವಾಯುವಿನೊಡಗೂಡಿ ಆ ರೌದ್ರ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸು.’ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಮತ್ತೆ ವ್ಯಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅದು ಶ್ವೇತಪರ್ವತವಾಯಿತು; ಅಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ-ಸೂರ್ಯರಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಹೊಳೆಯುವ ದಿವ್ಯವಾದ ಶರವಣ (ಜೊಂಡಿನ ವನ) ಉಂಟಾಯಿತು. ಹೀಗೆ ತೇಜಸ್ಸು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಭೂಮಿ, ಅಗ್ನಿ, ಪರ್ವತ, ಶರವಣಗಳಿಗೆ ಸಂಕ್ರಮಿಸುತ್ತದೆ — ಒಬ್ಬರಿಂದ ಧರಿಸಲಾಗದುದನ್ನು ಅನೇಕರು ಹಂಚಿಕೊಂಡು ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ವಾಯುಸಮನ್ವಿತಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಗ್ನಿಯ ಸಹಾಯಕನನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ; ವಾಯುವಿಲ್ಲದೆ ಅಗ್ನಿ ಹರಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಪಾವಕಾದಿತ್ಯಸಂನಿಭಮ್’ ಎಂದು ಶರವಣದ ದೀಪ್ತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅಗ್ನಿಸಂಭವನಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಕಾರ್ತಿಕೇಯನು ಜನಿಸಿದನು. ಕಥೆಯ ಫಲವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ ಅಷ್ಟೆ; ಅದರ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗುವುದು. ಆಮೇಲೆ ದೇವತೆಗಳೂ ಋಷಿಗಣಗಳೂ ಬಹಳ ಸಂತೋಷದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಆಗ ಉಮೆಯನ್ನೂ ಶಿವನನ್ನೂ ಅತಿಶಯವಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿದರು. ಆಮೇಲೆ ರಾಮ, ಪರ್ವತಪುತ್ರಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ಪೂಜೆಯ ನಂತರವೇ ಶಾಪ — ದೇವತೆಗಳ ಹರ್ಷ ದೇವಿಯ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವರು ಬಯಸಿದುದು ಸಿದ್ಧಿಸಿತು, ಆದರೆ ಅವಳ ಅಭೀಷ್ಟಕ್ಕೆ ಭಂಗ ಬಂದಿತು. ‘ಸರ್ಷಿಗಣಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಋಷಿಗಳೂ ಸೇರಿದ್ದರು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಕೋಪದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವಳು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಶಾಪ ಕೊಟ್ಟಳು — ‘ಪುತ್ರನನ್ನು ಬಯಸಿ ಪತಿಯೊಡನೆ ಸೇರಿದ್ದ ನನ್ನನ್ನು ನೀವು ತಡೆದಿರಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ನಿಮ್ಮ ಪತ್ನಿಯರಲ್ಲಿ ಸಂತಾನವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಅರ್ಹರಲ್ಲ. ಇಂದಿನಿಂದ ನಿಮ್ಮ ಪತ್ನಿಯರು ಸಂತಾನರಹಿತರಾಗಲಿ.’ ಶಾಪದ ರೂಪ ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಅನುರೂಪವಾದುದು — ದೇವತೆಗಳು ಯಾವುದನ್ನು ತಡೆದರೋ ಅದೇ ಅವರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಿಷಿದ್ಧವಾಯಿತು. ‘ಸ್ವೇಷು ದಾರೇಷು’ (ತಮ್ಮ ಪತ್ನಿಯರಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಶಾಪದ ಸೀಮೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಬೇರೆಡೆಯಲ್ಲ, ತಮ್ಮ ಪತ್ನಿಯರಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಅವರಿಗೆ ಸಂತಾನವಿಲ್ಲ. ‘ಅದ್ಯಪ್ರಭೃತಿ’ (ಇಂದಿನಿಂದ) ಎಂದು ಶಾಪದ ಆರಂಭಕಾಲವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಹೇಳಿ ಅವಳು ಭೂಮಿಗೂ ಶಾಪ ಕೊಟ್ಟಳು — ‘ಅವನಿಯೇ, ನೀನು ಅನೇಕ ರೂಪಗಳುಳ್ಳವಳೂ ಅನೇಕರ ಪತ್ನಿಯೂ ಆಗುವೆ. ನನ್ನ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕಲುಷಿತಳಾದ ನೀನು ಪುತ್ರನಿಂದ ಸಿಗುವ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ, ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ನನ್ನ ಪುತ್ರನನ್ನು ಬಯಸಲಿಲ್ಲ.’ ಭೂಮಿ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸುವುದನ್ನು ದೇವತೆಗಳ ಮಾತಿನಿಂದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳೂ ಶಾಪಕ್ಕೆ ಪಾಲುದಾರಳಾದಳು. ಎರಡು ಶಾಪಗಳೂ ಸಮಾನಾರ್ಥಕ — ದೇವತೆಗಳ ಪತ್ನಿಯರು ಸಂತಾನರಹಿತರು, ಭೂಮಿ ಪುತ್ರನಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ವಂಚಿತಳು. ‘ಅನಿಚ್ಛತೀ’ (ಬಯಸದವಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಶಾಪದ ಕಾರಣವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಇಚ್ಛೆಯೇ (ಅದರ ಅಭಾವವೇ) ಇಲ್ಲಿ ದೋಷ.

