विश्वामित्रः महर्षिभिः सह शोणाकूले रात्रिशेषम् उपास्य, निशायां सुप्रभातायां सत्यां रामम् अभ्यभाषत — ‘हे राम, निशा सुप्रभाता जाता, पूर्वा संध्या च प्रवर्तते; उत्तिष्ठ उत्तिष्ठ, भद्रं ते, गमनाय अभिरोचय।’ ‘अभिरोचय’ इति गमनविषये रुचिं कुरु, प्रस्थानाय सज्जः भव इत्यर्थः। तस्य वचनं श्रुत्वा रामः कृतपूर्वाह्णिकक्रियः सन् गमनं रोचयामास, वाक्यं च इदम् उवाच। अत्र द्रष्टव्यम् — गुरोः त्वरायुक्तं वचनं श्रुत्वा अपि सः प्रथमं पूर्वाह्णिकं नित्यकर्म समापयति, ततः एव प्रस्थानम्; धर्मक्रमः त्वरया न उल्लङ्घ्यते। ‘उपास्य रात्रिशेषम्’ इति पदाभ्यां मुनीनां जागरणम् अपि सूचितम् — कथाश्रवणे रात्रिः गता। पूर्वसर्गे विश्वामित्रः स्वकुलकथां कथयित्वा निद्रायै अनुज्ञां दत्तवान्; अद्य प्रभातम्, अतः पन्थाः पुनः आरभ्यते।

रामः पृच्छति — ‘अयं शोणः शुभजलः, किन्तु अगाधः, पुलिनैः मण्डितः; हे ब्रह्मन्, कतरेण पथा वयं संतरिष्यामः?’ ‘अगाधः’ इति यस्य तलं न लभ्यते; ‘पुलिनम्’ इति सैकतम्, नद्याः वालुकामयं तीरम्। एवम् उक्तः विश्वामित्रः अब्रवीत् — ‘एषः मया उद्दिष्टः पन्थाः, येन महर्षयः यान्ति।’ गुरुः न स्वमतिं प्रमाणयति, अपि तु पूर्वेषां मार्गम् एव दर्शयति; एतत् शिष्याय शिक्षा। धीमता विश्वामित्रेण एवम् उक्ताः ते महर्षयः विविधानि वनानि पश्यन्तः प्रयाताः। ‘पश्यन्तः’ इति पदेन कविः सूचयति यत् मार्गः अपि तेषां दर्शनीयः एव आसीत्; प्रवासः न केवलं क्लेशः, अपि तु सौन्दर्यानुभवः अपि। ‘कतरेण पथा’ इति प्रश्नेन रामस्य विनयः दृश्यते — यत्र गुरुः वर्तते, तत्र शिष्यः स्वयं मार्गं न निर्णयति।

ते दूरम् अध्वानं गत्वा, अर्धदिवसे गते सति, सरितां श्रेष्ठां मुनिसेवितां जाह्नवीं ददृशुः। ‘अर्धदिवसे गते’ इति मध्याह्नसमयः; प्रातः प्रस्थाय मध्याह्ने गङ्गाप्राप्तिः इति मार्गस्य परिमाणम् अपि सूचितम्। तां पुण्यसलिलां हंससारससेवितां दृष्ट्वा सराघवाः सर्वे मुनयः मुदिताः बभूवुः। ‘हंससारससेविताम्’ इति पदेन नद्याः शान्तिः रम्यता च सूच्यते — यत्र पक्षिणः निर्भयाः क्रीडन्ति, तत् स्थानं स्वभावेन एव पवित्रम्। पूर्वसर्गेषु वनानि घोराणि वर्णितानि; अत्र तु प्रथमवारं दृश्यं प्रसन्नम्।

तस्याः तीरे तदा सर्वे वासपरिग्रहं चक्रुः — निवासाय स्थानं गृहीतवन्तः। ततः यथान्यायं स्नात्वा पितॄन् देवताश्च संतर्प्य, अग्निहोत्राणि हुत्वा, अमृतवत् हविः प्राश्य, ते शुभाः मुदितमानसाः जाह्नवीतीरे विविशुः। ‘यथान्यायम्’ इति शास्त्रविहितक्रमेण; ‘अमृतवत्’ इति हविषः स्वादुत्वं तृप्तिकरत्वं च। अत्र क्रमः मननीयः — प्रथमं स्नानम्, ततः तर्पणम्, ततः अग्निहोत्रम्, अन्ते च भोजनम्; अतिथिः अपि प्रवासे अपि च नित्यकर्म न त्यजति। एवं तीर्थे वासः कर्मणा एव सार्थकः क्रियते।

ते महात्मानं विश्वामित्रं समन्ततः परिवार्य यथान्यायं विष्ठिताः; राघवौ अपि यथार्हतः उपविष्टौ। ततः सम्प्रहृष्टमनाः रामः विश्वामित्रम् अब्रवीत् — ‘हे भगवन्, त्रिपथगां गङ्गां नदीं श्रोतुम् इच्छामि; सा त्रैलोक्यं कथम् आक्रम्य नदनदीपतिं गता?’ ‘त्रिपथगा’ इति त्रिषु मार्गेषु — दिवि, भुवि, रसातले च — गच्छन्ती। ‘नदनदीपतिः’ इति समुद्रः। ‘यथार्हतः’ इति पदेन आसनमर्यादा सूचिता — सर्वे यथायोग्यं स्थाने निषण्णाः। अत्र च सर्गस्य सन्धिः — पुरतः प्रवहन्ती नदी दृश्यते, रामस्य च प्रश्नेन सा कथा भवति।

रामवाक्येन चोदितः महामुनिः विश्वामित्रः गङ्गायाः जन्म वृद्धिं च वक्तुम् उपचक्रमे। ‘चोदितः’ इति प्रेरितः; शिष्यस्य प्रश्नः एव गुरोः कथायाः प्रवर्तकः। ‘हे राम, शैलेन्द्रः हिमवान् नाम अस्ति, यः धातूनाम् आकरः महान्। तस्य कन्याद्वयम् अस्ति, यत् रूपेण भुवि अप्रतिमम्।’ ‘आकरः’ इति उत्पत्तिस्थानम्, निधिः। एतेन गङ्गा न केवला नदी, अपि तु पर्वतराजस्य दुहिता इति कुलगौरवं प्रथमम् एव स्थाप्यते। यः प्रश्नः भौगोलिकः इव आसीत्, तस्य उत्तरं वंशकथारूपेण दीयते।

‘या मेरोः दुहिता, सुमध्यमा, नाम्ना मेना, मनोज्ञा, हिमवतः प्रिया पत्नी — सा एव तयोः कन्ययोः माता। तस्यां जाता ज्येष्ठा हिमवतः सुता इयम् एव गङ्गा; तस्य एव द्वितीया कन्या उमा नाम अभूत्।’ अत्र कविः द्वयोः कन्ययोः साम्यं वैषम्यं च एकत्र स्थापयति — उभे अपि शैलराजस्य दुहितरौ, किन्तु एका नदीरूपेण लोकं पावयिष्यति, अन्या च तपसा शिवपत्नी भविष्यति। मेरुहिमवतोः सम्बन्धेन पर्वतानां परस्परं वैवाहिकी मर्यादा अपि सूचिता।

‘अथ सर्वे सुराः देवकार्यं चिकीर्षन्तः ज्येष्ठां त्रिपथगां गङ्गां नदीं शैलेन्द्रं वरयामासुः। हिमवान् च त्रैलोक्यहितकाम्यया स्वच्छन्दपथगां लोकपावनीं तनयां गङ्गां धर्मेण ददौ।’ ‘स्वच्छन्दपथगा’ इति स्वेच्छया मार्गं गच्छन्ती; तादृशीम् अपि पितरा दत्ताम् इति महत् दानम्। ‘धर्मेण’ इति विधिपूर्वकं कन्यादानविधिना। त्रिलोकार्थं त्रिलोकहितकांक्षिणः देवाः तां प्रतिगृह्य, गङ्गाम् आदाय, कृतार्थेन अन्तरात्मना अगच्छन्। ‘कृतार्थेन अन्तरात्मना’ इति सिद्धमनोरथाः सन्तः; देवानाम् अपि अयं लाभः महान् इति सूच्यते। अत्र कविः कन्यादानस्य लौकिकं विधिम् एव दैवे प्रसङ्गे योजयति — देवाः वरयन्ति, पिता धर्मेण ददाति, वरपक्षः च कृतार्थः प्रतिगृह्णाति; एतेन गङ्गायाः देवनदीत्वं धर्ममूलम् इति स्थाप्यते, न बलात्कारमूलम्।

‘हे रघुनन्दन, या अन्या शैलदुहिता कन्या आसीत्, सा उग्रं सुव्रतम् आस्थाय तपः तेपे; तपः एव तस्याः धनम् आसीत्, अतः ‘तपोधना’। उग्रेण तपसा युक्तां लोकनमस्कृताम् उमां शैलवरः अप्रतिरूपाय रुद्राय ददौ।’ ‘अप्रतिरूपाय’ इति यस्य सदृशः कोऽपि नास्ति। ज्येष्ठा देवैः याचिता, कनिष्ठा तु स्वतपसा एव वरं लब्धवती — एतत् अन्तरं द्रष्टव्यम्। ‘एते ते शैलराजस्य सुते लोकनमस्कृते — सरितां श्रेष्ठा गङ्गा, उमादेवी च, हे राघव।’ द्वे अपि लोकवन्द्ये; एका जलेन, अन्या तपसा।

