पूर्वसर्गे गङ्गा भगीरथम् अनुसरन्ती आकाशात् शिवशिरसि पतित्वा पृथिवीं प्राप्ता, जह्नुना पीता पुनः विमुक्ता च। अत्र सा तम् एव अनुगच्छन्ती सागरं यावत् प्रवहति। सः राजा गङ्गया अनुगतः सागरं गत्वा भूमेः तलं प्रविवेश, यत्र तस्य पूर्वजाः कपिलस्य कोपाग्निना भस्मसात्कृताः आसन्। गङ्गायाः सलिलेन तस्मिन् भस्मनि आप्लुते सति सर्वलोकप्रभुः ब्रह्मा तत्र प्रादुर्भूय राजानम् इदम् अब्रवीत् — ‘हे नरशार्दूल, महात्मनः सगरस्य षष्टिः पुत्रसहस्राणि त्वया तारितानि; ते च देववत् दिवं गताः।’ अत्र मननीयम् — न मन्त्रः, न होमः, न च कश्चित् प्रायश्चित्तविधिः; केवलः गङ्गाजलस्पर्शः एव तेषाम् उद्धारहेतुः जातः। चत्वारिंशे सर्गे ये हुङ्कारमात्रेण भस्मीकृताः, ते अत्र जलमात्रेण उद्धृताः — दण्डः च अनुग्रहः च उभौ अपि अल्पेन एव साधितौ इति कवेः सङ्गतिः।

ब्रह्मा पुनः वदति — ‘हे पार्थिव, यावत् लोके सागरस्य जलं स्थास्यति, तावत् सगरस्य सर्वे आत्मजाः देववत् दिवि स्थास्यन्ति।’ अत्र ‘सागर’ इति शब्दः एव कथाया बीजम् — सगरपुत्रैः खनितः असौ गर्तः तेषाम् एव नाम्ना ‘सागरः’ इति प्रसिद्धः; अतः यावत् समुद्रः तिष्ठति, तावत् तेषां कीर्तिः स्वर्गस्थितिः च अक्षया। अनेन वचनेन सह षष्टिसहस्राणां कथा समाप्ता — तेषां खननं न व्यर्थम्, यतः तेन एव समुद्रः जातः, तेन एव च तेषां स्थितेः अवधिः नियतः।

‘इयं गङ्गा तव ज्येष्ठा दुहिता भविष्यति; त्वत्कृतेन कर्मणा प्राप्तेन नाम्ना च सा लोके विश्रुता स्थास्यति’ — इति ब्रह्मणः वरः। ततः नामत्रयं कथ्यते — गङ्गा, त्रिपथगा, दिव्या भागीरथी च। त्रीन् पथः, अर्थात् स्वर्गम् अन्तरिक्षं पातालं च, सा भावयति पुनाति च, तस्मात् ‘त्रिपथगा’ इति स्मृता। एवं नदी न केवलं जलप्रवाहः, अपि तु भगीरथस्य तपसः शाश्वतं स्मारकम्; कुलस्य नाम्ना नद्याः नाम जातम् इति कवेः विशेषः। अपि च ‘दुहिता’ इति पदेन नदी कुलस्य अङ्गम् एव कृता; अतः परं भागीरथी इक्ष्वाकुवंशस्य कीर्तिः इव प्रवहति।

‘हे मनुजाधिप, अत्र एव त्वं सर्वेषां पितामहानां कृते सलिलं कुरुष्व, राजन्, प्रतिज्ञां च अपवर्जय’ — इति ब्रह्मा आज्ञापयति। गङ्गानयनं तु अर्धं कर्म; तर्पणेन एव तत् सम्पूर्णं भवति। प्रतिज्ञा हि क्रियया समाप्यते, न सङ्कल्पमात्रेण। ‘अपवर्जय’ इति पदम् ऋणनिर्वाहवाचि — पितॄणाम् ऋणं हि पुत्रस्य शिरसि स्थितम्, तत् च उदकदानेन एव मुच्यते।

ततः ब्रह्मा त्रयाणां पूर्वजानाम् असामर्थ्यं स्मारयति। ‘हे राजन्, तव पूर्वकेण अतियशसा धर्मिणां प्रवरेण सगरेण एषः मनोरथः न प्राप्तः। तथा एव वत्स, लोके अप्रतिमतेजसा अंशुमता गङ्गां नेतुं प्रार्थयता अपि सा प्रतिज्ञा न अपवर्जिता — गुणवता राजर्षिणा, महर्षिसमतेजसा, मत्तुल्यतपसा, क्षत्रधर्मे स्थितेन अपि। हे महाभाग अनघ, तव पित्रा अतितेजसा दिलीपेन अपि गङ्गां प्रार्थयता पुनः सा नेतुं न शकिता।’ एतेन ज्ञायते — कार्यसिद्धिः न केवलं तपसा न च तेजसा, अपि तु नियतकालेन दैवानुग्रहेण च भवति; त्रयाणां श्रमः अपि भगीरथस्य सिद्धौ सञ्चितः इव। ब्रह्मा च आत्मानम् एव उपमानं कृत्वा अंशुमन्तं ‘मत्तुल्यतपसा’ इति वदति; एतावता अपि सः न सिद्धः — इति भगीरथस्य महत्त्वं द्विगुणितम्।

‘हे पुरुषर्षभ, सा प्रतिज्ञा त्वया समतिक्रान्ता; अतः लोके परमं परमसम्मतं यशः त्वया प्राप्तम्। हे अरिंदम, तत् च गङ्गावतरणं त्वया कृतम्; अनेन एव कर्मणा भवान् धर्मस्य महत् आयतनं प्राप्तः।’ अत्र ‘आयतनम्’ इति पदेन ब्रह्मलोकः अभिप्रेतः इति हिन्दीभाष्यम्; तत् च युक्तम्, यतः लोकोपकारकं कर्म कर्तुः स्थायिनीं गतिं ददाति। ‘समतिक्रान्ता’ इति पदेन सूच्यते — प्रतिज्ञा न केवलं पालिता, अपि तु त्रिभिः पूर्वजैः अनुल्लङ्घिता सती अनेन उल्लङ्घिता।

‘हे नरोत्तम, सदा स्नानोचिते अस्मिन् सलिले त्वम् आत्मानं प्लावयस्व; हे पुरुषश्रेष्ठ, शुचिः पुण्यफलः च भव। सर्वेषां पितामहानां सलिलक्रियां कुरुष्व। ते स्वस्ति अस्तु; अहं स्वं लोकं गमिष्यामि, त्वम् अपि नृप स्वपुरं गम्यताम्।’ एवं ब्रह्मा कर्तव्यं निर्दिश्य आमन्त्रणं करोति। ‘सदोचिते सलिले’ इति विशेषणेन गङ्गाजलस्य नित्यशुद्धिः उक्ता; अन्यत्र हि कालनियमः अस्ति, अत्र तु न कोऽपि।

इति एवम् उक्त्वा देवेशः सर्वलोकपितामहः महायशाः ब्रह्मा यथागतं तथा एव देवलोकं जगाम। यथा चत्वारिंशे सर्गे देवानां समाश्वासनार्थम् आगतः, तथा अत्र अपि वचनमात्रं दत्त्वा निवृत्तः — एषा एव अस्य कथाभागस्य रीतिः। ‘यथागतं तथागच्छत्’ इति पदेन अनायासः गमनागमनः सूचितः — देवानां कृते यत् लीलामात्रम्, तत् मर्त्यानां कृते सहस्रवर्षतपस्साध्यम्।

महायशाः राजर्षिः भगीरथः तु सागराणां कृते यथाक्रमं यथान्यायं च उत्तमं सलिलं कृत्वा, कृतोदकः शुचिः च सन् स्वपुरं प्रविवेश। समृद्धार्थः सः नरश्रेष्ठः स्वराज्यं प्रशशास। ‘यथाक्रमं यथान्यायम्’ इति पदाभ्यां सूच्यते — शास्त्रविहितः विधिः न त्यक्तः, षष्टिसहस्राणां कृते अपि क्रमः रक्षितः। ‘सागराणाम्’ इति पदेन सगरपुत्राः एव उक्ताः; ये पूर्वं समुद्रस्य नाम्नः हेतवः, ते इदानीं तस्य एव जलेन तृप्ताः।

हे राघव, तं नृपम् आसाद्य लोकः प्रमुमोद; नष्टशोकः समृद्धार्थः विगतज्वरः च बभूव। दीर्घकालं राजनि तपसि स्थिते प्रजाः चिन्तिताः आसन्; तस्य प्रत्यागमनेन सह ताः निश्चिन्ताः जाताः। एतेन कविः सूचयति — राज्ञः तपः अपि प्रजानाम् एव हिताय। किञ्च ‘समृद्धार्थः’ इति पदं द्विवारं प्रयुक्तम् — एकवारं राज्ञः कृते, अपरं लोकस्य कृते; राज्ञः सिद्धिः एव प्रजानां सिद्धिः इति भावः।

ततः विश्वामित्रः रामम् आह — ‘हे राम, एषः गङ्गायाः विस्तरः मया ते अभिहितः। स्वस्ति प्राप्नुहि, भद्रं ते; संध्याकालः अतिवर्तते।’ पञ्चत्रिंशात् सर्गात् आरब्धा गङ्गाकथा अत्र समाप्ता; मुनिः सन्ध्योपासनाय रामं प्रेरयति। कथाश्रवणेन सह नित्यकर्म न त्याज्यम् इति अत्र शिक्षा; रात्रिः च अग्रिमे सर्गे विशालानगरीगमनस्य पीठिका भविष्यति।