ಆ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಪೀಡಿತರಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಆಗ ದೇವಾಧಿಪತಿ ವರುಣನಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗಲು ಉಪಕ್ರಮಿಸಿದನು. ಅವನು ಹೋಗಿ ಆ ಪರ್ವತದ ಉತ್ತರ ಪಾರ್ಶ್ವದಲ್ಲಿ, ಹಿಮವಂತನಿಂದ ಹೊರಟ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ದೇವಿಯೊಡನೆ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಕೈಗೊಂಡನು. ದೇವತೆಗಳು ಏನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದ್ದರೋ — ‘ದೇವಿಯೊಡನೆ ತಪಸ್ಸನ್ನಾಚರಿಸು’ ಎಂದು — ಅದೇ ಕೊನೆಗೆ ಸಿದ್ಧಿಸಿತು, ಆದರೆ ಶಾಪದ ನಂತರ. ‘ರಾಮ, ಪರ್ವತಪುತ್ರಿಯ ಈ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ನಿನಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದ್ದೇನೆ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಗಂಗೆಯ ಉದ್ಭವವನ್ನೂ ನನ್ನಿಂದ ಕೇಳು’ — ಎಂದು ಮುನಿ ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಉಮೆಯ ವೃತ್ತಾಂತ ಮುಗಿಯಿತು; ಗಂಗೆಯ ಕುರಿತ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಇನ್ನೂ ಉತ್ತರ ದೊರೆತಿಲ್ಲ, ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಕ್ಕೆ ಉಳಿದಿದೆ. ‘ವರುಣಪಾಲಿತಾಮ್’ ಎಂದರೆ ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕು; ‘ಉತ್ತರೇ ಪಾರ್ಶ್ವೇ’ ಎಂದು ತಪಸ್ಸಿನ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.

ആ മുനി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുനിർത്തിയപ്പോൾ വീരന്മാരായ രാഘവനും ലക്ഷ്മണനും ആ കഥയെ അഭിനന്ദിച്ച് മുനിശ്രേഷ്ഠനോടു പറഞ്ഞു. ചോദ്യത്തിനു മുമ്പ് അഭിനന്ദനം — ഇതാണ് ശിഷ്യന്മാരുടെ രീതി. ‘ബ്രഹ്മൻ, അങ്ങ് പറഞ്ഞത് പരമമായ ധർമമുള്ളതാണ്. പർവതരാജന്റെ മൂത്ത പുത്രിയുടെ ദിവ്യവും മാനുഷവുമായ ഉത്പത്തി വിസ്തരിച്ചു പറയാൻ അങ്ങ് കനിയണം; വിസ്താരം അറിയുന്നവൻ അങ്ങുതന്നെയാണല്ലോ. ഏതു കാരണത്താലാണ് ലോകപാവനിയായ അവൾ മൂന്നു വഴികളെയും നനയ്ക്കുന്നത്? നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ ഗംഗ എങ്ങനെ ത്രിപഥഗാ എന്നു പ്രസിദ്ധയായി?’ മുൻസർഗത്തിൽ മുനി ഗംഗ ആകാശത്തേക്കു പോയതു സൂചിപ്പിക്കുക മാത്രം ചെയ്തു; ഇവിടെ രാമൻ അതിന്റെ കാരണവും പേരിന്റെ നിർവചനവും ചോദിക്കുന്നു. ‘ദിവ്യമാനുഷസംഭവം’ എന്ന പദത്താൽ ചോദ്യത്തിന്റെ വിഷയം രണ്ടുവിധമാകുന്നു — ദേവലോകത്തിലും മനുഷ്യലോകത്തിലുമുള്ള അവളുടെ പ്രാദുർഭാവം. രണ്ടു സഹോദരന്മാരും ചോദിക്കുന്നവരാണ്, രാമൻ മാത്രമല്ല — ‘വീരൗ’ എന്ന ദ്വിവചനത്താൽ ഇതു സൂചിതം.