‘हे गतिमतां वर तात, एतत् सर्वं ते मया आख्यातम् — यथा त्रिपथगामिनी प्रथमं खं गता। सा एषा रम्या सुरनदी शैलेन्द्रतनया तदा विपापा जलवाहिनी सती सुरलोकं समारूढा।’ ‘खं गता’ इति आकाशमार्गं गता; ‘सुरलोकं समारूढा’ इति देवलोके प्रतिष्ठिता। ‘विपापा’ इति निष्पापा, पापहारिणी च। एवं गङ्गायाः प्रथमा गतिः कथिता; भूमौ अवतरणस्य कथा तु अग्रिमेषु सर्गेषु वक्ष्यते। प्रश्नस्य एकः अंशः एव अत्र उत्तरितः, शिष्टः च श्रोतुः कौतूहलं वर्धयति।

విశ్వామిత్రుడు మహర్షులతో కలిసి శోణ తీరాన రాత్రిలో మిగిలిన భాగాన్ని గడిపి, రాత్రి చక్కగా తెల్లవారగానే రామునితో అన్నాడు — ‘రామా, రాత్రి చక్కగా తెల్లవారింది, ప్రాతఃసంధ్య మొదలవుతోంది; లే, లే, నీకు శుభం, ప్రయాణానికి సిద్ధపడు.’ ‘అభిరోచయ’ అంటే ప్రయాణంపై మనసు పెట్టు, ప్రస్థానానికి సిద్ధమవు అని అర్థం. అతని మాట విని రాముడు పూర్వాహ్ణ కర్మలను ముగించుకొని ప్రయాణానికి సిద్ధపడి, ఈ మాట అన్నాడు. ఇక్కడ గమనించాలి — గురువు తొందరపెట్టే మాట విన్నా అతడు మొదట పూర్వాహ్ణ నిత్యకర్మను ముగిస్తాడు, ఆ తరువాతనే ప్రస్థానం; తొందరలో ధర్మక్రమం అతిక్రమించబడదు. ‘ఉపాస్య రాత్రిశేషం’ అనే మాటలతో మునుల జాగరణ కూడా సూచించబడింది — కథాశ్రవణంలో రాత్రి గడిచింది. మునుపటి సర్గలో విశ్వామిత్రుడు తన కులకథను చెప్పి నిద్రకు అనుమతి ఇచ్చాడు; ఈరోజు ప్రభాతం, కాబట్టి ప్రయాణం మళ్ళీ మొదలవుతుంది.

రాముడు అడుగుతున్నాడు — ‘ఈ శోణానది శుభమైన జలాలు గలది, కానీ అగాధమైనది, ఇసుకతిన్నెలతో అలంకరించబడినది; బ్రహ్మన్, ఏ మార్గంలో మనం దాటుదాం?’ ‘అగాధః’ అంటే అడుగు అందనిది; ‘పులినం’ అంటే ఇసుకతిన్నె, నది యొక్క ఇసుకతో కూడిన తీరం. ఇలా అడగబడిన విశ్వామిత్రుడు అన్నాడు — ‘మహర్షులు వెళ్ళే మార్గం ఇదే, దానినే నేను నిర్దేశిస్తున్నాను.’ గురువు తన అభిప్రాయాన్ని ప్రమాణంగా చూపడు, పూర్వుల మార్గాన్నే చూపుతాడు; ఇది శిష్యునికి శిక్షణ. బుద్ధిమంతుడైన విశ్వామిత్రుడు ఇలా చెప్పగా ఆ మహర్షులు రకరకాల వనాలను చూస్తూ ప్రయాణించారు. ‘పశ్యంతః’ (చూస్తూ) అనే మాటతో కవి సూచించేదేమిటంటే వారికి మార్గం కూడా చూడదగినదే; ప్రయాణం కేవలం క్లేశం కాదు, సౌందర్యానుభవం కూడా. ‘కతరేణ పథా’ (ఏ మార్గంలో) అనే ప్రశ్నలో రాముని వినయం కనిపిస్తుంది — గురువు ఉన్నచోట శిష్యుడు తానే మార్గాన్ని నిర్ణయించడు.

వారు చాలా దూరం ప్రయాణించి, సగం రోజు గడిచేసరికి, నదులలో శ్రేష్ఠమైన, మునులు సేవించే జాహ్నవిని చూశారు. ‘అర్ధదివసే గతే’ అంటే మధ్యాహ్నసమయం; ఉదయం బయలుదేరి మధ్యాహ్నానికి గంగను చేరారని మార్గపు దూరం కూడా సూచించబడింది. పుణ్యజలాలు గల, హంసలూ సారసాలూ సేవించే ఆ నదిని చూసి రాఘవులతో కూడిన మునులందరూ సంతోషించారు. ‘హంససారససేవితాం’ అనే మాటతో నది ప్రశాంతతా రమ్యతా సూచించబడుతున్నాయి — పక్షులు నిర్భయంగా క్రీడించే చోటు స్వభావంగానే పవిత్రమైనది. మునుపటి సర్గలలో అడవులు ఘోరమైనవిగా వర్ణించబడ్డాయి; ఇక్కడ మాత్రం మొదటిసారి దృశ్యం ప్రసన్నంగా ఉంది.

ఆ నది తీరాన అప్పుడు అందరూ బస చేశారు — నివాసం కోసం స్థలాన్ని తీసుకున్నారు. తరువాత యథావిధిగా స్నానం చేసి, పితృదేవతలకూ దేవతలకూ తర్పణం విడిచి, అగ్నిహోత్రాలు చేసి, అమృతం వంటి హవిస్సును భుజించి, శుభులైన వారు సంతోషించిన మనస్సులతో జాహ్నవీ తీరాన కూర్చున్నారు. ‘యథాన్యాయం’ అంటే శాస్త్రం విధించిన క్రమంలో; ‘అమృతవత్’ అంటే హవిస్సు యొక్క రుచి, తృప్తికరత్వం. ఇక్కడ క్రమం మననం చేయదగినది — మొదట స్నానం, తరువాత తర్పణం, తరువాత అగ్నిహోత్రం, చివరకు భోజనం; అతిథిగా ఉన్నా, ప్రయాణంలో ఉన్నా నిత్యకర్మను విడువరు. ఈ విధంగా తీర్థంలో నివాసం కర్మతోనే సార్థకమవుతుంది.

వారు మహాత్ముడైన విశ్వామిత్రుని చుట్టూ చేరి యథోచితంగా కూర్చున్నారు; రాఘవులిద్దరూ కూడా తమ స్థాయికి తగినట్లు కూర్చున్నారు. అప్పుడు ఎంతో సంతోషించిన మనస్సుతో రాముడు విశ్వామిత్రునితో అన్నాడు — ‘భగవాన్, మూడు మార్గాలలో ప్రవహించే గంగానది గురించి వినాలనుకుంటున్నాను; అది ముల్లోకాలనూ ఆక్రమించి నదీనదపతిని ఎలా చేరింది?’ ‘త్రిపథగా’ అంటే మూడు మార్గాలలో — ఆకాశంలో, భూమిపై, రసాతలంలో — ప్రవహించేది. ‘నదనదీపతిః’ అంటే సముద్రుడు. ‘యథార్హతః’ అనే మాటతో ఆసన మర్యాద సూచించబడింది — అందరూ తమ తమ యోగ్యతకు తగిన స్థానంలో కూర్చున్నారు. ఇక్కడ సర్గకు సంధి — ఎదుట ప్రవహించే నది కనిపిస్తుంది, రాముని ప్రశ్నతో అది కథగా మారుతుంది.

రాముని మాటతో ప్రేరేపించబడిన మహాముని విశ్వామిత్రుడు గంగ జన్మనూ వృద్ధినీ చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు. ‘చోదితః’ అంటే ప్రేరేపించబడినవాడు; శిష్యుని ప్రశ్నయే గురువు కథకు ప్రవర్తకం. ‘రామా, హిమవంతుడు అనే పర్వతరాజు ఉన్నాడు, అతడు ధాతువులకు గొప్ప గని. అతనికి ఇద్దరు కుమార్తెలు ఉన్నారు, వారు రూపంలో భూమిపై సాటిలేనివారు.’ ‘ఆకరః’ అంటే ఉత్పత్తిస్థానం, నిధి. దీనితో గంగ కేవలం నది కాదు, పర్వతరాజు కుమార్తె అనే కులగౌరవం మొదటనే స్థాపించబడుతోంది. భౌగోళికమైనదిగా కనిపించిన ప్రశ్నకు జవాబు వంశకథ రూపంలో ఇవ్వబడుతోంది.