अन्ते फलश्रुतिः उच्यते — इदम् आख्यानं धन्यं यशस्यम् आयुष्यं पुत्र्यं स्वर्ग्यं च। यः विप्रेषु क्षत्रियेषु इतरेषु च एतत् श्रावयति, तस्य पितरः प्रीयन्ते, दैवतानि च प्रीयन्ते। इदं गङ्गावतरणम् आख्यानम् आयुष्यं शुभं च। हे काकुत्स्थ, यः च एतत् शृणोति, सः सर्वान् कामान् अवाप्नुयात्; तस्य सर्वे पापाः प्रणश्यन्ति, आयुः कीर्तिः च वर्धते। एवं सर्गः श्रवणपाठयोः फलं कथयित्वा समाप्यते। एते चत्वारः अर्धश्लोकाः समीक्षितसंस्करणे न सन्ति, प्रचलितपाठे एव दृश्यन्ते; तथापि फलश्रुतिः पुराणकथानां सामान्या रीतिः, अतः अत्र अपि स्वाभाविकी।

మునుపటి సర్గలో గంగ భగీరథుని అనుసరిస్తూ ఆకాశం నుండి శివుని శిరస్సుపై పడి భూమిని చేరింది, జహ్నువుచే తాగబడి మళ్ళీ విడువబడింది. ఇక్కడ ఆమె అతనినే అనుసరిస్తూ సముద్రం వరకు ప్రవహిస్తుంది. గంగ అనుసరిస్తుండగా ఆ రాజు సముద్రానికి వెళ్ళి భూమి అడుగుభాగంలోకి ప్రవేశించాడు, అక్కడ అతని పూర్వీకులు కపిలుని కోపాగ్నితో భస్మమై ఉన్నారు. గంగాజలంతో ఆ భస్మం తడిసినప్పుడు సర్వలోక ప్రభువైన బ్రహ్మ అక్కడ ప్రత్యక్షమై రాజుతో ఇలా అన్నాడు — ‘నరశార్దూలా, మహాత్ముడైన సగరుని అరవై వేల మంది పుత్రులను నీవు తరింపజేశావు; వారు దేవతల వలె స్వర్గానికి వెళ్ళారు.’ ఇక్కడ మననం చేయదగినది — మంత్రం కాదు, హోమం కాదు, ఏ ప్రాయశ్చిత్త విధీ కాదు; కేవలం గంగాజల స్పర్శయే వారి ఉద్ధరణకు కారణమైంది. నలభయ్యవ సర్గలో కేవలం హుంకారంతో భస్మమైనవారు ఇక్కడ కేవలం జలంతో ఉద్ధరించబడ్డారు — దండనా అనుగ్రహమూ రెండూ కొద్దిదానితోనే సాధించబడ్డాయి అనేది కవి సంగతి.

బ్రహ్మ మళ్ళీ అంటున్నాడు — ‘రాజా, లోకంలో సాగరపు జలం ఎంతకాలం ఉంటుందో, అంతకాలం సగరుని పుత్రులందరూ దేవతల వలె స్వర్గంలో ఉంటారు.’ ఇక్కడ ‘సాగరం’ అనే శబ్దమే కథకు బీజం — సగరపుత్రులు తవ్విన ఆ గొయ్యి వారి పేరుతోనే ‘సాగరం’ అని ప్రసిద్ధి చెందింది; కాబట్టి సముద్రం ఉన్నంతకాలం వారి కీర్తీ, స్వర్గవాసమూ అక్షయమైనవి. ఈ మాటతో అరవై వేల మంది కథ ముగిసింది — వారి తవ్వకం వ్యర్థం కాలేదు, ఎందుకంటే దానితోనే సముద్రం ఏర్పడింది, దానితోనే వారి స్థితికి కాలపరిమితి కూడా నిర్ణయించబడింది.

‘ఈ గంగ నీకు పెద్ద కుమార్తె అవుతుంది; నీవు చేసిన కర్మతో పొందిన పేరుతో ఆమె లోకంలో ప్రసిద్ధురాలై నిలుస్తుంది’ — ఇది బ్రహ్మ వరం. తరువాత మూడు పేర్లు చెప్పబడతాయి — గంగ, త్రిపథగ, దివ్యమైన భాగీరథి. మూడు మార్గాలను, అంటే స్వర్గం, అంతరిక్షం, పాతాళం — వీటిని ఆమె పవిత్రం చేస్తుంది, కాబట్టి ‘త్రిపథగ’ అని స్మరించబడుతుంది. ఈ విధంగా నది కేవలం జలప్రవాహం కాదు, భగీరథుని తపస్సుకు శాశ్వత స్మారకం; కులం పేరుతో నదికి పేరు వచ్చింది అనేది కవి విశేషం. అంతేకాక ‘దుహితా’ (కుమార్తె) అనే మాటతో నది కులంలో భాగమైపోయింది; ఇకపై భాగీరథి ఇక్ష్వాకు వంశపు కీర్తిలా ప్రవహిస్తుంది.

‘మనుజాధిపా, ఇక్కడే నీవు నీ పితామహులందరి కోసం జలతర్పణం చేయి, రాజా, నీ ప్రతిజ్ఞను నెరవేర్చుకో’ — అని బ్రహ్మ ఆజ్ఞాపిస్తున్నాడు. గంగను తీసుకురావడం సగం కర్మ మాత్రమే; తర్పణంతోనే అది సంపూర్ణమవుతుంది. ప్రతిజ్ఞ క్రియతోనే ముగుస్తుంది, కేవలం సంకల్పంతో కాదు. ‘అపవర్జయ’ అనే మాట ఋణం తీర్చడాన్ని సూచిస్తుంది — పితరుల ఋణం పుత్రుని శిరస్సుపై ఉంటుంది, అది జలదానంతోనే తీరుతుంది.

తరువాత బ్రహ్మ ముగ్గురు పూర్వీకుల అసమర్థతను గుర్తుచేస్తున్నాడు. ‘రాజా, నీ పూర్వీకుడు, అతి యశస్వి, ధర్మాత్ములలో శ్రేష్ఠుడు అయిన సగరుడు ఈ మనోరథాన్ని పొందలేకపోయాడు. అలాగే నాయనా, లోకంలో సాటిలేని తేజస్సు గల అంశుమంతుడు గంగను తీసుకురావాలని ప్రార్థించినా ఆ ప్రతిజ్ఞను నెరవేర్చలేకపోయాడు — గుణవంతుడైన రాజర్షి అయినా, మహర్షులతో సమానమైన తేజస్సు గలవాడైనా, నాతో సమానమైన తపస్సు గలవాడైనా, క్షత్రధర్మంలో నిలిచినవాడైనా. మహాభాగా, అనఘా, అతి తేజస్వి అయిన నీ తండ్రి దిలీపుడు కూడా గంగను ప్రార్థించినా మళ్ళీ ఆమెను తీసుకురాలేకపోయాడు.’ దీనివల్ల తెలిసేదేమిటంటే — కార్యసిద్ధి కేవలం తపస్సుతో గానీ తేజస్సుతో గానీ కాదు, నియతమైన కాలంతో, దైవానుగ్రహంతో జరుగుతుంది; ముగ్గురి శ్రమ కూడా భగీరథుని సిద్ధిలో కూడబెట్టబడినట్లుంది. బ్రహ్మ తననే ఉపమానంగా చేసుకొని అంశుమంతుని ‘నాతో సమానమైన తపస్సు గలవాడు’ అంటున్నాడు; అంతటివాడూ సిద్ధి పొందలేదు — దీనితో భగీరథుని గొప్పతనం రెట్టింపవుతుంది.

‘పురుషశ్రేష్ఠా, ఆ ప్రతిజ్ఞను నీవు దాటి నెరవేర్చావు; కాబట్టి లోకంలో పరమమైన, అందరూ అంగీకరించే యశస్సును నీవు పొందావు. శత్రుసంహారకా, ఆ గంగావతరణాన్ని నీవు చేశావు; ఈ కర్మతోనే నీవు ధర్మానికి గొప్ప ఆయతనాన్ని పొందావు.’ ఇక్కడ ‘ఆయతనం’ అనే మాటకు బ్రహ్మలోకం అని అభిప్రాయమని హిందీ వ్యాఖ్యానం; అది యుక్తమైనదే, ఎందుకంటే లోకోపకారకమైన కర్మ కర్తకు స్థిరమైన గతిని ఇస్తుంది. ‘సమతిక్రాంతా’ అనే మాటతో సూచించబడేదేమిటంటే — ప్రతిజ్ఞ కేవలం పాలించబడడమే కాదు, ముగ్గురు పూర్వీకులు దాటలేకపోయిన దానిని ఇతడు దాటాడు.

‘నరోత్తమా, ఎల్లప్పుడూ స్నానానికి తగిన ఈ జలంలో నీవు స్నానం చేయి; పురుషశ్రేష్ఠా, శుచివై పుణ్యఫలాన్ని పొందు. నీ పితామహులందరికీ జలతర్పణం చేయి. నీకు క్షేమం కలుగుగాక; నేను నా లోకానికి వెళ్తాను, రాజా, నీవు కూడా నీ నగరానికి వెళ్ళు.’ ఈ విధంగా బ్రహ్మ కర్తవ్యాన్ని నిర్దేశించి వీడ్కోలు చెబుతున్నాడు. ‘సదోచితే సలిలే’ (ఎల్లప్పుడూ తగిన జలంలో) అనే విశేషణంతో గంగాజలపు నిత్యశుద్ధి చెప్పబడింది; ఇతర చోట్ల కాలనియమం ఉంటుంది, ఇక్కడ మాత్రం ఏదీ లేదు.

