कृतार्थौ रामलक्ष्मणौ तस्मिन् एव यज्ञवाटे तां रजनीम् ऊषतुः; प्रहृष्टेन अन्तरात्मना मुदितौ वीरौ सुखेन उषितवन्तौ। ‘कृतार्थौ’ इति पदं पूर्वसर्गस्य अनुसन्धानं करोति — यज्ञरक्षणं समाप्तम्, गुरोः वचनं सफलम्, अतः चित्तं निर्भरम्। कविः बाह्यं सुखं न वर्णयति, अपि तु ‘अन्तरात्मना’ इति पदेन आन्तरम् एव तोषं दर्शयति। शर्वर्यां प्रभातायां तौ कृतपौर्वाह्णिकक्रियौ सन्तौ सहितौ विश्वामित्रम् अन्यान् ऋषींश्च अभिजग्मतुः। रात्रौ विजयः, प्रभाते तु नित्यकर्म — क्रमः न लुप्यते, हर्षेण अपि नियमः न विस्मर्यते। पावकम् इव ज्वलन्तं मुनिश्रेष्ठम् अभिवाद्य मधुरभाषिणौ तौ परमोदारं वाक्यम् ऊचतुः। ‘मधुरभाषिणौ’ इति विशेषणं वीरयोः विनयं सूचयति — पराक्रमः कृतः, तथापि वाणी मृदुः एव।

‘हे मुनिशार्दूल, इमौ किंकरौ समुपागतौ; आज्ञापय मुनिश्रेष्ठ, किं शासनं करवाव’ इति तयोः निवेदनम्। ‘किंकरौ’ इति पदं मननीयम् — राजपुत्रौ स्वयम् एव दासभावम् अङ्गीकुरुतः; गुरुशुश्रूषा हि क्षत्रियस्य अपि प्रथमा शिक्षा; आज्ञां विना स्वेच्छया किमपि न कार्यम् इति मर्यादा। एवम् उक्ते तयोः वाक्ये सर्वे महर्षयः विश्वामित्रं पुरस्कृत्य रामं वचनम् अब्रुवन् — ‘हे नरश्रेष्ठ, मैथिलस्य जनकस्य परमधर्मिष्ठः यज्ञः भविष्यति; तत्र वयं यास्यामहे।’ अत्र द्रष्टव्यम् — ऋषयः विश्वामित्रम् अग्रे कृत्वा एव वदन्ति, रामं च साक्षात् आमन्त्रयन्ते। एतेन कथायाः नूतनः अध्यायः आरभ्यते — सिद्धाश्रमात् मिथिलां प्रति गतिः, या अन्ते सीतापरिणयेन समाप्स्यते।

‘हे नरशार्दूल, त्वम् अपि अस्माभिः सह गमिष्यसि; तत्र अद्भुतं धनूरत्नं द्रष्टुम् अर्हसि। तत् धनुः न मानुषनिर्मितम् — पूर्वं मखे सदसि दैवतैः एव तत् दत्तम् — अप्रमेयबलं घोरं परमभास्वरं च। अस्य आरोपणं कर्तुं न देवाः, न गन्धर्वाः, न असुराः, न च राक्षसाः शक्ताः; मानुषाः तु कथंचन अपि न।’ अत्र कविः धनुषः माहात्म्यं क्रमेण वर्धयति — प्रथमं दैवतदत्तत्वम्, ततः अप्रमेयबलत्वम्, अन्ते च सर्वेषाम् एव विफलता। ‘न कथंचन मानुषाः’ इति वचनं विशेषेण मननीयम् — यः मानुषः एव, सः एव अग्रे तत् धनुः भङ्क्ष्यति। एषा वर्णना अग्रिमस्य धनुर्भङ्गस्य भूमिकां रचयति।

‘तस्य धनुषः वीर्यं जिज्ञासन्तः महीक्षितः महाबलाः राजपुत्राः च तत् आरोपयितुं न शेकुः।’ ‘जिज्ञासन्तः’ इति पदेन तेषां कौतूहलं सूच्यते, ‘न शेकुः’ इति च तेषां पराभवः। ‘हे काकुत्स्थ, महात्मनः मैथिलस्य तत् धनुः तत्र त्वं द्रक्ष्यसि, परमाद्भुतं यज्ञं च।’ ऋषयः रामं न प्रेरयन्ति, केवलं दर्शनम् एव उपदिशन्ति; किन्तु श्रोतुः मनसि स्पर्धा स्वयम् एव जायते। एषा कवेः सूक्ष्मा रीतिः — निमन्त्रणं दर्शनार्थम्, परिणामः तु परीक्षारूपः।

‘हे नरशार्दूल, तत् उत्तमं सुनाभं धनुः मैथिलेन यज्ञफलरूपेण सर्वदैवतैः याचितम्।’ ‘सुनाभम्’ इति धनुषः मध्यभागः, यत्र मुष्टिः निधीयते, सः शोभनः इत्यर्थः। ‘हे राघव, तस्य नृपतेः वेश्मनि तत् आयागभूतं तिष्ठति, विविधैः गन्धैः अगुरुगन्धिभिः धूपैश्च अर्चितम्।’ ‘आयागभूतम्’ इति पूजास्थानीयम्, देवतावत् मान्यम्। एवं तत् धनुः केवलम् आयुधं न, अपि तु कुलदैवतम् इव राजगृहे नित्यं पूज्यते। मिथिलायाः वैभवं धर्मनिष्ठा च एतेन एकेन एव वर्णनेन सूचिते।