‘మేరువు కుమార్తె, సన్నని నడుము గలది, మేన అనే పేరుగలది, మనోజ్ఞురాలు, హిమవంతుని ప్రియమైన భార్య — ఆమెయే ఆ ఇద్దరు కన్యలకు తల్లి. ఆమెకు పుట్టిన హిమవంతుని పెద్ద కుమార్తెయే ఈ గంగ; అతని రెండవ కుమార్తె ఉమ అనే పేరుగలది.’ ఇక్కడ కవి ఇద్దరు కన్యల సామ్యాన్నీ వైషమ్యాన్నీ ఒకచోట ఉంచుతున్నాడు — ఇద్దరూ పర్వతరాజు కుమార్తెలే, కానీ ఒకరు నదీరూపంలో లోకాన్ని పవిత్రం చేస్తారు, మరొకరు తపస్సుతో శివుని పత్ని అవుతారు. మేరు హిమవంతుల సంబంధంతో పర్వతాల మధ్య పరస్పర వైవాహిక మర్యాద కూడా సూచించబడింది.

‘తరువాత దేవకార్యాన్ని చేయాలనుకొన్న దేవతలందరూ పెద్దదైన, మూడు మార్గాలలో ప్రవహించే గంగానదిని ఇవ్వమని పర్వతరాజును అడిగారు. హిమవంతుడు ముల్లోకాల హితాన్ని కోరి, స్వేచ్ఛగా మార్గాన్ని ఎంచుకొని ప్రవహించే, లోకాన్ని పవిత్రం చేసే తన కుమార్తె గంగను ధర్మబద్ధంగా ఇచ్చాడు.’ ‘స్వచ్ఛందపథగా’ అంటే తన ఇష్టంతో మార్గాన్ని ఎంచుకొని పోయేది; అలాంటిదైనా తండ్రి ఇచ్చాడు అనేది గొప్ప దానం. ‘ధర్మేణ’ అంటే విధిపూర్వకంగా, కన్యాదాన విధితో. ముల్లోకాల కోసం, ముల్లోకాల హితం కోరే దేవతలు ఆమెను స్వీకరించి, గంగను తీసుకొని కృతార్థమైన అంతరాత్మతో వెళ్ళిపోయారు. ‘కృతార్థేనాంతరాత్మనా’ అంటే మనోరథం సిద్ధించినవారై; దేవతలకు కూడా ఇది గొప్ప లాభమని సూచించబడుతోంది. ఇక్కడ కవి కన్యాదానపు లౌకిక విధినే దైవ సందర్భంలో జోడిస్తున్నాడు — దేవతలు అడుగుతారు, తండ్రి ధర్మబద్ధంగా ఇస్తాడు, వరుని పక్షం కృతార్థమై స్వీకరిస్తుంది; దీనితో గంగ దేవనది కావడం ధర్మమూలమైనదని స్థాపించబడుతోంది, బలాత్కారమూలమైనది కాదని.

‘రఘునందనా, పర్వతరాజు రెండవ కుమార్తె ఉగ్రమైన సువ్రతాన్ని ఆశ్రయించి తపస్సు చేసింది; తపస్సే ఆమె ధనం, కాబట్టి ఆమె ‘తపోధన’. ఉగ్రమైన తపస్సుతో కూడిన, లోకం నమస్కరించే ఉమను పర్వతశ్రేష్ఠుడు సాటిలేని రుద్రునికి ఇచ్చాడు.’ ‘అప్రతిరూపాయ’ అంటే తనతో సమానుడు ఎవరూ లేనివానికి. పెద్ద కుమార్తెను దేవతలు యాచించారు, చిన్న కుమార్తె మాత్రం తన తపస్సుతోనే వరుని పొందింది — ఈ భేదం గమనించదగినది. ‘రాఘవా, పర్వతరాజు కుమార్తెలైన వీరిద్దరూ లోకం నమస్కరించేవారు — నదులలో శ్రేష్ఠమైన గంగ, ఉమాదేవి.’ ఇద్దరూ లోకవంద్యులే; ఒకరు జలంతో, మరొకరు తపస్సుతో.

‘గమనశీలురలో శ్రేష్ఠుడవైన నాయనా, మూడు మార్గాలలో ప్రవహించే ఆమె మొదట ఆకాశానికి ఎలా వెళ్ళిందో ఇదంతా నీకు చెప్పాను. రమ్యమైన ఈ దేవనది, పర్వతరాజు కుమార్తె, అప్పుడు పాపరహితమైన జలాలను మోస్తూ దేవలోకాన్ని అధిరోహించింది.’ ‘ఖం గతా’ అంటే ఆకాశమార్గానికి వెళ్ళింది; ‘సురలోకం సమారూఢా’ అంటే దేవలోకంలో ప్రతిష్ఠితమైంది. ‘విపాపా’ అంటే పాపరహితమైనది, పాపాన్ని హరించేది కూడా. ఈ విధంగా గంగ మొదటి గమనం చెప్పబడింది; భూమికి అవతరించిన కథ మాత్రం తరువాతి సర్గలలో చెప్పబడుతుంది. ప్రశ్నలోని ఒక భాగానికే ఇక్కడ జవాబు ఇవ్వబడింది, మిగిలినది శ్రోత కుతూహలాన్ని పెంచుతుంది.

விசுவாமித்திரர் மகரிஷிகளோடு சோணைக் கரையில் இரவின் எஞ்சிய பகுதியைக் கழித்து, இரவு நன்கு விடிந்ததும் ராமனிடம் சொன்னார்: ‘ராமா, இரவு நன்கு விடிந்துவிட்டது, காலைச் சந்தியும் தொடங்குகிறது; எழு, எழு, உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும், புறப்பட மனம் கொள்.’ ‘அபிரோசய’ என்றால் பயணத்தில் விருப்பம் கொள், புறப்பட ஆயத்தமாகு என்று பொருள். அவர் சொல்லைக் கேட்டு, ராமன் காலைக் கடமைகளை முடித்துப் பயணத்துக்கு இசைந்து, இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — குருவின் அவசரச் சொல்லைக் கேட்டும் அவன் முதலில் காலை நித்தியகர்மத்தை முடிக்கிறான், அதன் பிறகே புறப்படுகிறான்; அவசரத்தால் தர்ம ஒழுங்கு மீறப்படுவதில்லை. ‘இரவின் எஞ்சிய பகுதியைக் கழித்து’ என்ற சொற்களால் முனிவர்களின் விழிப்பும் குறிப்பிடப்படுகிறது — கதை கேட்பதில் இரவு கழிந்தது. முந்தைய சர்க்கத்தில் விசுவாமித்திரர் தம் குலக் கதையைச் சொல்லி உறங்க அனுமதித்தார்; இன்று விடியல், ஆகவே பயணம் மீண்டும் தொடங்குகிறது.

ராமன் கேட்கிறான்: ‘இந்தச் சோணை நல்ல நீருடையது, ஆனால் ஆழம் காண முடியாதது, மணல்திட்டுகளால் அணிசெய்யப்பட்டது; பிராமணரே, எந்த வழியாக நாம் கடப்போம்?’ ‘அகாதம்’ என்றால் அடி காண முடியாதது; ‘புலினம்’ என்றால் மணல்திட்டு, நதியின் மணற்கரை. இவ்வாறு கேட்கப்பட்ட விசுவாமித்திரர் சொன்னார்: ‘மகரிஷிகள் செல்லும் இந்த வழியே நான் சுட்டிக்காட்டுவது.’ குரு தம் கருத்தைச் சான்றாக்குவதில்லை, முன்னோர் சென்ற வழியையே காட்டுகிறார்; இது சீடனுக்கு ஒரு பாடம். அறிவுமிக்க விசுவாமித்திரரால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட அந்த மகரிஷிகள் பலவகைக் காடுகளைக் கண்டவாறு சென்றனர். ‘கண்டவாறு’ என்ற சொல்லால் கவி குறிப்பிடுவது — வழியும் அவர்களுக்குக் காணத் தக்கதாகவே இருந்தது; பயணம் வெறும் துன்பம் அல்ல, அழகை அனுபவிப்பதும் கூட. ‘எந்த வழியாக’ என்ற கேள்வியில் ராமனின் பணிவு தெரிகிறது — குரு இருக்கும் இடத்தில் சீடன் தானே வழியைத் தீர்மானிப்பதில்லை.

அவர்கள் நெடுந்தூரம் சென்று, பகலின் பாதி கழிந்தபோது, முனிவர்களால் போற்றப்படும், நதிகளில் சிறந்த ஜாஹ்னவியைக் கண்டனர். ‘பகலின் பாதி கழிந்தபோது’ என்பது நண்பகல்; காலையில் புறப்பட்டு நண்பகலில் கங்கையை அடைந்தனர் என்பதால் வழியின் தூரமும் குறிப்பிடப்படுகிறது. அன்னங்களும் நாரைகளும் நிறைந்த, புண்ணிய நீருடைய அவளைக் கண்டு, ராகவர்களோடு கூடிய முனிவர்கள் அனைவரும் மகிழ்ந்தனர். ‘அன்னங்களும் நாரைகளும் நிறைந்த’ என்ற சொல்லால் நதியின் அமைதியும் எழிலும் குறிக்கப்படுகின்றன — பறவைகள் அச்சமின்றி விளையாடும் இடம் இயல்பாகவே புனிதமானது. முந்தைய சர்க்கங்களில் காடுகள் கொடியனவாக வர்ணிக்கப்பட்டன; இங்கேயோ முதன்முறையாகக் காட்சி இனிமையாக இருக்கிறது.