ఇలా చెప్పి దేవేశుడు, సర్వలోక పితామహుడు, మహాయశస్వి అయిన బ్రహ్మ వచ్చినట్లే దేవలోకానికి వెళ్ళిపోయాడు. నలభయ్యవ సర్గలో దేవతలను ఓదార్చడానికి వచ్చినట్లే ఇక్కడ కూడా మాట మాత్రం ఇచ్చి వెనుదిరిగాడు — ఈ కథాభాగపు పద్ధతి ఇదే. ‘యథాగతం తథాగచ్ఛత్’ (వచ్చినట్లే వెళ్ళాడు) అనే మాటతో అప్రయాసమైన రాకపోకలు సూచించబడుతున్నాయి — దేవతలకు లీలామాత్రమైనది మర్త్యులకు వేల సంవత్సరాల తపస్సుతో సాధ్యమైనది.

మహాయశస్వి, రాజర్షి అయిన భగీరథుడు మాత్రం సాగరుల కోసం వరుసగా, యథావిధిగా ఉత్తమమైన జలతర్పణం చేసి, తర్పణం ముగించి శుచియై తన నగరంలో ప్రవేశించాడు. కార్యం సమృద్ధిగా సిద్ధించిన ఆ నరశ్రేష్ఠుడు తన రాజ్యాన్ని పాలించాడు. ‘యథాక్రమం యథాన్యాయం’ అనే మాటలతో సూచించబడేదేమిటంటే — శాస్త్రవిహితమైన విధి విడువబడలేదు, అరవై వేల మంది కోసం కూడా క్రమం కాపాడబడింది. ‘సాగరాణాం’ అనే మాటతో సగరపుత్రులే చెప్పబడ్డారు; పూర్వం సముద్రపు పేరుకు కారణమైనవారు ఇప్పుడు దాని జలంతోనే తృప్తి పొందారు.

రాఘవా, ఆ రాజును పొంది లోకం ఆనందించింది; శోకం తొలగి, కార్యాలు సమృద్ధమై, బాధ తీరింది. రాజు దీర్ఘకాలం తపస్సులో ఉన్నప్పుడు ప్రజలు చింతతో ఉన్నారు; అతడు తిరిగి రావడంతో వారు నిశ్చింతులయ్యారు. దీనితో కవి సూచించేదేమిటంటే — రాజు తపస్సు కూడా ప్రజల హితం కోసమే. అంతేకాక ‘సమృద్ధార్థః’ అనే మాట రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది — ఒకసారి రాజు విషయంలో, మరొకసారి లోకం విషయంలో; రాజు సిద్ధియే ప్రజల సిద్ధి అని భావం.

తరువాత విశ్వామిత్రుడు రామునితో అన్నాడు — ‘రామా, గంగ వృత్తాంతాన్ని నేను నీకు విస్తారంగా చెప్పాను. నీకు క్షేమం కలుగుగాక, శుభం కలుగుగాక; సంధ్యాకాలం దాటిపోతోంది.’ ముప్పై ఐదవ సర్గలో మొదలైన గంగకథ ఇక్కడ ముగిసింది; ముని సంధ్యోపాసనకు రాముని ప్రేరేపిస్తున్నాడు. కథాశ్రవణంతో పాటు నిత్యకర్మను విడువకూడదనేది ఇక్కడ శిక్షణ; రాత్రి తరువాతి సర్గలో విశాల నగరానికి ప్రయాణానికి పీఠిక అవుతుంది.

చివరలో ఫలశ్రుతి చెప్పబడుతుంది — ఈ ఆఖ్యానం ధన్యమైనది, యశస్సునూ ఆయుస్సునూ పుత్రులనూ స్వర్గాన్నీ ఇచ్చేది. బ్రాహ్మణులకూ క్షత్రియులకూ ఇతరులకూ దీనిని వినిపించేవాని పితరులు ప్రీతి చెందుతారు, దేవతలు కూడా ప్రీతి చెందుతారు. ఈ గంగావతరణ ఆఖ్యానం ఆయుస్సునిచ్చేది, శుభమైనది. కాకుత్స్థా, దీనిని వినేవాడు సమస్త కోరికలనూ పొందుతాడు; అతని పాపాలన్నీ నశిస్తాయి, ఆయుస్సూ కీర్తీ వృద్ధి చెందుతాయి. ఈ విధంగా శ్రవణపఠనాల ఫలాన్ని చెప్పి సర్గ ముగుస్తుంది. ఈ నాలుగు అర్ధశ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు, ప్రచలిత (వల్గేట్) పాఠంలోనే కనిపిస్తాయి; అయినా ఫలశ్రుతి పురాణకథల సామాన్య పద్ధతి, కాబట్టి ఇక్కడ కూడా స్వాభావికమైనదే.

முந்தைய சர்க்கத்தில் கங்கை பகீரதனைப் பின்தொடர்ந்தவாறு வானிலிருந்து சிவனின் தலையில் விழுந்து பூமியை அடைந்தாள்; ஜஹ்னுவால் பருகப்பட்டு மீண்டும் விடுவிக்கப்பட்டாள். இங்கே அவள் அவனையே பின்தொடர்ந்து கடல் வரை பெருகி ஓடுகிறாள். கங்கையால் பின்தொடரப்பட்ட அந்த அரசன் கடலை அடைந்து, தன் முன்னோர்கள் கபிலரின் கோபத் தீயால் சாம்பலாக்கப்பட்டிருந்த பூமியின் அடியில் நுழைந்தான். கங்கையின் நீரால் அந்தச் சாம்பல் நனைக்கப்பட்டதும், எல்லா உலகங்களுக்கும் தலைவரான பிரம்மா அங்கே தோன்றி அரசனிடம் இதைச் சொன்னார்: ‘மனிதருள் புலியே, மகாத்மாவான சகரனின் அறுபதாயிரம் புதல்வர்களும் உன்னால் கரையேற்றப்பட்டனர்; அவர்கள் தேவர்களைப் போல விண்ணுலகம் சென்றனர்.’ இங்கே சிந்திக்க வேண்டியது — மந்திரமும் இல்லை, ஹோமமும் இல்லை, எந்தப் பிராயச்சித்த விதியும் இல்லை; கங்கை நீரின் தொடுகை மட்டுமே அவர்களுடைய கடைத்தேற்றத்துக்குக் காரணமானது. நாற்பதாம் சர்க்கத்தில் ‘ஹும்’ என்ற ஒலியால் மட்டுமே சாம்பலானவர்கள், இங்கே நீரால் மட்டுமே கடைத்தேற்றப்பட்டனர் — தண்டனையும் அருளும் இரண்டுமே சிறிய ஒன்றாலேயே சாதிக்கப்பட்டன என்பது கவியின் இசைவு.

பிரம்மா மீண்டும் சொல்கிறார்: ‘மன்னனே, உலகில் கடலின் நீர் எவ்வளவு காலம் நிலைத்திருக்குமோ, அவ்வளவு காலம் சகரனின் புதல்வர்கள் அனைவரும் தேவர்களைப் போல விண்ணுலகில் நிலைத்திருப்பார்கள்.’ இங்கே ‘சாகரம்’ என்ற சொல்லே கதையின் வித்து — சகர புதல்வர்கள் தோண்டிய அந்தப் பள்ளம் அவர்களுடைய பெயராலேயே ‘சாகரம்’ என்று புகழ்பெற்றது; ஆகவே கடல் நிலைக்கும் வரை அவர்களுடைய புகழும் சொர்க்கத்தில் இருப்பும் அழியாதவை. இந்தச் சொல்லோடு அறுபதாயிரவரின் கதை நிறைவடைகிறது — அவர்கள் தோண்டியது வீணல்ல; அதனாலேயே கடல் உண்டானது, அதனாலேயே அவர்களுடைய இருப்புக்கான கால எல்லையும் நிர்ணயிக்கப்பட்டது.

‘இந்தக் கங்கை உன் மூத்த மகளாவாள்; நீ செய்த செயலால் பெற்ற பெயரோடு அவள் உலகில் புகழ்பெற்று நிலைத்திருப்பாள்’ — இதுவே பிரம்மாவின் வரம். பிறகு மூன்று பெயர்கள் சொல்லப்படுகின்றன — கங்கை, திரிபதகா, தெய்வீகமான பாகீரதி. மூன்று வழிகளை — அதாவது சொர்க்கம், அந்தரிக்ஷம் (இடைவெளி), பாதாளம் ஆகியவற்றை — அவள் புனிதமாக்கித் தூய்மைப்படுத்துவதால் ‘திரிபதகா’ என்று நினைக்கப்படுகிறாள். இவ்வாறு நதி வெறும் நீரோட்டம் அல்ல, பகீரதனின் தவத்துக்கு நிலையான நினைவுச்சின்னம்; குலத்தவனின் பெயரால் நதிக்குப் பெயர் உண்டானது என்பது கவியின் சிறப்பு. மேலும், ‘மகள்’ என்ற சொல்லால் நதி குலத்தின் அங்கமாகவே ஆக்கப்பட்டாள்; ஆகவே இனிப் பாகீரதி இக்ஷ்வாகு வம்சத்தின் புகழ் போலவே பெருகி ஓடுகிறாள்.