‘ധർമജ്ഞാ, മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും അവൾ ഏതെല്ലാം കർമങ്ങളോടു ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു?’ — എന്നു കാകുത്സ്ഥൻ ചോദിച്ചപ്പോൾ തപോധനനായ വിശ്വാമിത്രൻ ഋഷിമാരുടെ നടുവിൽവെച്ച് ആ കഥ മുഴുവനും വിസ്തരിച്ചു പറഞ്ഞു. ‘ഋഷിമധ്യേ’ എന്ന പദം എടുത്തുപറയേണ്ടതാണ് — കഥ രാമനോടു മാത്രമല്ല, മുനിമണ്ഡലത്തോടു മുഴുവനുമാണ് പറയുന്നത്. ‘നിഖിലേന’ (മുഴുവനായി) എന്നത് രാമന്റെ ‘വിസ്തരിച്ചു പറയാൻ കനിയണം’ എന്നതിനുള്ള നേരിട്ടുള്ള മറുപടിയാണ്. ‘രാമാ, പണ്ട് മഹാതപസ്വിയായ ശിതികണ്ഠൻ (നീലകണ്ഠൻ) വിവാഹിതനായി’ — എന്ന വചനത്തോടെ അദ്ദേഹം കഥ ആരംഭിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഗംഗയെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യത്തിന്റെ ഉത്തരം ശിവോമമാരുടെ വൃത്താന്തത്തിൽനിന്നാണ് തുടങ്ങുന്നത്.

ആ ഭഗവാൻ ദേവിയെ കണ്ട് സംഗമത്തിനു തുടങ്ങി. ധീമാനും മഹാദേവനുമായ ശിതികണ്ഠദേവൻ ക്രീഡിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ ദിവ്യമായ നൂറു വർഷം കഴിഞ്ഞു. ‘ദിവ്യം’ എന്ന പദത്താൽ ദേവമാനമനുസരിച്ചുള്ള കണക്കു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ‘സംക്രീഡമാനസ്യ’ (ക്രീഡിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ) എന്ന വർത്തമാനകാലരൂപത്താൽ അത്രയും കാലം കഴിഞ്ഞിട്ടും ക്രീഡ അവസാനിച്ചില്ല എന്നു കാണിക്കുന്നു.

ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്ന രാമാ, ഇത്രയും കാലംകൊണ്ടും അവളിൽ പുത്രൻ ഉണ്ടായില്ല. അപ്പോൾ പിതാമഹനെ മുൻനിർത്തി ദേവന്മാരെല്ലാം ഉദ്യമിച്ചു. ‘ഇവിടെ ഒരു ജീവി ഉത്പന്നമായാൽ ആര് അതിനെ സഹിക്കും?’ — ഇതായിരുന്നു അവരുടെ ഭയം. അതിനാൽ ദേവന്മാരെല്ലാം ശിവനെ സമീപിച്ച് നമസ്കരിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ഭയത്തിന്റെ കാരണം പുത്രന്റെ ജനനമല്ല, അവന്റെ അസഹ്യമായ തേജസ്സാണ്; ദിവ്യമായ നൂറു വർഷം സംഭരിച്ച തേജസ്സു വഹിക്കുന്നവന്റെ സന്താനത്തെ ആര് താങ്ങും എന്ന്. ‘പിതാമഹപുരോഗമാഃ’ എന്ന പദത്താൽ ഈ ഉദ്യമത്തിന്റെ നേതാവ് ബ്രഹ്മാവുതന്നെ എന്നറിയാം.