அப்போது அனைவரும் அதன் கரையில் தங்குவதற்கு இடம் கொண்டனர். பின்னர் முறைப்படி நீராடி, பித்ருக்களுக்கும் தேவர்களுக்கும் தர்ப்பணம் செய்து, அக்கினிஹோத்திரங்களைச் செய்து, அமுதம் போன்ற ஹவிஸை உண்டு, மங்கலமானவர்களும் மகிழ்ந்த மனமுடையவர்களுமான அவர்கள் ஜாஹ்னவிக் கரையில் அமர்ந்தனர். ‘யதாந்யாயம்’ என்றால் சாஸ்திரம் விதித்த முறைப்படி; ‘அமுதம் போன்ற’ என்பது ஹவிஸின் சுவையையும் நிறைவு தரும் தன்மையையும் குறிக்கிறது. இங்கே வரிசை சிந்திக்கத் தக்கது — முதலில் நீராடல், பிறகு தர்ப்பணம், பிறகு அக்கினிஹோத்திரம், இறுதியில் உணவு; விருந்தினனும் பயணத்திலும் நித்தியகர்மத்தைக் கைவிடுவதில்லை. இவ்வாறு தீர்த்தத்தில் தங்குதல் செயலாலேயே பொருளுடையதாக்கப்படுகிறது.

அவர்கள் மகாத்மாவான விசுவாமித்திரரைச் சுற்றிலும் முறைப்படி அமர்ந்தனர்; ராகவர்கள் இருவரும் தகுதிக்கேற்ப அமர்ந்தனர். பிறகு மிக மகிழ்ந்த மனத்துடன் ராமன் விசுவாமித்திரரிடம் சொன்னான்: ‘பகவானே, மூன்று வழிகளில் செல்லும் கங்கை நதியைப் பற்றிக் கேட்க விரும்புகிறேன்; அவள் மூவுலகையும் கடந்து நதிகளின் தலைவனை எப்படி அடைந்தாள்?’ ‘திரிபதகா’ என்றால் மூன்று வழிகளில் — வானிலும், பூமியிலும், பாதாளத்திலும் — செல்பவள். ‘நதநதீபதி’ என்பது கடல். ‘தகுதிக்கேற்ப’ என்ற சொல்லால் இருக்கை மரியாதை குறிக்கப்படுகிறது — அனைவரும் தத்தம் தகுதிக்கேற்ற இடத்தில் அமர்ந்தனர். இங்கே சர்க்கத்தின் சந்தியும் உள்ளது — முன்னே ஓடும் நதி கண்ணில் படுகிறது; ராமனின் கேள்வியால் அது கதையாகிறது.

ராமனின் சொல்லால் தூண்டப்பட்ட மகா முனிவர் விசுவாமித்திரர் கங்கையின் பிறப்பையும் வளர்ச்சியையும் சொல்லத் தொடங்கினார். ‘சோதிதன்’ என்றால் தூண்டப்பட்டவர்; சீடனின் கேள்வியே குருவின் கதையைத் தொடங்கிவைக்கிறது. ‘ராமா, மலைகளின் அரசனான இமவான் என்பவன் இருக்கிறான்; அவன் தாதுக்களின் பெரிய இருப்பிடம். அவனுக்கு இரு புதல்வியர் உண்டு; உலகில் அழகால் இணையற்றவர்கள்.’ ‘ஆகரம்’ என்றால் தோன்றும் இடம், களஞ்சியம். இதனால் கங்கை வெறும் நதியல்ல, மலையரசனின் மகள் என்ற குலப்பெருமை முதலிலேயே நிறுவப்படுகிறது. நிலவியல் போலத் தோன்றிய கேள்விக்கு வம்சக் கதை வடிவில் விடை தரப்படுகிறது.

‘மேருவின் மகளும், அழகிய இடையுடையவளும், மேனை என்னும் பெயருடையவளும், மனங்கவர்பவளுமான இமவானின் அன்பு மனைவியே அந்த இரு கன்னியரின் தாய். அவளிடம் பிறந்த இமவானின் மூத்த மகள் இந்தக் கங்கையே; அவனுடைய இரண்டாவது மகள் உமை என்னும் பெயருடையவள்.’ இங்கே கவி இரு கன்னியரின் ஒற்றுமையையும் வேற்றுமையையும் ஒருசேர வைக்கிறார் — இருவருமே மலையரசனின் மகள்கள்; ஆனால் ஒருத்தி நதி வடிவில் உலகைத் தூய்மைப்படுத்துவாள், மற்றொருத்தி தவத்தால் சிவனின் மனைவியாவாள். மேருவுக்கும் இமவானுக்கும் உள்ள உறவால் மலைகளுக்கிடையிலான மண உறவு முறையும் குறிப்பிடப்படுகிறது.

‘பின்னர் தேவர்கள் அனைவரும் தேவகாரியத்தைச் செய்ய விரும்பி, மூன்று வழிகளில் செல்லும் மூத்தவளான கங்கை நதியை மலையரசனிடம் மணம் பேசிக் கேட்டனர். இமவானும் மூவுலகின் நன்மையை விரும்பி, தன்னிச்சையாக வழி செல்பவளும் உலகைத் தூய்மைப்படுத்துபவளுமான தன் மகள் கங்கையைத் தர்மப்படி கொடுத்தான்.’ ‘ஸ்வச்சந்தபதகா’ என்றால் தன் விருப்பப்படி வழி செல்பவள்; அத்தகையவளையும் தந்தை கொடுத்தான் என்பது பெருங்கொடை. ‘தர்மப்படி’ என்றால் விதிமுறைப்படியான கன்னிகாதான முறையில். மூவுலகுக்காக, மூவுலகின் நன்மையை விரும்பிய தேவர்கள் அவளை ஏற்று, கங்கையை அழைத்துக்கொண்டு, நிறைவேறிய உள்ளத்தோடு சென்றனர். ‘நிறைவேறிய உள்ளத்தோடு’ என்றால் விருப்பம் நிறைவேறியவர்களாய்; தேவர்களுக்கும் இது பெரும் பேறு என்று குறிப்பிடப்படுகிறது. இங்கே கவி கன்னிகாதானத்தின் உலகியல் முறையையே தெய்வீகச் சந்தர்ப்பத்தில் பொருத்துகிறார் — தேவர்கள் பெண் கேட்கிறார்கள், தந்தை தர்மப்படி கொடுக்கிறான், மணமகன் தரப்பு நிறைவோடு ஏற்கிறது; இதனால் கங்கை தேவநதியானது தர்மத்தை அடிப்படையாகக் கொண்டது, வலிந்து கவர்ந்ததால் அல்ல என்று நிறுவப்படுகிறது.

‘ரகுநந்தனா, மலையரசனின் மற்றொரு மகளாக இருந்த கன்னி, கடுமையான நல்விரதத்தை மேற்கொண்டு தவம் புரிந்தாள்; தவமே அவளுடைய செல்வம், ஆகவே அவள் ‘தபோதனா’. கடுந்தவம் உடையவளும் உலகத்தாரால் வணங்கப்படுபவளுமான உமையை மலைகளில் சிறந்தவன் இணையற்ற ருத்திரனுக்குக் கொடுத்தான்.’ ‘அப்ரதிரூபன்’ என்றால் தனக்கு நிகர் எவரும் இல்லாதவன். மூத்தவள் தேவர்களால் கேட்கப்பட்டாள், இளையவளோ தன் தவத்தாலேயே மணாளனைப் பெற்றாள் — இந்த வேறுபாட்டைக் கவனிக்க வேண்டும். ‘ராகவா, உலகத்தாரால் வணங்கப்படும் மலையரசனின் இரு புதல்வியர் இவர்களே — நதிகளில் சிறந்த கங்கையும், உமாதேவியும்.’ இருவருமே உலகத்தால் வணங்கப்படுபவர்கள்; ஒருத்தி நீரால், மற்றொருத்தி தவத்தால்.

‘நடப்பவர்களில் சிறந்தவனே, அப்பா, மூன்று வழிகளில் செல்பவள் முதலில் வானத்துக்கு எப்படிச் சென்றாள் என்பதை எல்லாம் நான் உனக்குச் சொன்னேன். மலையரசனின் மகளான இந்த எழில்மிகு தேவநதி அப்போது பாவமற்ற நீரோட்டமாய்த் தேவலோகத்தில் ஏறினாள்.’ ‘வானத்துக்குச் சென்றாள்’ என்றால் வான்வழியை அடைந்தாள்; ‘தேவலோகத்தில் ஏறினாள்’ என்றால் தேவலோகத்தில் நிலைபெற்றாள். ‘விபாபா’ என்றால் பாவமற்றவள், பாவத்தைப் போக்குபவளும் கூட. இவ்வாறு கங்கையின் முதல் பயணம் சொல்லப்பட்டது; பூமிக்கு இறங்கிய கதை பின்வரும் சர்க்கங்களில் சொல்லப்படும். கேள்வியின் ஒரு பகுதிக்கு மட்டுமே இங்கே விடை தரப்பட்டது; எஞ்சியது கேட்பவனின் ஆர்வத்தைப் பெருக்குகிறது.

