पूर्वसर्गान्ते रामः पुरतः दृश्यमानं तत् रम्यं वनखण्डं पृष्टवान्। तस्य अप्रमेयस्य परिपृच्छतः वचनं श्रुत्वा महातेजाः विश्वामित्रः व्याख्यातुम् उपचक्रमे। सः वदति — ‘हे महाबाहो राम, इह देवनमस्कृतः विष्णुः सुबहूनि वर्षाणि तथा युगशतानि च तपश्चरणयोगार्थम् उवास; एषः महात्मनः वामनस्य पूर्वाश्रमः।’ अत्र सर्गस्य रचना द्रष्टव्या — रामः देशं पृच्छति, मुनिः तु इतिहासम् आरभते। एषः एव अस्य काव्यस्य क्रमः; गङ्गायाः, मलदकरूषयोः, ताटकावनस्य च वर्णनेषु सः एव दृष्टः। भूमेः स्वरूपं न वर्णनमात्रेण, अपि तु तत्र पुरा यत् वृत्तं तेन एव बोध्यते। ‘पूर्वाश्रमः’ इति पदेन च सूच्यते यत् अयं देशः अवतारात् पूर्वम् अपि पवित्रः आसीत्।

‘अयम् आश्रमः सिद्धाश्रमः इति ख्यातः, यतः अत्र सः महातपाः सिद्धः अभवत्।’ नाम्नः निर्वचनम् एतत् — सिद्धिस्थानत्वात् सिद्धाश्रमः। ततः मुनिः प्रतिपक्षं प्रस्तौति — ‘एतस्मिन् एव काले विरोचनपुत्रः बलिः नाम राजा सेन्द्रान् सहमरुद्गणान् देवतागणान् निर्जित्य तत् राज्यं कारयामास; त्रिषु लोकेषु सः विश्रुतः आसीत्।’ ‘एतस्मिन्नेव काले’ इति पदद्वयं मननीयम् — एकत्र तपःसिद्धिः, अन्यत्र च असुरविजयः; कथायाः द्वे सूत्रे एकस्मिन् एव काले वर्धेते, अग्रे च मिलतः।

सः महाबलः असुरेन्द्रः महान्तं यज्ञं चकार। यजमाने बलौ तस्मिन् कर्मणि प्रवृत्ते सति अग्निपुरोगमाः देवाः स्वयम् एव अस्मिन् आश्रमे समागम्य विष्णुम् ऊचुः — ‘हे विष्णो, वैरोचनिः बलिः उत्तमं यज्ञं यजते। तस्मिन् असमाप्तव्रते सति एव स्वकार्यम् अभिपद्यताम्।’ द्रष्टव्यम् — असुरः अपि यज्ञं करोति; अतः यज्ञः न जातिनिबद्धः। देवाः च न युद्धं प्रार्थयन्ते, अपि तु कालम् — ‘असमाप्तव्रते’ इति। व्रते समाप्ते सति बलिः अजेयः भवेत्; अतः अवसरः एव अत्र उपायः।

‘ये याचितारः इतस्ततः एनम् अभिवर्तन्ते, तेभ्यः सः यत् यत्र यथावत् च सर्वं प्रयच्छति। अतः हे विष्णो, त्वं सुरहितार्थाय मायायोगम् उपाश्रितः वामनत्वं गतः सन् उत्तमं कल्याणं कुरु।’ अत्र कथायाः मर्म प्रकाशते — बलेः दोषः न कथ्यते, दानशीलता एव कथ्यते। यत् गुणेन सः महान्, तेन एव सः ग्राह्यः। ‘मायायोगम् उपाश्रितः’ इति पदेन उपायस्य स्वरूपं स्पष्टीकृतम् — न बलेन, अपि तु रूपपरिवर्तनेन याचनया च विजयः साध्यः।

एतस्मिन् अन्तरे अग्निसमप्रभः कश्यपः अदित्या सहितः ओजसा दीप्यमानः इव आगतः। देवीसहायः सः भगवान् दिव्यं वर्षसहस्रकं व्रतं समाप्य वरदं मधुसूदनं तुष्टाव — ‘तपोमयं तपोराशिं तपोमूर्तिं तपात्मकं त्वां सुतप्तेन तपसा पुरुषोत्तमं पश्यामि। हे प्रभो, तव शरीरे इदं सर्वं जगत् पश्यामि; त्वम् अनादिः अनिर्देश्यः, त्वां शरणं गतः अस्मि।’ स्तुतेः रचना सूक्ष्मा — चतुर्भिः पदैः तपःशब्दः आवर्त्यते, ततः ‘सुतप्तेन तपसा’ इति साधनम् अपि तपः एव उच्यते। येन साधनेन यत् साध्यं दृश्यते, तयोः एकरूपता एव अत्र स्तूयते। ‘अनिर्देश्यः’ इति पदेन च वाचः सीमा स्वीक्रियते; यत्र वर्णनं न प्रभवति, तत्र शरणागतिः एव शेषः उपायः। कश्यपस्य आगमनम् अपि सार्थकम् — देवाः उपायं प्रार्थयन्ते, पिता तु पुत्रत्वं याचते; द्वयोः याचनयोः मिलनेन एव अवतारः सम्भवति।

प्रीतः हरिः गतकल्मषं कश्यपम् उवाच — ‘वरं वरय, भद्रं ते; मम मते त्वं वरार्हः असि।’ तत् वचनं श्रुत्वा मारीचः कश्यपः अब्रवीत् — ‘अदित्याः देवतानां मम च एतत् एव अनुयाचितम्। हे सुव्रत वरद, सुप्रीतः सन् वरं दातुम् अर्हसि। हे भगवन् अनघ, अदित्याः मम च पुत्रत्वं गच्छ। हे असुरसूदन, त्वं शक्रस्य यवीयान् भ्राता भव; शोकार्तानां देवानां साहाय्यं कर्तुम् अर्हसि। हे देवेश, तव प्रसादात् अयम् आश्रमः सिद्धाश्रमः नाम भविष्यति; कर्मणि सिद्धे सति इतः उत्तिष्ठ।’ अत्र त्रीणि मननीयानि। प्रथमं — वरः न वस्तु, अपि तु सम्बन्धः; पुत्रत्वम् एव याच्यते। द्वितीयं — ‘यवीयान् भ्राता’ इति पदेन देवानां नेतृत्वम् इन्द्रे एव स्थाप्यते, विष्णुः च कनिष्ठत्वं स्वीकरोति; एषा विनयस्य पराकाष्ठा। तृतीयं — आश्रमस्य नाम्नः निर्वचनं द्वितीयवारं कथ्यते, अधुना च तत् वरफलत्वेन उच्यते। एवं नाम एव कथायाः ग्रन्थिः। अपि च ‘कर्मणि सिद्धे’ इति वदन् कश्यपः तपसः फलं स्वयं न गृह्णाति, देवेभ्यः एव ददाति।

अथ महातेजाः विष्णुः अदित्यां समजायत; वामनं रूपम् आस्थाय सः वैरोचनिम् उपागमत्। त्रीन् पदान् भिक्षित्वा मेदिनीं प्रतिगृह्य च सर्वलोकहिते रतः लोकार्थी सः लोकान् आक्रम्य ओजसा बलिं नियम्य महेन्द्राय राज्यं पुनः प्रादात्; त्रैलोक्यं च शक्रवशं पुनः चक्रे। अत्र विरोधाभासः रमणीयः — वामनः ह्रस्वः, तस्य पदानि तु त्रैलोक्यव्यापीनि; याचकः सः, फलं तु सर्वस्वहरणम्। ‘सर्वलोकहिते रतः’ इति पदेन च कविः निग्रहस्य प्रयोजनं स्पष्टयति — न लोभः, अपि तु लोकरक्षा। एषा एव नीतिः ताटकावधे अपि उक्ता आसीत्। बलिः न हतः, केवलं नियमितः; यस्य दोषः लोभमात्रम्, तस्य निग्रहः एव पर्याप्तः इति कविः सूचयति।

‘तेन एव पूर्वम् आक्रान्तः अयम् आश्रमः श्रमनाशनः; मया अपि भक्त्या तस्य एव वामनस्य आश्रमः उपभुज्यते। एनम् आश्रमं विघ्नकारिणः राक्षसाः आयान्ति; हे पुरुषव्याघ्र, अत्र ते दुष्टचारिणः हन्तव्याः।’ अत्र पुराणं वर्तमानेन योजितम्। ‘श्रमनाशनः’ इति पदे श्लेषः — आश्रमशब्दे श्रमः श्रूयते, सः च अत्र नश्यति। यथा पुरा विष्णुः अत्र देवानां विघ्नं जहार, तथा अधुना रामः मुनेः विघ्नं हनिष्यति; कथा एव नियोगस्य प्रमाणं जाता।

‘अद्य वयं तम् अनुत्तमं सिद्धाश्रमं गच्छामहे; हे तात, तत् आश्रमपदं यथा मम तथा तव अपि।’ ‘तात’ इति सम्बोधनेन गुरोः वात्सल्यं प्रकाशते, ‘तवाप्येतत्’ इति च शिष्यस्य अधिकारः। इति उक्त्वा परमप्रीतः सः सलक्ष्मणं रामं गृह्य आश्रमपदं प्रविशन् महामुनिः गतनीहारः पुनर्वसुसमन्वितः शशी इव व्यरोचत। उपमा सार्थिका — मुनिः शशी, कुमारौ च पुनर्वसुनक्षत्रस्य द्वे तारके; नीहारापगमः च विघ्नशान्तेः सूचकः। तं दृष्ट्वा सिद्धाश्रमनिवासिनः सर्वे मुनयः सहसा उत्पत्य उत्पत्य विश्वामित्रम् अपूजयन्; धीमते विश्वामित्राय यथार्हं पूजां चक्रिरे, तथा एव राजपुत्राभ्याम् अतिथिक्रियाम् अकुर्वन्। ‘उत्पत्योत्पत्य’ इति द्विरुक्तेन आमोदस्य आवेगः सूचितः; तपस्विनः अपि गुरुदर्शने बालकाः इव प्रहृष्यन्ति। राजपुत्रयोः पृथक् सत्कारेण च तयोः अतिथित्वं स्वीकृतम्।

मुहूर्तं विश्रान्तौ अरिंदमौ राजपुत्रौ रघुनन्दनौ प्राञ्जली मुनिशार्दूलम् ऊचतुः — ‘हे मुनिपुंगव, भद्रं ते; अद्य एव दीक्षां प्रविश। अयं सिद्धाश्रमः सिद्धः स्यात्, तव वचः च सत्यम् अस्तु।’ एवम् उक्तः महातेजाः महर्षिः विश्वामित्रः नियतः नियतेन्द्रियः सन् तदा दीक्षां प्रविवेश। अत्र रामस्य प्रतिज्ञा गूढा किन्तु स्पष्टा — ‘सिद्धाश्रमः सिद्धः स्यात्’ इति वदन् सः रक्षणभारं स्वयम् एव स्वीकरोति। ‘सत्यमस्तु वचस्तव’ इति च पूर्वं मुनिना उक्तं ‘हन्तव्या दुष्टचारिणः’ इति वचनं लक्ष्यीकरोति। शिष्यस्य एतत् अभयवचनं श्रुत्वा एव गुरुः निःशङ्कं दीक्षाम् आश्रयति। ‘नियतो नियतेन्द्रियः’ इति पदद्वयेन बाह्यः नियमः आन्तरः च संयमः उभौ निर्दिष्टौ।