‘ദേവദേവാ, മഹാദേവാ, ഈ ലോകത്തിന്റെ ഹിതത്തിൽ തത്പരനായവനേ, ദേവന്മാരുടെ നമസ്കാരത്താൽ അങ്ങ് പ്രസാദിക്കണം. ലോകങ്ങൾ അങ്ങയുടെ തേജസ്സു താങ്ങുകയില്ല; അതിനാൽ ബ്രാഹ്മതപസ്സോടെ ദേവിയോടൊപ്പം തപസ്സു ചെയ്താലും. മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും ഹിതത്തിനായി തേജസ്സിനെ തേജസ്സിൽത്തന്നെ ധരിക്കുക; ഈ ലോകങ്ങളെയെല്ലാം രക്ഷിക്കുക; ലോകമില്ലാത്ത അവസ്ഥ വരുത്താൻ അങ്ങ് അർഹനല്ല.’ പ്രാർഥനയുടെ ക്രമം വ്യക്തമാണ് — ആദ്യം സംബോധനകളാൽ സ്തുതി, പിന്നെ നമസ്കാരം, പിന്നെ കാരണം പറയൽ, ഒടുവിൽ അഭ്യർഥന. ‘തേജസ്സിനെ തേജസ്സിൽ ധരിക്കുക’ എന്നത് വെറുമൊരു നിഷേധമല്ല, മറ്റൊരു വഴിയുടെ നിർദേശമാണ് — സംഗമത്തിൽനിന്നു തപസ്സിലേക്കുള്ള തിരിവ്. ‘ലോകമില്ലാത്ത അവസ്ഥ വരുത്താൻ’ എന്നത് ഘോരമായ വാക്കാണ് — ധരിക്കപ്പെടാത്ത തേജസ്സാൽ ലോകങ്ങളുടെ അസ്തിത്വംതന്നെ ഇല്ലാതായേക്കാം. ദേവന്മാർ തേജസ്സിന്റെ നാശമല്ല, അതിന്റെ സംയമനം മാത്രമാണ് യാചിക്കുന്നത്.

ദേവന്മാരുടെ വാക്കു കേട്ട് സർവലോകമഹേശ്വരൻ എല്ലാവരോടും ‘ശരി’ എന്നു പറഞ്ഞു; പിന്നെ ഇങ്ങനെയും പറഞ്ഞു: ‘ഞാൻ ഉമയോടൊപ്പം തേജസ്സിനെ തേജസ്സാൽത്തന്നെ ധരിക്കും; ദേവന്മാരും ഭൂമിയും ശാന്തി നേടട്ടെ. എന്നാൽ സ്ഥാനത്തുനിന്ന് ഇളകിയ എന്റെ ഈ അനുപമമായ തേജസ്സ് ആര് ധരിക്കും? ദേവശ്രേഷ്ഠരേ, അതെന്നോടു പറയുവിൻ.’ ഇവിടെ രണ്ടു ഭാഗങ്ങൾ ശ്രദ്ധിക്കണം — അഭ്യർഥന സ്വീകരിച്ചു; എന്നാൽ നേരത്തേതന്നെ ഇളകിയതിന്റെ ഗതി ചോദിച്ചു. ദേവന്മാർ ആലോചിക്കാത്തതുതന്നെ മഹേശ്വരൻ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു. ‘സഹോമയാ’ (ഉമയോടൊപ്പം) എന്ന പദത്താൽ ധാരണം ഒരാളുടേതല്ല, രണ്ടുപേരുടെയും കാര്യമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ചോദ്യം എതിർപ്പല്ല — വാഗ്ദാനം ചെയ്തവൻതന്നെ പരിഹാരവും അന്വേഷിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട ദേവന്മാർ വൃഷഭധ്വജനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ഇന്ന് ഇളകിയ ആ തേജസ്സ് ഭൂമി ധരിക്കും.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ മഹാബലനായ ദേവേശൻ അതു വിട്ടു; ആ തേജസ്സാൽ പർവതങ്ങളോടും വനങ്ങളോടുംകൂടിയ ഭൂമി വ്യാപ്തയായി. ഭൂമിയുടെ പേര് ദേവന്മാർതന്നെ നിർദേശിച്ചതാണ്, അവൾ സ്വയം സ്വീകരിച്ചതല്ല; അതിനാൽ പിന്നീട് അവൾക്കും ശാപം ഏൽക്കുന്നത് യുക്തമാകുന്നു. ‘സഗിരികാനനാ’ എന്ന പദത്താൽ വ്യാപ്തിയുടെ വിസ്തൃതി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഭൂമി മാത്രമല്ല, പർവതങ്ങളും വനങ്ങളുമടങ്ങിയ ഭൂമി മുഴുവനും. ‘പ്രമുമോച’ (വിട്ടു) എന്ന പദത്താൽ ശിവൻ സ്വേച്ഛയാൽ ഉപേക്ഷിച്ചുവെന്നു പറയുന്നു, മനസ്സില്ലാതെയുള്ള സ്ഖലനമല്ല.