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಮಹರ್ಷಿಗಳೊಡನೆ ಶೋಣಾ ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಉಳಿದ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದು, ರಾತ್ರಿ ಸುಂದರವಾಗಿ ಬೆಳಗಾದಾಗ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ರಾಮ, ರಾತ್ರಿ ಸುಂದರವಾಗಿ ಬೆಳಗಾಯಿತು, ಪ್ರಾತಃಸಂಧ್ಯೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತಿದೆ; ಏಳು, ಏಳು, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ಹೊರಡಲು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡು.’ ‘ಅಭಿರೋಚಯ’ ಎಂದರೆ ಹೋಗುವುದರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ತೋರು, ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗು ಎಂದರ್ಥ. ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಪೂರ್ವಾಹ್ನದ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧನಾದನು, ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಗುರುವಿನ ತ್ವರೆಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದರೂ ಅವನು ಮೊದಲು ಪೂರ್ವಾಹ್ನದ ನಿತ್ಯಕರ್ಮವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆಯೇ ಪ್ರಯಾಣ; ಧರ್ಮಕ್ರಮವನ್ನು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಮೀರಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಉಪಾಸ್ಯ ರಾತ್ರಿಶೇಷಮ್’ (ಉಳಿದ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಮುನಿಗಳ ಜಾಗರಣೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಕಥಾಶ್ರವಣದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯಿತು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ತಮ್ಮ ಕುಲಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ ನಿದ್ರೆಗೆ ಅನುಮತಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು; ಇಂದು ಬೆಳಗಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಪಯಣ ಮತ್ತೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ರಾಮನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಈ ಶೋಣಾ ನದಿ ಶುಭಜಲವುಳ್ಳದ್ದು, ಆದರೆ ಆಳವಾದುದು, ಮರಳುದಿಣ್ಣೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದುದು; ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳೇ, ಯಾವ ದಾರಿಯಿಂದ ನಾವು ಇದನ್ನು ದಾಟೋಣ?’ ‘ಅಗಾಧ’ ಎಂದರೆ ತಳ ಸಿಗದಂತಹುದು; ‘ಪುಲಿನ’ ಎಂದರೆ ಮರಳಿನ ದಿಣ್ಣೆ, ನದಿಯ ಮರಳು ತುಂಬಿದ ತೀರ. ಹೀಗೆ ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಹೇಳಿದರು — ‘ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಹೋಗುವ ಈ ದಾರಿಯನ್ನು ನಾನು ಸೂಚಿಸಿದ್ದೇನೆ.’ ಗುರು ತಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಹಿರಿಯರ ದಾರಿಯನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದು ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣ. ಧೀಮಂತರಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಆ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ನಾನಾ ಬಗೆಯ ವನಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಸಾಗಿದರು. ‘ಪಶ್ಯಂತಃ’ (ನೋಡುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ದಾರಿಯೂ ಅವರಿಗೆ ನೋಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿತ್ತು; ಪ್ರವಾಸ ಕೇವಲ ಕಷ್ಟವಲ್ಲ, ಸೌಂದರ್ಯದ ಅನುಭವವೂ ಹೌದು. ‘ಕತರೇಣ ಪಥಾ’ (ಯಾವ ದಾರಿಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವಿನಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಗುರುವಿರುವಲ್ಲಿ ಶಿಷ್ಯನು ತಾನೇ ದಾರಿಯನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಅವರು ಬಹಳ ದೂರ ದಾರಿ ಸಾಗಿ, ಅರ್ಧ ದಿನ ಕಳೆದಾಗ, ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಳಾದ, ಮುನಿಗಳಿಂದ ಸೇವಿತಳಾದ ಜಾಹ್ನವಿಯನ್ನು ಕಂಡರು. ‘ಅರ್ಧದಿವಸೇ ಗತೇ’ ಎಂದರೆ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಹೊತ್ತು; ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಹೊರಟು ಮಧ್ಯಾಹ್ನಕ್ಕೆ ಗಂಗೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದರು ಎಂದು ದಾರಿಯ ಅಳತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹಂಸ-ಸಾರಸಗಳಿಂದ ಸೇವಿತಳಾದ ಆ ಪುಣ್ಯಸಲಿಲೆಯನ್ನು ಕಂಡು ರಾಘವರೊಡನೆ ಮುನಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಸಂತೋಷಗೊಂಡರು. ‘ಹಂಸಸಾರಸಸೇವಿತಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನದಿಯ ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ರಮ್ಯತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ — ಪಕ್ಷಿಗಳು ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಆಡುವ ಸ್ಥಳ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಪವಿತ್ರ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವನಗಳನ್ನು ಘೋರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿತ್ತು; ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ದೃಶ್ಯ ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿದೆ.

ಅದರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಆಗ ಎಲ್ಲರೂ ತಂಗಲು ಸ್ಥಳವನ್ನು ಹಿಡಿದರು. ಆಮೇಲೆ ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ, ಪಿತೃಗಳನ್ನೂ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ತರ್ಪಿಸಿ, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಗಳನ್ನು ಹೋಮಮಾಡಿ, ಅಮೃತದಂತಹ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಸೇವಿಸಿ, ಶುಭರಾದ ಅವರು ಸಂತೋಷದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಜಾಹ್ನವಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತರು. ‘ಯಥಾನ್ಯಾಯಮ್’ ಎಂದರೆ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕ್ರಮದಂತೆ; ‘ಅಮೃತವತ್’ ಎಂದರೆ ಹವಿಸ್ಸಿನ ರುಚಿ ಮತ್ತು ತೃಪ್ತಿಕರತೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಕ್ರಮವನ್ನು ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ಮೊದಲು ಸ್ನಾನ, ಆಮೇಲೆ ತರ್ಪಣ, ಆಮೇಲೆ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ, ಕೊನೆಗೆ ಭೋಜನ; ಅತಿಥಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಪ್ರವಾಸದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ನಿತ್ಯಕರ್ಮವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿನ ವಾಸವನ್ನು ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ಸಾರ್ಥಕಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಅವರು ಮಹಾತ್ಮರಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಕುಳಿತರು; ರಾಘವರಿಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ಯೋಗ್ಯತೆಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಕುಳಿತರು. ಆಮೇಲೆ ಸಂತೋಷದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ರಾಮನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ತ್ರಿಪಥಗೆಯಾದ ಗಂಗಾನದಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಅವಳು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಹೇಗೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿ ನದ-ನದಿಗಳ ಒಡೆಯನನ್ನು ಸೇರಿದಳು?’ ‘ತ್ರಿಪಥಗಾ’ ಎಂದರೆ ಮೂರು ದಾರಿಗಳಲ್ಲಿ — ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ರಸಾತಳದಲ್ಲಿ — ಹರಿಯುವವಳು. ‘ನದನದೀಪತಿ’ ಎಂದರೆ ಸಮುದ್ರ. ‘ಯಥಾರ್ಹತಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆಸನದ ಮರ್ಯಾದೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಎಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಯೋಗ್ಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತರು. ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ಗದ ಸಂಧಿ — ಎದುರಿಗೆ ಹರಿಯುವ ನದಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಅವಳು ಕಥೆಯಾಗುತ್ತಾಳೆ.

ರಾಮನ ಮಾತಿನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾದ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಗಂಗೆಯ ಜನನ ಮತ್ತು ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದರು. ‘ಚೋದಿತಃ’ ಎಂದರೆ ಪ್ರೇರಿತರು; ಶಿಷ್ಯನ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಗುರುವಿನ ಕಥೆಯನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುತ್ತದೆ. ‘ರಾಮ, ಹಿಮವಂತನೆಂಬ ಪರ್ವತರಾಜನಿದ್ದಾನೆ; ಅವನು ಖನಿಜಗಳ ಮಹಾ ಆಕರ. ಅವನಿಗೆ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಟಿಯಿಲ್ಲದ ಇಬ್ಬರು ಕನ್ಯೆಯರಿದ್ದಾರೆ.’ ‘ಆಕರ’ ಎಂದರೆ ಉತ್ಪತ್ತಿಸ್ಥಾನ, ನಿಧಿ. ಇದರಿಂದ ಗಂಗೆ ಕೇವಲ ನದಿಯಲ್ಲ, ಪರ್ವತರಾಜನ ಮಗಳು ಎಂಬ ಕುಲಗೌರವವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಭೌಗೋಳಿಕವಾದಂತಿದ್ದ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ವಂಶಕಥೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಮೇರುವಿನ ಮಗಳಾದ, ಸುಂದರ ನಡುವುಳ್ಳ, ಮೇನಾ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ, ಮನೋಜ್ಞಳಾದ, ಹಿಮವಂತನ ಪ್ರಿಯಪತ್ನಿ — ಅವಳೇ ಆ ಇಬ್ಬರು ಕನ್ಯೆಯರ ತಾಯಿ. ಅವಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಹಿಮವಂತನ ಹಿರಿಯ ಮಗಳೇ ಈ ಗಂಗೆ; ಅವನ ಎರಡನೆಯ ಮಗಳು ಉಮೆ ಎಂಬವಳಾದಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಇಬ್ಬರು ಕನ್ಯೆಯರ ಸಾಮ್ಯ ಮತ್ತು ವೈಷಮ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇಬ್ಬರೂ ಪರ್ವತರಾಜನ ಮಕ್ಕಳೇ, ಆದರೆ ಒಬ್ಬಳು ನದಿಯಾಗಿ ಲೋಕವನ್ನು ಪಾವನಗೊಳಿಸುವಳು, ಇನ್ನೊಬ್ಬಳು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಶಿವನ ಪತ್ನಿಯಾಗುವಳು. ಮೇರು-ಹಿಮವಂತರ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಪರ್ವತಗಳ ನಡುವಿನ ವೈವಾಹಿಕ ಮರ್ಯಾದೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