कुमारौ अपि सुसमाहितौ तां रात्रिम् उषित्वा प्रभातकाले उत्थाय पूर्वां संध्याम् उपास्य प्रशुची नियमेन परमं जाप्यं समाप्य हुताग्निहोत्रम् आसीनं विश्वामित्रम् अवन्दताम्। सर्गः शान्तेन पदेन समाप्यते। यज्ञरक्षा न शस्त्रेण एव आरभ्यते, अपि तु शौचेन संध्योपासनेन जपेन च; क्षत्रियबालकौ अपि अत्र ब्रह्मचारिणौ एव। अग्रिमे सर्गे षडहोरात्रं जागरणम् आरप्स्यते। अत्र तु रात्रिः शान्ता, प्रभातं च निर्मलम्; विघ्नात् पूर्वं कविः विश्रामस्य चित्रं दर्शयति।

మునుపటి సర్గ చివరలో రాముడు ముందు కనిపిస్తున్న ఆ రమ్యమైన వనఖండం గురించి అడిగాడు. అప్రమేయుడైన అతడు అడిగిన మాట విని మహాతేజస్వి అయిన విశ్వామిత్రుడు వివరించడం మొదలుపెట్టాడు. అతడు అంటున్నాడు — ‘మహాబాహూ రామా, దేవతలు నమస్కరించే విష్ణువు ఇక్కడ తపస్సు చేయడానికి, యోగసాధనకు ఎన్నో సంవత్సరాలు, వందల యుగాలు నివసించాడు; ఇది మహాత్ముడైన వామనుని పూర్వాశ్రమం.’ ఇక్కడ సర్గ కూర్పు గమనించదగినది — రాముడు ప్రదేశం గురించి అడుగుతాడు, ముని మాత్రం చరిత్రను మొదలుపెడతాడు. ఈ కావ్యపు క్రమం ఇదే; గంగ, మలద కరూషాలు, తాటకావనం — వీటి వర్ణనలలో కూడా ఇదే కనిపించింది. భూమి స్వరూపం కేవలం వర్ణనతో కాదు, అక్కడ పూర్వం జరిగిన వృత్తాంతంతోనే బోధపడుతుంది. ‘పూర్వాశ్రమః’ అనే మాటతో ఈ ప్రదేశం అవతారానికి ముందే పవిత్రమైనదని సూచించబడుతోంది.

‘ఆ మహాతపస్వి ఇక్కడ సిద్ధి పొందినందువల్ల ఈ ఆశ్రమం సిద్ధాశ్రమమని ప్రసిద్ధి చెందింది.’ ఇది పేరుకు నిర్వచనం — సిద్ధి స్థానం కాబట్టి సిద్ధాశ్రమం. తరువాత ముని ప్రతిపక్షాన్ని ప్రవేశపెడతాడు — ‘ఇదే కాలంలో విరోచనుని కుమారుడైన బలి అనే రాజు ఇంద్రునితో, మరుద్గణాలతో సహా దేవగణాలను జయించి ఆ రాజ్యాన్ని పాలించాడు; ముల్లోకాలలో అతడు ప్రసిద్ధుడు.’ ‘ఏతస్మిన్నేవ కాలే’ (ఇదే కాలంలో) అనే రెండు మాటలు మననం చేయదగినవి — ఒకచోట తపస్సిద్ధి, మరొకచోట అసురవిజయం; కథలోని రెండు సూత్రాలు ఒకే కాలంలో పెరుగుతాయి, ముందు కలుస్తాయి.

మహాబలుడైన ఆ అసురేంద్రుడు ఒక గొప్ప యజ్ఞం చేశాడు. యజమానుడైన బలి ఆ కర్మలో నిమగ్నమై ఉండగా అగ్ని మొదలైన దేవతలు స్వయంగా ఈ ఆశ్రమానికి వచ్చి విష్ణువుతో అన్నారు — ‘విష్ణూ, విరోచనుని కుమారుడైన బలి ఉత్తమమైన యజ్ఞం చేస్తున్నాడు. అతని వ్రతం ముగియకముందే మన కార్యాన్ని సాధించాలి.’ గమనించాలి — అసురుడు కూడా యజ్ఞం చేస్తాడు; కాబట్టి యజ్ఞం జాతికి కట్టుబడినది కాదు. దేవతలు యుద్ధాన్ని ప్రార్థించడం లేదు, సమయాన్ని ప్రార్థిస్తున్నారు — ‘వ్రతం ముగియకముందే’ అని. వ్రతం ముగిస్తే బలి అజేయుడవుతాడు; కాబట్టి ఇక్కడ అవకాశమే ఉపాయం.

‘యాచకులు ఎవరైనా అటూ ఇటూ నుండి అతని వద్దకు వస్తే, వారికి అతడు ఏది ఎక్కడ ఎలా కోరితే అదంతా ఇస్తాడు. కాబట్టి విష్ణూ, నీవు దేవతల హితం కోసం మాయాయోగాన్ని ఆశ్రయించి, వామనరూపం ధరించి ఉత్తమమైన కల్యాణాన్ని చేయి.’ ఇక్కడ కథలోని మర్మం ప్రకాశిస్తుంది — బలి దోషం చెప్పబడలేదు, అతని దానశీలతయే చెప్పబడింది. ఏ గుణం వల్ల అతడు గొప్పవాడో, దానితోనే అతనిని పట్టుకోవాలి. ‘మాయాయోగముపాశ్రితః’ అనే మాటతో ఉపాయ స్వరూపం స్పష్టం చేయబడింది — బలంతో కాదు, రూపం మార్చి యాచించడంతోనే విజయం సాధించాలి.

ఇంతలో అగ్నితో సమానమైన కాంతి గల కశ్యపుడు అదితితో కలిసి తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తున్నట్లుగా వచ్చాడు. దేవి తోడుగా ఉన్న ఆ భగవంతుడు వేయి దివ్య సంవత్సరాల వ్రతాన్ని ముగించి, వరాలిచ్చే మధుసూదనుని ఇలా స్తుతించాడు — ‘తపోమయుడవు, తపోరాశివి, తపోమూర్తివి, తపస్సే ఆత్మగా గలవాడవు అయిన పురుషోత్తముడవైన నిన్ను బాగా తపించిన తపస్సుతో దర్శిస్తున్నాను. ప్రభూ, నీ శరీరంలో ఈ జగత్తంతటినీ చూస్తున్నాను; నీవు అనాదివి, నిర్దేశింపరానివాడవు, నిన్ను శరణు పొందాను.’ స్తుతి కూర్పు సూక్ష్మమైనది — నాలుగు పదాలలో ‘తపస్’ అనే శబ్దం ఆవృత్తమవుతుంది, తరువాత ‘సుతప్తేన తపసా’ అని సాధనం కూడా తపస్సే అని చెప్పబడుతుంది. ఏ సాధనంతో ఏ సాధ్యం దర్శనమిస్తుందో, ఆ రెండింటి ఏకరూపతయే ఇక్కడ స్తుతించబడుతోంది. ‘అనిర్దేశ్యః’ అనే మాటతో వాక్కు సరిహద్దు అంగీకరించబడుతుంది; వర్ణన చేరలేని చోట శరణాగతియే మిగిలిన ఉపాయం. కశ్యపుని రాక కూడా సార్థకమైనది — దేవతలు ఉపాయాన్ని ప్రార్థిస్తారు, తండ్రి మాత్రం పుత్రత్వాన్ని యాచిస్తాడు; ఈ రెండు యాచనలు కలిసినప్పుడే అవతారం సంభవిస్తుంది.

ప్రీతి చెందిన హరి పాపరహితుడైన కశ్యపునితో అన్నాడు — ‘వరం కోరుకో, నీకు శుభం; నా అభిప్రాయంలో నీవు వరానికి అర్హుడవు.’ ఆ మాట విని మరీచి కుమారుడైన కశ్యపుడు అన్నాడు — ‘అదితి, దేవతలు, నేను — మేమందరం కోరేది ఇదే. సువ్రతా, వరదా, ఎంతో ప్రీతితో వరం ఇవ్వు. భగవాన్, అనఘా, అదితికీ నాకూ పుత్రుడవు కమ్ము. అసురసూదనా, నీవు ఇంద్రునికి తమ్ముడవు కమ్ము; శోకార్తులైన దేవతలకు సహాయం చేయి. దేవేశా, నీ అనుగ్రహం వల్ల ఈ ఆశ్రమం సిద్ధాశ్రమం అనే పేరుతో ప్రసిద్ధమవుతుంది; కార్యం సిద్ధించిన తరువాత ఇక్కడి నుండి లే.’ ఇక్కడ మూడు విషయాలు మననం చేయదగినవి. మొదటిది — వరం వస్తువు కాదు, సంబంధం; పుత్రత్వమే యాచించబడుతోంది. రెండవది — ‘యవీయాన్ భ్రాతా’ (తమ్ముడు) అనే మాటతో దేవతల నాయకత్వం ఇంద్రునిలోనే స్థాపించబడుతుంది, విష్ణువు చిన్నతనాన్ని అంగీకరిస్తాడు; ఇది వినయపు పరాకాష్ఠ. మూడవది — ఆశ్రమం పేరుకు నిర్వచనం రెండవసారి చెప్పబడుతోంది, ఇప్పుడు అది వరఫలంగా చెప్పబడుతోంది. ఈ విధంగా పేరే కథకు ముడి. అంతేకాక ‘కార్యం సిద్ధించిన తరువాత’ అంటూ కశ్యపుడు తపస్సు ఫలాన్ని తాను తీసుకోడు, దేవతలకే ఇస్తాడు.

అప్పుడు మహాతేజస్వి అయిన విష్ణువు అదితికి జన్మించాడు; వామనరూపం ధరించి అతడు విరోచనుని కుమారుని వద్దకు వెళ్ళాడు. మూడు అడుగులు భిక్షగా అడిగి భూమిని స్వీకరించి, సర్వలోకహితంలో నిమగ్నుడై, లోకాల మేలు కోరే అతడు తన తేజస్సుతో లోకాలను ఆక్రమించి, బలిని నిగ్రహించి, మహేంద్రునికి రాజ్యాన్ని తిరిగి ఇచ్చాడు; ముల్లోకాలనూ మళ్ళీ శక్రుని వశం చేశాడు. ఇక్కడి విరోధాభాసం రమణీయమైనది — వామనుడు పొట్టివాడు, అతని అడుగులు మాత్రం ముల్లోకాలనూ వ్యాపిస్తాయి; అతడు యాచకుడు, ఫలం మాత్రం సర్వస్వహరణం. ‘సర్వలోకహితే రతః’ అనే మాటతో కవి నిగ్రహపు ప్రయోజనాన్ని స్పష్టం చేస్తున్నాడు — లోభం కాదు, లోకరక్షణ. తాటకావధలో కూడా ఇదే నీతి చెప్పబడింది. బలి చంపబడలేదు, కేవలం నిగ్రహించబడ్డాడు; దోషం కేవలం లోభమైనవానికి నిగ్రహమే సరిపోతుందని కవి సూచిస్తున్నాడు.