एवम् उक्त्वा मुनिवरः सर्षिसङ्घः सकाकुत्स्थः वनदेवताः आमन्त्र्य तदा प्रस्थानम् अकरोत्। ‘आमन्त्र्य’ इति आपृच्छ्य, अनुज्ञां गृहीत्वा; वनवासिन्यः देवताः अपि मुनेः स्मरणीयाः एव — यत्र चिरं निवासः कृतः, तत्रत्याः देवताः अपि उपकारिण्यः इति कृत्वा पूज्याः। ‘वः स्वस्ति अस्तु; अहं सिद्धः सन् सिद्धाश्रमात् गमिष्यामि, जाह्नव्याः उत्तरे तीरे हिमवन्तं शिलोच्चयं प्रति’ इति तस्य विदायवचनम्। ‘सिद्धः’ इति पदेन आश्रमस्य नाम सार्थकं जातम् — यः सिद्धाश्रमः, तत्र मुनिः अपि सिद्धः। इति उक्त्वा तपोधनः कौशिकः मुनिशार्दूलः उत्तरां दिशम् उद्दिश्य प्रस्थातुम् उपचक्रमे। गन्तव्यं मिथिला, मार्गः तु उत्तरदिशि जाह्नवीतीरेण; कथायाः गतिः अपि दक्षिणात् उत्तरं प्रति परिवर्तते।

तं व्रजन्तं मुनिवरम् अनुसारिणां ब्रह्मवादिनां शकटीशतमात्रं प्रयाणे अन्वगात्। ‘शकटीशतमात्रम्’ इति शकटीनां शतम् एव — ऋषीणां यज्ञोपकरणानि वहन्त्यः शकट्यः, तासु च अग्निहोत्रसामग्री वेदपुस्तकानि च; एतेन प्रयाणस्य विस्तारः सूच्यते, न तु केवलं त्रयाणाम् एव जनानां गमनम् इति ज्ञायते। सिद्धाश्रमनिवासिनः मृगपक्षिगणाः अपि महात्मानं तपोधनं विश्वामित्रम् अनुजग्मुः। ततः सः सर्षिसङ्घः तान् पक्षिणः निवर्तयामास — स्नेहः यद्यपि मधुरः, तथापि तिर्यग्भ्यः वनम् एव क्षेमम् इति मुनेः विवेकः। तिर्यञ्चः अपि तपस्विनं स्नेहेन अनुगच्छन्ति इति आश्रमस्य माहात्म्यम्; अहिंसायाः एतत् एव प्रत्यक्षं फलम्, वनस्य मौनम् अपि गुरुं वन्दते। ते च दूरम् अध्वानं गत्वा, दिवाकरे लम्बमाने —

— समाहिताः मुनिगणाः शोणाकूले वासं चक्रुः। ‘शोणा’ इति मगधदेशस्य प्रसिद्धा नदी; तस्याः कूले सायंकाले निवासः कृतः। दिनकरे अस्तं गते ते स्नात्वा हुतहुताशनाः सन्तः विश्वामित्रं पुरस्कृत्य अमितौजसः निषेदुः। ‘हुतहुताशनाः’ इति हुतः हुताशनः यैः ते — सायम् अग्निहोत्रं निर्वर्तितवन्तः इत्यर्थः। प्रवासे अपि नित्यकर्म न त्यज्यते इति अत्र अपि सूच्यते; मार्गे अपि यज्ञः न विरमति। रामः अपि सौमित्रिणा सह तान् मुनीन् अभिपूज्य —

— धीमतः विश्वामित्रस्य अग्रतः निषसाद। ‘अग्रतः निषसाद’ इति शिष्यस्य स्थानम् — गुरोः सम्मुखे, श्रवणाय सज्जः। ततः महातेजाः रामः तपोधनं मुनिशार्दूलं विश्वामित्रं कौतूहलसमन्वितं पप्रच्छ — ‘हे भगवन्, कः नु अयं देशः समृद्धवनशोभितः?’ सन्ध्याकर्मणः अनन्तरं कथाश्रवणम् — एषा एव प्राचीना रीतिः; एवं मार्गः अपि पाठशाला भवति, प्रश्नश्च विद्यायाः द्वारम्। रामस्य जिज्ञासा एव कथायाः प्रवर्तिका — एषा रीतिः चतुर्विंशे सर्गे अपि दृष्टा।

‘तत्त्वतः श्रोतुम् इच्छामि; भद्रं ते, वक्तुम् अर्हसि।’ रामवाक्येन नोदितः सुव्रतः महातपाः ऋषिमध्ये तस्य देशस्य निखिलं कथयामास। सर्गः अत्र समाप्यते, कथा तु न — अग्रिमे सर्गे कुशवंशस्य आख्यानम् आरप्स्यते, यत्र विश्वामित्रः स्वस्य एव पूर्वजान् वर्णयिष्यति।

కృతార్థులైన రామలక్ష్మణులు ఆ యజ్ఞశాలలోనే ఆ రాత్రి గడిపారు; సంతోషించిన అంతరాత్మతో ఆనందంగా ఆ వీరులు సుఖంగా నివసించారు. ‘కృతార్థౌ’ అనే మాట మునుపటి సర్గతో అనుసంధానం చేస్తుంది — యజ్ఞరక్షణ ముగిసింది, గురువు మాట సఫలమైంది, కాబట్టి మనస్సు నిశ్చింతగా ఉంది. కవి బాహ్యసుఖాన్ని వర్ణించడం లేదు, ‘అంతరాత్మనా’ అనే మాటతో ఆంతరిక సంతోషాన్నే చూపుతున్నాడు. రాత్రి తెల్లవారగానే వారిద్దరూ పూర్వాహ్ణ కర్మలను ముగించుకొని కలిసి విశ్వామిత్రుని వద్దకూ, ఇతర ఋషుల వద్దకూ వెళ్ళారు. రాత్రి విజయం, ప్రభాతంలో నిత్యకర్మ — క్రమం తప్పదు, సంతోషంలో కూడా నియమం మరవబడదు. అగ్నిలా జ్వలిస్తున్న మునిశ్రేష్ఠునికి అభివాదం చేసి, మధురంగా మాట్లాడే వారిద్దరూ పరమ ఉదారమైన మాట పలికారు. ‘మధురభాషిణౌ’ అనే విశేషణం వీరుల వినయాన్ని సూచిస్తుంది — పరాక్రమం చూపారు, అయినా వాణి మృదువుగానే ఉంది.