‘ಆಮೇಲೆ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ದೇವಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಬಯಸಿ, ಹಿರಿಯಳಾದ, ತ್ರಿಪಥಗೆಯಾದ ಗಂಗಾನದಿಯನ್ನು ಪರ್ವತರಾಜನಿಂದ ಬೇಡಿದರು. ಹಿಮವಂತನೂ ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸಿ, ತನ್ನಿಚ್ಛೆಯಂತೆ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಗುವ, ಲೋಕಪಾವನಿಯಾದ ಮಗಳು ಗಂಗೆಯನ್ನು ಧರ್ಮಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕೊಟ್ಟನು.’ ‘ಸ್ವಚ್ಛಂದಪಥಗಾ’ ಎಂದರೆ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಗುವವಳು; ಅಂತಹವಳನ್ನೂ ತಂದೆ ಕೊಟ್ಟನು ಎಂಬುದು ಮಹಾದಾನ. ‘ಧರ್ಮೇಣ’ ಎಂದರೆ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ, ಕನ್ಯಾದಾನದ ವಿಧಿಯಂತೆ. ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವ ದೇವತೆಗಳು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಿಗಾಗಿ ಅವಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಗಂಗೆಯನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಕೃತಾರ್ಥವಾದ ಅಂತರಂಗದಿಂದ ಹೊರಟರು. ‘ಕೃತಾರ್ಥೇನ ಅಂತರಾತ್ಮನಾ’ ಎಂದರೆ ಮನೋರಥ ಸಿದ್ಧಿಸಿದವರಾಗಿ; ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಇದು ಮಹಾಲಾಭ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕನ್ಯಾದಾನದ ಲೌಕಿಕ ವಿಧಿಯನ್ನೇ ದೈವಿಕ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ದೇವತೆಗಳು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ, ತಂದೆ ಧರ್ಮಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ವರನ ಕಡೆಯವರು ಕೃತಾರ್ಥರಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದರಿಂದ ಗಂಗೆಯ ದೇವನದಿತ್ವ ಧರ್ಮಮೂಲದ್ದು, ಬಲಾತ್ಕಾರಮೂಲದ್ದಲ್ಲ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

‘ರಘುನಂದನ, ಪರ್ವತರಾಜನ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಮಗಳಾದ ಕನ್ಯೆ ಉಗ್ರವಾದ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ವ್ರತವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡು ತಪಸ್ಸನ್ನಾಚರಿಸಿದಳು; ತಪಸ್ಸೇ ಅವಳ ಧನವಾಗಿತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ‘ತಪೋಧನೆ’. ಉಗ್ರ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಲೋಕವಂದಿತಳಾದ ಉಮೆಯನ್ನು ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠನು ಸಾಟಿಯಿಲ್ಲದ ರುದ್ರನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು.’ ‘ಅಪ್ರತಿರೂಪಾಯ’ ಎಂದರೆ ಯಾರಿಗೆ ಸಮಾನರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲವೋ ಅವನಿಗೆ. ಹಿರಿಯಳನ್ನು ದೇವತೆಗಳು ಬೇಡಿದರು, ಕಿರಿಯಳಾದರೋ ತನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ವರನನ್ನು ಪಡೆದಳು — ಈ ಅಂತರವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ‘ರಾಘವ, ಪರ್ವತರಾಜನ ಈ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳೂ ಲೋಕವಂದಿತರು — ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಳಾದ ಗಂಗೆ ಮತ್ತು ಉಮಾದೇವಿ.’ ಇಬ್ಬರೂ ಲೋಕವಂದ್ಯರು; ಒಬ್ಬಳು ಜಲದಿಂದ, ಇನ್ನೊಬ್ಬಳು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ.

‘ಮಗೂ, ವೇಗದಿಂದ ಸಾಗುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ತ್ರಿಪಥಗಾಮಿನಿ ಮೊದಲು ಹೇಗೆ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹೋದಳು ಎಂಬುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ರಮ್ಯಳಾದ ದೇವನದಿಯೂ ಪರ್ವತರಾಜನ ಮಗಳೂ ಆದ ಅವಳು ಆಗ ಪಾಪರಹಿತಳಾದ ಜಲವಾಹಿನಿಯಾಗಿ ದೇವಲೋಕವನ್ನೇರಿದಳು.’ ‘ಖಂ ಗತಾ’ ಎಂದರೆ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದಳು; ‘ಸುರಲೋಕಂ ಸಮಾರೂಢಾ’ ಎಂದರೆ ದೇವಲೋಕದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಳು. ‘ವಿಪಾಪಾ’ ಎಂದರೆ ಪಾಪರಹಿತಳು, ಪಾಪವನ್ನು ಹರಿಸುವವಳು. ಹೀಗೆ ಗಂಗೆಯ ಮೊದಲ ಗತಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಯಿತು; ಭೂಮಿಗೆ ಇಳಿದುಬಂದ ಕಥೆಯನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗುವುದು. ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಇಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ ದೊರೆತಿದೆ, ಉಳಿದುದು ಕೇಳುವವನ ಕುತೂಹಲವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.

വിശ്വാമിത്രൻ മഹർഷിമാരോടൊപ്പം ശോണാതീരത്ത് രാത്രിയുടെ ശേഷഭാഗം കഴിച്ചുകൂട്ടി, രാത്രി നന്നായി പുലർന്നപ്പോൾ രാമനോടു പറഞ്ഞു: ‘രാമാ, രാത്രി നന്നായി പുലർന്നു; പ്രഭാതസന്ധ്യ ആരംഭിക്കുന്നു; എഴുന്നേൽക്കൂ, എഴുന്നേൽക്കൂ, നിനക്കു മംഗളം; യാത്രയ്ക്കു മനസ്സൊരുക്കുക.’ ‘അഭിരോചയ’ എന്നാൽ യാത്രയിൽ താത്പര്യം കാണിക്കുക, പുറപ്പെടാൻ സജ്ജനാകുക എന്നർഥം. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കു കേട്ട് രാമൻ പ്രഭാതകർമങ്ങൾ ചെയ്തുതീർത്ത് യാത്രയ്ക്കു സന്നദ്ധനായി ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — ഗുരുവിന്റെ തിടുക്കമുള്ള വാക്കു കേട്ടിട്ടും അവൻ ആദ്യം പ്രഭാതത്തിലെ നിത്യകർമം പൂർത്തിയാക്കുന്നു, പിന്നെയാണ് യാത്ര; തിടുക്കംകൊണ്ട് ധർമക്രമം ലംഘിക്കപ്പെടുന്നില്ല. ‘ഉപാസ്യ രാത്രിശേഷം’ (രാത്രിയുടെ ശേഷഭാഗം കഴിച്ചുകൂട്ടി) എന്ന പദങ്ങളാൽ മുനിമാരുടെ ഉറക്കമൊഴിയലും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — കഥ കേട്ട് രാത്രി കഴിഞ്ഞു. മുൻസർഗത്തിൽ വിശ്വാമിത്രൻ സ്വകുലകഥ പറഞ്ഞ് ഉറങ്ങാൻ അനുവാദം നൽകി; ഇന്നു പ്രഭാതം, അതിനാൽ വഴി വീണ്ടും ആരംഭിക്കുന്നു.