‘పూర్వం అతడే ఆక్రమించిన ఈ ఆశ్రమం శ్రమను నశింపజేసేది; నేను కూడా భక్తితో ఆ వామనుని ఆశ్రమాన్నే అనుభవిస్తున్నాను. విఘ్నం కలిగించే రాక్షసులు ఈ ఆశ్రమానికి వస్తారు; పురుషవ్యాఘ్రా, దుష్ట నడవడిక గల వారిని ఇక్కడే నీవు చంపాలి.’ ఇక్కడ పురాణం వర్తమానంతో జోడించబడింది. ‘శ్రమనాశనః’ అనే మాటలో శ్లేష ఉంది — ‘ఆశ్రమ’ శబ్దంలో ‘శ్రమ’ వినిపిస్తుంది, అది ఇక్కడ నశిస్తుంది. పూర్వం విష్ణువు ఇక్కడ దేవతల విఘ్నాన్ని తొలగించినట్లే, ఇప్పుడు రాముడు ముని విఘ్నాన్ని నశింపజేస్తాడు; కథయే నియోగానికి ప్రమాణమైంది.

‘ఈరోజు మనం ఆ సాటిలేని సిద్ధాశ్రమానికి వెళ్దాం; నాయనా, ఆ ఆశ్రమం నాకు ఎలాగో నీకూ అలాగే.’ ‘తాత’ (నాయనా) అనే సంబోధనతో గురువు వాత్సల్యం ప్రకాశిస్తోంది, ‘తవాప్యేతత్’ (నీకూ ఇది) అనే మాటతో శిష్యుని అధికారం. ఇలా చెప్పి ఎంతో ప్రీతితో ఆ మహాముని లక్ష్మణునితో కూడిన రాముని వెంట తీసుకొని ఆశ్రమంలోకి ప్రవేశిస్తూ, మంచుతెర తొలగిపోయి పునర్వసు నక్షత్రంతో కూడిన చంద్రునిలా ప్రకాశించాడు. ఉపమ సార్థకమైనది — ముని చంద్రుడు, కుమారులిద్దరూ పునర్వసు నక్షత్రపు రెండు తారలు; మంచు తొలగిపోవడం విఘ్నశాంతికి సూచన. అతనిని చూసి సిద్ధాశ్రమంలో నివసించే మునులందరూ వెంటనే ఎగిరెగిరి లేచి విశ్వామిత్రుని పూజించారు; బుద్ధిమంతుడైన విశ్వామిత్రునికి యథోచితంగా పూజ చేసినట్లే, రాజకుమారులిద్దరికీ అతిథిసత్కారం చేశారు. ‘ఉత్పత్యోత్పత్య’ (ఎగిరెగిరి) అనే ద్విరుక్తితో ఆనందావేశం సూచించబడింది; తపస్వులు కూడా గురుదర్శనంలో బాలుర వలె సంతోషిస్తారు. రాజకుమారులకు ప్రత్యేకంగా సత్కారం చేయడంతో వారి అతిథిత్వం స్వీకరించబడింది.

క్షణకాలం విశ్రాంతి తీసుకొన్న శత్రుసంహారకులైన రఘునందనులు, రాజకుమారులు చేతులు జోడించి మునిశార్దూలునితో అన్నారు — ‘మునిశ్రేష్ఠా, మీకు శుభం; ఈరోజే దీక్షలో ప్రవేశించండి. ఈ సిద్ధాశ్రమం సిద్ధమగుగాక, మీ మాట సత్యమగుగాక.’ ఇలా చెప్పబడిన మహాతేజస్వి, మహర్షి విశ్వామిత్రుడు నియమంతో, ఇంద్రియనిగ్రహంతో అప్పుడు దీక్షలో ప్రవేశించాడు. ఇక్కడ రాముని ప్రతిజ్ఞ గూఢమైనదైనా స్పష్టమైనది — ‘సిద్ధాశ్రమం సిద్ధమగుగాక’ అంటూ అతడు రక్షణభారాన్ని తానే స్వీకరిస్తున్నాడు. ‘సత్యమస్తు వచస్తవ’ (మీ మాట సత్యమగుగాక) అనే మాట ముని ముందు చెప్పిన ‘దుష్ట నడవడిక గలవారిని చంపాలి’ అనే మాటను లక్ష్యంగా చేసుకుంటుంది. శిష్యుని ఈ అభయవచనం విన్న తరువాతనే గురువు నిశ్శంకగా దీక్షను ఆశ్రయిస్తాడు. ‘నియతో నియతేంద్రియః’ అనే రెండు మాటలతో బాహ్య నియమమూ ఆంతరిక సంయమమూ రెండూ నిర్దేశించబడ్డాయి.

కుమారులిద్దరూ కూడా ఏకాగ్రచిత్తులై ఆ రాత్రి గడిపి, ప్రభాతకాలంలో లేచి, ప్రాతఃసంధ్యను ఉపాసించి, పరిశుద్ధులై నియమంతో శ్రేష్ఠమైన జపాన్ని ముగించి, అగ్నిహోత్రం చేసి కూర్చున్న విశ్వామిత్రునికి నమస్కరించారు. సర్గ ప్రశాంతమైన మాటతో ముగుస్తుంది. యజ్ఞరక్షణ కేవలం శస్త్రంతోనే మొదలుకాదు, శౌచంతో, సంధ్యోపాసనతో, జపంతో మొదలవుతుంది; క్షత్రియ బాలురిద్దరూ ఇక్కడ బ్రహ్మచారులే. తరువాతి సర్గలో ఆరు పగళ్ళు రాత్రుల జాగరణ మొదలవుతుంది. ఇక్కడ మాత్రం రాత్రి ప్రశాంతంగా ఉంది, ప్రభాతం నిర్మలంగా ఉంది; విఘ్నానికి ముందు కవి విశ్రాంతి చిత్రాన్ని చూపుతున్నాడు.

முந்தைய சர்க்கத்தின் முடிவில், முன்னே தெரிந்த அந்த எழில்மிகு வனப்பகுதியைப் பற்றி ராமன் கேட்டான். அளவிட முடியாத பெருமையுடைய அவன் வினவிய சொல்லைக் கேட்டு, மிக்க தேஜஸ் உடைய விசுவாமித்திரர் விளக்கத் தொடங்கினார். அவர் சொல்கிறார்: ‘பெருந்தோள் ராமா, தேவர்களால் வணங்கப்படும் விஷ்ணு தவம் புரிவதற்காகப் பல ஆண்டுகளும் நூறு யுகங்களும் இங்கே வசித்தார்; இது மகாத்மாவான வாமனரின் முந்தைய ஆசிரமம்.’ இங்கே சர்க்கத்தின் அமைப்பைக் கவனிக்க வேண்டும் — ராமன் இடத்தைப் பற்றிக் கேட்கிறான், முனிவரோ வரலாற்றைத் தொடங்குகிறார். இதுவே இந்தக் காவியத்தின் போக்கு; கங்கை, மலதம் கரூசம், தாடகை வனம் ஆகியவற்றின் வர்ணனைகளிலும் அதுவே காணப்பட்டது. ஒரு நிலத்தின் இயல்பு வெறும் வர்ணனையால் அல்ல, அங்கே முன்பு நிகழ்ந்ததைக் கொண்டே உணர்த்தப்படுகிறது. ‘பூர்வாசிரமம்’ (முந்தைய ஆசிரமம்) என்ற சொல்லால், இந்த இடம் அவதாரத்துக்கு முன்பே புனிதமாக இருந்தது என்பதும் குறிப்பிடப்படுகிறது.

‘மாபெரும் தவமுடைய அவர் இங்கே சித்தி அடைந்ததால், இந்த ஆசிரமம் சித்தாசிரமம் என்று புகழ்பெற்றது.’ இது பெயரின் விளக்கம் — சித்தி அடைந்த இடமானதால் சித்தாசிரமம். பிறகு முனிவர் எதிர்த்தரப்பை முன்வைக்கிறார்: ‘இதே காலத்தில் விரோசனனின் மகனான பலி என்னும் அரசன், இந்திரனோடும் மருத்கணங்களோடும் கூடிய தேவர் கூட்டங்களை வென்று அந்த ராஜ்யத்தை ஆண்டான்; மூவுலகிலும் அவன் புகழ்பெற்றிருந்தான்.’ ‘இதே காலத்தில்’ என்ற இரு சொற்கள் சிந்திக்கத் தக்கவை — ஓரிடத்தில் தவச்சித்தி, மற்றோரிடத்தில் அசுர வெற்றி; கதையின் இரு இழைகள் ஒரே காலத்தில் வளர்கின்றன, பின்னால் ஒன்று சேர்கின்றன.

பெருவலிமையுடைய அந்த அசுர அரசன் ஒரு மாபெரும் யாகத்தைச் செய்தான். யஜமானனான பலி அந்தச் சடங்கில் ஈடுபட்டிருந்தபோது, அக்கினியை முன்னிட்ட தேவர்கள் தாமே இந்த ஆசிரமத்துக்கு வந்து விஷ்ணுவிடம் சொன்னார்கள்: ‘விஷ்ணுவே, விரோசனன் மகனான பலி உத்தமமான யாகத்தைச் செய்கிறான். அவனுடைய விரதம் முடிவதற்கு முன்பே எங்கள் காரியத்தை நீர் நிறைவேற்ற வேண்டும்.’ கவனிக்க வேண்டியது — அசுரனும் யாகம் செய்கிறான்; ஆகவே யாகம் இனத்தால் கட்டுப்பட்டதல்ல. தேவர்கள் போரை வேண்டவில்லை, காலத்தையே வேண்டுகிறார்கள் — ‘விரதம் முடிவதற்கு முன்பே’ என்று. விரதம் முடிந்துவிட்டால் பலி வெல்ல முடியாதவன் ஆகிவிடுவான்; ஆகவே தக்க தருணமே இங்கே உபாயம்.

‘அங்குமிங்குமிருந்து அவனை நாடிவரும் யாசகர்களுக்கு, அவர்கள் எதை, எங்கே, எப்படிக் கேட்கிறார்களோ அவை அனைத்தையும் அவன் கொடுக்கிறான். ஆகவே, விஷ்ணுவே, தேவர்களின் நன்மைக்காக நீர் மாயா யோகத்தை மேற்கொண்டு வாமன வடிவை அடைந்து உத்தமமான நலத்தைச் செய்யும்.’ இங்கே கதையின் மையம் ஒளிர்கிறது — பலியின் குற்றம் சொல்லப்படவில்லை, அவனுடைய கொடைத்தன்மையே சொல்லப்படுகிறது. எந்தக் குணத்தால் அவன் பெரியவனோ, அதனாலேயே அவன் பிடிபடுகிறான். ‘மாயா யோகத்தை மேற்கொண்டு’ என்ற சொல்லால் உபாயத்தின் தன்மை தெளிவாக்கப்படுகிறது — வலிமையால் அல்ல, உருமாற்றத்தாலும் யாசிப்பதாலும் வெற்றி அடையப்பட வேண்டும்.