‘మునిశార్దూలా, ఈ ఇద్దరు సేవకులు మీ వద్దకు వచ్చారు; మునిశ్రేష్ఠా, ఆజ్ఞాపించండి, మేము ఏమి చేయాలి?’ అని వారి విన్నపం. ‘కింకరౌ’ (సేవకులు) అనే మాట మననం చేయదగినది — రాజకుమారులు తామే దాసభావాన్ని అంగీకరిస్తున్నారు; గురుశుశ్రూష క్షత్రియునికి కూడా మొదటి శిక్షణ; ఆజ్ఞ లేకుండా స్వేచ్ఛగా ఏదీ చేయకూడదనే మర్యాద. వారు ఇలా పలకగానే మహర్షులందరూ విశ్వామిత్రుని ముందుంచుకొని రామునితో అన్నారు — ‘నరశ్రేష్ఠా, మిథిలాధిపతి జనకుని పరమ ధర్మిష్ఠమైన యజ్ఞం జరగబోతోంది; మేము అక్కడికి వెళ్తాము.’ ఇక్కడ గమనించాలి — ఋషులు విశ్వామిత్రుని ముందుంచుకొనే మాట్లాడతారు, రాముని నేరుగా ఆహ్వానిస్తారు. దీనితో కథలో కొత్త అధ్యాయం మొదలవుతుంది — సిద్ధాశ్రమం నుండి మిథిలకు ప్రయాణం, అది చివరకు సీతాపరిణయంతో ముగుస్తుంది.

‘నరశార్దూలా, నీవు కూడా మాతో వస్తావు; అక్కడ అద్భుతమైన ధనూరత్నాన్ని నీవు చూడాలి. ఆ ధనుస్సు మనుష్యులు చేసినది కాదు — పూర్వం యజ్ఞసభలో దేవతలే దానిని ఇచ్చారు — అది అప్రమేయమైన బలం గలది, ఘోరమైనది, పరమ ప్రకాశవంతమైనది. దానికి అల్లెత్రాడు ఎక్కించడానికి దేవతలూ, గంధర్వులూ, అసురులూ, రాక్షసులూ ఎవరూ సమర్థులు కారు; మనుష్యులైతే ఏ విధంగానూ కారు.’ ఇక్కడ కవి ధనుస్సు మాహాత్మ్యాన్ని క్రమంగా పెంచుతున్నాడు — మొదట దేవతలు ఇచ్చినదని, తరువాత అప్రమేయ బలం గలదని, చివరకు అందరూ విఫలమయ్యారని. ‘మనుష్యులు ఏ విధంగానూ కారు’ అనే మాట ప్రత్యేకంగా మననం చేయదగినది — మనుష్యుడైనవాడే ముందు ఆ ధనుస్సును విరుస్తాడు. ఈ వర్ణన రాబోయే ధనుర్భంగానికి భూమికను రచిస్తుంది.

‘ఆ ధనుస్సు వీర్యాన్ని తెలుసుకోవాలనుకొన్న రాజులూ, మహాబలులైన రాజకుమారులూ దానికి అల్లెత్రాడు ఎక్కించలేకపోయారు.’ ‘జిజ్ఞాసంతః’ (తెలుసుకోవాలనుకొని) అనే మాటతో వారి కుతూహలం సూచించబడుతోంది, ‘న శేకుః’ (చేయలేకపోయారు) అనే మాటతో వారి పరాభవం. ‘కాకుత్స్థా, మహాత్ముడైన మిథిలాధిపతి యొక్క ఆ ధనుస్సును, పరమాద్భుతమైన యజ్ఞాన్నీ నీవు అక్కడ చూస్తావు.’ ఋషులు రాముని ప్రేరేపించడం లేదు, కేవలం చూడమనే చెబుతున్నారు; కానీ వినేవాని మనస్సులో పోటీభావం దానంతటదే పుడుతుంది. ఇది కవి సూక్ష్మ పద్ధతి — ఆహ్వానం చూడడానికి, పరిణామం మాత్రం పరీక్షారూపంలో.

‘నరశార్దూలా, శ్రేష్ఠమైన, అందమైన పిడి గల ఆ ధనుస్సును మిథిలాధిపతి యజ్ఞఫలంగా దేవతలందరినీ యాచించి పొందాడు.’ ‘సునాభం’ అంటే పిడికిలి ఉంచే ధనుస్సు మధ్యభాగం అందమైనదని అర్థం. ‘రాఘవా, ఆ రాజు భవనంలో అది పూజాస్థానంలా నిలిచి, రకరకాల గంధాలతో, అగరు సువాసన గల ధూపాలతో అర్చించబడుతోంది.’ ‘ఆయాగభూతం’ అంటే పూజాస్థానం వంటిది, దేవతలా మాన్యమైనది. ఈ విధంగా ఆ ధనుస్సు కేవలం ఆయుధం కాదు, కులదైవంలా రాజగృహంలో నిత్యం పూజించబడుతుంది. మిథిల వైభవమూ ధర్మనిష్ఠా ఈ ఒక్క వర్ణనతోనే సూచించబడ్డాయి.

ఇలా చెప్పి ఋషిసంఘంతో, కాకుత్స్థులతో కలిసి ఆ మునిశ్రేష్ఠుడు వనదేవతల వద్ద సెలవు తీసుకొని అప్పుడు ప్రయాణమయ్యాడు. ‘ఆమంత్ర్య’ అంటే వీడ్కోలు చెప్పి, అనుమతి తీసుకొని; వనంలో నివసించే దేవతలను కూడా ముని స్మరించవలసినదే — చిరకాలం నివసించిన చోటి దేవతలు కూడా ఉపకారులని భావించి పూజింపదగినవారు. ‘మీకు శుభం కలుగుగాక; నేను సిద్ధుడనై సిద్ధాశ్రమం నుండి జాహ్నవికి ఉత్తర తీరాన ఉన్న హిమవత్పర్వతం వైపు వెళ్తాను’ అని అతని వీడ్కోలు మాట. ‘సిద్ధః’ అనే మాటతో ఆశ్రమపు పేరు సార్థకమైంది — సిద్ధాశ్రమంలో ముని కూడా సిద్ధుడయ్యాడు. ఇలా చెప్పి తపోధనుడు, మునిశార్దూలుడు అయిన కౌశికుడు ఉత్తర దిక్కు వైపు ప్రయాణం మొదలుపెట్టాడు. గమ్యం మిథిల, మార్గం మాత్రం ఉత్తర దిక్కున జాహ్నవీ తీరం వెంట; కథ గమనం కూడా దక్షిణం నుండి ఉత్తరం వైపు మారుతోంది.