പിന്നെ ദേവന്മാർ വീണ്ടും അഗ്നിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘മഹാതേജസ്വീ, വായുവിനോടുകൂടി നീ ആ രൗദ്രതേജസ്സിൽ പ്രവേശിക്കുക.’ അഗ്നിയാൽ വീണ്ടും വ്യാപിക്കപ്പെട്ട ആ തേജസ്സ് ഒരു ശ്വേതപർവതമായിത്തീർന്നു; അവിടെ അഗ്നിക്കും സൂര്യനും തുല്യമായ ദിവ്യമായ ഒരു ശരവണം (ഞാങ്ങണക്കാട്) ഉണ്ടായി. ഇങ്ങനെ തേജസ്സ് ക്രമമായി ഭൂമിയിലേക്കും അഗ്നിയിലേക്കും പർവതത്തിലേക്കും ശരവണത്തിലേക്കും പകരുന്നു — ഒരാൾക്കു ധരിക്കാനാവാത്തത് അനേകർ വിഭജിച്ചു ധരിക്കുന്നു. ‘വായുസമന്വിതൻ’ എന്ന പദത്താൽ അഗ്നിയുടെ സഹായി നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു; വായുവില്ലാതെ അഗ്നി പടരുന്നില്ല. ‘പാവകാദിത്യസന്നിഭം’ എന്നതിനാൽ ശരവണത്തിന്റെ ദീപ്തി വർണിക്കപ്പെടുന്നു.

അവിടെയാണ് അഗ്നിയിൽനിന്നു ജനിച്ച മഹാതേജസ്വിയായ കാർത്തികേയൻ ജനിച്ചത്. കഥയുടെ ഫലം ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു; അതിന്റെ വിസ്താരം അടുത്ത സർഗത്തിൽ പറയപ്പെടും. പിന്നെ ദേവന്മാരും ഋഷിഗണങ്ങളും ഏറെ പ്രസന്നചിത്തരായി അപ്പോൾ ഉമയെയും ശിവനെയും അത്യധികം പൂജിച്ചു. രാമാ, അപ്പോൾ പർവതപുത്രി ദേവന്മാരോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. പൂജയ്ക്കു തൊട്ടുപിന്നാലെ ശാപം — ദേവന്മാരുടെ ഹർഷം ദേവിയുടെ ക്രോധം ശമിപ്പിക്കുന്നില്ല; അവർ ഇച്ഛിച്ചതു സിദ്ധിച്ചു, എന്നാൽ അവളുടെ അഭീഷ്ടം തടയപ്പെട്ടു. ‘സർഷിഗണാഃ’ എന്ന പദത്താൽ പൂജയിൽ ദേവന്മാരോടൊപ്പം ഋഷിമാരും പങ്കെടുത്തു എന്നറിയാം.

ക്രോധത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ, കോപിച്ച അവൾ എല്ലാവരെയും ശപിച്ചു: ‘പുത്രനെ ഇച്ഛിച്ച് സംഗമിച്ച എന്നെ നിങ്ങൾ തടഞ്ഞതിനാൽ, നിങ്ങൾ സ്വന്തം ഭാര്യമാരിൽ സന്താനത്തെ ജനിപ്പിക്കാൻ അർഹരല്ല. ഇന്നുമുതൽ നിങ്ങളുടെ പത്നിമാർ സന്താനരഹിതരാകട്ടെ.’ ശാപത്തിന്റെ രൂപം കർമത്തിനനുസരിച്ചുള്ളതാണ് — ദേവന്മാർ തടഞ്ഞതുതന്നെ അവർക്കു നിഷേധിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സ്വേഷു ദാരേഷു’ (സ്വന്തം ഭാര്യമാരിൽ) എന്ന പദത്താൽ ശാപത്തിന്റെ പരിധിയും കാണിക്കുന്നു — മറ്റെവിടെയുമല്ല, സ്വന്തം പത്നിമാരിൽ മാത്രമാണ് അവരുടെ സന്താനരാഹിത്യം. ‘ഇന്നുമുതൽ’ എന്നതിനാൽ ശാപത്തിന്റെ ആരംഭകാലം നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു.