‘மனிதர் தலைவனே, இங்கேயே நீ உன் பாட்டனார்கள் அனைவருக்கும் நீர்க்கடன் செய்; அரசே, உன் உறுதிமொழியையும் நிறைவேற்றித் தீர்த்துவிடு’ — என்று பிரம்மா ஆணையிடுகிறார். கங்கையைக் கொண்டுவருவது பாதிச் செயலே; தர்ப்பணத்தாலேயே அது முழுமையாகிறது. உறுதிமொழி செயலாலேயே நிறைவடைகிறது, வெறும் சங்கல்பத்தால் அல்ல. ‘அபவர்ஜய’ என்ற சொல் கடனைத் தீர்ப்பதைக் குறிக்கிறது — தந்தையருக்குப் பட்ட கடன் மகனின் தலைமேல் இருக்கிறது; அது நீர் அளிப்பதாலேயே தீர்கிறது.

பின்னர் பிரம்மா மூன்று முன்னோர்களால் இயலாமற்போனதை நினைவூட்டுகிறார். ‘அரசே, உன் முன்னோனும், மிகுந்த புகழுடையவனும், தர்மசீலர்களில் சிறந்தவனுமான சகரனால் இந்த விருப்பம் நிறைவேறவில்லை. அவ்வாறே, குழந்தாய், உலகில் இணையற்ற தேஜஸ் உடைய அம்சுமான் கங்கையைக் கொண்டுவர வேண்டியும் அந்த உறுதிமொழி நிறைவேறவில்லை — நற்குணமுடைய ராஜரிஷியும், மகரிஷிகளுக்கு நிகரான தேஜஸ் உடையவனும், எனக்கு நிகரான தவமுடையவனும், க்ஷத்திரிய தர்மத்தில் நிலைத்தவனுமாக இருந்தும். பெரும்பேறுடையவனே, பாவமற்றவனே, மிக்க தேஜஸ் உடைய உன் தந்தை திலீபனும் கங்கையை வேண்டியும் அவளைக் கொண்டுவர முடியவில்லை.’ இதனால் அறியப்படுவது — காரியச் சித்தி தவத்தால் மட்டுமோ தேஜஸால் மட்டுமோ வருவதில்லை; நியதியான காலத்தாலும் தெய்வ அருளாலுமே வருகிறது; மூவருடைய உழைப்பும் பகீரதனின் சித்தியில் சேமிக்கப்பட்டது போல. பிரம்மா தம்மையே உவமையாக்கி அம்சுமானை ‘எனக்கு நிகரான தவமுடையவன்’ என்கிறார்; அவ்வளவு இருந்தும் அவன் சித்தியடையவில்லை — இதனால் பகீரதனின் பெருமை இருமடங்காகிறது.

‘மனிதருள் காளையே, அந்த உறுதிமொழியை நீ கடந்து நிறைவேற்றினாய்; ஆகவே உலகில் மேலானதும் மிகவும் போற்றப்படுவதுமான புகழை நீ அடைந்தாய். பகைவரை அடக்குபவனே, அந்தக் கங்காவதரணத்தையும் நீ செய்தாய்; இந்தச் செயலாலேயே நீ தர்மத்தின் பெரிய இருப்பிடத்தை அடைந்தாய்.’ இங்கே ‘ஆயதனம்’ (இருப்பிடம்) என்ற சொல்லால் பிரம்மலோகம் குறிக்கப்படுகிறது என்பது இந்தி உரை; அது பொருத்தமானதே; ஏனெனில் உலகுக்கு நன்மை செய்யும் செயல் செய்பவனுக்கு நிலையான கதியைத் தருகிறது. ‘கடந்து நிறைவேற்றினாய்’ என்ற சொல்லால் குறிப்பிடப்படுவது — உறுதிமொழி வெறுமனே காக்கப்படவில்லை; மூன்று முன்னோர்களால் கடக்க முடியாததை இவன் கடந்தான்.

‘மனிதருள் உத்தமனே, எப்போதும் நீராடத் தகுந்த இந்த நீரில் நீ உன்னை நனைத்துக்கொள்; மனிதருள் சிறந்தவனே, தூய்மையானவனாகவும் புண்ணியப் பலன் உடையவனாகவும் ஆவாய். உன் பாட்டனார்கள் அனைவருக்கும் நீர்க்கடன் செய். உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; நான் என் உலகுக்குச் செல்வேன்; அரசே, நீயும் உன் நகருக்குச் செல்.’ இவ்வாறு பிரம்மா கடமையைச் சுட்டிக்காட்டி விடைபெறுகிறார். ‘எப்போதும் நீராடத் தகுந்த நீர்’ என்ற அடைமொழியால் கங்கை நீரின் நிலையான தூய்மை சொல்லப்படுகிறது; பிற இடங்களில் கால நியமம் உண்டு, இங்கேயோ எதுவும் இல்லை.

இவ்வாறு கூறி, தேவர் தலைவரும் எல்லா உலகங்களுக்கும் பாட்டனாரும் பெரும்புகழுடையவருமான பிரம்மா வந்தவாறே தேவலோகம் சென்றார். நாற்பதாம் சர்க்கத்தில் தேவர்களை ஆறுதல்படுத்த வந்தது போலவே, இங்கேயும் சொல்லை மட்டும் தந்து திரும்பினார் — இந்தக் கதைப் பகுதியின் வழி இதுவே. ‘வந்தவாறே சென்றார்’ என்ற சொல்லால் சிரமமற்ற போக்குவரத்து குறிக்கப்படுகிறது — தேவர்களுக்கு வெறும் விளையாட்டாக இருப்பது மனிதர்களுக்கு ஆயிரமாண்டுத் தவத்தால் சாதிக்க வேண்டியதாக இருக்கிறது.

பெரும்புகழுடைய ராஜரிஷி பகீரதனோ, சாகரர்களுக்கு வரிசைப்படியும் முறைப்படியும் உத்தமமான நீர்க்கடனைச் செய்து, நீர்க்கடன் முடித்துத் தூய்மையானவனாய்த் தன் நகரில் நுழைந்தான். காரியம் நிறைவேறப்பெற்ற அந்த மனிதருள் சிறந்தவன் தன் ராஜ்யத்தை ஆண்டான். ‘வரிசைப்படியும் முறைப்படியும்’ என்ற சொற்களால் குறிப்பிடப்படுவது — சாஸ்திரம் விதித்த முறை கைவிடப்படவில்லை; அறுபதாயிரவருக்கும் வரிசை காக்கப்பட்டது. ‘சாகரர்கள்’ என்ற சொல்லால் சகர புதல்வர்களே சொல்லப்படுகிறார்கள்; முன்பு கடலின் பெயருக்குக் காரணமானவர்கள் இப்போது அதன் நீராலேயே நிறைவு பெற்றனர்.

ராகவா, அந்த அரசனை அடைந்து உலகம் மகிழ்ந்தது; சோகம் நீங்கி, செல்வம் நிறைந்து, கவலை நீங்கியது. அரசன் நெடுங்காலம் தவத்தில் இருந்தபோது மக்கள் கவலையுற்றிருந்தனர்; அவன் திரும்பி வந்ததும் அவர்கள் கவலையற்றவர்களாயினர். இதனால் கவி குறிப்பிடுவது — அரசனின் தவமும் மக்களின் நன்மைக்காகவே. மேலும், ‘சம்ருத்தார்த்தன்’ (காரியம் நிறைவேறப்பெற்றவன், செல்வம் நிறைந்தவன்) என்ற சொல் இருமுறை பயன்படுத்தப்படுகிறது — ஒருமுறை அரசனுக்கு, மறுமுறை உலகுக்கு; அரசனின் சித்தியே மக்களின் சித்தி என்பது கருத்து.

பின்னர் விசுவாமித்திரர் ராமனிடம் சொன்னார்: ‘ராமா, கங்கையைப் பற்றிய இந்த விரிவான கதை என்னால் உனக்குச் சொல்லப்பட்டது. நலம் அடைவாயாக, உனக்கு மங்கலம் உண்டாகட்டும்; சந்தியா காலம் கடந்துகொண்டிருக்கிறது.’ முப்பத்தைந்தாம் சர்க்கத்திலிருந்து தொடங்கிய கங்கையின் கதை இங்கே நிறைவடைந்தது; முனிவர் சந்தியா வழிபாட்டுக்கு ராமனைத் தூண்டுகிறார். கதை கேட்பதோடு நித்தியகர்மத்தைக் கைவிடலாகாது என்பது இங்கே பாடம்; இரவும் அடுத்த சர்க்கத்தில் விசாலா நகரத்துக்குச் செல்வதற்கு முன்னுரையாக அமையும்.