వెళ్తున్న ఆ మునిశ్రేష్ఠుని వెంట అతనిని అనుసరించే బ్రహ్మవాదుల నూరు బండ్లు ప్రయాణంలో సాగాయి. ‘శకటీశతమాత్రం’ అంటే నూరు బండ్లు — ఋషుల యజ్ఞోపకరణాలను మోసే బండ్లు, వాటిలో అగ్నిహోత్ర సామగ్రి, వేదగ్రంథాలు; దీనితో ప్రయాణపు విస్తారం సూచించబడుతోంది, కేవలం ముగ్గురే వెళ్ళలేదని తెలుస్తుంది. సిద్ధాశ్రమంలో నివసించే మృగపక్షిగణాలు కూడా మహాత్ముడు, తపోధనుడు అయిన విశ్వామిత్రుని వెంట వెళ్ళాయి. అప్పుడు ఋషిసంఘంతో కూడిన అతడు ఆ పక్షులను వెనక్కి మళ్ళించాడు — ప్రేమ మధురమైనదే అయినా, తిర్యగ్జీవులకు అడవే క్షేమమని ముని వివేకం. తిర్యగ్జీవులు కూడా తపస్విని ప్రేమతో అనుసరిస్తాయనేది ఆశ్రమ మాహాత్మ్యం; అహింసకు ఇదే ప్రత్యక్ష ఫలం, అడవి మౌనం కూడా గురువుకు నమస్కరిస్తుంది. వారు చాలా దూరం ప్రయాణించి, సూర్యుడు పశ్చిమానికి వాలుతుండగా —

— ఏకాగ్రచిత్తులైన మునిగణాలు శోణానది తీరాన బస చేశారు. ‘శోణ’ మగధదేశంలో ప్రసిద్ధమైన నది; దాని తీరాన సాయంకాలం నివాసం చేశారు. సూర్యుడు అస్తమించగానే వారు స్నానం చేసి, అగ్నిహోత్రం చేసి, విశ్వామిత్రుని ముందుంచుకొని అమితమైన ఓజస్సు గల ఆ మునులు కూర్చున్నారు. ‘హుతహుతాశనాః’ అంటే అగ్నిలో హోమం చేసినవారు — సాయంకాల అగ్నిహోత్రాన్ని నిర్వర్తించినవారని అర్థం. ప్రయాణంలో కూడా నిత్యకర్మ విడువబడదని ఇక్కడ కూడా సూచించబడుతోంది; దారిలో కూడా యజ్ఞం ఆగదు. రాముడు కూడా సౌమిత్రితో కలిసి ఆ మునులను పూజించి —

— బుద్ధిమంతుడైన విశ్వామిత్రుని ఎదుట కూర్చున్నాడు. ‘అగ్రతః నిషసాద’ (ఎదుట కూర్చున్నాడు) అనేది శిష్యుని స్థానం — గురువు సమ్ముఖంలో, వినడానికి సిద్ధంగా. అప్పుడు మహాతేజస్వి అయిన రాముడు తపోధనుడు, మునిశార్దూలుడు అయిన విశ్వామిత్రుని కుతూహలంతో అడిగాడు — ‘భగవాన్, సమృద్ధమైన వనాలతో శోభిల్లుతున్న ఈ దేశం ఏది?’ సంధ్యాకర్మ తరువాత కథాశ్రవణం — ఇదే ప్రాచీన పద్ధతి; ఈ విధంగా మార్గం కూడా పాఠశాల అవుతుంది, ప్రశ్న విద్యకు ద్వారం అవుతుంది. రాముని జిజ్ఞాసయే కథను ముందుకు నడిపిస్తుంది — ఈ పద్ధతి ఇరవై నాలుగవ సర్గలో కూడా కనిపించింది.

‘యథార్థంగా వినాలనుకుంటున్నాను; మీకు శుభం, చెప్పండి.’ రాముని మాటతో ప్రేరేపించబడిన సువ్రతుడు, మహాతపస్వి అయిన ముని ఋషుల మధ్య ఆ దేశపు వృత్తాంతాన్నంతటినీ చెప్పాడు. సర్గ ఇక్కడ ముగుస్తుంది, కథ మాత్రం కాదు — తరువాతి సర్గలో కుశవంశపు ఆఖ్యానం మొదలవుతుంది, అందులో విశ్వామిత్రుడు తన పూర్వీకులనే వర్ణిస్తాడు.