இதற்கிடையே, அக்கினிக்கு நிகரான ஒளியுடைய கசியபர், அதிதியோடு கூடி, தம் ஆற்றலால் ஒளிர்வது போல அங்கே வந்தார். தேவியைத் துணையாகக் கொண்ட அந்தப் பகவான், ஆயிரம் தெய்வீக ஆண்டுகள் நீடித்த விரதத்தை முடித்து, வரமளிக்கும் மதுசூதனரைத் துதித்தார்: ‘தவமயரும், தவத்தின் குவியலும், தவத்தின் வடிவமும், தவமே ஆன்மாவாக உடையவருமான புருஷோத்தமனான உம்மை, நன்கு புரிந்த தவத்தால் காண்கிறேன். பிரபுவே, உம் உடலில் இந்த உலகம் முழுவதையும் காண்கிறேன்; நீர் தொடக்கமற்றவர், சுட்டிக்காட்ட இயலாதவர்; உம்மைச் சரணடைந்தேன்.’ துதியின் அமைப்பு நுட்பமானது — நான்கு சொற்களில் ‘தவம்’ என்ற சொல் மீண்டும் மீண்டும் வருகிறது; பிறகு ‘நன்கு புரிந்த தவத்தால்’ என்று கருவியும் தவமாகவே சொல்லப்படுகிறது. எந்தக் கருவியால் எந்த இலக்கு காணப்படுகிறதோ, அவ்விரண்டின் ஒருமையே இங்கே போற்றப்படுகிறது. ‘அநிர்தேச்யர்’ (சுட்டிக்காட்ட இயலாதவர்) என்ற சொல்லால் வாக்கின் எல்லை ஏற்கப்படுகிறது; வர்ணனை எட்டாத இடத்தில் சரணாகதியே எஞ்சிய உபாயம். கசியபரின் வருகையும் பொருள் பொதிந்தது — தேவர்கள் உபாயத்தை வேண்டுகிறார்கள், தந்தையோ மகனாக வருவதை வேண்டுகிறார்; இவ்விரு வேண்டுதல்களும் சேர்வதாலேயே அவதாரம் சாத்தியமாகிறது.

மகிழ்ந்த ஹரி, பாவம் நீங்கிய கசியபரிடம் சொன்னார்: ‘வரம் கேள், உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; என் கருத்தில் நீ வரத்துக்குத் தகுதியானவன்.’ அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, மரீசியின் மைந்தரான கசியபர் சொன்னார்: ‘அதிதியும் தேவர்களும் நானும் வேண்டுவது இது ஒன்றே. நல்ல விரதமுடையவரே, வரமளிப்பவரே, மிக மகிழ்ந்து வரம் தர வேண்டும். பாவமற்ற பகவானே, அதிதிக்கும் எனக்கும் மகனாகப் பிறக்க வேண்டும். அசுரர்களை அழிப்பவரே, நீர் சக்ரனின் இளைய சகோதரனாக ஆக வேண்டும்; துயரால் வாடும் தேவர்களுக்குத் துணைபுரிய வேண்டும். தேவர் தலைவரே, உம் அருளால் இந்த ஆசிரமம் சித்தாசிரமம் என்று பெயர் பெறும்; காரியம் சித்தியானதும் இங்கிருந்து எழுந்தருளும்.’ இங்கே சிந்திக்க வேண்டியவை மூன்று. முதலாவது — வரம் ஒரு பொருள் அல்ல, ஓர் உறவு; மகனாகப் பிறப்பதே வேண்டப்படுகிறது. இரண்டாவது — ‘இளைய சகோதரன்’ என்ற சொல்லால் தேவர்களின் தலைமை இந்திரனிடமே நிலைநிறுத்தப்படுகிறது; விஷ்ணு இளையவர் நிலையை ஏற்கிறார்; இது பணிவின் உச்சம். மூன்றாவது — ஆசிரமத்தின் பெயர் விளக்கம் இரண்டாம் முறையாகச் சொல்லப்படுகிறது; இப்போது அது வரத்தின் பலனாகச் சொல்லப்படுகிறது. இவ்வாறு பெயரே கதையின் முடிச்சாகிறது. மேலும், ‘காரியம் சித்தியானதும்’ என்று சொல்லும் கசியபர் தம் தவத்தின் பலனைத் தாமே எடுத்துக்கொள்ளாமல் தேவர்களுக்கே கொடுக்கிறார்.

பின்னர் மிக்க தேஜஸ் உடைய விஷ்ணு அதிதியிடம் பிறந்தார்; வாமன வடிவை மேற்கொண்டு விரோசனன் மகனை அணுகினார். மூன்று அடிகளை யாசித்து, பூமியைப் பெற்றுக்கொண்டு, எல்லா உலகங்களின் நன்மையிலும் ஈடுபாடுடைய, உலகத்துக்காகவே விழைந்த அவர், தம் ஆற்றலால் உலகங்களை அளந்து, பலியை அடக்கி, மகேந்திரனுக்கு ராஜ்யத்தை மீண்டும் அளித்தார்; மூவுலகையும் மீண்டும் சக்ரனின் வசமாக்கினார். இங்கே முரண் அழகானது — வாமனர் குள்ளர், அவருடைய அடிகளோ மூவுலகையும் வியாபிப்பவை; அவர் யாசகர், பலனோ எல்லாவற்றையும் கவர்வது. ‘எல்லா உலகங்களின் நன்மையில் ஈடுபாடுடையவர்’ என்ற சொல்லால் அடக்குதலின் நோக்கத்தைக் கவி தெளிவாக்குகிறார் — பேராசை அல்ல, உலகைக் காப்பதே. இதே நீதி தாடகை வதத்திலும் சொல்லப்பட்டது. பலி கொல்லப்படவில்லை, அடக்கப்பட்டான் மட்டுமே; குற்றம் பேராசை மட்டுமே என்றால் அடக்குதலே போதும் என்று கவி குறிப்பிடுகிறார்.

‘முன்பு அவரால் அடியெடுத்து வைக்கப்பெற்ற இந்த ஆசிரமம் களைப்பைப் போக்குவது; நானும் பக்தியோடு அந்த வாமனரின் ஆசிரமத்தையே அனுபவிக்கிறேன். இடையூறு செய்யும் ராட்சசர்கள் இந்த ஆசிரமத்துக்கு வருகிறார்கள்; மனிதருள் புலியே, தீய நடத்தையுடைய அவர்கள் இங்கே கொல்லப்பட வேண்டும்.’ இங்கே புராணம் நிகழ்காலத்தோடு இணைக்கப்படுகிறது. ‘சிரமநாசனம்’ (களைப்பைப் போக்குவது) என்ற சொல்லில் சிலேடை உள்ளது — ‘ஆசிரமம்’ என்ற சொல்லில் ‘சிரமம்’ (களைப்பு) ஒலிக்கிறது; அது இங்கே அழிகிறது. முன்பு விஷ்ணு இங்கே தேவர்களின் இடையூற்றை நீக்கியது போல, இப்போது ராமன் முனிவரின் இடையூற்றை அழிப்பான்; கதையே ஆணைக்குச் சான்றாகிவிட்டது.

‘இன்று நாம் ஒப்பற்ற அந்தச் சித்தாசிரமத்துக்குச் செல்வோம்; அப்பா, அந்த ஆசிரமம் எனக்கு எப்படியோ அப்படியே உனக்கும் உரியது.’ ‘தாத’ (அப்பா) என்ற விளியால் குருவின் வாத்சல்யம் ஒளிர்கிறது; ‘உனக்கும் உரியது’ என்பதால் சீடனின் உரிமையும். இவ்வாறு கூறி, மிக மகிழ்ந்த அந்த மகா முனிவர் லக்ஷ்மணனோடு கூடிய ராமனை அழைத்துக்கொண்டு ஆசிரமத்தில் நுழைந்தபோது, பனி விலகிப் புனர்பூசத்தோடு கூடிய சந்திரனைப் போல ஒளிர்ந்தார். உவமை பொருத்தமானது — முனிவர் சந்திரன், இரு குமாரர்களும் புனர்பூச நட்சத்திரத்தின் இரு தாரகைகள்; பனி விலகியது இடையூறுகள் தணிவதைக் குறிக்கிறது. அவரைக் கண்டு சித்தாசிரமத்தில் வாழ்ந்த முனிவர்கள் அனைவரும் சட்டென்று துள்ளித் துள்ளி எழுந்து விசுவாமித்திரரைப் போற்றினர்; அறிவுமிக்க விசுவாமித்திரருக்குத் தகுந்தவாறு பூஜை செய்தனர்; அவ்வாறே ராஜகுமாரர்கள் இருவருக்கும் விருந்தோம்பல் செய்தனர். ‘துள்ளித் துள்ளி’ என்ற இரட்டைச் சொல்லால் மகிழ்ச்சியின் வேகம் குறிக்கப்படுகிறது; தவசிகளும் குருவைக் கண்டதும் குழந்தைகளைப் போல மகிழ்கிறார்கள். ராஜகுமாரர்களுக்குத் தனியே செய்யப்பட்ட உபசாரத்தால் அவர்கள் விருந்தினர் என்பதும் ஏற்கப்படுகிறது.

ஒரு முகூர்த்த நேரம் இளைப்பாறிய பின், பகைவரை அடக்கும் ரகுகுலக் குமாரர்களான அந்த இரு ராஜகுமாரர்களும் கைகூப்பி முனிவர்களில் புலி போன்றவரிடம் சொன்னார்கள்: ‘முனிசிரேஷ்டரே, உமக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; இன்றே தீட்சையில் புகுவீராக. இந்தச் சித்தாசிரமம் சித்தியடைவதாக; உம் சொல் உண்மையாகுக.’ இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட, மிக்க தேஜஸ் உடைய மகரிஷி விசுவாமித்திரர் நியமத்தோடும் புலனடக்கத்தோடும் அப்போது தீட்சையில் புகுந்தார். இங்கே ராமனின் உறுதிமொழி மறைவானது, ஆனால் தெளிவானது — ‘சித்தாசிரமம் சித்தியடைவதாக’ என்று சொல்லும்போது காக்கும் பொறுப்பை அவன் தானே ஏற்கிறான். ‘உம் சொல் உண்மையாகுக’ என்பது முனிவர் முன்பு சொன்ன ‘தீய நடத்தையுடையவர்கள் கொல்லப்பட வேண்டும்’ என்ற சொல்லைக் குறிவைக்கிறது. சீடனின் இந்த அபயச் சொல்லைக் கேட்ட பிறகே குரு ஐயமின்றித் தீட்சையை மேற்கொள்கிறார். ‘நியதன், நியதேந்திரியன்’ என்ற இரு சொற்களால் புற நியமமும் அக அடக்கமும் ஆகிய இரண்டும் சுட்டப்படுகின்றன.