இறுதியில் பலச்ருதி (கேட்பதன் பலன்) சொல்லப்படுகிறது — இந்தக் கதை பேறு தருவது, புகழ் தருவது, ஆயுள் தருவது, மக்கட்பேறு தருவது, சொர்க்கம் தருவது. அந்தணர்களிடமும் க்ஷத்திரியர்களிடமும் மற்றவர்களிடமும் இதைக் கேட்கச் செய்பவனின் தந்தையர் மகிழ்கின்றனர், தேவர்களும் மகிழ்கின்றனர். இந்தக் கங்காவதரணக் கதை ஆயுள் தருவது, மங்கலமானது. காகுத்ஸ்தா, இதைக் கேட்பவன் எல்லா விருப்பங்களையும் அடைவான்; அவனுடைய பாவங்கள் அனைத்தும் அழிகின்றன; ஆயுளும் புகழும் வளர்கின்றன. இவ்வாறு கேட்பதன் பலனையும் ஓதுவதன் பலனையும் சொல்லிச் சர்க்கம் நிறைவடைகிறது. இந்த நான்கு அரைச் சுலோகங்கள் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை, வழக்கிலுள்ள (வல்கேட்) பாடத்தில் மட்டுமே காணப்படுகின்றன; ஆயினும் பலச்ருதி புராணக் கதைகளின் பொது மரபு; ஆகவே இங்கேயும் அது இயல்பானதே.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗಂಗೆ ಭಗೀರಥನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾ ಆಕಾಶದಿಂದ ಶಿವನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು ಭೂಮಿಯನ್ನು ತಲುಪಿದಳು, ಜಹ್ನುವಿನಿಂದ ಕುಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಅವಳು ಅವನನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾ ಸಾಗರದವರೆಗೂ ಹರಿಯುತ್ತಾಳೆ. ಗಂಗೆಯಿಂದ ಅನುಸರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ರಾಜನು ಸಾಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಭೂಮಿಯ ತಳವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು; ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅವನ ಪೂರ್ವಜರು ಕಪಿಲರ ಕೋಪಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಭಸ್ಮವಾಗಿದ್ದರು. ಗಂಗೆಯ ಜಲದಿಂದ ಆ ಭಸ್ಮ ತೋಯ್ದಾಗ ಸರ್ವಲೋಕಪ್ರಭುವಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ರಾಜನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನರಶಾರ್ದೂಲನೇ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸಗರನ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಪುತ್ರರನ್ನು ನೀನು ಉದ್ಧರಿಸಿದೆ; ಅವರು ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದರು.’ ಇಲ್ಲಿ ಮನನ ಮಾಡಬೇಕಾದುದು — ಮಂತ್ರವಿಲ್ಲ, ಹೋಮವಿಲ್ಲ, ಯಾವ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವಿಧಿಯೂ ಇಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಗಂಗಾಜಲದ ಸ್ಪರ್ಶವೇ ಅವರ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ನಲವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೂಂಕಾರಮಾತ್ರದಿಂದ ಭಸ್ಮವಾದವರು ಇಲ್ಲಿ ಜಲಮಾತ್ರದಿಂದ ಉದ್ಧರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು — ದಂಡ ಮತ್ತು ಅನುಗ್ರಹ ಎರಡೂ ಅಲ್ಪಸಾಧನದಿಂದಲೇ ಸಾಧಿತವಾದವು ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಸಂಗತಿ.

ಬ್ರಹ್ಮನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಜನೇ, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಾಗರದ ಜಲ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಇರುವುದೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಸಗರನ ಎಲ್ಲ ಮಕ್ಕಳೂ ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇರುವರು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಾಗರ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವೇ ಕಥೆಯ ಬೀಜ — ಸಗರಪುತ್ರರು ಅಗೆದ ಆ ಕಂದಕ ಅವರ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ‘ಸಾಗರ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಸಮುದ್ರ ಇರುವವರೆಗೂ ಅವರ ಕೀರ್ತಿಯೂ ಸ್ವರ್ಗವಾಸವೂ ಅಕ್ಷಯ. ಈ ಮಾತಿನೊಂದಿಗೆ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಮಂದಿಯ ಕಥೆ ಮುಗಿಯಿತು — ಅವರ ಅಗೆತ ವ್ಯರ್ಥವಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರಿಂದಲೇ ಸಮುದ್ರ ಉಂಟಾಯಿತು, ಅದರಿಂದಲೇ ಅವರ ಸ್ವರ್ಗವಾಸದ ಅವಧಿಯೂ ನಿಯತವಾಯಿತು.

‘ಈ ಗಂಗೆ ನಿನ್ನ ಹಿರಿಯ ಮಗಳಾಗುವಳು; ನೀನು ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮದಿಂದ ಪಡೆದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಅವಳು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾಗಿ ಉಳಿಯುವಳು’ — ಇದು ಬ್ರಹ್ಮನ ವರ. ಆಮೇಲೆ ಮೂರು ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ — ಗಂಗಾ, ತ್ರಿಪಥಗಾ ಮತ್ತು ದಿವ್ಯಳಾದ ಭಾಗೀರಥೀ. ಮೂರು ದಾರಿಗಳನ್ನು, ಅಂದರೆ ಸ್ವರ್ಗ, ಅಂತರಿಕ್ಷ ಮತ್ತು ಪಾತಾಳಗಳನ್ನು, ಅವಳು ಪಾವನಗೊಳಿಸುವುದರಿಂದ ‘ತ್ರಿಪಥಗಾ’ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾಳೆ. ಹೀಗೆ ನದಿ ಕೇವಲ ಜಲಪ್ರವಾಹವಲ್ಲ, ಭಗೀರಥನ ತಪಸ್ಸಿನ ಶಾಶ್ವತ ಸ್ಮಾರಕ; ಕುಲದ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ನದಿಯ ಹೆಸರು ಹುಟ್ಟಿತು ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ವಿಶೇಷ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ದುಹಿತಾ’ (ಮಗಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನದಿಯನ್ನು ಕುಲದ ಅಂಗವನ್ನಾಗಿಯೇ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ; ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಭಾಗೀರಥಿ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ಕೀರ್ತಿಯಂತೆ ಹರಿಯುತ್ತಾಳೆ.

‘ಮನುಜಾಧಿಪನೇ, ಇಲ್ಲಿಯೇ ನೀನು ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲ ಪಿತಾಮಹರಿಗಾಗಿ ಜಲತರ್ಪಣ ಮಾಡು; ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ತೀರಿಸು’ — ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗಂಗೆಯನ್ನು ತಂದುದು ಅರ್ಧ ಕಾರ್ಯ ಮಾತ್ರ; ತರ್ಪಣದಿಂದಲೇ ಅದು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಸಂಕಲ್ಪಮಾತ್ರದಿಂದಲ್ಲ. ‘ಅಪವರ್ಜಯ’ (ತೀರಿಸು) ಎಂಬ ಪದ ಋಣವನ್ನು ತೀರಿಸುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಪಿತೃಗಳ ಋಣ ಮಗನ ತಲೆಯ ಮೇಲಿದೆ, ಅದು ಜಲದಾನದಿಂದಲೇ ತೀರುತ್ತದೆ.

ಆಮೇಲೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ಮೂವರು ಪೂರ್ವಜರ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನ ಪೂರ್ವಜನಾದ, ಅತಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದ, ಧರ್ಮಿಷ್ಠರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಸಗರನಿಗೆ ಈ ಮನೋರಥ ಸಿದ್ಧಿಸಲಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಮಗೂ, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಾಟಿಯಿಲ್ಲದ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಅಂಶುಮಂತನು ಗಂಗೆಯನ್ನು ತರಲು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದರೂ ಆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ತೀರಲಿಲ್ಲ — ಗುಣವಂತನೂ ರಾಜರ್ಷಿಯೂ ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಸಮಾನ ತೇಜಸ್ವಿಯೂ ನನಗೆ ಸಮಾನ ತಪಸ್ವಿಯೂ ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿಂತವನೂ ಆಗಿದ್ದರೂ. ಮಹಾಭಾಗನೇ, ಅನಘನೇ, ಅತಿ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ನಿನ್ನ ತಂದೆ ದಿಲೀಪನೂ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದರೂ ಅವಳನ್ನು ತರಲು ಶಕ್ತನಾಗಲಿಲ್ಲ.’ ಇದರಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದು — ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿ ಕೇವಲ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲ್ಲ, ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ, ನಿಯತ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ದೈವಾನುಗ್ರಹದಿಂದಲೂ ಆಗುತ್ತದೆ; ಮೂವರ ಶ್ರಮವೂ ಭಗೀರಥನ ಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚಿತವಾದಂತಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ತನ್ನನ್ನೇ ಉಪಮಾನವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ಅಂಶುಮಂತನನ್ನು ‘ಮತ್ತುಲ್ಯತಪಸಾ’ (ನನಗೆ ಸಮಾನ ತಪಸ್ವಿ) ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಅಷ್ಟಿದ್ದರೂ ಅವನಿಗೆ ಸಿದ್ಧಿಸಲಿಲ್ಲ — ಇದರಿಂದ ಭಗೀರಥನ ಮಹತ್ವ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೀನು ದಾಟಿ ನೆರವೇರಿಸಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪರಮ, ಎಲ್ಲರಿಂದಲೂ ಸಮ್ಮತವಾದ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ನೀನು ಪಡೆದೆ. ಅರಿಂದಮನೇ, ಆ ಗಂಗಾವತರಣವನ್ನು ನೀನು ಮಾಡಿದೆ; ಇದೇ ಕರ್ಮದಿಂದ ನೀನು ಧರ್ಮದ ಮಹತ್ತಾದ ಆಯತನವನ್ನು ಪಡೆದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಆಯತನ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ ಅಭಿಪ್ರೇತ ಎಂದು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯ ಹೇಳುತ್ತದೆ; ಅದು ಯುಕ್ತವೂ ಹೌದು, ಏಕೆಂದರೆ ಲೋಕೋಪಕಾರಿ ಕರ್ಮ ಕರ್ತೃವಿಗೆ ಸ್ಥಾಯಿಯಾದ ಗತಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ‘ಸಮತಿಕ್ರಾಂತಾ’ (ದಾಟಲ್ಪಟ್ಟಿತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುವುದೇನೆಂದರೆ — ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಕೇವಲ ಪಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ, ಮೂವರು ಪೂರ್ವಜರಿಂದ ದಾಟಲಾಗದಿದ್ದುದನ್ನು ಇವನು ದಾಟಿದನು.