ഇങ്ങനെ എല്ലാ ദേവന്മാരോടും പറഞ്ഞശേഷം അവൾ ഭൂമിയെയും ശപിച്ചു: ‘ഭൂമീ, നീ പല രൂപങ്ങളുള്ളവളും അനേകരുടെ ഭാര്യയുമാകും. എന്റെ ക്രോധത്താൽ കളങ്കിതയായ നീ പുത്രനിൽനിന്നുള്ള പ്രീതി നേടുകയില്ല, ദുർബുദ്ധേ, കാരണം നീ എന്റെ പുത്രനെ ആഗ്രഹിച്ചില്ല.’ തേജസ്സു ധരിക്കാമെന്ന് ഭൂമിക്കുവേണ്ടി ദേവന്മാർ വാഗ്ദാനം ചെയ്തു; അതിനാൽ അവളും ശാപഭാഗിനിയായി. രണ്ടു ശാപങ്ങളും സമാനാർഥമാണ് — ദേവപത്നിമാർ സന്താനരഹിതർ, ഭൂമി പുത്രനിൽനിന്നുള്ള പ്രീതി ഇല്ലാത്തവൾ. ‘അനിച്ഛന്തീ’ (ആഗ്രഹിക്കാത്തവൾ) എന്ന പദത്താൽ ശാപത്തിന്റെ കാരണം വീണ്ടും പറയുന്നു — ഇച്ഛയില്ലായ്മതന്നെയാണ് ഇവിടെ ദോഷം.

പീഡിതരായ ആ ദേവന്മാരെയെല്ലാം കണ്ട് അപ്പോൾ ദേവേശൻ വരുണൻ പാലിക്കുന്ന ദിക്കിലേക്കു പോകാൻ തുടങ്ങി. അദ്ദേഹം പോയി ആ പർവതത്തിന്റെ വടക്കേ പാർശ്വത്തിൽ, ഹിമവാനിൽനിന്നുയരുന്ന ഒരു ശൃംഗത്തിൽ, ദേവിയോടൊപ്പം തപസ്സനുഷ്ഠിച്ചു. ദേവന്മാർ അഭ്യർഥിച്ചത് — ‘ദേവിയോടൊപ്പം തപസ്സു ചെയ്യുക’ എന്നത് — ഒടുവിൽ സിദ്ധിച്ചു, എന്നാൽ ശാപത്തിനുശേഷം. ‘രാമാ, പർവതപുത്രിയുടെ ഈ വിസ്താരം ഞാൻ നിന്നോടു പറഞ്ഞു; ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയവനേ, ഇനി ഗംഗയുടെ ഉത്പത്തിയും എന്നിൽനിന്നു കേൾക്കുക’ — എന്നു മുനി ഉപസംഹരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഉമയുടെ വൃത്താന്തം സമാപിച്ചു; ഗംഗയെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യത്തിന് ഇനിയും ഉത്തരം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിന്റെ ഉത്തരം അടുത്ത സർഗത്തിലേക്കു ശേഷിക്കുന്നു. ‘വരുണപാലിതാ’ എന്നത് പടിഞ്ഞാറേ ദിക്കാണ്; ‘വടക്കേ പാർശ്വത്തിൽ’ എന്നതിനാൽ തപഃസ്ഥാനം സൂക്ഷ്മമായി നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു.

When the sage had finished, the two heroes, Rāghava and Lakṣmaṇa, first thanked him for the tale, as good pupils do before asking more, and then said to the best of sages: "What you have told us, brahmin, is excellent and full of dharma. Now tell us at length, for you know these things in detail, about the elder daughter of the king of mountains and how she came to be both in heaven and among men. Why does she, the purifier of the worlds, flood three paths? How did the Gaṅgā, best of rivers, come to be famous as the river of three paths?" In the last sarga the sage had only mentioned her going up to the sky; here Rāma asks the reason and the meaning of her name. The question has two sides, her appearance in the world of the gods and in the world of men, and both brothers ask it, not Rāma alone.

"What deeds in the three worlds is she connected with, knower of dharma?" When Kākutstha had asked this, Viśvāmitra, rich in austerity, told the whole story in full in the midst of the sages. It was told not to Rāma alone but to the whole circle of sages, and "in full" answers Rāma's request for the story at length. He began: "Long ago, Rāma, Śiva, the blue-throated god of great austerity, took a wife." So the answer to a question about the Gaṅgā starts from the story of Śiva and Umā.