காரியம் நிறைவேறப் பெற்ற ராம லக்ஷ்மணர்கள் அன்றிரவு அதே யாகசாலையில் தங்கினர்; மகிழ்ந்த உள்ளத்தோடு களிப்புற்ற அந்த வீரர்கள் இன்பமாகத் தங்கினர். ‘காரியம் நிறைவேறப் பெற்றவர்கள்’ என்ற சொல் முந்தைய சர்க்கத்தோடு தொடர்புபடுத்துகிறது — யாகத்தைக் காத்தல் முடிந்தது, குருவின் சொல் பலித்தது; ஆகவே மனம் கவலையற்றது. கவி புற இன்பத்தை வர்ணிக்கவில்லை; ‘உள்ளத்தோடு’ என்ற சொல்லால் அக மகிழ்ச்சியையே காட்டுகிறார். இரவு விடிந்ததும், அவ்விருவரும் காலைக் கடமைகளை முடித்து, ஒன்றாக விசுவாமித்திரரையும் மற்ற ரிஷிகளையும் அணுகினர். இரவில் வெற்றி, காலையில் நித்தியகர்மம் — ஒழுங்கு விடுபடுவதில்லை; மகிழ்ச்சியிலும் நியமம் மறக்கப்படுவதில்லை. நெருப்பைப் போல ஒளிரும் முனிசிரேஷ்டரை வணங்கி, இனிமையாகப் பேசும் அவ்விருவரும் மிக உதாரமான சொல்லைச் சொன்னார்கள். ‘இனிமையாகப் பேசுபவர்கள்’ என்ற அடைமொழி வீரர்களின் பணிவைக் குறிக்கிறது — வீரச்செயல் புரிந்தாயிற்று, ஆயினும் பேச்சு மென்மையாகவே இருக்கிறது.

‘முனிவர்களில் புலியே, இந்த இரு பணியாளர்களும் உம்மிடம் வந்திருக்கிறோம்; முனிசிரேஷ்டரே, ஆணையிடும், என்ன கட்டளையைச் செய்வோம்’ என்பது அவர்களுடைய விண்ணப்பம். ‘கிங்கரர்கள்’ (பணியாளர்கள்) என்ற சொல் சிந்திக்கத் தக்கது — ராஜகுமாரர்கள் தாமே அடியவர் நிலையை ஏற்கிறார்கள்; குருசேவை க்ஷத்திரியனுக்கும் முதல் பாடம்; ஆணையின்றித் தன்விருப்பப்படி எதுவும் செய்யலாகாது என்பது மரபு. அவர்கள் இவ்வாறு சொன்னதும், மகரிஷிகள் அனைவரும் விசுவாமித்திரரை முன்னிட்டு ராமனிடம் சொன்னார்கள்: ‘மனிதருள் சிறந்தவனே, மிதிலை அரசனான ஜனகனின் மிகுந்த தர்மம் நிறைந்த யாகம் நடைபெற இருக்கிறது; நாங்கள் அங்கே செல்வோம்.’ இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — ரிஷிகள் விசுவாமித்திரரை முன்னிட்டே பேசுகிறார்கள், ராமனை நேரடியாக அழைக்கிறார்கள். இதனால் கதையின் புதிய அத்தியாயம் தொடங்குகிறது — சித்தாசிரமத்திலிருந்து மிதிலையை நோக்கிய பயணம்; அது இறுதியில் சீதையின் திருமணத்தில் நிறைவுபெறும்.

‘மனிதருள் புலியே, நீயும் எங்களோடு வருவாய்; அங்கே வில்களில் ரத்தினம் போன்ற அற்புதமான ஒரு வில்லைக் காணத் தகுந்தவன் நீ. அந்த வில் மனிதரால் செய்யப்பட்டதல்ல — முன்பு ஒரு யாகத்தில் சபையில் தேவர்களாலேயே அது கொடுக்கப்பட்டது — அளவிட முடியாத வலிமையுடையது, கொடியது, மிகுந்த ஒளியுடையது. அதில் நாணேற்ற தேவர்களாலும், கந்தர்வர்களாலும், அசுரர்களாலும், ராட்சசர்களாலும் இயலவில்லை; மனிதர்களால் எவ்விதத்திலும் இயலாது.’ இங்கே கவி வில்லின் மகிமையைப் படிப்படியாக உயர்த்துகிறார் — முதலில் தேவர்கள் கொடுத்தது, பிறகு அளவற்ற வலிமை, இறுதியில் எல்லாரும் தோற்றது. ‘மனிதர்களால் எவ்விதத்திலும் இயலாது’ என்ற சொல் சிறப்பாகச் சிந்திக்கத் தக்கது — மனிதனாகவே இருப்பவனே பின்னால் அந்த வில்லை முறிப்பான். இந்த வர்ணனை வரவிருக்கும் வில் முறிப்புக்கு முன்னுரை அமைக்கிறது.

‘அந்த வில்லின் வலிமையை அறிய விரும்பிய பெருவலிமையுடைய அரசர்களும் ராஜகுமாரர்களும் அதில் நாணேற்ற முடியவில்லை.’ ‘அறிய விரும்பிய’ என்ற சொல்லால் அவர்களுடைய ஆர்வமும், ‘முடியவில்லை’ என்பதால் அவர்களுடைய தோல்வியும் குறிக்கப்படுகின்றன. ‘காகுத்ஸ்தா, மகாத்மாவான மிதிலை அரசனின் அந்த வில்லையும், மிக அற்புதமான யாகத்தையும் அங்கே நீ காண்பாய்.’ ரிஷிகள் ராமனைத் தூண்டவில்லை, காண்பதை மட்டுமே சொல்கிறார்கள்; ஆனால் கேட்பவன் மனத்தில் போட்டியுணர்வு தானாகவே எழுகிறது. இதுவே கவியின் நுட்பமான வழி — அழைப்பு காண்பதற்காக, விளைவோ ஒரு சோதனையாக.

‘மனிதருள் புலியே, உத்தமமான, அழகிய நடுப்பகுதியுடைய அந்த வில்லை மிதிலை அரசன் தன் யாகத்தின் பலனாக எல்லாத் தேவர்களிடமும் கேட்டுப் பெற்றான்.’ ‘சுநாபம்’ என்பது வில்லின் நடுப்பகுதி, கைப்பிடி வைக்கப்படும் இடம்; அது அழகானது என்று பொருள். ‘ராகவா, அந்த அரசனின் மாளிகையில் அது வழிபாட்டுப் பொருளாக இருக்கிறது; பலவகை நறுமணங்களாலும் அகிற்புகை மணம் கமழும் தூபங்களாலும் பூஜிக்கப்படுகிறது.’ ‘ஆயாகபூதம்’ என்றால் பூஜைக்குரிய இடத்தில் வைக்கப்பட்டது, தெய்வத்தைப் போல மதிக்கப்படுவது. இவ்வாறு அந்த வில் வெறும் ஆயுதம் அல்ல; குலதெய்வம் போல அரச மாளிகையில் நாள்தோறும் வழிபடப்படுகிறது. மிதிலையின் செல்வச் சிறப்பும் தர்மநிஷ்டையும் இந்த ஒரே வர்ணனையால் குறிப்பிடப்படுகின்றன.