‘ನರೋತ್ತಮನೇ, ಸದಾ ಸ್ನಾನಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಈ ಜಲದಲ್ಲಿ ನೀನು ಮುಳುಗು; ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಶುಚಿಯಾಗಿ ಪುಣ್ಯಫಲವನ್ನು ಪಡೆ. ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲ ಪಿತಾಮಹರಿಗೂ ಜಲತರ್ಪಣ ಮಾಡು. ನಿನಗೆ ಸ್ವಸ್ತಿಯಾಗಲಿ; ನಾನು ನನ್ನ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ, ರಾಜನೇ, ನೀನೂ ನಿನ್ನ ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗು.’ ಹೀಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿ ಬೀಳ್ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಸದೋಚಿತೇ ಸಲಿಲೇ’ (ಸದಾ ಸ್ನಾನಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಜಲದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಗಂಗಾಜಲದ ನಿತ್ಯಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಬೇರೆಡೆ ಕಾಲನಿಯಮವಿದೆ, ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ದೇವೇಶನೂ ಸರ್ವಲೋಕ ಪಿತಾಮಹನೂ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಬಂದಂತೆಯೇ ದೇವಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ನಲವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲು ಬಂದಂತೆಯೇ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಮಾತನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕೊಟ್ಟು ಮರಳಿದನು — ಇದೇ ಈ ಕಥಾಭಾಗದ ರೀತಿ. ‘ಯಥಾಗತಂ ತಥಾಗಚ್ಛತ್’ (ಬಂದಂತೆಯೇ ಹೋದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸಲೀಸಾದ ಬರುವಿಕೆ-ಹೋಗುವಿಕೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಯಾವುದು ಲೀಲಾಮಾತ್ರವೋ ಅದು ಮರ್ತ್ಯರಿಗೆ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವಂತಹುದು.

ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಜರ್ಷಿ ಭಗೀರಥನಾದರೋ ಸಾಗರರಿಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ, ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಉತ್ತಮವಾದ ಜಲತರ್ಪಣವನ್ನು ಮಾಡಿ, ತರ್ಪಣವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಶುಚಿಯಾಗಿ ತನ್ನ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಮನೋರಥ ಸಿದ್ಧಿಸಿದ ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳಿದನು. ‘ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಯಥಾನ್ಯಾಯಮ್’ (ಕ್ರಮವಾಗಿ, ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುವುದು — ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ವಿಧಿಯನ್ನು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ, ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಮಂದಿಗಾಗಿಯೂ ಕ್ರಮವನ್ನು ಕಾಪಾಡಲಾಯಿತು. ‘ಸಾಗರಾಣಾಮ್’ (ಸಾಗರರಿಗೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸಗರಪುತ್ರರನ್ನೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಹಿಂದೆ ಸಮುದ್ರದ ಹೆಸರಿಗೆ ಕಾರಣರಾದವರು ಈಗ ಅದರದೇ ಜಲದಿಂದ ತೃಪ್ತರಾದರು.

ರಾಘವ, ಆ ರಾಜನನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆದು ಲೋಕ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟಿತು; ಶೋಕವಿಲ್ಲದೆ, ಸಮೃದ್ಧಿಯಿಂದ ಕೂಡಿ, ತಾಪವಿಲ್ಲದುದಾಯಿತು. ರಾಜನು ಬಹುಕಾಲ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಪ್ರಜೆಗಳು ಚಿಂತಿತರಾಗಿದ್ದರು; ಅವನು ಮರಳಿದಾಗ ಅವರು ನಿಶ್ಚಿಂತರಾದರು. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜನ ತಪಸ್ಸೂ ಪ್ರಜೆಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಸಮೃದ್ಧಾರ್ಥಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ಒಮ್ಮೆ ರಾಜನಿಗಾಗಿ, ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ಲೋಕಕ್ಕಾಗಿ; ರಾಜನ ಸಿದ್ಧಿಯೇ ಪ್ರಜೆಗಳ ಸಿದ್ಧಿ ಎಂಬುದು ಭಾವ.

ಆಮೇಲೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ರಾಮ, ಗಂಗೆಯ ಈ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಸ್ವಸ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲ ಮೀರುತ್ತಿದೆ.’ ಮೂವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗದಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಗಂಗೆಯ ಕಥೆ ಇಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯಿತು; ಮುನಿ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆಗೆ ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕಥಾಶ್ರವಣದ ನಡುವೆಯೂ ನಿತ್ಯಕರ್ಮವನ್ನು ಬಿಡಬಾರದು ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿನ ಶಿಕ್ಷಣ; ಈ ರಾತ್ರಿ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲಾ ನಗರಿಗೆ ಹೋಗುವುದಕ್ಕೆ ಪೀಠಿಕೆಯಾಗುವುದು.

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ — ಈ ಆಖ್ಯಾನ ಧನ್ಯವಾದುದು, ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಕೊಡುವುದು, ಆಯುಸ್ಸನ್ನು ಕೊಡುವುದು, ಪುತ್ರರನ್ನು ಕೊಡುವುದು, ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಕೊಡುವುದು. ಯಾರು ಇದನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೂ ಇತರರಿಗೂ ಕೇಳಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನ ಪಿತೃಗಳು ಪ್ರೀತರಾಗುತ್ತಾರೆ, ದೇವತೆಗಳೂ ಪ್ರೀತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ಗಂಗಾವತರಣದ ಆಖ್ಯಾನ ಆಯುಸ್ಸನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದು, ಶುಭವಾದುದು. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ಯಾರು ಇದನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನೂ ಪಡೆಯುವನು; ಅವನ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ, ಆಯುಸ್ಸು ಮತ್ತು ಕೀರ್ತಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಶ್ರವಣ ಮತ್ತು ಪಠಣಗಳ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳಿ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ನಾಲ್ಕು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ (ವಲ್ಗೇಟ್) ಮಾತ್ರ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಆದರೂ ಫಲಶ್ರುತಿ ಪುರಾಣಕಥೆಗಳ ಸಾಮಾನ್ಯ ರೀತಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದುದು.

മുൻസർഗത്തിൽ ഭഗീരഥനെ പിന്തുടർന്ന ഗംഗ ആകാശത്തുനിന്നു ശിവശിരസ്സിൽ പതിച്ച് ഭൂമിയിലെത്തി; ജഹ്നുവാൽ പാനം ചെയ്യപ്പെട്ട് വീണ്ടും വിട്ടയയ്ക്കപ്പെട്ടു. ഇവിടെ അവൾ അദ്ദേഹത്തെത്തന്നെ പിന്തുടർന്ന് സമുദ്രംവരെ ഒഴുകുന്നു. ഗംഗയാൽ അനുഗമിക്കപ്പെട്ട ആ രാജാവ് സമുദ്രത്തിലെത്തി, കപിലന്റെ കോപാഗ്നിയാൽ തന്റെ പൂർവികർ ഭസ്മമാക്കപ്പെട്ടിരുന്ന ഭൂമിയുടെ അടിത്തട്ടിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഗംഗാജലത്താൽ ആ ഭസ്മം നനഞ്ഞപ്പോൾ സർവലോകപ്രഭുവായ ബ്രഹ്മാവ് അവിടെ പ്രത്യക്ഷനായി രാജാവിനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘നരശാർദൂലാ, മഹാത്മാവായ സഗരന്റെ അറുപതിനായിരം പുത്രന്മാരെയും നീ കരകയറ്റി; അവർ ദേവന്മാരെപ്പോലെ സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു.’ ഇവിടെ ചിന്തിക്കേണ്ടത് — മന്ത്രമില്ല, ഹോമമില്ല, പ്രായശ്ചിത്തവിധിയുമില്ല; ഗംഗാജലസ്പർശം മാത്രമാണ് അവരുടെ ഉദ്ധാരത്തിനു കാരണമായത്. നാല്പതാം സർഗത്തിൽ ഹുങ്കാരമാത്രത്താൽ ഭസ്മമാക്കപ്പെട്ടവർ ഇവിടെ ജലമാത്രത്താൽ ഉദ്ധരിക്കപ്പെട്ടു — ദണ്ഡവും അനുഗ്രഹവും ഒരുപോലെ അല്പംകൊണ്ടുതന്നെ സാധിച്ചു എന്നതാണ് കവിയുടെ പൊരുത്തം.