"Seeing the goddess, the Lord began to make love to her. While the wise Mahādeva, the blue-throated god, sported with her, a hundred divine years passed." The years are counted by the measure of the gods, and even in so long a time their union did not end.

"Yet in all that time, Rāma, scorcher of foes, no son was born to her. Then all the gods, led by the Grandfather, Brahmā, grew anxious to act. 'If a being is born of this,' they thought, 'who will be able to withstand it?' So they went to Śiva, bowed low and said:" Their fear was not of a son's birth but of his unbearable power: who could bear the child of one who had held his energy gathered for a hundred divine years? And Brahmā was the leader of their effort.

"'God of gods, Mahādeva, devoted to the good of this world, be gracious to the gods who bow before you. The worlds will not be able to bear your energy. Joined to holy austerity, practise austerity with the goddess instead. For the good of the three worlds hold your energy within yourself. Protect all these worlds; do not destroy them.'" Their prayer moves in clear order: praise through the names they call him, then their bow, then their reason, and last their request. "Hold your energy within yourself" is not a mere prohibition but points another way, from love-making to austerity. "Do not destroy them" is a terrible thought: energy not held back would put an end to the worlds' very existence. Yet the gods do not ask for his energy to be destroyed, only restrained.

"Hearing the gods, the great lord of all the worlds said to them all, 'So be it,' and then spoke again: 'Together with Umā I shall hold my energy within myself; let the gods and the earth be at peace. But this supreme energy of mine that has already been stirred from its place, who will bear it? Tell me that, best of the gods.'" Two things are to be seen here: he grants their request, but asks what is to become of what has already been moved. Maheśvara points out what the gods had not thought of. "Together with Umā" suggests that the restraint was the work of both of them. And his question is not hostile: having promised, he himself looks for a solution.

"So addressed, the gods answered the god whose banner bears a bull: 'The energy that was stirred today, the earth will bear.' At this the mighty lord of the gods released it, and it filled the whole earth with its mountains and forests." It was the gods who named the earth, not the earth who agreed, and that is why the curse will fall on her too. Mountains and forests show how far it spread: not the ground alone but the whole earth. And "released" means Śiva let it go of his own will; it was no accident.

"Then the gods spoke again, now to Agni, eater of oblations: 'Mighty one, enter that fierce seed together with the wind.' Pervaded again by Agni, it became a white mountain, and there arose a divine thicket of reeds shining like fire and the sun." So the energy passed in stages into the earth, into fire, into the mountain and into the reed-thicket; what no single being could bear was divided and borne by many. The wind is named as Agni's helper, for fire does not spread without wind.

"There Kārttikeya of great energy was born, sprung from fire." The fruit of the story is only mentioned here; it will be told at length in the next sarga. "Then the gods and the hosts of seers, well pleased, paid the highest honour to Umā and Śiva. And then, Rāma, the mountain's daughter spoke to the gods." Right after the worship comes a curse: the gods' joy did not calm the goddess's anger, for what they wanted had come about, but what she wanted had been thwarted. The seers too had joined the gods in that worship.

"Her eyes red with anger, full of wrath, she cursed them all: 'Because I was stopped when I had come together with my husband wishing for a son, you shall not beget children on your own wives. From this day on your wives shall be childless.'" The curse fits the deed: what the gods prevented is now denied to them. "Your own wives" also sets its limit, and "from this day on" fixes when it begins.

"Having said this to all the gods, she cursed the earth as well: 'Earth, you shall not keep a single form, and you shall be the wife of many. Fouled by my anger, you shall never know the joy a son brings, you foolish one, since you did not want a son of mine.'" Through the gods' words the earth had been pledged to bear the energy, so she too had a share in the curse. The two curses mean the same: the gods' wives are to be childless, and the earth is to have no joy of a son. "You did not want" repeats the reason; unwillingness itself was the fault.

"Seeing all the gods so stricken, the lord of the gods set out for the west, the quarter guarded by Varuṇa. Going there, Maheśvara practised austerity with the goddess on a peak sprung from the Himālaya, on the northern side of that mountain." What the gods had begged of him, to practise austerity with the goddess, came about in the end, but only after the curse. "This, Rāma, is the full account of the mountain's daughter," the sage concluded. "Now, with Lakṣmaṇa, hear from me the origin of the Gaṅgā." So the story of Umā ends; the question about the Gaṅgā is still unanswered, and its answer is left for the next sarga.