இவ்வாறு கூறி, ரிஷிகளின் கூட்டத்தோடும் காகுத்ஸ்தர்களோடும் கூடிய முனிசிரேஷ்டர், வனதேவதைகளிடம் விடைபெற்றுக்கொண்டு அப்போது புறப்பட்டார். ‘ஆமந்த்ர்ய’ என்றால் விடைபெற்று, அனுமதி பெற்று; காட்டில் வாழும் தேவதைகளும் முனிவரால் நினைக்கப்பட வேண்டியவர்களே — நெடுங்காலம் வாழ்ந்த இடத்தின் தேவதைகளும் உதவி புரிந்தவர்கள் என்பதால் வணங்கத் தக்கவர்கள். ‘உங்களுக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; நான் சித்தியடைந்தவனாய்ச் சித்தாசிரமத்திலிருந்து, ஜாஹ்னவியின் வடகரையில் உள்ள இமயமலையை நோக்கிச் செல்வேன்’ என்பது அவருடைய விடைச்சொல். ‘சித்தன்’ என்ற சொல்லால் ஆசிரமத்தின் பெயர் பொருள் பெற்றது — சித்தாசிரமத்தில் முனிவரும் சித்தியடைந்தார். இவ்வாறு கூறி, தவச்செல்வரும் முனிவர்களில் புலியுமான கௌசிகர் வடதிசையை நோக்கிப் புறப்படத் தொடங்கினார். செல்ல வேண்டிய இடம் மிதிலை, வழியோ வடதிசையில் ஜாஹ்னவிக் கரை வழியாக; கதையின் போக்கும் தெற்கிலிருந்து வடக்கு நோக்கித் திரும்புகிறது.

பயணம் செய்யும் அந்த முனிசிரேஷ்டரை, அவரைப் பின்தொடர்ந்த பிரம்மவாதிகளின் நூறு வண்டிகள் பயணத்தில் தொடர்ந்தன. ‘சகடீசதமாத்ரம்’ என்பது நூறு வண்டிகள் — ரிஷிகளின் யாகக் கருவிகளைச் சுமக்கும் வண்டிகள், அவற்றில் அக்கினிஹோத்திரப் பொருள்களும் வேத நூல்களும்; இதனால் பயணத்தின் விரிவு குறிப்பிடப்படுகிறது; மூவர் மட்டுமே சென்றனர் என்பதல்ல என்று அறியப்படுகிறது. சித்தாசிரமத்தில் வாழ்ந்த விலங்குகளும் பறவைகளும் கூட மகாத்மாவும் தவச்செல்வருமான விசுவாமித்திரரைப் பின்தொடர்ந்தன. பின்னர் ரிஷிகளின் கூட்டத்தோடு கூடிய அவர் அந்தப் பறவைகளைத் திருப்பி அனுப்பினார் — அன்பு இனிமையானதுதான், ஆயினும் விலங்குகளுக்குக் காடே நலம் என்பது முனிவரின் விவேகம். விலங்குகளும் தவசியை அன்போடு பின்தொடர்கின்றன என்பது ஆசிரமத்தின் மகிமை; அகிம்சையின் கண்கூடான பலன் இதுவே; காட்டின் மௌனமும் குருவை வணங்குகிறது. அவர்கள் நெடுந்தூரம் சென்று, சூரியன் சாயும்போது —

— மன ஒருமைப்பாடுடைய முனிவர் கூட்டங்கள் சோணை நதிக்கரையில் தங்கினர். ‘சோணை’ மகத நாட்டில் புகழ்பெற்ற நதி; அதன் கரையில் மாலைவேளையில் தங்குதல் நிகழ்ந்தது. சூரியன் மறைந்ததும் அவர்கள் நீராடி, அக்கினியில் ஆகுதி செய்து, விசுவாமித்திரரை முன்னிட்டு, அளவற்ற ஆற்றலுடையவர்களாய் அமர்ந்தனர். ‘ஹுதஹுதாசனர்கள்’ என்றால் அக்கினியில் ஆகுதி செய்தவர்கள் — மாலை அக்கினிஹோத்திரத்தை நிறைவேற்றியவர்கள் என்று பொருள். பயணத்திலும் நித்தியகர்மம் கைவிடப்படுவதில்லை என்று இங்கேயும் குறிப்பிடப்படுகிறது; வழியிலும் யாகம் நிற்பதில்லை. ராமனும் சுமித்திரையின் மைந்தனோடு அந்த முனிவர்களைப் போற்றி —

— அறிவுமிக்க விசுவாமித்திரரின் முன்னே அமர்ந்தான். ‘முன்னே அமர்ந்தான்’ என்பது சீடனின் இடம் — குருவின் எதிரே, கேட்பதற்கு ஆயத்தமாக. பின்னர் மிக்க தேஜஸ் உடைய ராமன், தவச்செல்வரும் முனிவர்களில் புலியுமான விசுவாமித்திரரிடம் ஆர்வத்தோடு வினவினான்: ‘பகவானே, செழிப்பான காடுகளால் அழகுபெற்ற இந்த நாடு எது?’ சந்தியா வழிபாட்டுக்குப் பிறகு கதை கேட்டல் — இதுவே பண்டைய மரபு; இவ்வாறு வழியும் ஒரு பாடசாலையாகிறது, கேள்வி வித்தையின் வாயிலாகிறது. ராமனின் அறியும் ஆவலே கதையைத் தொடங்கிவைக்கிறது — இந்த முறை இருபத்து நான்காம் சர்க்கத்திலும் காணப்பட்டது.