ബ്രഹ്മാവ് വീണ്ടും പറയുന്നു: ‘രാജാവേ, ലോകത്തിൽ സമുദ്രജലം എത്രകാലം നിലനിൽക്കുമോ, അത്രകാലം സഗരന്റെ എല്ലാ പുത്രന്മാരും ദേവന്മാരെപ്പോലെ സ്വർഗത്തിൽ നിലകൊള്ളും.’ ഇവിടെ ‘സാഗരം’ എന്ന ശബ്ദംതന്നെയാണ് കഥയുടെ വിത്ത് — സഗരപുത്രന്മാർ കുഴിച്ച ആ കുഴി അവരുടെതന്നെ പേരിൽ ‘സാഗരം’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായി; അതിനാൽ സമുദ്രം നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം അവരുടെ കീർത്തിയും സ്വർഗസ്ഥിതിയും അക്ഷയമാണ്. ഈ വചനത്തോടെ അറുപതിനായിരംപേരുടെ കഥ സമാപിച്ചു — അവരുടെ ഖനനം വ്യർഥമായില്ല; കാരണം അതിലൂടെയാണ് സമുദ്രം ഉണ്ടായത്; അതിലൂടെത്തന്നെ അവരുടെ സ്ഥിതിയുടെ കാലാവധിയും നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടു.

‘ഈ ഗംഗ നിന്റെ മൂത്ത പുത്രിയാകും; നീ ചെയ്ത കർമത്താൽ ലഭിച്ച പേരിൽ അവൾ ലോകത്തിൽ പ്രസിദ്ധയായി നിലകൊള്ളും’ — എന്നതാണ് ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരം. പിന്നെ മൂന്നു പേരുകൾ പറയപ്പെടുന്നു — ഗംഗ, ത്രിപഥഗ, ദിവ്യയായ ഭാഗീരഥി. മൂന്നു വഴികളെ — അതായത് സ്വർഗം, അന്തരീക്ഷം, പാതാളം എന്നിവയെ — അവൾ നനയ്ക്കുകയും പവിത്രമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നതിനാൽ ‘ത്രിപഥഗാ’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ നദി വെറുമൊരു ജലപ്രവാഹമല്ല, ഭഗീരഥന്റെ തപസ്സിന്റെ ശാശ്വതമായ സ്മാരകമാണ്; കുലത്തിന്റെ പേരിൽ നദിയുടെ പേരുണ്ടായി എന്നതാണ് കവിയുടെ വിശേഷം. മാത്രമല്ല, ‘പുത്രി’ എന്ന പദത്താൽ നദിയെ കുലത്തിന്റെ അംഗമാക്കി; ഇനിമുതൽ ഭാഗീരഥി ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിന്റെ കീർത്തിയെന്നപോലെ ഒഴുകുന്നു.

‘മനുജാധിപാ, ഇവിടെത്തന്നെ നീ എല്ലാ പിതാമഹന്മാർക്കുംവേണ്ടി ജലക്രിയ ചെയ്യുക; രാജാവേ, പ്രതിജ്ഞ നിറവേറ്റുക’ — എന്നു ബ്രഹ്മാവ് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. ഗംഗയെ കൊണ്ടുവന്നത് പാതി കർമം മാത്രം; തർപ്പണത്തിലൂടെയാണ് അതു പൂർണമാകുന്നത്. പ്രതിജ്ഞ കർമത്താലാണ് സമാപിക്കുന്നത്, സങ്കല്പമാത്രത്താലല്ല. ‘അപവർജയ’ (നിറവേറ്റുക) എന്ന പദം ഋണം വീട്ടലിനെ കുറിക്കുന്നു — പിതൃക്കളുടെ ഋണം പുത്രന്റെ ശിരസ്സിലാണ്; അത് ഉദകദാനത്താൽ മാത്രമേ തീരുന്നുള്ളൂ.

പിന്നെ ബ്രഹ്മാവ് മൂന്നു പൂർവികരുടെ അസാമർഥ്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘രാജാവേ, നിന്റെ പൂർവികനും അതിയശസ്വിയും ധർമിഷ്ഠരിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമായ സഗരനും ഈ മനോരഥം നേടാനായില്ല. അതുപോലെതന്നെ കുഞ്ഞേ, ലോകത്തിൽ അതുല്യതേജസ്വിയായ അംശുമാൻ ഗംഗയെ കൊണ്ടുവരാൻ പ്രാർഥിച്ചിട്ടും ആ പ്രതിജ്ഞ നിറവേറ്റിയില്ല — ഗുണവാനും രാജർഷിയും മഹർഷിതുല്യതേജസ്വിയും എനിക്കു തുല്യം തപസ്സുള്ളവനും ക്ഷത്രധർമത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനുമായിട്ടും. മഹാഭാഗാ, അനഘാ, നിന്റെ പിതാവായ അതിതേജസ്വിയായ ദിലീപനും ഗംഗയെ പ്രാർഥിച്ചിട്ടും അവളെ കൊണ്ടുവരാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.’ ഇതിൽനിന്നറിയാം — കാര്യസിദ്ധി തപസ്സുകൊണ്ടോ തേജസ്സുകൊണ്ടോ മാത്രമല്ല, നിയതകാലത്താലും ദൈവാനുഗ്രഹത്താലുമാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്; മൂന്നുപേരുടെയും പ്രയത്നം ഭഗീരഥന്റെ സിദ്ധിയിൽ സംഭരിക്കപ്പെട്ടതുപോലെ. ബ്രഹ്മാവ് തന്നെത്തന്നെ ഉപമാനമാക്കി അംശുമാനെ ‘എനിക്കു തുല്യം തപസ്സുള്ളവൻ’ എന്നു പറയുന്നു; എന്നിട്ടും അവൻ സിദ്ധനായില്ല — ഇതിലൂടെ ഭഗീരഥന്റെ മഹത്ത്വം ഇരട്ടിക്കുന്നു.

‘പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, ആ പ്രതിജ്ഞ നീ പൂർത്തിയാക്കി; അതിനാൽ ലോകത്തിൽ പരമവും ഏറ്റവും സമ്മതവുമായ യശസ്സ് നീ നേടി. ശത്രുനാശകാ, ആ ഗംഗാവതരണം നീ ചെയ്തു; ഈ കർമത്താൽത്തന്നെ അങ്ങ് ധർമത്തിന്റെ മഹത്തായ ആയതനം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ ‘ആയതനം’ എന്ന പദത്താൽ ബ്രഹ്മലോകമാണ് ഉദ്ദേശിക്കുന്നതെന്ന് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം പറയുന്നു; അതു യുക്തവുമാണ്, കാരണം ലോകോപകാരകമായ കർമം കർത്താവിനു സ്ഥിരമായ ഗതി നൽകുന്നു. ‘സമതിക്രാന്താ’ എന്ന പദത്താൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — പ്രതിജ്ഞ പാലിക്കപ്പെടുക മാത്രമല്ല, മൂന്നു പൂർവികർക്കു മറികടക്കാനാവാതിരുന്നത് ഇവൻ മറികടന്നു.

‘നരോത്തമാ, എപ്പോഴും സ്നാനത്തിന് ഉചിതമായ ഈ ജലത്തിൽ നീ സ്വയം മുങ്ങുക; പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, ശുചിയും പുണ്യഫലമുള്ളവനുമാകുക. എല്ലാ പിതാമഹന്മാർക്കും ജലക്രിയ ചെയ്യുക. നിനക്കു സ്വസ്തി; ഞാൻ എന്റെ ലോകത്തേക്കു പോകുന്നു; രാജാവേ, നീയും നിന്റെ നഗരത്തിലേക്കു പോയാലും.’ ഇങ്ങനെ ബ്രഹ്മാവ് കർത്തവ്യം നിർദേശിച്ച് യാത്ര പറയുന്നു. ‘എപ്പോഴും ഉചിതമായ ജലം’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ ഗംഗാജലത്തിന്റെ നിത്യശുദ്ധി പറയപ്പെടുന്നു; മറ്റിടങ്ങളിൽ കാലനിയമമുണ്ട്, ഇവിടെ ഒന്നുമില്ല.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ദേവേശനും സർവലോകപിതാമഹനും മഹായശസ്വിയുമായ ബ്രഹ്മാവ് വന്നതുപോലെതന്നെ ദേവലോകത്തേക്കു പോയി. നാല്പതാം സർഗത്തിൽ ദേവന്മാരെ സമാശ്വസിപ്പിക്കാൻ വന്നതുപോലെ ഇവിടെയും വാക്കു മാത്രം നൽകി മടങ്ങി — ഇതാണ് ഈ കഥാഭാഗത്തിന്റെ രീതി. ‘വന്നതുപോലെ പോയി’ എന്ന പദത്താൽ അനായാസമായ പോക്കുവരവു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ദേവന്മാർക്കു ലീലമാത്രമായത് മനുഷ്യർക്ക് ആയിരം വർഷത്തെ തപസ്സുകൊണ്ടു സാധിക്കേണ്ടതാണ്.

മഹായശസ്വിയായ രാജർഷി ഭഗീരഥനോ സാഗരന്മാർക്കുവേണ്ടി (സഗരപുത്രന്മാർക്കുവേണ്ടി) ക്രമമായും യഥാവിധിയും ഉത്തമമായ ജലക്രിയ ചെയ്ത്, ഉദകക്രിയ കഴിഞ്ഞ് ശുചിയായി സ്വന്തം നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ലക്ഷ്യം സിദ്ധിച്ച ആ നരശ്രേഷ്ഠൻ സ്വന്തം രാജ്യം ഭരിച്ചു. ‘ക്രമമായും യഥാവിധിയും’ എന്ന പദങ്ങളാൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — ശാസ്ത്രവിഹിതമായ വിധി ഉപേക്ഷിച്ചില്ല; അറുപതിനായിരംപേർക്കുവേണ്ടിയും ക്രമം കാത്തു. ‘സാഗരാണാം’ എന്ന പദത്താൽ സഗരപുത്രന്മാരെത്തന്നെയാണ് പറയുന്നത്; മുമ്പ് സമുദ്രത്തിന്റെ പേരിനു കാരണമായവർ ഇപ്പോൾ അതേ ജലത്താൽ തൃപ്തരായി.

രാഘവാ, ആ രാജാവിനെ പ്രാപിച്ച് ലോകം ആഹ്ലാദിച്ചു; ശോകം നീങ്ങി, ലക്ഷ്യം സിദ്ധിച്ച്, ഉത്കണ്ഠയകന്നു. രാജാവ് ഏറെക്കാലം തപസ്സിലായിരുന്നപ്പോൾ പ്രജകൾ ചിന്താകുലരായിരുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ മടങ്ങിവരവോടെ അവർ നിശ്ചിന്തരായി. ഇതിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാജാവിന്റെ തപസ്സും പ്രജകളുടെ ഹിതത്തിനുവേണ്ടിത്തന്നെയാണ്. മാത്രമല്ല, ‘സമൃദ്ധാർഥൻ’ (ലക്ഷ്യം സിദ്ധിച്ചവൻ) എന്ന പദം രണ്ടുതവണ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — ഒരിക്കൽ രാജാവിനുവേണ്ടി, മറ്റൊരിക്കൽ ലോകത്തിനുവേണ്ടി; രാജാവിന്റെ സിദ്ധിതന്നെ പ്രജകളുടെ സിദ്ധി എന്നു ഭാവം.

പിന്നെ വിശ്വാമിത്രൻ രാമനോടു പറഞ്ഞു: ‘രാമാ, ഗംഗയുടെ ഈ വിസ്താരം ഞാൻ നിന്നോടു പറഞ്ഞു. സ്വസ്തി നേടുക, നിനക്കു മംഗളം; സന്ധ്യാസമയം കടന്നുപോകുന്നു.’ മുപ്പത്തഞ്ചാം സർഗത്തിൽ ആരംഭിച്ച ഗംഗാകഥ ഇവിടെ സമാപിച്ചു; മുനി രാമനെ സന്ധ്യോപാസനയ്ക്കു പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. കഥ കേൾക്കുമ്പോഴും നിത്യകർമം ഉപേക്ഷിക്കരുത് എന്നതാണ് ഇവിടത്തെ പാഠം; രാത്രി അടുത്ത സർഗത്തിൽ വിശാലാനഗരിയിലേക്കുള്ള യാത്രയുടെ പീഠികയാകും.

ഒടുവിൽ ഫലശ്രുതി പറയപ്പെടുന്നു — ഈ ആഖ്യാനം ധന്യവും യശസ്കരവും ആയുസ്സു വർധിപ്പിക്കുന്നതും പുത്രലാഭം നൽകുന്നതും സ്വർഗം നൽകുന്നതുമാണ്. ബ്രാഹ്മണരോടും ക്ഷത്രിയരോടും മറ്റുള്ളവരോടും ഇതു കേൾപ്പിക്കുന്നവന്റെ പിതൃക്കൾ പ്രസാദിക്കുന്നു, ദേവതകളും പ്രസാദിക്കുന്നു. ഈ ഗംഗാവതരണാഖ്യാനം ആയുസ്സു നൽകുന്നതും ശുഭവുമാണ്. കാകുത്സ്ഥാ, ഇതു കേൾക്കുന്നവൻ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നേടും; അവന്റെ എല്ലാ പാപങ്ങളും നശിക്കും; ആയുസ്സും കീർത്തിയും വർധിക്കും. ഇങ്ങനെ ശ്രവണത്തിന്റെയും പാഠത്തിന്റെയും ഫലം പറഞ്ഞ് സർഗം സമാപിക്കുന്നു. ഈ നാല് അർധശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല, പ്രചലിതപാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമേ കാണുന്നുള്ളൂ; എങ്കിലും ഫലശ്രുതി പുരാണകഥകളുടെ സാമാന്യരീതിയാണ്; അതിനാൽ ഇവിടെയും സ്വാഭാവികം.

In the last sarga the Gaṅgā, following Bhagīratha, fell from the sky onto Śiva's head, reached the earth, was drunk up by Jahnu and released again. Now, still following him, she flowed on to the sea. With the Gaṅgā behind him, the king went down to the ocean and entered the depths of the earth, where his forebears had been burnt to ash by Kapila's fiery anger. When the ashes were washed over by the Gaṅgā's water, Brahmā, lord of all the worlds, appeared there and said to the king: "Tiger among men, you have carried them across: the sixty thousand sons of the great Sagara have gone to heaven like gods." This is worth pondering: no mantra, no oblation, no rite of atonement; the mere touch of the Gaṅgā's water was their salvation. Those burnt to ash in the fortieth sarga by a single roar are here saved by water alone, and the poet shows that both punishment and grace were accomplished by very little.

Brahmā went on: "As long as the ocean's water stands in this world, O king, so long will all the sons of Sagara stand in heaven like gods." The word for ocean, sāgara, is itself the seed of the story: the pit dug by Sagara's sons became known by their name as the sāgara, so as long as the sea endures their fame and their place in heaven are undying. With these words the story of the sixty thousand ends. Their digging was not in vain, for from it the ocean came to be, and by it the term of their heaven is fixed.

"This Gaṅgā shall be your eldest daughter, and by the name that comes from your deed she will be renowned in the world." That was Brahmā's gift. Then her three names are given: Gaṅgā, Tripathagā, and the divine Bhāgīrathī. Because she hallows and purifies the three paths, heaven, the middle air and the underworld, she is remembered as Tripathagā, "she of three paths". So the river is not merely flowing water but an eternal memorial of Bhagīratha's austerity; it is a special touch of the poet's that a river should take its name from a king's family. And by calling her his daughter, Brahmā makes her part of the family, so that from now on the Bhāgīrathī flows like the glory of the Ikṣvāku line.

"Lord of men, make the water offering here for all your forefathers, O king, and so discharge your vow," Brahmā commanded. Bringing the Gaṅgā was only half the work; the offering of water completes it. A vow is fulfilled by the act, not by resolve alone. To discharge it is to pay a debt: the debt to one's forefathers rests on the son's head, and it is released only by the gift of water.

Then Brahmā recalled how three forebears had failed. "Your ancestor Sagara, of surpassing fame and foremost among the righteous, never gained this wish. Just so, my child, Aṃśumān, of splendour unmatched in the world, though he prayed to bring the Gaṅgā down, did not fulfil the vow, a virtuous royal sage, equal in splendour to the great seers, equal to me in austerity and steadfast in a warrior's duty. Nor, great and blameless one, could your father Dilīpa of surpassing splendour bring the Gaṅgā, though he too prayed for her." From this we learn that success comes not by austerity or brilliance alone but at its appointed time and by divine favour; the labour of the three seemed to gather in Bhagīratha's success. Brahmā even calls Aṃśumān his own equal in austerity, and still he did not succeed, which doubles Bhagīratha's greatness.

"You have carried that vow through, bull among men, and so you have won in this world the highest and most honoured fame. You have brought the Gaṅgā down, subduer of foes, and by this deed you have gained the great abode of dharma," meaning Brahmā's own world; it is fitting, since a deed that benefits the world gives its doer a lasting place. "Carried through" means that he did not merely keep the vow but went beyond what three forebears could not pass.

"Bathe, best of men, in this water, which is fit for bathing at all times; be pure, and take the fruit of your merit. Perform the water rite for all your forefathers. May all be well with you. I shall go to my own world, and you, O king, go to your city." So Brahmā named what was to be done and took his leave. "Fit at all times" speaks of the Gaṅgā's water as ever pure; elsewhere there are rules of time for bathing, here none at all.

Having said this, the renowned Brahmā, lord of the gods and grandfather of all the worlds, went back to the world of the gods just as he had come. As in the fortieth sarga he came to reassure the gods, here too he gave only his word and withdrew; that is the pattern of this part of the story. His easy coming and going hints that what is mere play for the gods takes mortals thousands of years of austerity.

The renowned royal sage Bhagīratha made the excellent water offering for the sons of Sagara in due order and by due rule, and with his rite performed and himself made pure, he entered his own city; his purpose achieved, the best of men ruled his kingdom. "In due order and by due rule" shows that the prescribed rite was not neglected; even for sixty thousand the order was kept. And those who had given the ocean its name were now satisfied by its very water.

The people rejoiced to have that king among them again, Rāghava; their grief was gone, their hopes fulfilled and their anxiety at an end. While the king stood long in austerity his people had worried; with his return they were at peace. The poet shows that even a king's austerity is for the good of his people. The word "fulfilled" is used twice, once of the king and once of the people, for a king's success is his people's success.

Then Viśvāmitra said to Rāma: "This, Rāma, is the full story of the Gaṅgā that I have told you. Be well, and bless you; the hour of twilight is slipping by." The story of the Gaṅgā that began in the thirty-fifth sarga ends here, and the sage urges Rāma to his evening worship. The lesson is that listening to stories must not push aside the daily rites; and the night will lead, in the next sarga, to the journey to the city of Viśālā.

At the end the fruit of the tale is told. This story brings wealth, fame, long life, sons and heaven. Whoever recites it among brahmins, warriors and all others pleases his ancestors and pleases the gods. This story of the Gaṅgā's descent is auspicious and lengthens life. And whoever hears it, Kākutstha, wins all his desires; all his sins perish, and his life and fame increase. So the sarga closes by telling the reward of hearing and reciting it, as the old stories commonly do.