രാമൻ ചോദിക്കുന്നു: ‘ഈ ശോണ ശുഭജലമുള്ളതാണ്, എന്നാൽ ആഴമേറിയതും മണൽത്തിട്ടകളാൽ അലങ്കൃതവുമാണ്; ബ്രഹ്മൻ, ഏതു വഴിയിലൂടെയാണ് നാം കടക്കുക?’ ‘അഗാധം’ എന്നാൽ അടിത്തട്ട് എത്താത്തത്; ‘പുലിനം’ എന്നാൽ മണൽത്തിട്ട, നദിയുടെ മണൽനിറഞ്ഞ തീരം. ഇങ്ങനെ ചോദിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ വിശ്വാമിത്രൻ പറഞ്ഞു: ‘മഹർഷിമാർ പോകുന്ന ഈ വഴിയാണ് ഞാൻ നിർദേശിക്കുന്നത്.’ ഗുരു സ്വന്തം അഭിപ്രായത്തെ പ്രമാണമാക്കുന്നില്ല, മുൻഗാമികളുടെ വഴിതന്നെ കാണിക്കുന്നു; ഇതു ശിഷ്യനുള്ള പാഠമാണ്. ധീമാനായ വിശ്വാമിത്രൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ആ മഹർഷിമാർ പലതരം വനങ്ങൾ കണ്ടുകൊണ്ട് യാത്രയായി. ‘കണ്ടുകൊണ്ട്’ എന്ന പദത്താൽ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വഴിയും അവർക്കു ദർശനീയമായിരുന്നു; യാത്ര വെറും ക്ലേശമല്ല, സൗന്ദര്യാനുഭവവുമാണ്. ‘ഏതു വഴിയിലൂടെ’ എന്ന ചോദ്യത്തിൽ രാമന്റെ വിനയം കാണാം — ഗുരുവുള്ളിടത്ത് ശിഷ്യൻ സ്വയം വഴി തീരുമാനിക്കുന്നില്ല.

അവർ ഏറെ ദൂരം വഴി താണ്ടി, പകൽ പകുതി കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയും മുനിമാർ സേവിക്കുന്നവളുമായ ജാഹ്നവിയെ കണ്ടു. ‘പകൽ പകുതി കഴിഞ്ഞപ്പോൾ’ എന്നാൽ മധ്യാഹ്നം; പ്രഭാതത്തിൽ പുറപ്പെട്ട് മധ്യാഹ്നത്തിൽ ഗംഗയിലെത്തി എന്നതിലൂടെ വഴിയുടെ ദൈർഘ്യവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. പുണ്യജലമുള്ള, അരയന്നങ്ങളും സാരസങ്ങളും സേവിക്കുന്ന അവളെ കണ്ട് രാഘവന്മാരോടുകൂടിയ മുനിമാരെല്ലാം സന്തുഷ്ടരായി. ‘ഹംസസാരസസേവിതാം’ എന്ന പദത്താൽ നദിയുടെ ശാന്തിയും രമ്യതയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — പക്ഷികൾ നിർഭയമായി കളിക്കുന്നിടം സ്വഭാവേനതന്നെ പവിത്രമാണ്. മുൻസർഗങ്ങളിൽ വനങ്ങൾ ഘോരമായി വർണിക്കപ്പെട്ടു; ഇവിടെയാകട്ടെ ആദ്യമായി ദൃശ്യം പ്രസന്നമാണ്.

അവളുടെ തീരത്ത് അപ്പോൾ എല്ലാവരും താവളമടിച്ചു — താമസത്തിനായി ഇടം തിരഞ്ഞെടുത്തു. പിന്നെ യഥാവിധി സ്നാനം ചെയ്ത്, പിതൃക്കളെയും ദേവതകളെയും തർപ്പിച്ച്, അഗ്നിഹോത്രങ്ങൾ ഹോമിച്ച്, അമൃതുപോലുള്ള ഹവിസ്സ് ഭക്ഷിച്ച്, ശുഭരും പ്രസന്നചിത്തരുമായ അവർ ജാഹ്നവീതീരത്ത് ഇരുന്നു. ‘യഥാന്യായം’ എന്നാൽ ശാസ്ത്രവിഹിതമായ ക്രമത്തിൽ; ‘അമൃതവത്’ എന്നാൽ ഹവിസ്സിന്റെ സ്വാദും തൃപ്തികരത്വവും. ഇവിടെ ക്രമം ചിന്തിക്കേണ്ടതാണ് — ആദ്യം സ്നാനം, പിന്നെ തർപ്പണം, പിന്നെ അഗ്നിഹോത്രം, ഒടുവിൽ ഭോജനം; അതിഥിയായിട്ടും യാത്രയിലായിട്ടും നിത്യകർമം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ തീർഥത്തിലെ താമസം കർമത്താൽത്തന്നെ അർഥവത്താക്കപ്പെടുന്നു.

മഹാത്മാവായ വിശ്വാമിത്രനെ ചുറ്റിവളഞ്ഞ് അവർ യഥാവിധി ഇരുന്നു; രാഘവന്മാരും യോഗ്യമായ സ്ഥാനത്ത് ഇരുന്നു. പിന്നെ അത്യന്തം ആഹ്ലാദിച്ച മനസ്സോടെ രാമൻ വിശ്വാമിത്രനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഭഗവാനേ, മൂന്നു വഴികളിൽ ഒഴുകുന്ന ഗംഗാനദിയെക്കുറിച്ചു കേൾക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അവൾ മൂന്നു ലോകങ്ങളും കടന്ന് എങ്ങനെ നദീനദപതിയിലെത്തി?’ ‘ത്രിപഥഗാ’ എന്നാൽ മൂന്നു മാർഗങ്ങളിൽ — സ്വർഗത്തിലും ഭൂമിയിലും രസാതലത്തിലും — ഒഴുകുന്നവൾ. ‘നദനദീപതി’ എന്നാൽ സമുദ്രം. ‘യഥാർഹതഃ’ എന്ന പദത്താൽ ആസനമര്യാദ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — എല്ലാവരും യോഗ്യതയനുസരിച്ചുള്ള സ്ഥാനത്ത് ഇരുന്നു. ഇവിടെയാണ് സർഗത്തിന്റെ സന്ധി — മുന്നിൽ ഒഴുകുന്ന നദി കാണുന്നു; രാമന്റെ ചോദ്യത്താൽ അവൾ കഥയായിത്തീരുന്നു.

രാമന്റെ വാക്കിനാൽ പ്രേരിതനായ മഹാമുനി വിശ്വാമിത്രൻ ഗംഗയുടെ ജനനവും വളർച്ചയും പറയാൻ തുടങ്ങി. ‘ചോദിതൻ’ എന്നാൽ പ്രേരിതൻ; ശിഷ്യന്റെ ചോദ്യംതന്നെയാണ് ഗുരുവിന്റെ കഥയെ മുന്നോട്ടു നയിക്കുന്നത്. ‘രാമാ, ഹിമവാൻ എന്നൊരു പർവതരാജനുണ്ട്; ധാതുക്കളുടെ മഹത്തായ ഉറവിടം. അദ്ദേഹത്തിനു രണ്ടു പുത്രിമാരുണ്ട്; രൂപത്തിൽ ഭൂമിയിൽ അവർക്കു തുല്യരില്ല.’ ‘ആകരം’ എന്നാൽ ഉത്പത്തിസ്ഥാനം, നിധി. ഇതിലൂടെ ഗംഗ വെറുമൊരു നദിയല്ല, പർവതരാജന്റെ പുത്രിയാണ് എന്ന കുലഗൗരവം ആദ്യംതന്നെ സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. ഭൂമിശാസ്ത്രപരമെന്നു തോന്നിയ ചോദ്യത്തിനുള്ള ഉത്തരം വംശകഥയുടെ രൂപത്തിലാണ് നൽകപ്പെടുന്നത്.

‘മേരുവിന്റെ പുത്രിയും സുന്ദരമായ അരക്കെട്ടുള്ളവളും മനോജ്ഞയുമായ മേന എന്ന ഹിമവാന്റെ പ്രിയപത്നിയാണ് ആ രണ്ടു കന്യകമാരുടെയും മാതാവ്. അവളിൽ ജനിച്ച ഹിമവാന്റെ മൂത്ത പുത്രിയാണ് ഈ ഗംഗ; അദ്ദേഹത്തിന്റെ രണ്ടാമത്തെ പുത്രി ഉമ എന്ന പേരുള്ളവളായി.’ ഇവിടെ കവി രണ്ടു കന്യകമാരുടെയും സാമ്യവും വൈഷമ്യവും ഒരുമിച്ചു സ്ഥാപിക്കുന്നു — ഇരുവരും പർവതരാജന്റെ പുത്രിമാർ; എന്നാൽ ഒരുവൾ നദീരൂപത്തിൽ ലോകത്തെ പവിത്രമാക്കും, മറ്റവൾ തപസ്സാൽ ശിവപത്നിയാകും. മേരു-ഹിമവാന്മാരുടെ ബന്ധത്താൽ പർവതങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള വൈവാഹികമര്യാദയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

‘പിന്നെ ദേവകാര്യം നിർവഹിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച ദേവന്മാരെല്ലാം മൂത്തവളും മൂന്നു വഴികളിൽ ഒഴുകുന്നവളുമായ ഗംഗാനദിയെ പർവതരാജനോടു വരിച്ചു. ഹിമവാനും മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും ഹിതം ഇച്ഛിച്ച്, സ്വേച്ഛയാൽ വഴി തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നവളും ലോകപാവനിയുമായ പുത്രി ഗംഗയെ ധർമപൂർവം നൽകി.’ ‘സ്വച്ഛന്ദപഥഗാ’ എന്നാൽ സ്വന്തം ഇഷ്ടപ്രകാരം വഴി പോകുന്നവൾ; അത്തരത്തിലുള്ളവളെയും പിതാവ് നൽകി എന്നതു മഹാദാനമാണ്. ‘ധർമേണ’ എന്നാൽ വിധിപൂർവം, കന്യാദാനവിധിയനുസരിച്ച്. മൂന്നു ലോകങ്ങൾക്കുംവേണ്ടി, ത്രിലോകഹിതം കാംക്ഷിക്കുന്ന ദേവന്മാർ അവളെ സ്വീകരിച്ച്, ഗംഗയെ കൊണ്ടുപോയി, കൃതാർഥമായ അന്തരാത്മാവോടെ പോയി. ‘കൃതാർഥേന അന്തരാത്മനാ’ എന്നാൽ മനോരഥം സിദ്ധിച്ചവരായി; ദേവന്മാർക്കും ഇതു മഹാലാഭമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ കവി കന്യാദാനത്തിന്റെ ലൗകികവിധിയെത്തന്നെ ദൈവികസന്ദർഭത്തിൽ ചേർക്കുന്നു — ദേവന്മാർ വരിക്കുന്നു, പിതാവ് ധർമപൂർവം നൽകുന്നു, വരന്റെ പക്ഷം കൃതാർഥരായി സ്വീകരിക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ ഗംഗയുടെ ദേവനദീത്വം ധർമമൂലമാണ്, ബലാത്കാരമൂലമല്ല എന്നു സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു.