‘உண்மையை அறிய விரும்புகிறேன்; உமக்கு நலம் உண்டாகட்டும், சொல்ல வேண்டும்.’ ராமனின் சொல்லால் தூண்டப்பட்ட, நல்ல விரதமுடைய, மாபெரும் தவமுடைய அவர் ரிஷிகளின் நடுவே அந்த நாட்டைப் பற்றி முழுவதும் சொல்லலானார். சர்க்கம் இங்கே முடிகிறது, கதை முடியவில்லை — அடுத்த சர்க்கத்தில் குசனின் வம்சக் கதை தொடங்கும்; அங்கே விசுவாமித்திரர் தம் சொந்த முன்னோர்களையே வர்ணிப்பார்.

ಕೃತಾರ್ಥರಾದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಅದೇ ಯಜ್ಞಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಆ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದರು; ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಅಂತರಂಗದಿಂದ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟ ಆ ವೀರರು ಸುಖವಾಗಿ ತಂಗಿದರು. ‘ಕೃತಾರ್ಥೌ’ ಎಂಬ ಪದ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ — ಯಜ್ಞರಕ್ಷಣೆ ಮುಗಿದಿದೆ, ಗುರುವಿನ ಮಾತು ಸಫಲವಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮನಸ್ಸು ನಿರಾಳವಾಗಿದೆ. ಕವಿ ಹೊರಗಿನ ಸುಖವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಅಂತರಾತ್ಮನಾ’ (ಅಂತರಂಗದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಒಳಗಿನ ತೃಪ್ತಿಯನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದು ಬೆಳಗಾದಾಗ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಪೂರ್ವಾಹ್ನದ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿ, ಒಟ್ಟಿಗೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಮತ್ತು ಇತರ ಋಷಿಗಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋದರು. ರಾತ್ರಿ ವಿಜಯ, ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ನಿತ್ಯಕರ್ಮ — ಕ್ರಮ ತಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ, ಹರ್ಷದಲ್ಲಿಯೂ ನಿಯಮ ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಮಧುರಭಾಷಿಗಳಾದ ಅವರು ಪರಮೋದಾರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು. ‘ಮಧುರಭಾಷಿಣೌ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ವೀರರ ವಿನಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಮೆರೆದಿದ್ದರೂ ವಾಣಿ ಮೃದುವಾಗಿಯೇ ಇದೆ.

‘ಮುನಿಶಾರ್ದೂಲರೇ, ಈ ಇಬ್ಬರು ಕಿಂಕರರು ಬಂದಿದ್ದೇವೆ; ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿರಿ, ನಾವು ಯಾವ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನಡೆಸಬೇಕು’ ಎಂಬುದು ಅವರ ನಿವೇದನೆ. ‘ಕಿಂಕರೌ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ರಾಜಕುಮಾರರು ತಾವಾಗಿಯೇ ದಾಸಭಾವವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೂ ಗುರುಶುಶ್ರೂಷೆಯೇ ಮೊದಲ ಶಿಕ್ಷಣ; ಆಜ್ಞೆಯಿಲ್ಲದೆ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಬಾರದು ಎಂಬುದು ಮರ್ಯಾದೆ. ಅವರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಮಹರ್ಷಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಮಿಥಿಲೆಯ ಒಡೆಯನಾದ ಜನಕನ ಪರಮಧರ್ಮಮಯವಾದ ಯಜ್ಞ ನಡೆಯಲಿದೆ; ನಾವು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಋಷಿಗಳು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡೇ ಮಾತಾಡುತ್ತಾರೆ, ರಾಮನನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಆಮಂತ್ರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಕಥೆಯ ಹೊಸ ಅಧ್ಯಾಯ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮದಿಂದ ಮಿಥಿಲೆಯ ಕಡೆಗೆ ಪಯಣ, ಅದು ಕೊನೆಗೆ ಸೀತಾಪರಿಣಯದಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳಲಿದೆ.

‘ನರಶಾರ್ದೂಲನೇ, ನೀನೂ ನಮ್ಮೊಡನೆ ಬರುವೆ; ಅಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತವಾದ ಧನೂರತ್ನವನ್ನು (ಬಿಲ್ಲುಗಳಲ್ಲಿ ರತ್ನದಂತಿರುವುದನ್ನು) ನೀನು ನೋಡಬೇಕು. ಆ ಬಿಲ್ಲು ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದುದಲ್ಲ — ಹಿಂದೆ ಯಜ್ಞಸಭೆಯಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳೇ ಅದನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು — ಅದು ಅಪ್ರಮೇಯ ಬಲವುಳ್ಳದ್ದು, ಘೋರವಾದುದು, ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದುದು. ಅದಕ್ಕೆ ಹೆದೆಯೇರಿಸಲು ದೇವತೆಗಳಾಗಲಿ, ಗಂಧರ್ವರಾಗಲಿ, ಅಸುರರಾಗಲಿ, ರಾಕ್ಷಸರಾಗಲಿ ಶಕ್ತರಲ್ಲ; ಮನುಷ್ಯರಂತೂ ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಶಕ್ತರಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಬಿಲ್ಲಿನ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ದೇವತೆಗಳು ಕೊಟ್ಟದ್ದು, ಆಮೇಲೆ ಅಪ್ರಮೇಯ ಬಲ, ಕೊನೆಗೆ ಎಲ್ಲರ ವಿಫಲತೆ. ‘ನ ಕಥಂಚನ ಮಾನುಷಾಃ’ (ಮನುಷ್ಯರು ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಅಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ಮನುಷ್ಯನೇ ಆದವನು ಮುಂದೆ ಆ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಮುರಿಯುವನು. ಈ ವರ್ಣನೆ ಮುಂದಿನ ಧನುರ್ಭಂಗಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಆ ಬಿಲ್ಲಿನ ವೀರ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಯಸಿದ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ರಾಜರೂ ರಾಜಕುಮಾರರೂ ಅದಕ್ಕೆ ಹೆದೆಯೇರಿಸಲು ಶಕ್ತರಾಗಲಿಲ್ಲ.’ ‘ಜಿಜ್ಞಾಸಂತಃ’ (ತಿಳಿಯಬಯಸುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಕುತೂಹಲವೂ, ‘ನ ಶೇಕುಃ’ (ಶಕ್ತರಾಗಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವರ ಪರಾಭವವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಮಿಥಿಲಾಧಿಪತಿಯ ಆ ಬಿಲ್ಲನ್ನೂ ಪರಮಾದ್ಭುತವಾದ ಯಜ್ಞವನ್ನೂ ನೀನು ಅಲ್ಲಿ ಕಾಣುವೆ.’ ಋಷಿಗಳು ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ನೋಡುವುದನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಕೇಳುವವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧೆ ತಾನಾಗಿಯೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ಕವಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ರೀತಿ — ಆಮಂತ್ರಣ ನೋಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ, ಪರಿಣಾಮವಾದರೋ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ರೂಪದ್ದು.