குமாரர்கள் இருவரும் மிகக் கவனத்துடன் அன்றிரவு தங்கி, விடியற்காலையில் எழுந்து, காலைச் சந்தியை உபாசித்து, மிகத் தூய்மையுடன் நியமப்படி மேலான ஜபத்தை முடித்து, அக்கினிஹோத்திரம் செய்து அமர்ந்திருந்த விசுவாமித்திரரை வணங்கினர். சர்க்கம் அமைதியான சொல்லோடு நிறைவடைகிறது. யாகத்தைக் காத்தல் ஆயுதத்தால் மட்டும் தொடங்குவதில்லை; தூய்மையாலும் சந்தியாவந்தனத்தாலும் ஜபத்தாலும் தொடங்குகிறது; க்ஷத்திரியச் சிறுவர்களும் இங்கே பிரம்மசாரிகளே. அடுத்த சர்க்கத்தில் ஆறு இரவும் பகலும் விழித்திருத்தல் தொடங்கும். இங்கேயோ இரவு அமைதியானது, விடியல் தெளிவானது; இடையூற்றுக்கு முன்பு கவி ஓய்வின் சித்திரத்தைக் காட்டுகிறார்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಎದುರಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಮ್ಯವಾದ ವನಪ್ರದೇಶದ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಅಪ್ರಮೇಯನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ವಿವರಿಸತೊಡಗಿದರು. ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಾಮ, ಇಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ವಂದಿತನಾದ ವಿಷ್ಣು ಬಹಳ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ, ನೂರಾರು ಯುಗಗಳ ಕಾಲ ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ವಾಸಿಸಿದನು; ಇದು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಾಮನನ ಪೂರ್ವಾಶ್ರಮ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ಗದ ರಚನೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಮನು ಪ್ರದೇಶದ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಮುನಿಯಾದರೋ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದೇ ಈ ಕಾವ್ಯದ ಕ್ರಮ; ಗಂಗೆ, ಮಲದ-ಕರೂಷ, ತಾಟಕಾವನಗಳ ವರ್ಣನೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ಕಂಡುಬಂದಿತು. ಭೂಮಿಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಕೇವಲ ವರ್ಣನೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಅಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ನಡೆದುದರಿಂದಲೇ ತಿಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪೂರ್ವಾಶ್ರಮ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಈ ಪ್ರದೇಶ ಅವತಾರಕ್ಕೆ ಮೊದಲೂ ಪವಿತ್ರವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಈ ಆಶ್ರಮ ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಆ ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದನು.’ ಇದು ಹೆಸರಿನ ನಿರ್ವಚನ — ಸಿದ್ಧಿಯ ಸ್ಥಳವಾದ್ದರಿಂದ ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮ. ಆಮೇಲೆ ಮುನಿ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಇದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿರೋಚನನ ಮಗನಾದ ಬಲಿ ಎಂಬ ರಾಜನು ಇಂದ್ರನನ್ನೂ ಮರುದ್ಗಣಗಳನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡ ದೇವಗಣಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದು ಆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದನು; ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದನು.’ ‘ಏತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಕಾಲೇ’ (ಇದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳನ್ನು ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ಒಂದೆಡೆ ತಪಸ್ಸಿನ ಸಿದ್ಧಿ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಅಸುರನ ವಿಜಯ; ಕಥೆಯ ಎರಡು ಎಳೆಗಳು ಒಂದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ, ಮುಂದೆ ಒಂದಾಗುತ್ತವೆ.

ಆ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಅಸುರೇಂದ್ರನು ಒಂದು ಮಹಾಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಯಜಮಾನನಾದ ಬಲಿ ಆ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರಲು, ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡ ದೇವತೆಗಳು ತಾವೇ ಈ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದು ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ವಿಷ್ಣುವೇ, ವಿರೋಚನನ ಮಗನಾದ ಬಲಿ ಉತ್ತಮವಾದ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ವ್ರತ ಮುಗಿಯುವ ಮೊದಲೇ ನಮ್ಮ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳು.’ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅಸುರನೂ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಯಜ್ಞ ಜಾತಿಗೆ ಬದ್ಧವಾದುದಲ್ಲ. ದೇವತೆಗಳು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಸಮಯವನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಅಸಮಾಪ್ತವ್ರತೇ’ (ವ್ರತ ಮುಗಿಯುವ ಮೊದಲೇ). ವ್ರತ ಮುಗಿದರೆ ಬಲಿ ಅಜೇಯನಾಗುವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಅವಕಾಶವೇ ಉಪಾಯ.

‘ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬರುವ ಯಾಚಕರಿಗೆ ಅವನು ಏನನ್ನು, ಎಲ್ಲಿ, ಹೇಗೆ ಕೇಳಿದರೂ ಹಾಗೆಯೇ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಷ್ಣುವೇ, ನೀನು ದೇವತೆಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಯಾಯೋಗವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ವಾಮನರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿ ಉತ್ತಮವಾದ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ಮಾಡು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಮರ್ಮ ಬೆಳಗುತ್ತದೆ — ಬಲಿಯ ದೋಷವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ, ಅವನ ದಾನಶೀಲತೆಯನ್ನೇ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಯಾವ ಗುಣದಿಂದ ಅವನು ಮಹಾನನೋ ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿಯಬೇಕು. ‘ಮಾಯಾಯೋಗಮುಪಾಶ್ರಿತಃ’ (ಮಾಯಾಯೋಗವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಉಪಾಯದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ — ಬಲದಿಂದಲ್ಲ, ರೂಪಾಂತರ ಮತ್ತು ಯಾಚನೆಯಿಂದ ವಿಜಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಬೇಕು.

ಈ ನಡುವೆ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಕಶ್ಯಪರು ಅದಿತಿಯೊಡನೆ, ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದರು. ದೇವಿಯೊಡಗೂಡಿದ ಆ ಪೂಜ್ಯರು ಸಾವಿರ ದಿವ್ಯವರ್ಷಗಳ ವ್ರತವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ, ವರದನಾದ ಮಧುಸೂದನನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದರು — ‘ತಪೋಮಯನೂ ತಪಸ್ಸಿನ ರಾಶಿಯೂ ತಪಸ್ಸಿನ ಮೂರ್ತಿಯೂ ತಪಸ್ಸೇ ಆತ್ಮವಾಗಿರುವವನೂ ಆದ ಪುರುಷೋತ್ತಮನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಚರಿಸಿದ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಪ್ರಭುವೇ, ನಿನ್ನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಈ ಜಗತ್ತೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ನೀನು ಅನಾದಿ, ಅನಿರ್ದೇಶ್ಯ (ಮಾತಿನಿಂದ ಸೂಚಿಸಲಾಗದವನು); ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ.’ ಸ್ತುತಿಯ ರಚನೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ನಾಲ್ಕು ಪದಗಳಲ್ಲಿ ‘ತಪಸ್’ ಶಬ್ದ ಆವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ, ಆಮೇಲೆ ‘ಸುತಪ್ತೇನ ತಪಸಾ’ ಎಂದು ಸಾಧನವನ್ನೂ ತಪಸ್ಸೆಂದೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಸಾಧನದಿಂದ ಯಾವ ಸಾಧ್ಯವು ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆಯೋ ಆ ಎರಡರ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ತುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಅನಿರ್ದೇಶ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾಣಿಯ ಮಿತಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ; ವರ್ಣನೆ ಸಾಗದಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗತಿಯೇ ಉಳಿದ ಉಪಾಯ. ಕಶ್ಯಪರ ಆಗಮನವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ದೇವತೆಗಳು ಉಪಾಯವನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ, ತಂದೆಯಾದರೋ ಪುತ್ರತ್ವವನ್ನು ಯಾಚಿಸುತ್ತಾರೆ; ಎರಡು ಯಾಚನೆಗಳು ಸೇರಿದಾಗಲೇ ಅವತಾರ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರೀತನಾದ ಹರಿ ಪಾಪರಹಿತರಾದ ಕಶ್ಯಪರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವರವನ್ನು ಕೇಳಿಕೋ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ವರಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನು.’ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮರೀಚಿಯ ಮಗನಾದ ಕಶ್ಯಪರು ಹೇಳಿದರು — ‘ಅದಿತಿಯೂ ದೇವತೆಗಳೂ ನಾನೂ ಬೇಡುವುದು ಇದೊಂದನ್ನೇ. ಸುವ್ರತನೇ, ವರದನೇ, ಬಹಳ ಪ್ರೀತನಾಗಿ ವರವನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು. ಪೂಜ್ಯನೇ, ಅನಘನೇ, ಅದಿತಿಗೂ ನನಗೂ ಮಗನಾಗು. ಅಸುರಸೂದನನೇ, ನೀನು ಶಕ್ರನ ತಮ್ಮನಾಗು; ಶೋಕಾರ್ತರಾದ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಬೇಕು. ದೇವೇಶನೇ, ನಿನ್ನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ಈ ಆಶ್ರಮ ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮವೆಂಬ ಹೆಸರು ಪಡೆಯುವುದು; ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧವಾದ ಮೇಲೆ ಇಲ್ಲಿಂದ ಎದ್ದು ಹೊರಡು.’ ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳನ್ನು ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು. ಮೊದಲನೆಯದು — ವರ ವಸ್ತುವಲ್ಲ, ಸಂಬಂಧ; ಪುತ್ರತ್ವವನ್ನೇ ಯಾಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಎರಡನೆಯದು — ‘ಯವೀಯಾನ್ ಭ್ರಾತಾ’ (ತಮ್ಮ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ನಾಯಕತ್ವವನ್ನು ಇಂದ್ರನಲ್ಲೇ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ, ವಿಷ್ಣು ಕಿರಿಯತನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ವಿನಯದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ಮೂರನೆಯದು — ಆಶ್ರಮದ ಹೆಸರಿನ ನಿರ್ವಚನವನ್ನು ಎರಡನೆಯ ಬಾರಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಈಗ ಅದನ್ನು ವರದ ಫಲವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಹೆಸರೇ ಕಥೆಯ ಗಂಟು. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಕರ್ಮಣಿ ಸಿದ್ಧೇ’ (ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧವಾದ ಮೇಲೆ) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಕಶ್ಯಪರು ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲವನ್ನು ತಾವೇ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳದೆ ದೇವತೆಗಳಿಗೇ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ.

ಆಮೇಲೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ವಿಷ್ಣು ಅದಿತಿಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದನು; ವಾಮನರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿ ಅವನು ವಿರೋಚನನ ಮಗನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನು ಭಿಕ್ಷೆ ಬೇಡಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಸರ್ವಲೋಕಹಿತದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾದ, ಲೋಕಗಳ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವ ಅವನು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಅಳೆದು ವ್ಯಾಪಿಸಿ, ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಲಿಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ, ಮಹೇಂದ್ರನಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮರಳಿ ಕೊಟ್ಟನು; ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಮತ್ತೆ ಶಕ್ರನ ವಶಕ್ಕೆ ತಂದನು. ಇಲ್ಲಿನ ವಿರೋಧಾಭಾಸ ರಮಣೀಯ — ವಾಮನ ಕುಳ್ಳ, ಅವನ ಹೆಜ್ಜೆಗಳಾದರೋ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ವ್ಯಾಪಿಸುವಂತಹವು; ಅವನು ಯಾಚಕ, ಫಲವಾದರೋ ಸರ್ವಸ್ವಾಪಹರಣ. ‘ಸರ್ವಲೋಕಹಿತೇ ರತಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ನಿಗ್ರಹದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಲೋಭವಲ್ಲ, ಲೋಕರಕ್ಷಣೆ. ಇದೇ ನೀತಿಯನ್ನು ತಾಟಕಾವಧೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು. ಬಲಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಿಲ್ಲ, ನಿಯಂತ್ರಿಸಲಾಯಿತು ಅಷ್ಟೆ; ಯಾರ ದೋಷ ಲೋಭಮಾತ್ರವೋ ಅವನಿಗೆ ನಿಗ್ರಹವೇ ಸಾಕು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಹಿಂದೆ ಅವನೇ ಆಕ್ರಮಿಸಿದ್ದ ಈ ಆಶ್ರಮ ಶ್ರಮವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವಂತಹುದು; ನಾನೂ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಅದೇ ವಾಮನನ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಈ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ವಿಘ್ನಕಾರಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಬರುತ್ತಾರೆ; ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ಇಲ್ಲಿ ಆ ದುಷ್ಟಾಚಾರಿಗಳನ್ನು ನೀನು ಕೊಲ್ಲಬೇಕು.’ ಇಲ್ಲಿ ಪುರಾಣವನ್ನು ವರ್ತಮಾನದೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಶ್ರಮನಾಶನಃ’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಶ್ಲೇಷವಿದೆ — ‘ಆಶ್ರಮ’ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರಮ’ ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ, ಆ ಶ್ರಮವೇ ಇಲ್ಲಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೆ ವಿಷ್ಣು ಇಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ವಿಘ್ನವನ್ನು ಹೇಗೆ ಪರಿಹರಿಸಿದನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಈಗ ರಾಮನು ಮುನಿಯ ವಿಘ್ನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವನು; ಕಥೆಯೇ ನಿಯೋಗಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣವಾಯಿತು.

‘ಇಂದು ನಾವು ಆ ಅನುತ್ತಮವಾದ ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗೋಣ; ಮಗೂ, ಆ ಆಶ್ರಮಪ್ರದೇಶ ನನಗೆ ಹೇಗೋ ನಿನಗೂ ಹಾಗೆಯೇ.’ ‘ತಾತ’ (ಮಗೂ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಗುರುವಿನ ವಾತ್ಸಲ್ಯವೂ, ‘ತವಾಪ್ಯೇತತ್’ (ಇದು ನಿನ್ನದೂ ಹೌದು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಶಿಷ್ಯನ ಅಧಿಕಾರವೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಪರಮಪ್ರೀತರಾದ ಅವರು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನಿದ್ದ ರಾಮನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿರಲು, ಮಹಾಮುನಿ ಮಂಜು ಕರಗಿದ, ಪುನರ್ವಸು ನಕ್ಷತ್ರದೊಡನಿರುವ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸಿದರು. ಉಪಮೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಮುನಿ ಚಂದ್ರ, ಕುಮಾರರಿಬ್ಬರು ಪುನರ್ವಸು ನಕ್ಷತ್ರದ ಎರಡು ತಾರೆಗಳು; ಮಂಜು ಕರಗುವುದು ವಿಘ್ನಶಾಂತಿಯ ಸೂಚಕ. ಅವರನ್ನು ಕಂಡು ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮವಾಸಿಗಳಾದ ಮುನಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಥಟ್ಟನೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಎದ್ದೆದ್ದು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರು; ಧೀಮಂತರಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಗೆ ಯಥೋಚಿತವಾದ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು, ಹಾಗೆಯೇ ರಾಜಕುಮಾರರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರ ಮಾಡಿದರು. ‘ಉತ್ಪತ್ಯೋತ್ಪತ್ಯ’ (ಎದ್ದೆದ್ದು) ಎಂಬ ದ್ವಿರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಂತೋಷದ ಆವೇಗ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ತಪಸ್ವಿಗಳೂ ಗುರುದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಬಾಲಕರಂತೆ ಹರ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಜಕುಮಾರರಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಸತ್ಕಾರದಿಂದ ಅವರ ಅತಿಥಿತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು.

ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ವಿಶ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ದಮನಿಸುವ ರಘುನಂದನರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಕುಮಾರರು ಕೈಮುಗಿದು ಮುನಿಶಾರ್ದೂಲರಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ತಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ಇಂದೇ ದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿರಿ. ಈ ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮ ಸಿದ್ಧವಾಗಲಿ, ತಮ್ಮ ಮಾತು ಸತ್ಯವಾಗಲಿ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಮಹರ್ಷಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ನಿಯತರಾಗಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿ ಆಗ ದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಗೂಢವಾಗಿದ್ದರೂ ಸ್ಪಷ್ಟ — ‘ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮ ಸಿದ್ಧವಾಗಲಿ’ ಎನ್ನುತ್ತಾ ಅವನು ರಕ್ಷಣೆಯ ಹೊಣೆಯನ್ನು ತಾನೇ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸತ್ಯಮಸ್ತು ವಚಸ್ತವ’ (ತಮ್ಮ ಮಾತು ಸತ್ಯವಾಗಲಿ) ಎಂಬುದು ಹಿಂದೆ ಮುನಿ ಹೇಳಿದ್ದ ‘ಹಂತವ್ಯಾ ದುಷ್ಟಚಾರಿಣಃ’ (ದುಷ್ಟಾಚಾರಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬೇಕು) ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಶಿಷ್ಯನ ಈ ಅಭಯವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿಯೇ ಗುರು ನಿಶ್ಶಂಕೆಯಿಂದ ದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ನಿಯತೋ ನಿಯತೇಂದ್ರಿಯಃ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಬಾಹ್ಯ ನಿಯಮ ಮತ್ತು ಆಂತರಿಕ ಸಂಯಮ ಎರಡನ್ನೂ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಕುಮಾರರಿಬ್ಬರೂ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ಆ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದು, ಬೆಳಗಿನ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಎದ್ದು, ಪ್ರಾತಃಸಂಧ್ಯೆಯನ್ನು ಉಪಾಸಿಸಿ, ಶುಚಿಗಳಾಗಿ ನಿಯಮದಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಜಪವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರವನ್ನು ಮಾಡಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದರು. ಸರ್ಗ ಶಾಂತವಾದ ಹೆಜ್ಜೆಯೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಯಜ್ಞರಕ್ಷಣೆ ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ಮಾತ್ರ ಆರಂಭವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಶೌಚ, ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ ಮತ್ತು ಜಪದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಬಾಲಕರೂ ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳೇ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆರು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಗಳ ಜಾಗರಣೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿಯಾದರೋ ರಾತ್ರಿ ಶಾಂತ, ಬೆಳಗು ನಿರ್ಮಲ; ವಿಘ್ನಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಕವಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯ ಚಿತ್ರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

മുൻസർഗത്തിന്റെ അവസാനം മുന്നിൽ കാണുന്ന ആ രമ്യമായ വനഭാഗത്തെക്കുറിച്ച് രാമൻ ചോദിച്ചു. അപ്രമേയനായ ചോദ്യകർത്താവിന്റെ വാക്കു കേട്ട് മഹാതേജസ്വിയായ വിശ്വാമിത്രൻ വിശദീകരിക്കാൻ തുടങ്ങി. അദ്ദേഹം പറയുന്നു: ‘മഹാബാഹോ രാമാ, ദേവന്മാരാൽ നമസ്കരിക്കപ്പെടുന്ന വിഷ്ണു തപസ്സിനും യോഗത്തിനുമായി ഇവിടെ അനേകം വർഷങ്ങളും നൂറുകണക്കിനു യുഗങ്ങളും വസിച്ചു; ഇത് മഹാത്മാവായ വാമനന്റെ പൂർവാശ്രമമാണ്.’ ഇവിടെ സർഗത്തിന്റെ രചന ശ്രദ്ധിക്കണം — രാമൻ ദേശത്തെക്കുറിച്ചു ചോദിക്കുന്നു, മുനിയാകട്ടെ ചരിത്രം ആരംഭിക്കുന്നു. ഇതാണ് ഈ കാവ്യത്തിന്റെ ക്രമം; ഗംഗയുടെയും മലദ-കരൂഷങ്ങളുടെയും താടകാവനത്തിന്റെയും വർണനകളിൽ ഇതുതന്നെ കണ്ടു. ഭൂമിയുടെ സ്വരൂപം വെറും വർണനയാലല്ല, അവിടെ പണ്ടു നടന്നതിലൂടെയാണ് ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നത്. ‘പൂർവാശ്രമം’ എന്ന പദത്താൽ ഈ ദേശം അവതാരത്തിനു മുമ്പുതന്നെ പവിത്രമായിരുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

‘ഈ ആശ്രമം സിദ്ധാശ്രമം എന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്, കാരണം ഇവിടെ ആ മഹാതപസ്വി സിദ്ധി നേടി.’ ഇതാണ് പേരിന്റെ നിർവചനം — സിദ്ധിയുടെ സ്ഥാനമായതിനാൽ സിദ്ധാശ്രമം. പിന്നെ മുനി എതിർപക്ഷം അവതരിപ്പിക്കുന്നു: ‘ഇതേ കാലത്തുതന്നെ വിരോചനപുത്രനായ ബലി എന്ന രാജാവ് ഇന്ദ്രനോടും മരുദ്ഗണങ്ങളോടുംകൂടിയ ദേവഗണങ്ങളെ ജയിച്ച് ആ രാജ്യം ഭരിച്ചു; മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും അവൻ പ്രസിദ്ധനായിരുന്നു.’ ‘ഏതസ്മിന്നേവ കാലേ’ (ഇതേ കാലത്തുതന്നെ) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾ ചിന്തിക്കേണ്ടതാണ് — ഒരിടത്ത് തപഃസിദ്ധി, മറ്റൊരിടത്ത് അസുരവിജയം; കഥയുടെ രണ്ടു ചരടുകൾ ഒരേ കാലത്തു വളരുന്നു, പിന്നീട് കൂടിച്ചേരുന്നു.

മഹാബലനായ ആ അസുരേന്ദ്രൻ ഒരു മഹായജ്ഞം നടത്തി. യജമാനനായ ബലി ആ കർമത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കെ, അഗ്നിയെ മുൻനിർത്തി ദേവന്മാർ സ്വയം ഈ ആശ്രമത്തിൽ വന്നുചേർന്ന് വിഷ്ണുവിനോടു പറഞ്ഞു: ‘വിഷ്ണോ, വൈരോചനിയായ ബലി ഉത്തമമായ ഒരു യജ്ഞം ചെയ്യുന്നു. ആ വ്രതം പൂർത്തിയാകുംമുമ്പുതന്നെ അങ്ങ് സ്വകാര്യം സാധിച്ചാലും.’ ശ്രദ്ധിക്കുക — അസുരനും യജ്ഞം ചെയ്യുന്നു; അതിനാൽ യജ്ഞം ജാതിബദ്ധമല്ല. ദേവന്മാർ യുദ്ധമല്ല, സമയമാണ് അഭ്യർഥിക്കുന്നത് — ‘വ്രതം പൂർത്തിയാകുംമുമ്പ്’ എന്ന്. വ്രതം പൂർത്തിയായാൽ ബലി അജയ്യനാകും; അതിനാൽ അവസരംതന്നെയാണ് ഇവിടെ ഉപായം.

‘എവിടെനിന്നൊക്കെ യാചകർ അവനെ സമീപിക്കുന്നുവോ, അവർക്കെല്ലാം അവൻ എന്തും, എവിടെയും, ഉചിതമായവിധം എല്ലാം നൽകുന്നു. അതിനാൽ വിഷ്ണോ, ദേവഹിതത്തിനായി അങ്ങ് മായായോഗം ആശ്രയിച്ച് വാമനരൂപം കൈക്കൊണ്ട് ഉത്തമമായ മംഗളം ചെയ്താലും.’ ഇവിടെ കഥയുടെ മർമം വെളിപ്പെടുന്നു — ബലിയുടെ ദോഷമല്ല, ദാനശീലമാണ് പറയുന്നത്. ഏതു ഗുണത്താൽ അവൻ മഹാനാണോ, അതിലൂടെത്തന്നെയാണ് അവനെ കീഴടക്കേണ്ടത്. ‘മായായോഗം ആശ്രയിച്ച്’ എന്ന പദത്താൽ ഉപായത്തിന്റെ സ്വരൂപം വ്യക്തമാകുന്നു — ബലംകൊണ്ടല്ല, രൂപമാറ്റത്താലും യാചനയാലുമാണ് വിജയം സാധിക്കേണ്ടത്.

ഇതിനിടെ അഗ്നിക്കു തുല്യം പ്രഭയുള്ള കശ്യപൻ അദിതിയോടൊപ്പം തേജസ്സാൽ ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ വന്നെത്തി. ദേവിയോടൊപ്പം ദിവ്യമായ ആയിരം വർഷത്തെ വ്രതം പൂർത്തിയാക്കിയ ആ ഭഗവാൻ വരദനായ മധുസൂദനനെ സ്തുതിച്ചു: ‘തപോമയനും തപോരാശിയും തപോമൂർത്തിയും തപസ്വരൂപനുമായ പുരുഷോത്തമനായ അങ്ങയെ നന്നായി അനുഷ്ഠിച്ച തപസ്സിലൂടെ ഞാൻ കാണുന്നു. പ്രഭോ, അങ്ങയുടെ ശരീരത്തിൽ ഈ ജഗത്തു മുഴുവൻ ഞാൻ കാണുന്നു; അങ്ങ് അനാദിയും അനിർദേശ്യനുമാണ്; അങ്ങയെ ഞാൻ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു.’ സ്തുതിയുടെ രചന സൂക്ഷ്മമാണ് — നാലു പദങ്ങളിൽ ‘തപസ്സ്’ എന്ന ശബ്ദം ആവർത്തിക്കുന്നു; പിന്നെ ‘നന്നായി അനുഷ്ഠിച്ച തപസ്സിലൂടെ’ എന്ന് സാധനവും തപസ്സായിത്തന്നെ പറയുന്നു. ഏതു സാധനത്താൽ ഏതു സാധ്യം കാണപ്പെടുന്നുവോ, അവ രണ്ടിന്റെയും ഏകരൂപതയാണ് ഇവിടെ സ്തുതിക്കപ്പെടുന്നത്. ‘അനിർദേശ്യൻ’ (വിവരിക്കാനാവാത്തവൻ) എന്ന പദത്താൽ വാക്കിന്റെ പരിധി അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു; വർണനയ്ക്കു കഴിവില്ലാത്തിടത്ത് ശരണാഗതി മാത്രമാണ് ശേഷിക്കുന്ന ഉപായം. കശ്യപന്റെ വരവും അർഥവത്താണ് — ദേവന്മാർ ഉപായം അഭ്യർഥിക്കുന്നു, പിതാവോ പുത്രത്വം യാചിക്കുന്നു; രണ്ടു യാചനകളുടെയും സംഗമത്തിലൂടെയാണ് അവതാരം സംഭവിക്കുന്നത്.

പ്രസന്നനായ ഹരി പാപമകന്ന കശ്യപനോടു പറഞ്ഞു: ‘വരം വരിച്ചാലും, അങ്ങേക്കു മംഗളം; എന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ അങ്ങ് വരത്തിന് അർഹനാണ്.’ ആ വാക്കു കേട്ട് മരീചിപുത്രനായ കശ്യപൻ പറഞ്ഞു: ‘അദിതിയുടെയും ദേവന്മാരുടെയും എന്റെയും അഭ്യർഥന ഇതുമാത്രമാണ്. സുവ്രതാ, വരദാ, ഏറെ പ്രസന്നനായി വരം നൽകാൻ അങ്ങ് കനിയണം. ഭഗവാനേ, അനഘാ, അദിതിയുടെയും എന്റെയും പുത്രനായി അങ്ങ് ജനിച്ചാലും. അസുരസൂദനാ, അങ്ങ് ശക്രന്റെ അനുജനായിത്തീരുക; ശോകാർത്തരായ ദേവന്മാരെ സഹായിക്കാൻ അങ്ങ് കനിയണം. ദേവേശാ, അങ്ങയുടെ പ്രസാദത്താൽ ഈ ആശ്രമം സിദ്ധാശ്രമം എന്ന പേരിലറിയപ്പെടും; കർമം സിദ്ധിച്ചുകഴിഞ്ഞാൽ ഇവിടെനിന്ന് എഴുന്നേറ്റാലും.’ ഇവിടെ മൂന്നു കാര്യങ്ങൾ ചിന്തിക്കേണ്ടതാണ്. ഒന്ന് — വരം ഒരു വസ്തുവല്ല, ഒരു ബന്ധമാണ്; പുത്രത്വമാണ് യാചിക്കുന്നത്. രണ്ട് — ‘യവീയാൻ ഭ്രാതാ’ (അനുജൻ) എന്ന പദത്താൽ ദേവന്മാരുടെ നേതൃത്വം ഇന്ദ്രനിൽത്തന്നെ ഉറപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; വിഷ്ണു ഇളയവന്റെ സ്ഥാനം സ്വീകരിക്കുന്നു; ഇത് വിനയത്തിന്റെ പരകോടിയാണ്. മൂന്ന് — ആശ്രമത്തിന്റെ പേരിന്റെ നിർവചനം രണ്ടാമതും പറയപ്പെടുന്നു; ഇപ്പോൾ അത് വരത്തിന്റെ ഫലമായി പറയുന്നു. ഇങ്ങനെ പേരുതന്നെ കഥയുടെ കെട്ടാണ്. മാത്രമല്ല, ‘കർമം സിദ്ധിച്ചാൽ’ എന്നു പറയുമ്പോൾ കശ്യപൻ തപസ്സിന്റെ ഫലം സ്വയം എടുക്കുന്നില്ല, ദേവന്മാർക്കുതന്നെ നൽകുന്നു.

പിന്നെ മഹാതേജസ്വിയായ വിഷ്ണു അദിതിയിൽ ജനിച്ചു; വാമനരൂപം കൈക്കൊണ്ട് അവൻ വൈരോചനിയെ സമീപിച്ചു. മൂന്നു ചുവടു ഭൂമി ഭിക്ഷയായി യാചിച്ച്, ഭൂമി സ്വീകരിച്ച്, സർവലോകഹിതത്തിൽ തത്പരനും ലോകക്ഷേമം ഇച്ഛിക്കുന്നവനുമായ അവൻ ലോകങ്ങളെ അളന്നുകടന്ന്, തേജസ്സാൽ ബലിയെ നിയന്ത്രിച്ച്, മഹേന്ദ്രനു രാജ്യം തിരികെ നൽകി; മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും വീണ്ടും ശക്രന്റെ വശത്താക്കി. ഇവിടെ വിരോധാഭാസം രമണീയമാണ് — വാമനൻ ഹ്രസ്വൻ, അവന്റെ ചുവടുകളോ മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും വ്യാപിക്കുന്നു; അവൻ യാചകൻ, ഫലമോ സർവസ്വഹരണം. ‘സർവലോകഹിതത്തിൽ തത്പരൻ’ എന്ന പദത്താൽ കവി നിഗ്രഹത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം വ്യക്തമാക്കുന്നു — ലോഭമല്ല, ലോകരക്ഷയാണ്. ഇതേ നീതി താടകാവധത്തിലും പറഞ്ഞിരുന്നു. ബലി കൊല്ലപ്പെട്ടില്ല, നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുക മാത്രം ചെയ്തു; ലോഭം മാത്രം ദോഷമായുള്ളവന് നിഗ്രഹംതന്നെ മതിയാകും എന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘അവൻതന്നെ പണ്ട് അധിവസിച്ചിരുന്ന ഈ ആശ്രമം ശ്രമം (ക്ഷീണം) നശിപ്പിക്കുന്നതാണ്; ഭക്തിയോടെ ഞാനും ആ വാമനന്റെതന്നെ ആശ്രമം ഉപയോഗിക്കുന്നു. വിഘ്നകാരികളായ രാക്ഷസർ ഈ ആശ്രമത്തിലേക്കു വരുന്നു; പുരുഷവ്യാഘ്രാ, ആ ദുഷ്ടചാരികളെ ഇവിടെവെച്ച് നീ കൊല്ലണം.’ ഇവിടെ പുരാണം വർത്തമാനവുമായി ചേർക്കപ്പെടുന്നു. ‘ശ്രമനാശനം’ എന്ന പദത്തിൽ ശ്ലേഷമുണ്ട് — ‘ആശ്രമം’ എന്ന ശബ്ദത്തിൽ ‘ശ്രമം’ കേൾക്കുന്നു, അത് ഇവിടെ നശിക്കുന്നു. പണ്ട് വിഷ്ണു ഇവിടെ ദേവന്മാരുടെ വിഘ്നം നീക്കിയതുപോലെ, ഇപ്പോൾ രാമൻ മുനിയുടെ വിഘ്നം നശിപ്പിക്കും; കഥതന്നെ നിയോഗത്തിനു പ്രമാണമായിത്തീർന്നു.

‘ഇന്നു നാം ആ അനുപമമായ സിദ്ധാശ്രമത്തിലേക്കു പോകുന്നു; കുഞ്ഞേ, ആ ആശ്രമം എന്റേതെന്നപോലെ നിന്റേതുമാണ്.’ ‘താത’ (കുഞ്ഞേ) എന്ന സംബോധനയിൽ ഗുരുവിന്റെ വാത്സല്യം പ്രകാശിക്കുന്നു; ‘നിന്റേതുമാണ്’ എന്നതിൽ ശിഷ്യന്റെ അധികാരവും. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അത്യന്തം പ്രസന്നനായ ആ മഹാമുനി ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയ രാമനെ ചേർത്തുപിടിച്ച് ആശ്രമത്തിൽ പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ മഞ്ഞു നീങ്ങിയ, പുണർതം നക്ഷത്രത്തോടു ചേർന്ന ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ഉപമ അർഥവത്താണ് — മുനി ചന്ദ്രൻ, കുമാരന്മാർ പുണർതം നക്ഷത്രത്തിലെ രണ്ടു താരകങ്ങൾ; മഞ്ഞു നീങ്ങുന്നത് വിഘ്നശാന്തിയുടെ സൂചകം. അദ്ദേഹത്തെ കണ്ട് സിദ്ധാശ്രമവാസികളായ എല്ലാ മുനിമാരും പെട്ടെന്നു ചാടിയെഴുന്നേറ്റ് ചാടിയെഴുന്നേറ്റ് വിശ്വാമിത്രനെ പൂജിച്ചു; ധീമാനായ വിശ്വാമിത്രന് യഥാർഹം പൂജ ചെയ്തു; അതുപോലെതന്നെ രാജകുമാരന്മാർക്ക് അതിഥിസത്കാരവും ചെയ്തു. ‘ഉത്പത്യോത്പത്യ’ എന്ന ആവർത്തനത്താൽ ആഹ്ലാദത്തിന്റെ ആവേശം സൂചിതമാകുന്നു; തപസ്വികൾപോലും ഗുരുദർശനത്തിൽ കുട്ടികളെപ്പോലെ സന്തോഷിക്കുന്നു. രാജകുമാരന്മാർക്കുള്ള പ്രത്യേക സത്കാരത്താൽ അവരുടെ അതിഥിത്വം അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടു.

ഒരു മുഹൂർത്തം വിശ്രമിച്ചശേഷം ശത്രുനാശകരും രഘുനന്ദനന്മാരുമായ ആ രാജകുമാരന്മാർ കൈകൂപ്പി മുനിശ്രേഷ്ഠനോടു പറഞ്ഞു: ‘മുനിശ്രേഷ്ഠാ, അങ്ങേക്കു മംഗളം; ഇന്നുതന്നെ ദീക്ഷയിൽ പ്രവേശിച്ചാലും. ഈ സിദ്ധാശ്രമം സിദ്ധമാകട്ടെ, അങ്ങയുടെ വാക്ക് സത്യമാകട്ടെ.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ മഹാതേജസ്വിയായ മഹർഷി വിശ്വാമിത്രൻ നിയതനും ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ചവനുമായി അപ്പോൾ ദീക്ഷയിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഇവിടെ രാമന്റെ പ്രതിജ്ഞ ഗൂഢമെങ്കിലും വ്യക്തമാണ് — ‘സിദ്ധാശ്രമം സിദ്ധമാകട്ടെ’ എന്നു പറയുമ്പോൾ അവൻ രക്ഷണഭാരം സ്വയം ഏറ്റെടുക്കുന്നു. ‘അങ്ങയുടെ വാക്ക് സത്യമാകട്ടെ’ എന്നത് മുമ്പ് മുനി പറഞ്ഞ ‘ദുഷ്ടചാരികളെ കൊല്ലണം’ എന്ന വചനത്തെ ലക്ഷ്യമാക്കുന്നു. ശിഷ്യന്റെ ഈ അഭയവചനം കേട്ടശേഷമാണ് ഗുരു നിശ്ശങ്കനായി ദീക്ഷ സ്വീകരിക്കുന്നത്. ‘നിയതോ നിയതേന്ദ്രിയഃ’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളാൽ ബാഹ്യമായ നിയമവും ആന്തരമായ സംയമവും ഒരുപോലെ നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു.

കുമാരന്മാരും ഏകാഗ്രചിത്തരായി ആ രാത്രി പാർത്ത്, പ്രഭാതത്തിൽ എഴുന്നേറ്റ്, പ്രഭാതസന്ധ്യ ഉപാസിച്ച്, ശുചികളായി നിയമപൂർവം ശ്രേഷ്ഠമായ ജപം പൂർത്തിയാക്കി, അഗ്നിഹോത്രം ഹോമിച്ച് ഇരിക്കുന്ന വിശ്വാമിത്രനെ വന്ദിച്ചു. സർഗം ശാന്തമായ ഒരു പദത്തോടെ സമാപിക്കുന്നു. യജ്ഞരക്ഷ ആയുധംകൊണ്ടു മാത്രമല്ല ആരംഭിക്കുന്നത്, ശുചിത്വത്താലും സന്ധ്യോപാസനയാലും ജപത്താലുമാണ്; ക്ഷത്രിയബാലന്മാരും ഇവിടെ ബ്രഹ്മചാരികൾതന്നെ. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ആറു രാപകലുകൾ നീളുന്ന ജാഗരണം ആരംഭിക്കും. ഇവിടെയാകട്ടെ രാത്രി ശാന്തം, പ്രഭാതം നിർമലം; വിഘ്നത്തിനു മുമ്പ് കവി വിശ്രമത്തിന്റെ ചിത്രം കാണിക്കുന്നു.

At the end of the last sarga Rāma had asked about the lovely stand of trees before them. Hearing the question of Rāma, whose greatness cannot be measured, the radiant Viśvāmitra began to explain: "Here, mighty-armed Rāma, Viṣṇu, to whom the gods bow, lived for a great many years, for hundreds of ages, practising austerity and yoga. This is the former hermitage of the great Vāmana." Notice how the sarga is built: Rāma asks about a place, and the sage begins a history. That is this poem's way, already seen with the Gaṅgā, with Malada and Karūṣa and with Tāṭakā's forest: a land is understood not by describing it but by what happened there long ago. And "former hermitage" tells us the place was holy even before the god's descent.

"This hermitage is known as the Siddhāśrama, the hermitage of accomplishment, because here that great ascetic achieved his aim." So the name is explained: a place of accomplishment. Then the sage brings in the opposing side: "At that very time there was a king called Bali, son of Virocana, who had conquered the hosts of gods with Indra and the Maruts and ruled their kingdom himself; he was famous through the three worlds." "At that very time" is worth noting: in one place austerity was reaching its goal, in another an asura was conquering, and these two threads of the story grow side by side and will soon meet.

"That mighty lord of the asuras performed a great sacrifice. While Bali was engaged in it as its patron, the gods, led by Agni, came of their own accord to this hermitage and said to Viṣṇu: 'Viṣṇu, Bali son of Virocana is offering a supreme sacrifice. Let our business be done before his vow is completed.'" Notice that an asura too performs sacrifice, so sacrifice is not tied to one kind of being. And the gods ask not for a battle but for a moment in time, before the vow is finished; once it was complete Bali would be invincible, so seizing the moment was the only way.

"'Suppliants come to him from every side, and he gives them all they ask, wherever and in whatever measure is due. So, Viṣṇu, for the good of the gods, take up the power of illusion, become Vāmana the dwarf, and bring about the highest good.'" Here the heart of the story shows itself: no fault of Bali is named, only his generosity. The very virtue that made him great is the one by which he can be caught. "Take up the power of illusion" shows what the means will be: victory is to be won not by force but by a change of form and by begging.

"Just then Kaśyapa arrived with Aditi, splendid as fire and blazing as though with his own power. With the goddess beside him, the holy one had just completed a vow lasting a thousand divine years, and he praised Madhusūdana, the giver of boons: 'You are made of austerity; you are its store, its form, its very self. Through austerity well performed I see you, the highest of beings. In your body, Lord, I see this whole world. You are without beginning and beyond all description, and I have come to you for refuge.'" The hymn is finely made: the word austerity is repeated four times, and then the means of seeing him is said to be austerity too; what is praised is the oneness of the means and the one it reaches. "Beyond all description" admits the limit of words, and where description fails, taking refuge is the only way left. Kaśyapa's coming has its point as well: the gods ask for a stratagem, while the father asks for a son, and only when the two requests meet can the god descend.

"Pleased, Hari said to Kaśyapa, whose every stain was washed away: 'Choose a boon, and bless you; I judge you worthy of one.' Hearing this, Kaśyapa, son of Marīci, said: 'What Aditi, the gods and I have prayed for again and again is this: be gracious, you who are firm in your vows and grant boons, and give it. Holy and faultless one, become the son of Aditi and of me. Slayer of asuras, be the younger brother of Śakra; you should help the gods, who are stricken with grief. By your grace this place will be called the Siddhāśrama. Lord of the gods, now that your work here is accomplished, rise and go from here.'" Three things deserve thought. First, the boon asked is not a thing but a relationship: sonship. Second, "younger brother of Śakra" keeps the leadership of the gods with Indra, and Viṣṇu accepts the younger place, which is humility at its height. Third, the name of the hermitage is explained a second time, now as the fruit of the boon, so the name itself ties the story together. And by saying "now that your work is accomplished", Kaśyapa claims the fruit of the austerity not for himself but gives it to the gods.

"Then radiant Viṣṇu was born of Aditi, and taking the form of Vāmana he went to the son of Virocana. He begged for three paces of ground and received the earth; then, intent on the good of all the worlds and seeking them for their sake, he strode across them, restrained Bali by his power and gave the kingdom back to great Indra, making the three worlds subject to Śakra once more." The paradox is delightful: the dwarf is small, yet his steps span the three worlds; he comes as a beggar, and the fruit is the taking of everything. "Intent on the good of all the worlds" makes the purpose of the restraint clear: not greed but the protection of the world, the same principle stated at the killing of Tāṭakā. Bali was not killed, only restrained; where the fault is only greed, restraint is enough, the poet suggests.

"It was he who first occupied this hermitage, which banishes all weariness, and out of devotion to that same Vāmana I too live in it. Rākṣasas come to this hermitage to obstruct us, and here, tiger among men, you must kill those evil-doers." Here the ancient tale is joined to the present. There is a play on words: the word for hermitage contains the word for weariness, and here weariness is destroyed. As Viṣṇu once removed the gods' obstacle here, so now Rāma will destroy the sage's obstacle; the story itself has become the warrant for his task.

"Today we go to that unsurpassed Siddhāśrama, and that hermitage, my son, is as much yours as it is mine." Calling him "my son" shows the teacher's affection, and "as much yours" gives the pupil his rightful share. Saying this, greatly pleased, the great sage took Rāma and Lakṣmaṇa with him, and as he entered the hermitage he shone like the moon freed from mist and joined with the two stars of Punarvasu. The image is apt: the sage is the moon, the two princes the twin stars of Punarvasu, and the clearing of the mist points to the lifting of obstacles. When they saw him, all the sages of the Siddhāśrama leapt up again and again and at once did honour to Viśvāmitra. They paid the wise sage the worship due to him, and in the same way performed the rites of hospitality for the two princes. Leaping up again and again shows the rush of their joy; even ascetics become like children at the sight of their master. And the separate welcome given to the princes shows they were received as guests in their own right.

After resting a while, the two princes, joy of the Raghus and tamers of foes, folded their hands and said to that tiger among sages: "Enter upon your consecration for the sacrifice this very day, best of sages, and may all go well with you. May this Siddhāśrama prove truly a place of accomplishment, and may your word come true." So addressed, the radiant great seer Viśvāmitra, disciplined, his senses restrained, entered upon the consecration. Rāma's pledge here is quiet but clear: in wishing that the Siddhāśrama be truly accomplished, he takes the burden of its protection upon himself. "May your word come true" points back to the sage's own words, that the evil-doers must be killed. Only after hearing this assurance from his pupil did the teacher undertake the consecration without fear. "Disciplined, his senses restrained" names both the outward observance and the inward self-control.

The two boys too passed the night with full attention, rose at daybreak, worshipped at the morning twilight and, wholly pure, completed the supreme prayer according to rule; then they bowed to Viśvāmitra as he sat, his fire offering made. The sarga closes on a note of peace. The guarding of the sacrifice begins not with weapons but with purity, the twilight worship and prayer; here even the young warriors live as students. In the next sarga six days and nights of watching will begin. For now the night is calm and the dawn clear, and before the trouble comes the poet shows us a picture of rest.