‘രഘുനന്ദനാ, പർവതപുത്രിയായ മറ്റേ കന്യക ഉഗ്രമായ സുവ്രതം കൈക്കൊണ്ട് തപസ്സു ചെയ്തു; തപസ്സായിരുന്നു അവളുടെ ധനം, അതിനാൽ ‘തപോധന’. ഉഗ്രതപസ്സുള്ളവളും ലോകം നമസ്കരിക്കുന്നവളുമായ ഉമയെ പർവതശ്രേഷ്ഠൻ അപ്രതിരൂപനായ രുദ്രനു നൽകി.’ ‘അപ്രതിരൂപൻ’ എന്നാൽ തുല്യനായി ആരുമില്ലാത്തവൻ. മൂത്തവളെ ദേവന്മാർ യാചിച്ചു; ഇളയവളോ സ്വന്തം തപസ്സാൽത്തന്നെ വരനെ നേടി — ഈ വ്യത്യാസം ശ്രദ്ധിക്കണം. ‘രാഘവാ, ലോകം നമസ്കരിക്കുന്ന പർവതരാജന്റെ ഈ രണ്ടു പുത്രിമാരാണ് — നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ ഗംഗയും ഉമാദേവിയും.’ ഇരുവരും ലോകവന്ദ്യരാണ്; ഒരുവൾ ജലത്താൽ, മറ്റവൾ തപസ്സാൽ.

‘ഗതിയുള്ളവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ കുഞ്ഞേ, മൂന്നു വഴികളിൽ ഒഴുകുന്നവൾ ആദ്യം ആകാശത്തേക്കു പോയതെങ്ങനെയെന്ന് ഇതെല്ലാം ഞാൻ നിന്നോടു പറഞ്ഞു. രമ്യയായ ഈ ദേവനദി, പർവതരാജന്റെ പുത്രി, അപ്പോൾ നിഷ്പാപയായി ജലം വഹിക്കുന്നവളായി ദേവലോകത്തേക്കു കയറി.’ ‘ഖം ഗതാ’ എന്നാൽ ആകാശമാർഗത്തിൽ പോയി; ‘സുരലോകം സമാരൂഢാ’ എന്നാൽ ദേവലോകത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതയായി. ‘വിപാപാ’ എന്നാൽ നിഷ്പാപ, പാപം ഹരിക്കുന്നവളും. ഇങ്ങനെ ഗംഗയുടെ ആദ്യഗതി പറയപ്പെട്ടു; ഭൂമിയിലേക്കുള്ള അവതരണത്തിന്റെ കഥ അടുത്ത സർഗങ്ങളിൽ പറയപ്പെടും. ചോദ്യത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗത്തിനു മാത്രമേ ഇവിടെ ഉത്തരം നൽകിയിട്ടുള്ളൂ; ബാക്കി കേൾക്കുന്നവന്റെ കൗതൂഹലം വർധിപ്പിക്കുന്നു.

Viśvāmitra and the great sages spent the rest of the night on the bank of the Śoṇa, and when it had turned to a clear dawn he said to Rāma: "The night is over, Rāma, and the first twilight is coming on. Get up, get up, and bless you; make ready to travel." Hearing him, Rāma completed his morning rites, agreed to set out, and spoke. Notice that even at his teacher's urging he first finishes his morning duties and only then sets out; the order of dharma is not broken for haste. "The rest of the night" also hints that the sages had stayed awake, the night having gone in listening to stories. In the last sarga Viśvāmitra had told the story of his family and sent them to sleep; now it was dawn, and the road began again.

Rāma asked: "This Śoṇa has good water, but it is deep and edged with sandbanks. By which way, brahmin, shall we cross it?" So addressed, Viśvāmitra answered: "The way I have chosen is the one the great sages take." The teacher does not set up his own opinion as the authority but points to the path of those who went before, and that is a lesson for his pupil. At the wise Viśvāmitra's word the great sages set out, looking at the many kinds of forest as they went. That looking shows that the road itself was worth seeing; travel was not only hardship but also an experience of beauty. And Rāma's question, "by which way", shows his humility: where the teacher is present, the pupil does not choose the road himself.

They travelled a long way, and when half the day was gone, around noon, they saw the Jāhnavī, best of rivers, where sages come to live; leaving at dawn and reaching the Gaṅgā at midday gives us the length of the road. Seeing her holy waters, visited by geese and cranes, all the sages and the Rāghavas with them were delighted. The geese and cranes speak of the river's calm and beauty, for a place where birds play without fear is holy by its very nature. In earlier sargas the forests were dreadful; here, for the first time, the scene is serene.

There on her bank they all made camp. Then they bathed in the proper way, offered water to the ancestors and the gods, made the fire offerings, ate the sacrificial food that tasted like nectar, and settled on the bank of the Jāhnavī, pure and glad at heart. The order is worth noticing: first the bath, then the water offering, then the fire rite and last the meal; even a traveller away from home does not give up the daily rites. So a stay at a holy place is given its meaning by what one does there.

They sat around the great Viśvāmitra on every side, each in his proper place, and the two Rāghavas too took the seats that suited them. Then Rāma, in high spirits, said to Viśvāmitra: "Sir, I want to hear about the Gaṅgā, the river of three paths. How did she cross the three worlds and reach the ocean, lord of streams and rivers?" She is called "of three paths" because she flows in heaven, on earth and in the underworld. Here is the hinge of the sarga: the river is seen flowing before them, and through Rāma's question she becomes a story.

Prompted by Rāma's words, the great sage Viśvāmitra began to tell of the Gaṅgā's birth and growth; a pupil's question is what sets the teacher's story in motion. "There is Himavān, Rāma, lord of mountains, a great storehouse of metals and minerals. He has two daughters whose beauty has no equal on earth." So from the start the Gaṅgā is shown to be not just a river but the daughter of the king of mountains, and her noble birth is set down first. A question that seemed to be about geography is answered with a family history.

"Their mother is Menā, the slender-waisted, charming daughter of Meru and the beloved wife of Himavān. Of her was born Himavān's elder daughter, this very Gaṅgā, and his second daughter was called Umā." The poet sets the likeness and the difference of the two daughters side by side: both are daughters of the king of mountains, but one will purify the world as a river, and the other will become Śiva's wife through her austerity. The bond between Meru and Himavān also hints at marriage ties among the mountains themselves.

"Then all the gods, seeking to accomplish a task of theirs, asked the lord of mountains for his elder daughter, the Gaṅgā of three paths. Wishing the good of the three worlds, Himavān gave them his daughter in due form, the Gaṅgā who purifies the world and goes wherever she pleases. And the gods, who desired the welfare of the three worlds, accepted her for their sake, took the Gaṅgā and went away with their purpose fulfilled." That a father gave away even a daughter who goes where she pleases was a great gift, and "in due form" means by the proper rite of giving a bride. The gods' satisfaction shows how great a gain this was for them too. The poet fits the ordinary rite of marriage to this divine event: the gods ask, the father gives according to dharma, and the groom's side accepts, satisfied. So the Gaṅgā's place as the river of the gods is shown to rest on dharma, not on force.

"The mountain's other daughter, joy of the Raghus, undertook a severe and excellent vow and practised austerity; austerity was all her wealth. That daughter, joined to fierce austerity and revered by the world, Umā, the best of mountains gave to Rudra, who has no equal." Notice the difference: the elder was asked for by the gods, while the younger won her husband by her own austerity. "These, Rāghava, are the two daughters of the king of mountains, revered by the world: the Gaṅgā, best of rivers, and the goddess Umā." Both are worshipped by the world, one through her waters, the other through her austerity.

"All this I have told you, my dear, best of travellers: how she who goes by three paths first went up to the sky. That lovely river of the gods, daughter of the lord of mountains, then rose to the world of the gods, a stream of water free of all sin." She is sinless herself and takes away sin. So the Gaṅgā's first journey has been told; the story of her descent to earth will be told in the sargas that follow. Only part of Rāma's question is answered here, and the rest heightens the listener's curiosity.