‘ನರಶಾರ್ದೂಲನೇ, ಉತ್ತಮವಾದ, ಸುಂದರ ಮಧ್ಯಭಾಗವುಳ್ಳ ಆ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಮಿಥಿಲಾಧಿಪತಿ ಯಜ್ಞಫಲವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಯಾಚಿಸಿ ಪಡೆದನು.’ ‘ಸುನಾಭಮ್’ ಎಂದರೆ ಬಿಲ್ಲಿನ ಮಧ್ಯಭಾಗ, ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಇಡುವ ಸ್ಥಳ, ಅದು ಸುಂದರವಾದುದು ಎಂದರ್ಥ. ‘ರಾಘವ, ಆ ರಾಜನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅದು ಪೂಜಾಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದು, ನಾನಾ ಗಂಧಗಳಿಂದಲೂ ಅಗರುಗಂಧದ ಧೂಪಗಳಿಂದಲೂ ಅರ್ಚಿತವಾಗಿದೆ.’ ‘ಆಯಾಗಭೂತಮ್’ ಎಂದರೆ ಪೂಜೆಯ ವಸ್ತುವಾಗಿರುವುದು, ದೇವತೆಯಂತೆ ಮಾನ್ಯವಾದುದು. ಹೀಗೆ ಆ ಬಿಲ್ಲು ಕೇವಲ ಆಯುಧವಲ್ಲ, ಕುಲದೇವತೆಯಂತೆ ರಾಜಗೃಹದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವೂ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಮಿಥಿಲೆಯ ವೈಭವ ಮತ್ತು ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆ ಈ ಒಂದೇ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರು ಋಷಿಸಮೂಹದೊಡನೆ, ಕಾಕುತ್ಸ್ಥರೊಡನೆ, ವನದೇವತೆಗಳಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ಆಗ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿದರು. ‘ಆಮಂತ್ರ್ಯ’ ಎಂದರೆ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು, ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು; ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ದೇವತೆಗಳೂ ಮುನಿಗೆ ಸ್ಮರಣೀಯರೇ — ಬಹುಕಾಲ ನೆಲೆಸಿದ್ದ ಸ್ಥಳದ ದೇವತೆಗಳೂ ಉಪಕಾರಿಣಿಯರು ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ಪೂಜ್ಯರು. ‘ನಿಮಗೆ ಸ್ವಸ್ತಿಯಾಗಲಿ; ನಾನು ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮದಿಂದ ಜಾಹ್ನವಿಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಹಿಮವಂತ ಪರ್ವತದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬುದು ಅವರ ವಿದಾಯದ ಮಾತು. ‘ಸಿದ್ಧಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆಶ್ರಮದ ಹೆಸರು ಸಾರ್ಥಕವಾಯಿತು — ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮುನಿಯೂ ಸಿದ್ಧರಾದರು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ತಪೋಧನರಾದ ಮುನಿಶಾರ್ದೂಲ ಕೌಶಿಕರು ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಹೊರಡಲು ಉಪಕ್ರಮಿಸಿದರು. ಗಮ್ಯಸ್ಥಾನ ಮಿಥಿಲೆ, ಮಾರ್ಗವಾದರೋ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಜಾಹ್ನವಿಯ ತೀರದುದ್ದಕ್ಕೂ; ಕಥೆಯ ಗತಿಯೂ ದಕ್ಷಿಣದಿಂದ ಉತ್ತರದ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ.

ಹೊರಟ ಆ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಗಳ ನೂರು ಬಂಡಿಗಳು ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದವು. ‘ಶಕಟೀಶತಮಾತ್ರಮ್’ ಎಂದರೆ ನೂರು ಬಂಡಿಗಳೇ — ಋಷಿಗಳ ಯಜ್ಞೋಪಕರಣಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತ ಬಂಡಿಗಳು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದ ಸಾಮಗ್ರಿ ಮತ್ತು ವೇದಗ್ರಂಥಗಳು; ಇದರಿಂದ ಪ್ರಯಾಣದ ವಿಸ್ತಾರ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಕೇವಲ ಮೂವರು ಮಾತ್ರ ಹೋಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮೃಗ-ಪಕ್ಷಿಗಳ ಗುಂಪುಗಳೂ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ತಪೋಧನ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದವು. ಆಗ ಋಷಿಸಮೂಹದೊಡನಿದ್ದ ಅವರು ಆ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದರು — ಸ್ನೇಹ ಮಧುರವಾದುದಾದರೂ ಪ್ರಾಣಿ-ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೆ ವನವೇ ಕ್ಷೇಮ ಎಂಬುದು ಮುನಿಯ ವಿವೇಕ. ಪ್ರಾಣಿ-ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ತಪಸ್ವಿಯನ್ನು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಆಶ್ರಮದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ; ