अथ देशकालज्ञौ अरिंदमौ तौ राजपुत्रौ — देशे काले च यत् वक्तव्यं तत् जानन्तौ — कौशिकं प्रति वचः अब्रूताम्। ‘भगवन्, आवां श्रोतुम् इच्छावः — कस्मिन् काले तौ निशाचरौ आगच्छतः, यौ प्रति यज्ञः संरक्षणीयः। तं क्षणं ब्रूहि, यथा सः न अतिवर्तेत।’ अत्र द्रष्टव्यम् — रामः न पृच्छति ‘कथं जेष्यामि’ इति, अपि तु ‘कदा आगमिष्यतः’ इति; रक्षकस्य चिन्ता कालनिष्ठा भवति, न आत्मश्लाघानिष्ठा।

युयुत्सया त्वरमाणौ एवं ब्रुवाणौ तौ काकुत्स्थौ दृष्ट्वा सर्वे ते मुनयः प्रीताः सन्तः नृपात्मजौ प्रशशंसुः। ते अवदन् — ‘अद्यप्रभृति षड्रात्रं युवां राघवौ रक्षतम्; एषः मुनिः दीक्षां गतः, अतः मौनित्वं च गमिष्यति।’ दीक्षितः मुनिः न वदति न च युध्यते; तस्य वाचः स्थाने अधुना रामस्य धनुः एव वर्तते। एषः एव गुरुशिष्ययोः भारविभागः। ‘प्रीताः’ इति पदेन तपस्विनां विश्वासः सूच्यते — ये आत्मरक्षणे असमर्थाः, ते क्षत्रियबाहौ शरणं लभन्ते।

तत् मुनिवचनं श्रुत्वा तौ यशस्विनौ राजपुत्रौ अनिद्रं षडहोरात्रं तपोवनम् अरक्षताम्। परमधन्विनौ यत्तौ अरिंदमौ वीरौ उपासांचक्रतुः — मुनिवरं विश्वामित्रं समीपे स्थित्वा ररक्षतुः। ‘अनिद्रम्’ इति पदं गुरुतरम् — षट् दिनानि षट् रात्रीश्च निद्रां विहाय स्थातुं यत् धैर्यं तत् पराक्रमात् अपि पूर्वं वर्तते। रक्षणं नाम प्रतीक्षा एव, न केवलं प्रहारः। ‘उपासांचक्रतुः’ इति पदं सेवाम् अपि सूचयति — मुनेः समीपे स्थितिः रक्षणं च गुरुशुश्रूषायाः एव अङ्गम्।

अथ सः कालः गतः, षष्ठं च अहः तत् आगतम्। तदा रामः सौमित्रिम् अब्रवीत् — ‘यत्तः समाहितः भव।’ युयुत्सया त्वरितस्य रामस्य एवं ब्रुवाणस्य एव सोपाध्यायपुरोहिता सा वेदिः प्रजज्वाल। रामस्य वचनं यज्ञवेद्याः ज्वलनं च एकस्मिन् एव क्षणे जातम् — कविः उभयोः सामञ्जस्यं दर्शयति; वीरस्य सावधानता यज्ञाग्नेः उद्दीपनेन सह मिलति। वेद्याः सहसा ज्वलनम् उत्पातः अपि गण्यते — अग्निः आगामिनं विघ्नं पूर्वम् एव सूचयति।

सा वेदिः सदर्भचमसस्रुक्का ससमित्कुसुमोच्चया, विश्वामित्रेण सर्त्विजा च सहिता जज्वाल। ततः मन्त्रवत् यथान्यायं सः यज्ञः सम्प्रवर्तते स्म। तस्मिन् एव समये आकाशे महान् भयानकः शब्दः प्रादुरासीत्। यज्ञस्य शान्तः क्रमः आकाशस्य घोषेण भिद्यते — विघ्नः प्रायः तदा एव आगच्छति यदा कर्म सिद्धेः समीपं गच्छति। अत्र वेद्याः सर्वाणि उपकरणानि गणितानि — दर्भाः चमसाः स्रुक् समिधः पुष्पराशयश्च; ऋत्विजः विश्वामित्रश्च तत्र स्थिताः। एवं समग्रं यज्ञमण्डलम् एकत्र ज्वलति।

प्रावृषि यथा मेघः गगनम् आवार्य दृश्यते, तथा मायां विकुर्वाणौ तौ राक्षसौ अभ्यधावताम्। मारीचः सुबाहुश्च, तयोः अनुचराः च भीमसंकाशाः आगम्य रुधिरौघान् अवासृजन्। तेन रुधिरौघेण समुक्षितां वेदीं वीक्ष्य रामः सहसा अभिद्रुतः, ततः च दिवि तान् अपश्यत्। मेघोपमा सार्थका — राक्षसाः न भूमौ युध्यन्ते, अपि तु आकाशात् अशुचि वर्षन्ति; यज्ञस्य दूषणम् एव तेषां प्रधानं शस्त्रम्। मारीचस्य नाम अत्र प्रथमं कर्मणि श्रूयते; अयम् एव अग्रे सुवर्णमृगः भविष्यति। रुधिरम् एव वेद्याः शुद्धेः विपरीतम्; तेन स्पृष्टः यज्ञः निष्फलः भवेत्। अतः राक्षसाः न रामं प्रहरन्ति, अपि तु कर्म एव दूषयन्ति। ‘दिवि’ इति पदं च युद्धस्य विषमतां दर्शयति — शत्रुः ऊर्ध्वे, रक्षकः भूमौ।

तौ सहसा आपतन्तौ दृष्ट्वा राजीवलोचनः रामः लक्ष्मणम् अभिसम्प्रेक्ष्य अब्रवीत् — ‘पश्य लक्ष्मण, एते दुर्वृत्ताः पिशिताशनाः राक्षसाः। एतान् मानवास्त्रसमाधूतान् अनिलेन घनान् इव करिष्यामि; अत्र संदेहः नास्ति। किन्तु ईदृशान् हन्तुं न उत्सहे।’ एतत् वचनम् अस्य सर्गस्य हृदयम् — रामः शक्तः, तथापि वधे न रमते। ‘नोत्सहे हन्तुम्’ इति यत् उक्तं तत् एव मारीचस्य जीवनस्य कारणम्; एवं कविः स्वयम् एव अग्रिमं दुःखं बीजरूपेण वपति। लक्ष्मणं प्रति एव भाषणम् अपि द्रष्टव्यम् — रामः एकाकी न युध्यते; भ्रातरं साक्षिणं कृत्वा एव स्वं निर्णयं वदति। इति उक्त्वा वेगवान् रामः चापे संधानं चकार; वचनात् कर्म तूर्णम् अनुसरति।

परमोदारं परमभास्वरं मानवम् अस्त्रं संधाय परमक्रुद्धः राघवः मारीचस्य उरसि चिक्षेप। तेन परमास्त्रेण मानवेन समाहतः सः सम्पूर्णं योजनशतं सागरसम्प्लवे क्षिप्तः। ‘परमक्रुद्धः’ इति उक्तम्, तथापि अस्त्रं मारणं न करोति — क्रोधः अपि अत्र नियन्त्रितः; एषा एव धर्मयुद्धस्य मर्यादा। ‘सम्पूर्णं योजनशतम्’ इति मानम् अस्त्रस्य वीर्यं सूचयति; तथापि मारीचः जीवति। अस्त्रस्य द्विविधं सामर्थ्यम् — प्रहारे बलम्, फले तु संयमः। एवं कविः रामस्य वचनं कर्मणा सत्यं करोति।

शीतेषुबलपीडितं विचेतनं विघूर्णन्तं निरस्तं मारीचं दृष्ट्वा रामः लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘पश्य लक्ष्मण, मनुसंहितः शीतेषुः मानवः एनं मोहयित्वा नयति, न च प्राणैः वियोजयति।’ अस्त्रस्य नाम एव ‘शीतेषुः’ — शीतः बाणः, यः तापं न जनयति। शस्त्रम् अपि स्वामिनः स्वभावम् अनुवर्तते। रामः स्वयम् एव अस्त्रस्य क्रियां लक्ष्मणाय वर्णयति — गुरुः शिष्याय शस्त्रविद्यां शिक्षयन्। ‘मनुसंहितम्’ इति च अस्त्रस्य प्रामाण्यं दर्शयति; यत् धर्मशास्त्रकर्त्रा मनुना विहितं तत् प्राणहरणे न प्रवर्तते।

‘इमान् अपि निर्घृणान् दुष्टचारिणः पापकर्मस्थान् यज्ञघ्नान् रुधिराशनान् राक्षसान् वधिष्यामि’ इति उक्त्वा रघुनन्दनः लाघवं दर्शयन् इव सुमहत् आग्नेयम् अस्त्रं विगृह्य सुबाहोः उरसि चिक्षेप। सः विद्धः सन् भुवि प्रापतत्। शेषान् तु महायशाः परमोदारः राघवः वायव्यम् आदाय निजघान, मुनीनां च मुदम् आवहत्। अत्र भेदः स्पष्टः — मारीचः क्षिप्तः, सुबाहुः तु हतः। यः केवलं मायया बाधते सः दूरं नीयते; यः यज्ञघ्नः पापकर्मस्थः च, सः न मुच्यते। त्रीणि अस्त्राणि त्रिषु स्थानेषु युक्तानि — एषा विवेकस्य विद्या। आग्नेयं वायव्यं च देवताभेदेन भिन्ने; एकम् एकस्मिन् प्रयुक्तम्, अन्यत् बहुषु। ‘मुनीनां मुदमावहन्’ इति फलवाक्यम् — युद्धस्य प्रयोजनं तपस्विनां सुखम् एव।

एवं सः रघुनन्दनः यज्ञघ्नान् सर्वान् राक्षसान् हत्वा तत्र ऋषिभिः पूजितः, यथा पुरा विजये इन्द्रः पूजितः आसीत्। उपमा मार्मिका — इन्द्रस्य विजयः देवानां रक्षणम् आसीत्, रामस्य विजयः तु तपसः रक्षणम्।

अथ यज्ञे समाप्ते महामुनिः विश्वामित्रः निरीतिकाः दिशः दृष्ट्वा काकुत्स्थम् इदम् अब्रवीत् — ‘महाबाहो, कृतार्थः अस्मि; त्वया गुरुवचः कृतम्। हे वीर महायशः, इदं सिद्धाश्रमं त्वया सत्यं कृतम्।’ एवं रामं प्रशस्य सः ताभ्यां सह संध्याम् उपागमत्। आश्रमस्य नाम अधुना सार्थकम् — सिद्धिः रक्षणेन एव पूर्णा भवति। ‘गुरुवचः कृतम्’ इति वचनं दशरथस्य आज्ञां स्मारयति — रामः पितुः वचनेन मुनिम् अनुगतः, तत् च अधुना सफलम्। संध्योपासनया सर्गः समाप्यते।

అప్పుడు దేశకాలాలు తెలిసిన — ఏ ప్రదేశంలో, ఏ సమయంలో ఏమి చెప్పాలో తెలిసిన — శత్రుసంహారకులైన ఆ ఇద్దరు రాజకుమారులు కౌశికునితో ఇలా అన్నారు. ‘భగవాన్, మేము వినాలనుకుంటున్నాము — ఎవరి నుండి యజ్ఞాన్ని రక్షించాలో ఆ ఇద్దరు నిశాచరులు ఏ సమయంలో వస్తారు? ఆ క్షణం దాటిపోకుండా ఉండేలా దానిని చెప్పండి.’ ఇక్కడ గమనించాలి — రాముడు ‘ఎలా జయిస్తాను’ అని అడగడం లేదు, ‘ఎప్పుడు వస్తారు’ అని అడుగుతున్నాడు; రక్షకుని చింత సమయంపైనే నిలుస్తుంది, ఆత్మస్తుతిపై కాదు.

యుద్ధం చేయాలనే కోరికతో త్వరపడుతూ ఇలా మాట్లాడుతున్న ఆ ఇద్దరు కాకుత్స్థులను చూసి ఆ మునులందరూ ప్రీతి చెంది రాజకుమారులను ప్రశంసించారు. వారు అన్నారు — ‘ఈరోజు నుండి ఆరు రాత్రులు రాఘవులైన మీరిద్దరూ రక్షించండి; ఈ ముని దీక్షలో ఉన్నాడు, కాబట్టి మౌనం కూడా పాటిస్తాడు.’ దీక్షలో ఉన్న ముని మాట్లాడడు, యుద్ధం చేయడు; అతని వాక్కు స్థానంలో ఇప్పుడు రాముని ధనుస్సే ఉంది. గురుశిష్యుల మధ్య భారవిభజన ఇదే. ‘ప్రీతాః’ అనే మాటతో తపస్వుల విశ్వాసం సూచించబడుతోంది — తమను తాము రక్షించుకోలేనివారు క్షత్రియుని బాహువులో శరణు పొందుతారు.

ఆ మునుల మాట విని యశస్వులైన ఆ ఇద్దరు రాజకుమారులు ఆరు పగళ్ళూ రాత్రులూ నిద్ర లేకుండా తపోవనాన్ని రక్షించారు. పరమ ధనుర్ధారులు, జాగరూకులు, శత్రుసంహారకులు అయిన ఆ వీరులు మునిశ్రేష్ఠుడైన విశ్వామిత్రుని సేవించారు — సమీపంలో నిలిచి రక్షించారు. ‘అనిద్రం’ (నిద్ర లేకుండా) అనే మాట ఎంతో బరువైనది — ఆరు పగళ్ళూ ఆరు రాత్రులూ నిద్రను విడిచి నిలవడంలోని ధైర్యం పరాక్రమం కంటే ముందు వస్తుంది. రక్షణ అంటే ఎదురుచూపే, కేవలం దెబ్బ కొట్టడం కాదు. ‘ఉపాసాంచక్రతుః’ అనే మాట సేవను కూడా సూచిస్తుంది — ముని సమీపంలో నిలవడం, రక్షించడం గురుశుశ్రూషలో భాగమే.

అలా ఆ కాలం గడిచింది, ఆరవ రోజు వచ్చింది. అప్పుడు రాముడు సౌమిత్రితో అన్నాడు — ‘జాగరూకుడవై, ఏకాగ్రంగా ఉండు.’ యుద్ధోత్సాహంతో త్వరపడుతున్న రాముడు ఇలా పలుకుతుండగానే, ఉపాధ్యాయులూ పురోహితులూ కూర్చున్న ఆ వేదిక ఒక్కసారిగా జ్వలించింది. రాముని మాట, యజ్ఞవేదిక జ్వలనం ఒకే క్షణంలో జరిగాయి — కవి రెండింటి సామంజస్యాన్ని చూపుతున్నాడు; వీరుని జాగరూకత యజ్ఞాగ్ని ఉద్దీపనతో కలుస్తుంది. వేదిక అకస్మాత్తుగా జ్వలించడం ఉత్పాతంగా కూడా పరిగణించబడుతుంది — రాబోయే విఘ్నాన్ని అగ్ని ముందుగానే సూచిస్తుంది.

దర్భలు, చమసాలు, స్రుక్కులతో, సమిధలు, పుష్పరాశులతో కూడిన ఆ వేదిక విశ్వామిత్రునితో, ఋత్విజులతో కలిసి జ్వలించింది. తరువాత ఆ యజ్ఞం మంత్రపూర్వకంగా యథావిధిగా సాగింది. అదే సమయంలో ఆకాశంలో గొప్ప భయంకరమైన శబ్దం పుట్టింది. యజ్ఞపు ప్రశాంత క్రమం ఆకాశపు ఘోషతో భంగమవుతుంది — కర్మ సిద్ధికి దగ్గరవుతున్నప్పుడే సాధారణంగా విఘ్నం వస్తుంది. ఇక్కడ వేదిక ఉపకరణాలన్నీ లెక్కించబడ్డాయి — దర్భలు, చమసాలు, స్రుక్కు, సమిధలు, పుష్పరాశులు; ఋత్విజులూ విశ్వామిత్రుడూ అక్కడ ఉన్నారు. ఈ విధంగా యజ్ఞమండలమంతా ఒక్కటిగా జ్వలిస్తోంది.

వర్షాకాలంలో మేఘం ఆకాశాన్ని కప్పివేసి కనిపించినట్లు, మాయను ప్రదర్శిస్తూ ఆ ఇద్దరు రాక్షసులు మీదకు దూసుకొచ్చారు. మారీచుడూ సుబాహుడూ, భయంకరంగా కనిపించే వారి అనుచరులూ వచ్చి రక్తప్రవాహాలను కురిపించారు. ఆ రక్తప్రవాహంతో తడిసిన వేదికను చూసి రాముడు వెంటనే పరుగెత్తాడు, అప్పుడు ఆకాశంలో వారిని చూశాడు. మేఘపు ఉపమ సార్థకమైనది — రాక్షసులు భూమిపై యుద్ధం చేయరు, ఆకాశం నుండి అశుచిని కురిపిస్తారు; యజ్ఞాన్ని దూషించడమే వారి ప్రధాన శస్త్రం. మారీచుని పేరు ఇక్కడ మొదటిసారి కర్మలో వినిపిస్తుంది; ఇతడే ముందు బంగారు లేడి అవుతాడు. రక్తమే వేదిక శుద్ధికి విరుద్ధమైనది; దానితో స్పృశించబడిన యజ్ఞం నిష్ఫలమవుతుంది. కాబట్టి రాక్షసులు రాముని కొట్టడం లేదు, కర్మనే దూషిస్తున్నారు. ‘దివి’ (ఆకాశంలో) అనే మాట యుద్ధపు విషమతను చూపుతుంది — శత్రువు పైన, రక్షకుడు భూమిపై.

అకస్మాత్తుగా మీదకు వస్తున్న ఆ ఇద్దరినీ చూసి రాజీవలోచనుడైన రాముడు లక్ష్మణుని వైపు చూసి అన్నాడు — ‘లక్ష్మణా, చూడు, వీరు దుష్ట నడవడిక గల మాంసభక్షకులైన రాక్షసులు. మానవాస్త్రంతో వీరిని గాలికి చెదిరిపోయే మేఘాలలా చేస్తాను; ఇందులో సందేహం లేదు. కానీ ఇలాంటివారిని చంపడానికి నాకు మనసు రావడం లేదు.’ ఈ మాటయే ఈ సర్గకు హృదయం — రాముడు సమర్థుడు, అయినా వధలో ఆనందించడు. ‘నోత్సహే హంతుం’ (చంపడానికి మనసు రావడం లేదు) అని చెప్పినదే మారీచుడు బ్రతకడానికి కారణం; ఈ విధంగా కవి తానే రాబోయే దుఃఖాన్ని బీజరూపంలో నాటుతున్నాడు. లక్ష్మణునితోనే మాట్లాడడం కూడా గమనించదగినది — రాముడు ఒంటరిగా యుద్ధం చేయడు; సోదరుని సాక్షిగా చేసుకొనే తన నిర్ణయాన్ని చెబుతాడు. ఇలా చెప్పి వేగవంతుడైన రాముడు విల్లుపై బాణాన్ని సంధించాడు; మాట వెంటనే కర్మను అనుసరిస్తుంది.

పరమ ఉదారమైన, పరమ ప్రకాశవంతమైన మానవాస్త్రాన్ని సంధించి, మిక్కిలి కోపించిన రాఘవుడు దానిని మారీచుని వక్షస్థలంపై ప్రయోగించాడు. ఆ శ్రేష్ఠమైన మానవాస్త్రంతో కొట్టబడిన అతడు పూర్తిగా నూరు యోజనాల దూరం సముద్ర జలాలలోకి విసిరివేయబడ్డాడు. ‘పరమక్రుద్ధః’ (మిక్కిలి కోపించి) అని చెప్పబడినా, అస్త్రం చంపదు — ఇక్కడ కోపం కూడా నియంత్రించబడింది; ఇదే ధర్మయుద్ధపు మర్యాద. ‘పూర్తిగా నూరు యోజనాలు’ అనే కొలత అస్త్రపు వీర్యాన్ని సూచిస్తుంది; అయినా మారీచుడు బ్రతికే ఉన్నాడు. అస్త్రానికి రెండు రకాల సామర్థ్యం — దెబ్బలో బలం, ఫలంలో సంయమం. ఈ విధంగా కవి రాముని మాటను కర్మతో సత్యం చేస్తున్నాడు.

శీతేషువు బలానికి పీడితుడై, స్పృహ కోల్పోయి, గిరగిర తిరుగుతూ విసిరివేయబడిన మారీచుని చూసి రాముడు లక్ష్మణునితో అన్నాడు — ‘లక్ష్మణా, చూడు, మనువు ప్రవచించిన శీతేషువు అనే మానవాస్త్రం ఇతనిని మూర్ఛపుచ్చి తీసుకుపోతోంది, ప్రాణాల నుండి వేరుచేయడం లేదు.’ అస్త్రం పేరే ‘శీతేషువు’ — చల్లని బాణం, తాపాన్ని కలిగించనిది. శస్త్రం కూడా తన స్వామి స్వభావాన్ని అనుసరిస్తుంది. రాముడు స్వయంగా అస్త్రపు క్రియను లక్ష్మణునికి వర్ణిస్తున్నాడు — గురువు శిష్యునికి శస్త్రవిద్య నేర్పినట్లు. ‘మనుసంహితం’ అనే మాట అస్త్రపు ప్రామాణ్యాన్ని చూపుతుంది; ధర్మశాస్త్రకర్త అయిన మనువు విధించినది ప్రాణహరణంలో ప్రవర్తించదు.

‘దయలేనివారు, దుష్ట నడవడిక గలవారు, పాపకర్మలలో నిలిచినవారు, యజ్ఞాలను నాశనం చేసేవారు, రక్తం తాగేవారు అయిన ఈ రాక్షసులను కూడా వధిస్తాను’ అని చెప్పి రఘునందనుడు తన చేతి వేగాన్ని ప్రదర్శిస్తున్నట్లుగా అతి గొప్ప ఆగ్నేయాస్త్రాన్ని తీసుకొని సుబాహుని వక్షస్థలంపై ప్రయోగించాడు. కొట్టబడిన అతడు నేలపై పడిపోయాడు. మిగిలినవారిని మహాయశస్వి, పరమోదారుడైన రాఘవుడు వాయవ్యాస్త్రాన్ని తీసుకొని సంహరించాడు, మునులకు ఆనందం కలిగించాడు. ఇక్కడ భేదం స్పష్టం — మారీచుడు విసిరివేయబడ్డాడు, సుబాహుడు మాత్రం చంపబడ్డాడు. కేవలం మాయతో బాధించేవాడు దూరంగా తీసుకుపోబడతాడు; యజ్ఞనాశకుడు, పాపకర్మలలో నిలిచినవాడు విడువబడడు. మూడు అస్త్రాలు మూడు స్థానాలలో తగిన విధంగా ప్రయోగించబడ్డాయి — ఇదే వివేకపు విద్య. ఆగ్నేయ వాయవ్యాలు దేవతాభేదంతో భిన్నమైనవి; ఒకటి ఒకనిపై, మరొకటి అనేకులపై ప్రయోగించబడింది. ‘మునీనాం ముదమావహన్’ (మునులకు ఆనందం కలిగిస్తూ) అనేది ఫలవాక్యం — యుద్ధపు ప్రయోజనం తపస్వుల సుఖమే.

ఈ విధంగా ఆ రఘునందనుడు యజ్ఞనాశకులైన రాక్షసులందరినీ చంపి, పూర్వం విజయంలో ఇంద్రుడు పూజించబడినట్లు అక్కడ ఋషులచే పూజించబడ్డాడు. ఉపమ మర్మస్పర్శి — ఇంద్రుని విజయం దేవతల రక్షణ, రాముని విజయం తపస్సు రక్షణ.

తరువాత యజ్ఞం ముగియగానే మహాముని విశ్వామిత్రుడు దిక్కులు ఉపద్రవరహితంగా ఉండడం చూసి కాకుత్స్థునితో ఇలా అన్నాడు — ‘మహాబాహూ, నేను కృతార్థుడనయ్యాను; నీవు గురువు మాటను నెరవేర్చావు. వీరా, మహాయశస్వీ, ఈ సిద్ధాశ్రమాన్ని నీవు సత్యం చేశావు.’ ఇలా రాముని ప్రశంసించి అతడు వారిద్దరితో కలిసి సంధ్యోపాసనకు వెళ్ళాడు. ఆశ్రమపు పేరు ఇప్పుడు సార్థకమైంది — సిద్ధి రక్షణతోనే పూర్ణమవుతుంది. ‘గురువచః కృతం’ (గురువు మాట నెరవేర్చావు) అనే మాట దశరథుని ఆజ్ఞను గుర్తుచేస్తుంది — రాముడు తండ్రి మాటతో మునిని అనుసరించాడు, అది ఇప్పుడు సఫలమైంది. సంధ్యోపాసనతో సర్గ ముగుస్తుంది.

பின்னர், இடத்தையும் காலத்தையும் அறிந்த — எந்த இடத்தில் எந்த நேரத்தில் எதைச் சொல்ல வேண்டும் என்பதை அறிந்த — பகைவரை அடக்கும் அந்த இரு ராஜகுமாரர்களும் கௌசிகரிடம் சொன்னார்கள்: ‘பகவானே, நாங்கள் கேட்க விரும்புகிறோம் — யாரிடமிருந்து யாகம் காக்கப்பட வேண்டுமோ அந்த இரு இரவுலாவிகளும் எந்த நேரத்தில் வருகிறார்கள்? அந்தக் கணம் கடந்துபோகாதபடி அதைச் சொல்லும்.’ இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — ‘எப்படி வெல்வேன்’ என்று ராமன் கேட்கவில்லை; ‘எப்போது வருவார்கள்’ என்றே கேட்கிறான்; காப்பவனின் கவலை காலத்தைப் பற்றியது, தன்னைப் புகழ்ந்துகொள்வதைப் பற்றியது அல்ல.

போரிடும் ஆவலால் விரைந்து இவ்வாறு பேசிய அந்த இரு காகுத்ஸ்தர்களையும் கண்டு, அந்த முனிவர்கள் அனைவரும் மகிழ்ந்து அரசகுமாரர்களைப் புகழ்ந்தனர். அவர்கள் சொன்னார்கள்: ‘இன்று முதல் ஆறு இரவுகள் ராகவர்களான நீங்கள் இருவரும் காப்பீர்களாக; இந்த முனிவர் தீட்சையில் புகுந்துவிட்டார், ஆகவே மௌனத்தையும் மேற்கொள்வார்.’ தீட்சை பெற்ற முனிவர் பேசுவதுமில்லை, போரிடுவதுமில்லை; இப்போது அவர் வாக்கின் இடத்தில் ராமனின் வில்லே நிற்கிறது. இதுவே குருவுக்கும் சீடனுக்கும் இடையிலான பொறுப்புப் பகிர்வு. ‘மகிழ்ந்து’ என்ற சொல்லால் தவசிகளின் நம்பிக்கை குறிப்பிடப்படுகிறது — தம்மைக் காத்துக்கொள்ள இயலாதவர்கள் க்ஷத்திரியனின் புயத்தில் அடைக்கலம் பெறுகின்றனர்.

முனிவர்களின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, புகழ்மிக்க அந்த இரு ராஜகுமாரர்களும் உறக்கமின்றி ஆறு இரவும் பகலும் தவவனத்தைக் காத்தனர். தலைசிறந்த வில்லாளிகளும், விழிப்புடையவர்களும், பகைவரை அடக்குபவர்களுமான அந்த வீரர்கள் முனிசிரேஷ்டரான விசுவாமித்திரரை உபாசித்தனர் — அவர் அருகே நின்று காத்தனர். ‘உறக்கமின்றி’ என்ற சொல் கனமானது — ஆறு பகல்களும் ஆறு இரவுகளும் உறக்கத்தைத் துறந்து நிற்பதற்கான மனவுறுதி வீரத்துக்கும் முன்னதாக வருகிறது. காத்தல் என்பது காத்திருத்தலே, வெறும் தாக்குதல் மட்டுமல்ல. ‘உபாசித்தனர்’ என்ற சொல் சேவையையும் குறிக்கிறது — முனிவர் அருகே இருப்பதும் காப்பதும் குருசேவையின் அங்கமே.

பின்னர் அந்தக் காலம் கழிந்தது; ஆறாம் நாள் வந்தது. அப்போது ராமன் சுமித்திரையின் மைந்தனிடம் சொன்னான்: ‘விழிப்புடனும் கவனத்துடனும் இரு.’ போரிடும் ஆவலால் விரைந்த ராமன் இவ்வாறு சொல்லிக்கொண்டிருக்கும்போதே, உபாத்தியாயர்களோடும் புரோகிதர்களோடும் கூடிய அந்த வேதி கொழுந்துவிட்டு எரிந்தது. ராமனின் சொல்லும் யாகவேதி எரிந்ததும் ஒரே கணத்தில் நிகழ்ந்தன — கவி இவ்விரண்டின் இசைவைக் காட்டுகிறார்; வீரனின் விழிப்பு யாகத் தீ கொழுந்துவிடுவதோடு இணைகிறது. வேதி திடீரென எரிந்தது ஒரு உற்பாதமாகவும் (தீக்குறியாகவும்) கருதப்படுகிறது — வரவிருக்கும் இடையூற்றை அக்கினி முன்கூட்டியே அறிவிக்கிறது.

தர்ப்பைகளும் சமசங்களும் ஸ்ருக்கும், சமித்துகளும் மலர்க்குவியல்களும் கொண்ட அந்த வேதி, ரித்விக்குகளோடு கூடிய விசுவாமித்திரரோடு சேர்ந்து ஒளிர்ந்தது. பின்னர் மந்திரங்களோடு முறைப்படி அந்த யாகம் நடைபெறலாயிற்று. அதே நேரத்தில் வானில் பெரிய, பயங்கரமான ஓர் ஒலி எழுந்தது. யாகத்தின் அமைதியான ஒழுங்கு வானின் முழக்கத்தால் பிளக்கப்படுகிறது — செயல் நிறைவை நெருங்கும்போதுதான் பெரும்பாலும் இடையூறு வருகிறது. இங்கே வேதியின் கருவிகள் அனைத்தும் எண்ணப்படுகின்றன — தர்ப்பைகள், சமசங்கள் (யாகக் கிண்ணங்கள்), ஸ்ருக் (நெய் ஊற்றும் கரண்டி), சமித்துகள், மலர்க்குவியல்கள்; ரித்விக்குகளும் விசுவாமித்திரரும் அங்கே இருக்கிறார்கள். இவ்வாறு முழு யாகமண்டலமும் ஒருசேர ஒளிர்கிறது.

மழைக்காலத்தில் மேகம் வானை மூடிக்கொண்டு தோன்றுவது போல, மாயையை விரித்த அந்த இரு ராட்சசர்களும் பாய்ந்து வந்தனர். மாரீசனும் சுபாகுவும், அவர்களைப் பின்தொடர்ந்த பயங்கரத் தோற்றமுடையவர்களும் வந்து இரத்த வெள்ளத்தைப் பொழிந்தனர். அந்த இரத்த வெள்ளத்தால் நனைக்கப்பட்ட வேதியைக் கண்டு ராமன் சட்டென்று பாய்ந்தோடினான்; பிறகு வானில் அவர்களைக் கண்டான். மேக உவமை பொருத்தமானது — ராட்சசர்கள் நிலத்தில் போரிடுவதில்லை, வானிலிருந்து அசுத்தத்தைப் பொழிகிறார்கள்; யாகத்தைக் களங்கப்படுத்துவதே அவர்களுடைய முதன்மையான ஆயுதம். மாரீசனின் பெயர் இங்கே முதன்முறையாகச் செயலில் கேட்கப்படுகிறது; இவனே பின்னால் பொன்மானாவான். இரத்தமே வேதியின் தூய்மைக்கு நேர் எதிரானது; அது தீண்டிய யாகம் பலனற்றுப்போகும். ஆகவே ராட்சசர்கள் ராமனைத் தாக்கவில்லை, செயலையே களங்கப்படுத்துகிறார்கள். ‘வானில்’ என்ற சொல் போரின் சமமின்மையையும் காட்டுகிறது — பகைவன் மேலே, காப்பவன் கீழே நிலத்தில்.

திடீரெனப் பாய்ந்துவரும் அவ்விருவரையும் கண்டு, தாமரைக்கண்ணனான ராமன் லக்ஷ்மணனை நோக்கிச் சொன்னான்: ‘லக்ஷ்மணா, பார், தீய நடத்தையுடைய, ஊனுண்ணும் ராட்சசர்கள் இவர்கள். காற்றால் மேகங்களைச் சிதறடிப்பது போல, மானவாஸ்திரத்தால் இவர்களைச் சிதறடிப்பேன்; இதில் ஐயமில்லை. ஆனால் இத்தகையவர்களைக் கொல்ல எனக்கு மனமில்லை.’ இந்தச் சொல்லே இந்தச் சர்க்கத்தின் இதயம் — ராமன் வல்லவன், ஆயினும் கொல்வதில் இன்பம் காண்பதில்லை. ‘கொல்ல மனமில்லை’ என்று சொல்லப்பட்டதுவே மாரீசன் உயிர் பிழைத்ததற்குக் காரணம்; இவ்வாறு கவி தாமே பின்வரும் துயரை விதையாக விதைக்கிறார். லக்ஷ்மணனிடமே பேசுவதையும் கவனிக்க வேண்டும் — ராமன் தனியாகப் போரிடுவதில்லை; சகோதரனைச் சாட்சியாக்கியே தன் முடிவைச் சொல்கிறான். இவ்வாறு கூறி, விரைவுடைய ராமன் வில்லில் அம்பைப் பூட்டினான்; சொல்லைச் செயல் விரைந்து பின்தொடர்கிறது.

மிக உதாரமானதும் மிக ஒளிமிக்கதுமான மானவாஸ்திரத்தைப் பூட்டி, பெருஞ்சினம் கொண்ட ராகவன் அதை மாரீசனின் மார்பில் எய்தான். அந்த மேலான மானவாஸ்திரத்தால் தாக்கப்பட்ட அவன் முழுதாக நூறு யோஜனை தூரம் கடல் வெள்ளத்தில் வீசப்பட்டான். ‘பெருஞ்சினம் கொண்ட’ என்று சொல்லப்பட்டிருந்தும் அஸ்திரம் கொல்லவில்லை — கோபமும் இங்கே கட்டுப்படுத்தப்பட்டிருக்கிறது; இதுவே தர்மயுத்தத்தின் வரம்பு. ‘முழுதாக நூறு யோஜனை’ என்ற அளவு அஸ்திரத்தின் வீரியத்தைக் குறிக்கிறது; ஆயினும் மாரீசன் உயிரோடு இருக்கிறான். அஸ்திரத்துக்கு இருவகை ஆற்றல் — தாக்குதலில் வலிமை, விளைவில் அடக்கம். இவ்வாறு கவி ராமனின் சொல்லைச் செயலால் உண்மையாக்குகிறார்.

சீதேஷுவின் வலிமையால் வருந்தி, உணர்விழந்து, சுழன்று வீசப்பட்ட மாரீசனைக் கண்டு ராமன் லக்ஷ்மணனிடம் சொன்னான்: ‘லக்ஷ்மணா, பார், மனுவால் வகுக்கப்பட்ட சீதேஷு என்னும் மானவாஸ்திரம் இவனை மயக்கிக் கொண்டுசெல்கிறது, உயிரைப் பிரிப்பதில்லை.’ அஸ்திரத்தின் பெயரே ‘சீதேஷு’ — குளிர்ந்த அம்பு, வெப்பம் உண்டாக்காதது. ஆயுதமும் தன் தலைவனின் இயல்பைப் பின்பற்றுகிறது. அஸ்திரத்தின் செயல்பாட்டை ராமன் தானே லக்ஷ்மணனுக்கு விவரிக்கிறான் — குரு சீடனுக்கு ஆயுத வித்தையைக் கற்பிப்பது போல. ‘மனுசம்ஹிதம்’ (மனுவால் வகுக்கப்பட்டது) என்பதும் அஸ்திரத்தின் நம்பகத்தன்மையைக் காட்டுகிறது; தர்மசாஸ்திரம் இயற்றிய மனுவால் விதிக்கப்பட்டது உயிரைப் பறிப்பதில் ஈடுபடுவதில்லை.

‘இரக்கமற்றவர்களும், தீய நடத்தையுடையவர்களும், பாவச்செயல்களில் நிலைத்தவர்களும், யாகத்தை அழிப்பவர்களும், இரத்தம் குடிப்பவர்களுமான இந்த ராட்சசர்களையும் கொல்வேன்’ என்று கூறி, ரகுநந்தனன் தன் கைவேகத்தைக் காட்டுவது போல மிகப் பெரிய ஆக்னேய அஸ்திரத்தை எடுத்துச் சுபாகுவின் மார்பில் எய்தான். அதனால் துளைக்கப்பட்டு அவன் தரையில் விழுந்தான். மீதமிருந்தவர்களைப் பெரும்புகழுடைய, மிக உதாரனான ராகவன் வாயவ்ய அஸ்திரத்தை எடுத்துக் கொன்றான்; முனிவர்களுக்கு மகிழ்ச்சியை உண்டாக்கினான். இங்கே வேறுபாடு தெளிவானது — மாரீசன் வீசி எறியப்பட்டான், சுபாகுவோ கொல்லப்பட்டான். மாயையால் மட்டும் வருத்துபவன் தொலைவுக்கு அனுப்பப்படுகிறான்; யாகத்தை அழிப்பவனும் பாவச்செயல்களில் நிலைத்தவனுமானவன் விடப்படுவதில்லை. மூன்று அஸ்திரங்கள் மூன்று இடங்களில் பொருத்தமாகப் பயன்படுத்தப்பட்டன — இதுவே விவேகத்தின் வித்தை. ஆக்னேயமும் வாயவ்யமும் தேவதை வேறுபாட்டால் வேறுபட்டவை; ஒன்று ஒருவன்மீது, மற்றொன்று பலர்மீது பயன்படுத்தப்பட்டது. ‘முனிவர்களுக்கு மகிழ்ச்சியை உண்டாக்கினான்’ என்பது பலனைச் சொல்லும் வாக்கியம் — போரின் நோக்கம் தவசிகளின் இன்பமே.

இவ்வாறு அந்த ரகுநந்தனன் யாகத்தை அழிக்கும் ராட்சசர்கள் அனைவரையும் கொன்று, முன்பு வெற்றியின்போது இந்திரன் போற்றப்பட்டது போல, அங்கே ரிஷிகளால் போற்றப்பட்டான். உவமை உள்ளத்தைத் தொடுகிறது — இந்திரனின் வெற்றி தேவர்களைக் காத்தது; ராமனின் வெற்றியோ தவத்தைக் காத்தது.

பின்னர் யாகம் நிறைவுற்றதும், மகா முனிவரான விசுவாமித்திரர் திசைகள் இடையூறற்று இருப்பதைக் கண்டு காகுத்ஸ்தனிடம் இவ்வாறு சொன்னார்: ‘பெருந்தோளனே, நான் நோக்கம் நிறைவேறப் பெற்றேன்; நீ குருவின் சொல்லை நிறைவேற்றினாய். பெரும்புகழுடைய வீரனே, இந்தச் சித்தாசிரமத்தை நீ உண்மையாக்கினாய்.’ இவ்வாறு ராமனைப் புகழ்ந்து, அவ்விருவரோடும் அவர் சந்தியா வழிபாட்டுக்குச் சென்றார். ஆசிரமத்தின் பெயர் இப்போது பொருள் பெற்றது — காத்தலாலேயே சித்தி முழுமையடைகிறது. ‘குருவின் சொல்லை நிறைவேற்றினாய்’ என்ற சொல் தசரதனின் ஆணையை நினைவூட்டுகிறது — தந்தையின் சொல்லால் ராமன் முனிவரைப் பின்தொடர்ந்தான்; அது இப்போது பலித்தது. சந்தியா வழிபாட்டோடு சர்க்கம் நிறைவடைகிறது.

ಆಮೇಲೆ ದೇಶ-ಕಾಲಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ — ಯಾವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಏನು ಹೇಳಬೇಕೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದ — ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ದಮನಿಸುವ ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಕುಮಾರರು ಕೌಶಿಕರಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ಯಾರಿಂದ ಯಜ್ಞವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕೋ ಆ ಇಬ್ಬರು ನಿಶಾಚರರು ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಕೇಳಬಯಸುತ್ತೇವೆ. ಆ ಕ್ಷಣ ತಪ್ಪಿಹೋಗದಂತೆ ಅದನ್ನು ಹೇಳಿರಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಮನು ‘ಹೇಗೆ ಗೆಲ್ಲುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಯಾವಾಗ ಬರುತ್ತಾರೆ’ ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ರಕ್ಷಕನ ಚಿಂತೆ ಕಾಲದ ಕಡೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಆತ್ಮಪ್ರಶಂಸೆಯ ಕಡೆಗಲ್ಲ.

ಯುದ್ಧದ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಆತುರಪಡುತ್ತಾ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥರನ್ನು ಕಂಡು ಆ ಮುನಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಪ್ರೀತರಾಗಿ ರಾಜಕುಮಾರರನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು. ಅವರು ಹೇಳಿದರು — ‘ಇಂದಿನಿಂದ ಆರು ರಾತ್ರಿಗಳ ಕಾಲ ರಾಘವರಾದ ನೀವಿಬ್ಬರೂ ರಕ್ಷಿಸಿರಿ; ಈ ಮುನಿ ದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮೌನವನ್ನೂ ಆಚರಿಸುವರು.’ ದೀಕ್ಷಿತನಾದ ಮುನಿ ಮಾತಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಯುದ್ಧವನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅವರ ವಾಣಿಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಈಗ ರಾಮನ ಬಿಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಇದೇ ಗುರು-ಶಿಷ್ಯರ ಭಾರವಿಭಾಗ. ‘ಪ್ರೀತಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಪಸ್ವಿಗಳ ವಿಶ್ವಾಸ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅಸಮರ್ಥರಾದವರು ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ತೋಳಿನಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಮುನಿಗಳ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಯಶಸ್ವಿಗಳಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಕುಮಾರರು ನಿದ್ರೆಯಿಲ್ಲದೆ ಆರು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಗಳ ಕಾಲ ತಪೋವನವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದರು. ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಾದ, ಎಚ್ಚರದಿಂದಿದ್ದ, ಅರಿಂದಮರಾದ ಆ ವೀರರು ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಅವರ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ರಕ್ಷಿಸಿದರು. ‘ಅನಿದ್ರಮ್’ (ನಿದ್ರೆಯಿಲ್ಲದೆ) ಎಂಬ ಪದ ಬಹಳ ಭಾರವಾದುದು — ಆರು ದಿನ ಆರು ರಾತ್ರಿ ನಿದ್ರೆಯನ್ನು ತೊರೆದು ನಿಲ್ಲುವ ಧೈರ್ಯ ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮೊದಲು ಬರುತ್ತದೆ. ರಕ್ಷಣೆ ಎಂದರೆ ಕಾಯುವುದೇ, ಕೇವಲ ಪ್ರಹಾರವಲ್ಲ. ‘ಉಪಾಸಾಂಚಕ್ರತುಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಸೇವೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮುನಿಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಇರುವುದೂ ರಕ್ಷಿಸುವುದೂ ಗುರುಶುಶ್ರೂಷೆಯ ಅಂಗವೇ.

ಆಮೇಲೆ ಆ ಕಾಲ ಕಳೆಯಿತು, ಆರನೆಯ ದಿನ ಬಂದಿತು. ಆಗ ರಾಮನು ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಎಚ್ಚರದಿಂದ, ಏಕಾಗ್ರನಾಗಿರು.’ ಯುದ್ಧದ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಆತುರಪಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ, ಉಪಾಧ್ಯಾಯರು ಮತ್ತು ಪುರೋಹಿತರಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ವೇದಿ ಜ್ವಲಿಸಿತು. ರಾಮನ ಮಾತು ಮತ್ತು ಯಜ್ಞವೇದಿಯ ಜ್ವಲನ ಒಂದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿದವು — ಕವಿ ಎರಡರ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ವೀರನ ಎಚ್ಚರ ಯಜ್ಞಾಗ್ನಿಯ ಉದ್ದೀಪನದೊಂದಿಗೆ ಸೇರುತ್ತದೆ. ವೇದಿ ಥಟ್ಟನೆ ಉರಿದದ್ದನ್ನು ಉತ್ಪಾತವೆಂದೂ ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಬರಲಿರುವ ವಿಘ್ನವನ್ನು ಅಗ್ನಿ ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ದರ್ಭೆ, ಚಮಸ, ಸ್ರುಕ್ಕುಗಳಿಂದಲೂ ಸಮಿತ್ತು ಮತ್ತು ಹೂವಿನ ರಾಶಿಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಆ ವೇದಿ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಮತ್ತು ಋತ್ವಿಜರೊಡನೆ ಜ್ವಲಿಸಿತು. ಆಮೇಲೆ ಮಂತ್ರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ, ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಆ ಯಜ್ಞ ನಡೆಯತೊಡಗಿತು. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ತಾದ ಭಯಾನಕ ಶಬ್ದ ಹುಟ್ಟಿತು. ಯಜ್ಞದ ಶಾಂತ ಕ್ರಮ ಆಕಾಶದ ಘೋಷದಿಂದ ಭಂಗವಾಗುತ್ತದೆ — ಕರ್ಮ ಸಿದ್ಧಿಯ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗಲೇ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವಿಘ್ನ ಬರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ವೇದಿಯ ಎಲ್ಲ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನೂ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ದರ್ಭೆಗಳು, ಚಮಸಗಳು, ಸ್ರುಕ್ಕು, ಸಮಿತ್ತುಗಳು, ಹೂವಿನ ರಾಶಿಗಳು; ಋತ್ವಿಜರೂ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರೂ ಅಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಹೀಗೆ ಇಡೀ ಯಜ್ಞಮಂಡಲ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತದೆ.

ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಮೋಡ ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಕಾಣುವಂತೆ, ಮಾಯೆಯನ್ನು ಹರಡುತ್ತಾ ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಕ್ಷಸರು ಧಾವಿಸಿ ಬಂದರು. ಮಾರೀಚ ಮತ್ತು ಸುಬಾಹು, ಹಾಗೂ ಭೀಕರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಅವರ ಅನುಚರರು ಬಂದು ರಕ್ತದ ಪ್ರವಾಹಗಳನ್ನು ಸುರಿಸಿದರು. ಆ ರಕ್ತಪ್ರವಾಹದಿಂದ ತೋಯ್ದ ವೇದಿಯನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ಥಟ್ಟನೆ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದನು, ಆಮೇಲೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಕಂಡನು. ಮೋಡದ ಉಪಮೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ರಾಕ್ಷಸರು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಆಕಾಶದಿಂದ ಅಶುಚಿಯನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಯಜ್ಞವನ್ನು ಕಲುಷಿತಗೊಳಿಸುವುದೇ ಅವರ ಪ್ರಧಾನ ಶಸ್ತ್ರ. ಮಾರೀಚನ ಹೆಸರು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ; ಇವನೇ ಮುಂದೆ ಚಿನ್ನದ ಜಿಂಕೆಯಾಗುವನು. ರಕ್ತವೇ ವೇದಿಯ ಶುದ್ಧಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು; ಅದರಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶಿತವಾದ ಯಜ್ಞ ನಿಷ್ಫಲವಾದೀತು. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರು ರಾಮನನ್ನು ಹೊಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಕರ್ಮವನ್ನೇ ಕಲುಷಿತಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ದಿವಿ’ (ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದ ಯುದ್ಧದ ವಿಷಮತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಶತ್ರು ಮೇಲೆ, ರಕ್ಷಕ ನೆಲದ ಮೇಲೆ.

ಥಟ್ಟನೆ ಎರಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನು ಕಂಡು ಕಮಲನಯನನಾದ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನೋಡು, ಈ ದುರ್ವೃತ್ತರಾದ ಮಾಂಸಭಕ್ಷಕ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು. ಗಾಳಿ ಮೋಡಗಳನ್ನು ಚದುರಿಸುವಂತೆ ಮಾನವಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಇವರನ್ನು ಚದುರಿಸುತ್ತೇನೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇಂತಹವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ನನಗೆ ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲ.’ ಈ ಮಾತು ಈ ಸರ್ಗದ ಹೃದಯ — ರಾಮನು ಶಕ್ತನಾಗಿದ್ದರೂ ವಧೆಯಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ನೋತ್ಸಹೇ ಹಂತುಮ್’ (ಕೊಲ್ಲಲು ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲ) ಎಂದು ಹೇಳಿದುದೇ ಮಾರೀಚನು ಬದುಕುಳಿಯಲು ಕಾರಣ; ಹೀಗೆ ಕವಿ ತಾನೇ ಮುಂದಿನ ದುಃಖವನ್ನು ಬೀಜರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೇ ಹೇಳುವುದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಮನು ಏಕಾಂಗಿಯಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ತಮ್ಮನನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡೇ ತನ್ನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ರಾಮನು ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡಿದನು; ಮಾತನ್ನು ಕಾರ್ಯ ತಕ್ಷಣ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತದೆ.

ಪರಮೋದಾರವಾದ, ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಮಾನವಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹೂಡಿ, ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾದ ರಾಘವನು ಅದನ್ನು ಮಾರೀಚನ ಎದೆಗೆ ಬಿಟ್ಟನು. ಆ ಪರಮಾಸ್ತ್ರವಾದ ಮಾನವಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನು ಪೂರ್ತಿ ನೂರು ಯೋಜನ ದೂರ ಸಮುದ್ರದ ಅಲೆಗಳ ನಡುವೆ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟನು. ‘ಪರಮಕ್ರುದ್ಧಃ’ (ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತ) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಆದರೂ ಅಸ್ತ್ರ ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ — ಕೋಪವೂ ಇಲ್ಲಿ ನಿಯಂತ್ರಿತವಾಗಿದೆ; ಇದೇ ಧರ್ಮಯುದ್ಧದ ಮರ್ಯಾದೆ. ‘ಸಂಪೂರ್ಣಂ ಯೋಜನಶತಮ್’ (ಪೂರ್ತಿ ನೂರು ಯೋಜನ) ಎಂಬ ಅಳತೆ ಅಸ್ತ್ರದ ವೀರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೂ ಮಾರೀಚನು ಬದುಕಿರುತ್ತಾನೆ. ಅಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ — ಪ್ರಹಾರದಲ್ಲಿ ಬಲ, ಫಲದಲ್ಲಿ ಸಂಯಮ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಸತ್ಯವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಶೀತೇಷುವಿನ ಬಲದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ, ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿ, ತಿರುಗುತ್ತಾ ದೂರ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಮಾರೀಚನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನೋಡು, ಮನುವಿನಿಂದ ವಿಹಿತವಾದ ಮಾನವವಾದ ಶೀತೇಷು ಇವನನ್ನು ಮೂರ್ಛೆಗೊಳಿಸಿ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೆ, ಪ್ರಾಣಗಳಿಂದ ಅಗಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಅಸ್ತ್ರದ ಹೆಸರೇ ‘ಶೀತೇಷು’ — ತಣ್ಣನೆಯ ಬಾಣ, ತಾಪವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡದುದು. ಶಸ್ತ್ರವೂ ತನ್ನ ಒಡೆಯನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ತಾನೇ ಅಸ್ತ್ರದ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಗುರು ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ ಶಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಕಲಿಸುವಂತೆ. ‘ಮನುಸಂಹಿತಮ್’ ಎಂಬುದು ಅಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಕರ್ತನಾದ ಮನುವಿನಿಂದ ವಿಹಿತವಾದುದು ಪ್ರಾಣಹರಣದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ನಿರ್ದಯರೂ ದುಷ್ಟಾಚಾರಿಗಳೂ ಪಾಪಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿರತರೂ ಯಜ್ಞನಾಶಕರೂ ರಕ್ತಭಕ್ಷಕರೂ ಆದ ಈ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ರಘುನಂದನನು ತನ್ನ ಕೈಚಳಕವನ್ನು ತೋರಿಸುವಂತೆ ಮಹತ್ತಾದ ಆಗ್ನೇಯಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಸುಬಾಹುವಿನ ಎದೆಗೆ ಬಿಟ್ಟನು. ಅವನು ಭೇದಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಉಳಿದವರನ್ನು ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಪರಮೋದಾರನಾದ ರಾಘವನು ವಾಯವ್ಯಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಕೊಂದು, ಮುನಿಗಳಿಗೆ ಸಂತೋಷವನ್ನು ತಂದನು. ಇಲ್ಲಿ ಭೇದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಮಾರೀಚನು ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟನು, ಸುಬಾಹುವಾದರೋ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು. ಕೇವಲ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಪೀಡಿಸುವವನನ್ನು ದೂರಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯಲಾಗುತ್ತದೆ; ಯಜ್ಞನಾಶಕನೂ ಪಾಪಕರ್ಮನಿರತನೂ ಆದವನನ್ನು ಬಿಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮೂರು ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಮೂರು ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಯಿತು — ಇದು ವಿವೇಕದ ವಿದ್ಯೆ. ಆಗ್ನೇಯ ಮತ್ತು ವಾಯವ್ಯ ದೇವತಾಭೇದದಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದವು; ಒಂದನ್ನು ಒಬ್ಬನ ಮೇಲೆ, ಇನ್ನೊಂದನ್ನು ಅನೇಕರ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಯಿತು. ‘ಮುನೀನಾಂ ಮುದಮಾವಹನ್’ (ಮುನಿಗಳಿಗೆ ಸಂತೋಷವನ್ನು ತಂದನು) ಎಂಬುದು ಫಲವಾಕ್ಯ — ಯುದ್ಧದ ಉದ್ದೇಶ ತಪಸ್ವಿಗಳ ಸುಖವೇ.

ಹೀಗೆ ಆ ರಘುನಂದನನು ಯಜ್ಞನಾಶಕರಾದ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಕೊಂದು, ಹಿಂದೆ ವಿಜಯದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನು ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ, ಅಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು. ಉಪಮೆ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ಇಂದ್ರನ ವಿಜಯ ದೇವತೆಗಳ ರಕ್ಷಣೆಯಾಗಿತ್ತು, ರಾಮನ ವಿಜಯವಾದರೋ ತಪಸ್ಸಿನ ರಕ್ಷಣೆ.

ಆಮೇಲೆ ಯಜ್ಞ ಮುಗಿದಾಗ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ದಿಕ್ಕುಗಳು ಉಪದ್ರವರಹಿತವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ನಾನು ಕೃತಾರ್ಥನಾದೆ; ನೀನು ಗುರುವಿನ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸಿದೆ. ವೀರನೇ, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೇ, ಈ ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮವನ್ನು ನೀನು ಸತ್ಯವಾಗಿಸಿದೆ.’ ಹೀಗೆ ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ ಅವರು ಆ ಇಬ್ಬರೊಡನೆ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆಗೆ ತೆರಳಿದರು. ಆಶ್ರಮದ ಹೆಸರು ಈಗ ಸಾರ್ಥಕವಾಯಿತು — ಸಿದ್ಧಿ ರಕ್ಷಣೆಯಿಂದಲೇ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಗುರುವಚಃ ಕೃತಮ್’ (ಗುರುವಿನ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸಿದೆ) ಎಂಬ ಮಾತು ದಶರಥನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಮನು ತಂದೆಯ ಮಾತಿನಂತೆ ಮುನಿಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದನು, ಅದು ಈಗ ಸಫಲವಾಯಿತು. ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆಯೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.

പിന്നെ ദേശകാലജ്ഞരും ശത്രുനാശകരുമായ ആ രാജകുമാരന്മാർ — ഏതു ദേശത്തും കാലത്തും എന്തു പറയണമെന്ന് അറിയുന്നവർ — കൗശികനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഭഗവാനേ, ഞങ്ങൾക്കറിയണം — ഏതു സമയത്താണ് ആ രണ്ടു നിശാചരന്മാർ വരുന്നത്, ആരിൽനിന്നാണോ യജ്ഞം സംരക്ഷിക്കേണ്ടത്. ആ നിമിഷം പറഞ്ഞുതന്നാലും, അതു കടന്നുപോകാതിരിക്കാൻ.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — ‘എങ്ങനെ ജയിക്കും’ എന്നല്ല, ‘എപ്പോൾ വരും’ എന്നാണ് രാമൻ ചോദിക്കുന്നത്; രക്ഷകന്റെ ചിന്ത കാലത്തിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു, ആത്മപ്രശംസയിലല്ല.

യുദ്ധേച്ഛയാൽ തിടുക്കപ്പെട്ട്, ഇങ്ങനെ പറയുന്ന ആ കാകുത്സ്ഥന്മാരെ കണ്ട് ആ മുനിമാരെല്ലാം പ്രസന്നരായി രാജകുമാരന്മാരെ പ്രശംസിച്ചു. അവർ പറഞ്ഞു: ‘ഇന്നുമുതൽ ആറു രാത്രി രാഘവന്മാരായ നിങ്ങൾ കാവൽ നിൽക്കുവിൻ; ഈ മുനി ദീക്ഷയിൽ പ്രവേശിച്ചിരിക്കുന്നു, അതിനാൽ മൗനവും അനുഷ്ഠിക്കും.’ ദീക്ഷിതനായ മുനി സംസാരിക്കുന്നില്ല, യുദ്ധം ചെയ്യുന്നുമില്ല; അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കിന്റെ സ്ഥാനത്ത് ഇപ്പോൾ രാമന്റെ വില്ലാണുള്ളത്. ഇതാണ് ഗുരുശിഷ്യന്മാർക്കിടയിലെ ഭാരവിഭജനം. ‘പ്രീതാഃ’ (പ്രസന്നരായി) എന്ന പദത്താൽ തപസ്വികളുടെ വിശ്വാസം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ആത്മരക്ഷയ്ക്കു കഴിവില്ലാത്തവർ ക്ഷത്രിയന്റെ കൈകളിൽ ശരണം കണ്ടെത്തുന്നു.

ആ മുനിവചനം കേട്ട് യശസ്വികളായ ആ രാജകുമാരന്മാർ ഉറക്കമില്ലാതെ ആറു രാപകലുകൾ തപോവനം കാത്തു. ശ്രേഷ്ഠധനുർധരരും ജാഗരൂകരും ശത്രുനാശകരുമായ ആ വീരന്മാർ മുനിശ്രേഷ്ഠനായ വിശ്വാമിത്രനെ ഉപാസിച്ചു — അടുത്തുനിന്ന് അദ്ദേഹത്തെ കാത്തു. ‘അനിദ്രം’ (ഉറക്കമില്ലാതെ) എന്ന പദം ഏറെ ഭാരമുള്ളതാണ് — ആറു പകലും ആറു രാത്രിയും ഉറക്കം വെടിഞ്ഞു നിൽക്കാനുള്ള ധൈര്യം പരാക്രമത്തിനും മുമ്പേ വരുന്നു. രക്ഷണം എന്നാൽ കാത്തിരിപ്പുതന്നെയാണ്, വെറും പ്രഹരമല്ല. ‘ഉപാസാഞ്ചക്രതുഃ’ (ഉപാസിച്ചു) എന്ന പദം സേവനത്തെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മുനിയുടെ അരികിലുള്ള നിൽപ്പും രക്ഷണവും ഗുരുശുശ്രൂഷയുടെതന്നെ ഭാഗമാണ്.

അങ്ങനെ ആ സമയം കടന്നുപോയി; ആറാം ദിവസം വന്നെത്തി. അപ്പോൾ രാമൻ സൗമിത്രിയോടു പറഞ്ഞു: ‘ജാഗരൂകനും ഏകാഗ്രനുമായിരിക്കുക.’ യുദ്ധേച്ഛയാൽ തിടുക്കപ്പെട്ട രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കെത്തന്നെ ഉപാധ്യായരോടും പുരോഹിതരോടുംകൂടിയ ആ വേദി ജ്വലിച്ചുയർന്നു. രാമന്റെ വാക്കും യജ്ഞവേദിയുടെ ജ്വലനവും ഒരേ നിമിഷത്തിൽ സംഭവിച്ചു — കവി രണ്ടിന്റെയും പൊരുത്തം കാണിക്കുന്നു; വീരന്റെ ജാഗ്രത യജ്ഞാഗ്നിയുടെ ഉദ്ദീപനത്തോടു ചേരുന്നു. വേദി പെട്ടെന്നു ജ്വലിക്കുന്നത് ഒരു ദുർനിമിത്തമായും കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു — വരാനിരിക്കുന്ന വിഘ്നം അഗ്നി മുൻകൂട്ടി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ദർഭയും ചമസങ്ങളും സ്രുക്കും ചമതകളും പുഷ്പക്കൂമ്പാരങ്ങളുമുള്ള, ഋത്വിക്കുകളോടുകൂടിയ വിശ്വാമിത്രനോടൊത്ത ആ വേദി ജ്വലിച്ചു. പിന്നെ മന്ത്രപൂർവം യഥാവിധി ആ യജ്ഞം നടന്നുകൊണ്ടിരുന്നു. ആ സമയത്തുതന്നെ ആകാശത്ത് ഭയാനകമായ ഒരു മഹാശബ്ദം ഉയർന്നു. യജ്ഞത്തിന്റെ ശാന്തമായ ക്രമം ആകാശത്തിലെ ഘോഷത്താൽ ഭേദിക്കപ്പെടുന്നു — കർമം സിദ്ധിയോടടുക്കുമ്പോഴാണ് സാധാരണ വിഘ്നം വരുന്നത്. ഇവിടെ വേദിയിലെ എല്ലാ ഉപകരണങ്ങളും എണ്ണിപ്പറയുന്നു — ദർഭകൾ, ചമസങ്ങൾ, സ്രുക്ക്, ചമതകൾ, പുഷ്പക്കൂമ്പാരങ്ങൾ; ഋത്വിക്കുകളും വിശ്വാമിത്രനും അവിടെയുണ്ട്. ഇങ്ങനെ യജ്ഞമണ്ഡലം മുഴുവൻ ഒരുമിച്ചു ജ്വലിക്കുന്നു.

വർഷകാലത്ത് മേഘം ആകാശത്തെ മൂടി കാണപ്പെടുന്നതുപോലെ, മായ പ്രയോഗിച്ചുകൊണ്ട് ആ രണ്ടു രാക്ഷസരും പാഞ്ഞുവന്നു. മാരീചനും സുബാഹുവും, ഭീമരൂപികളായ അവരുടെ അനുചരന്മാരും വന്ന് രക്തപ്രവാഹങ്ങൾ ചൊരിഞ്ഞു. ആ രക്തപ്രവാഹത്താൽ നനഞ്ഞ വേദി കണ്ട് രാമൻ പെട്ടെന്നു പാഞ്ഞെത്തി; അപ്പോൾ ആകാശത്ത് അവരെ കണ്ടു. മേഘോപമ അർഥവത്താണ് — രാക്ഷസർ ഭൂമിയിൽനിന്നു യുദ്ധം ചെയ്യുന്നില്ല, ആകാശത്തുനിന്ന് അശുദ്ധി വർഷിക്കുന്നു; യജ്ഞത്തെ ദൂഷിതമാക്കലാണ് അവരുടെ പ്രധാന ആയുധം. മാരീചന്റെ പേര് കർമത്തിൽ ആദ്യമായി ഇവിടെ കേൾക്കുന്നു; ഇവൻതന്നെയാണ് പിന്നീട് സ്വർണമാനാകുന്നത്. രക്തം വേദിയുടെ ശുദ്ധിക്കു വിപരീതമാണ്; അതു സ്പർശിച്ച യജ്ഞം നിഷ്ഫലമാകും. അതിനാൽ രാക്ഷസർ രാമനെ പ്രഹരിക്കുന്നില്ല, കർമത്തെത്തന്നെ ദൂഷിതമാക്കുന്നു. ‘ദിവി’ (ആകാശത്ത്) എന്ന പദം യുദ്ധത്തിന്റെ അസമത്വം കാണിക്കുന്നു — ശത്രു മുകളിൽ, രക്ഷകൻ ഭൂമിയിൽ.

പെട്ടെന്നു പാഞ്ഞുവരുന്ന അവരെ കണ്ട് താമരക്കണ്ണനായ രാമൻ ലക്ഷ്മണനെ നോക്കി പറഞ്ഞു: ‘ലക്ഷ്മണാ, നോക്കൂ, ദുർവൃത്തരും മാംസഭോജികളുമായ ഈ രാക്ഷസരെ. മാനവാസ്ത്രത്താൽ തുരത്തപ്പെട്ട ഇവരെ കാറ്റു മേഘങ്ങളെയെന്നപോലെ ചിതറിക്കും; ഇതിൽ സംശയമില്ല. എന്നാൽ ഇത്തരക്കാരെ കൊല്ലാൻ എനിക്കു മനസ്സുവരുന്നില്ല.’ ഈ വചനമാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ ഹൃദയം — രാമൻ ശക്തനാണ്, എന്നിട്ടും വധത്തിൽ രസിക്കുന്നില്ല. ‘കൊല്ലാൻ മനസ്സുവരുന്നില്ല’ എന്നു പറഞ്ഞതുതന്നെയാണ് മാരീചന്റെ ജീവിതത്തിനു കാരണം; ഇങ്ങനെ കവി സ്വയം വരാനിരിക്കുന്ന ദുഃഖത്തെ വിത്തായി വിതയ്ക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണനോടുതന്നെയുള്ള സംഭാഷണവും ശ്രദ്ധിക്കണം — രാമൻ ഒറ്റയ്ക്കു യുദ്ധം ചെയ്യുന്നില്ല; സഹോദരനെ സാക്ഷിയാക്കിയാണ് തന്റെ തീരുമാനം പറയുന്നത്. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് വേഗവാനായ രാമൻ വില്ലിൽ അമ്പു തൊടുത്തു; വാക്കിനെ കർമം വേഗം പിന്തുടരുന്നു.

പരമോദാരവും അത്യന്തം പ്രകാശിക്കുന്നതുമായ മാനവാസ്ത്രം തൊടുത്ത്, അത്യന്തം കുപിതനായ രാഘവൻ മാരീചന്റെ മാറിലേക്കു വിട്ടു. ആ മാനവമെന്ന പരമാസ്ത്രമേറ്റ അവൻ നൂറു യോജന മുഴുവൻ ദൂരെ സമുദ്രജലത്തിലേക്ക് എറിയപ്പെട്ടു. ‘പരമക്രുദ്ധൻ’ എന്നു പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്; എന്നിട്ടും അസ്ത്രം കൊല്ലുന്നില്ല — ക്രോധവും ഇവിടെ നിയന്ത്രിതമാണ്; ഇതാണ് ധർമയുദ്ധത്തിന്റെ മര്യാദ. ‘നൂറു യോജന മുഴുവൻ’ എന്ന അളവ് അസ്ത്രത്തിന്റെ വീര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും മാരീചൻ ജീവിക്കുന്നു. അസ്ത്രത്തിന്റെ സാമർഥ്യം രണ്ടുവിധമാണ് — പ്രഹരത്തിൽ ബലം, ഫലത്തിൽ സംയമം. ഇങ്ങനെ കവി രാമന്റെ വാക്ക് കർമത്താൽ സത്യമാക്കുന്നു.

ശീതേഷുവിന്റെ ബലത്താൽ പീഡിതനായി, ബോധമറ്റ്, കറങ്ങി എറിയപ്പെട്ട മാരീചനെ കണ്ട് രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘ലക്ഷ്മണാ, നോക്കൂ, മനുവിനാൽ വിധിക്കപ്പെട്ട ശീതേഷുവെന്ന മാനവാസ്ത്രം ഇവനെ മോഹിപ്പിച്ചു കൊണ്ടുപോകുന്നു; പ്രാണനിൽനിന്നു വേർപെടുത്തുന്നില്ല.’ അസ്ത്രത്തിന്റെ പേരുതന്നെ ‘ശീതേഷു’ — ശീതമായ ബാണം, ചൂടുണ്ടാക്കാത്തത്. ആയുധവും സ്വാമിയുടെ സ്വഭാവം അനുസരിക്കുന്നു. രാമൻ സ്വയം അസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രവർത്തനം ലക്ഷ്മണനു വിവരിച്ചുകൊടുക്കുന്നു — ഗുരു ശിഷ്യനെ ശസ്ത്രവിദ്യ പഠിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ. ‘മനുസംഹിതം’ എന്നത് അസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രാമാണ്യം കാണിക്കുന്നു; ധർമശാസ്ത്രകർത്താവായ മനു വിധിച്ചത് പ്രാണഹരണത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല.

‘നിർദയരും ദുഷ്ടചാരികളും പാപകർമത്തിൽ നിൽക്കുന്നവരും യജ്ഞനാശകരും രക്തഭോജികളുമായ ഈ രാക്ഷസരെയും ഞാൻ വധിക്കും’ എന്നു പറഞ്ഞ് രഘുനന്ദനൻ തന്റെ കൈവേഗം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ അതിമഹത്തായ ആഗ്നേയാസ്ത്രം എടുത്ത് സുബാഹുവിന്റെ മാറിലേക്കു വിട്ടു. അതേറ്റ് അവൻ ഭൂമിയിൽ വീണു. ശേഷിച്ചവരെയോ മഹായശസ്വിയും പരമോദാരനുമായ രാഘവൻ വായവ്യാസ്ത്രം എടുത്ത് വധിച്ചു; മുനിമാർക്കു സന്തോഷം നൽകി. ഇവിടെ ഭേദം വ്യക്തമാണ് — മാരീചൻ എറിയപ്പെട്ടു, സുബാഹുവോ വധിക്കപ്പെട്ടു. മായകൊണ്ടു മാത്രം പീഡിപ്പിക്കുന്നവൻ ദൂരേക്കു കൊണ്ടുപോകപ്പെടുന്നു; യജ്ഞനാശകനും പാപകർമത്തിൽ നിൽക്കുന്നവനുമായവൻ വിട്ടയയ്ക്കപ്പെടുന്നില്ല. മൂന്ന് അസ്ത്രങ്ങൾ മൂന്നു സ്ഥാനങ്ങളിൽ പ്രയോഗിക്കപ്പെട്ടു — ഇതാണ് വിവേകത്തിന്റെ വിദ്യ. ആഗ്നേയവും വായവ്യവും ദേവതാഭേദത്താൽ വ്യത്യസ്തമാണ്; ഒന്ന് ഒരാളിൽ പ്രയോഗിച്ചു, മറ്റേത് അനേകരിൽ. ‘മുനിമാർക്കു സന്തോഷം നൽകി’ എന്നതാണ് ഫലവാക്യം — യുദ്ധത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം തപസ്വികളുടെ സുഖംതന്നെ.

ഇങ്ങനെ യജ്ഞനാശകരായ എല്ലാ രാക്ഷസരെയും വധിച്ച ആ രഘുനന്ദനൻ, പണ്ട് വിജയത്തിൽ ഇന്ദ്രൻ പൂജിക്കപ്പെട്ടതുപോലെ, അവിടെ ഋഷിമാരാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ടു. ഉപമ മർമസ്പർശിയാണ് — ഇന്ദ്രന്റെ വിജയം ദേവന്മാരുടെ രക്ഷണമായിരുന്നു; രാമന്റെ വിജയമോ തപസ്സിന്റെ രക്ഷണം.

പിന്നെ യജ്ഞം സമാപിച്ചപ്പോൾ മഹാമുനിയായ വിശ്വാമിത്രൻ ദിക്കുകൾ ഉപദ്രവരഹിതമായതു കണ്ട് കാകുത്സ്ഥനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘മഹാബാഹോ, ഞാൻ കൃതാർഥനാണ്; നീ ഗുരുവചനം നിറവേറ്റി. വീരാ, മഹായശസ്വീ, ഈ സിദ്ധാശ്രമത്തെ നീ സത്യമാക്കി.’ ഇങ്ങനെ രാമനെ പ്രശംസിച്ച് അദ്ദേഹം അവരോടൊപ്പം സന്ധ്യോപാസനയ്ക്കു പോയി. ആശ്രമത്തിന്റെ പേര് ഇപ്പോൾ അർഥവത്തായി — രക്ഷണത്തിലൂടെയാണ് സിദ്ധി പൂർണമാകുന്നത്. ‘ഗുരുവചനം നിറവേറ്റി’ എന്ന വചനം ദശരഥന്റെ ആജ്ഞയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — പിതാവിന്റെ വാക്കനുസരിച്ചാണ് രാമൻ മുനിയെ അനുഗമിച്ചത്; അതിപ്പോൾ സഫലമായി. സന്ധ്യോപാസനയോടെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു.

Then the two princes, tamers of their enemies, who knew what should be said at the right place and time, spoke to Kauśika: "Lord, we want to know at what hour those two night-rangers come, the ones against whom the sacrifice must be guarded. Tell us the moment, so that it does not slip past us." Notice that Rāma does not ask how he will win but when they will come; a guardian thinks about timing, not about his own glory.

Seeing the two Kākutsthas speak like this, impatient to fight, all the sages were pleased and praised the king's sons. "From today," they said, "you two Rāghavas must keep guard for six nights. The sage has entered upon his consecration and will now keep silence." A consecrated sage neither speaks nor fights; now Rāma's bow stands in place of his words, and that is how the burden is shared between teacher and pupil. The sages' pleasure shows their trust: those who cannot protect themselves find refuge in a warrior's arm.

Hearing this, the two renowned princes guarded the grove of penance for six days and six nights without sleeping. Great bowmen and tamers of foes, the two heroes kept close to Viśvāmitra, best of sages, watchful and guarding him. "Without sleeping" carries great weight: the endurance to stay awake six days and nights comes even before valour, for guarding is mostly waiting, not only striking. And keeping watch beside the sage was itself a form of serving the teacher.

When that time had passed and the sixth day came, Rāma said to the son of Sumitrā, "Be on your guard and stay collected." Even as Rāma spoke, eager for the fight, the altar blazed up, along with the officiating teacher and the family priest. Rāma's words and the flaring of the altar came in the same instant, and the poet shows the harmony between them: the hero's alertness meets the kindling of the sacrificial fire. A sudden blaze on the altar is also counted an omen, the fire warning in advance of the trouble to come.

The altar blazed with everything on it, the darbha grass, the ladles and the sruk, the kindling and the heaps of flowers, and with Viśvāmitra and the priests around it. The sacrifice went forward with its mantras in the proper way. At that very moment a great and terrible sound arose in the sky. The calm order of the sacrifice was broken by the roar overhead; trouble usually comes just as a work nears completion. The poet lists every implement of the altar and the priests and sage beside it, so that the whole sacrificial ground seems ablaze together.

As a cloud in the rains covers the whole sky, so the two rākṣasas came rushing on, working their illusions: Mārīca and Subāhu, with their dreadful-looking followers, came and poured down streams of blood. Seeing the altar drenched in that flood of blood, Rāma rushed forward, and then he saw them up in the sky. The cloud image fits: the rākṣasas do not fight on the ground but rain filth from the sky, and defiling the sacrifice is their chief weapon. Here Mārīca's name is first heard in action; he is the one who will later become the golden deer. Blood is the very opposite of the altar's purity, and a sacrifice touched by it would bear no fruit, so the rākṣasas attack not Rāma but the rite itself. And "in the sky" shows how uneven the fight was: the enemy above, the guardian on the ground.

Seeing the two of them swooping down together, lotus-eyed Rāma looked at Lakṣmaṇa and said: "Look, Lakṣmaṇa, at these evil-living rākṣasas who feed on flesh. With the weapon of Manu I shall scatter them as the wind scatters clouds, there is no doubt of it; but I have no wish to kill such creatures." These words are the heart of the sarga: Rāma has the power, yet he takes no pleasure in killing. Because of this unwillingness Mārīca lives, and so the poet himself sows the seed of sorrow to come. Notice too that he speaks to Lakṣmaṇa: Rāma does not fight alone but states his decision with his brother as witness. Having said this, swift Rāma fitted an arrow to his bow; the deed followed quickly on the word.

He set on the string the Mānava, a noble weapon of the greatest brilliance, and in fierce anger Rāghava loosed it at Mārīca's chest. Struck by that supreme weapon, Mārīca was hurled a full hundred yojanas out into the heaving sea. Rāma is said to be fiercely angry, yet the weapon does not kill; even his anger is held in check, and that is the rule of a righteous fight. The hundred yojanas show the weapon's force, and still Mārīca lives. A weapon has two powers, strength in the blow and restraint in its result, and so the poet makes Rāma's word come true in his deed.

Seeing Mārīca flung away, senseless and reeling, overpowered by the force of the Śīteṣu, Rāma said to Lakṣmaṇa: "Look, Lakṣmaṇa: the Mānava, the cold arrow ordained by Manu, carries him off stunned but does not part him from his life." The weapon's very name, Śīteṣu, means "cold arrow", one that brings no burning; even a weapon follows the nature of its master. Rāma himself explains to Lakṣmaṇa what the weapon does, like a teacher instructing a pupil in arms. And "ordained by Manu" gives the weapon its authority: what was laid down by Manu, the maker of the law, does not set out to take life.

"But these others I will kill, these pitiless evil-doers, set in wickedness, wreckers of sacrifice and drinkers of blood." With these words the joy of the Raghus, as if showing off his quickness of hand, took up the great weapon of fire and loosed it at Subāhu's chest, and Subāhu, pierced, fell to the ground. The rest the illustrious and noble Rāghava struck down with the weapon of wind, bringing joy to the sages. The difference is clear: Mārīca was flung away, Subāhu was killed. One who only harasses by illusion is sent far off; one who destroys sacrifices and is set in sin is not spared. Three weapons were used in three places, and that is the art of discernment: the fire weapon on one, the wind weapon on many. The final words, bringing joy to the sages, state the purpose of the fight: the peace of the ascetics.

Having killed all the rākṣasas who wreck sacrifices, the joy of the Raghus was honoured there by the sages as Indra was honoured of old after his victory. The comparison is telling: Indra's victory protected the gods, Rāma's protected austerity.

When the sacrifice was completed and the great sage Viśvāmitra saw the quarters free of every affliction, he said to Kākutstha: "Mighty-armed one, I have gained my end; you have carried out your teacher's word. Renowned hero, you have made this Siddhāśrama true to its name." Having praised Rāma in this way, he went with the two brothers to the evening worship. Now the hermitage's name had real meaning, for accomplishment is made complete only by protection. "You have carried out your teacher's word" also recalls Daśaratha's command: Rāma had followed the sage at his father's bidding, and now it had borne fruit. The sarga ends with the evening prayer.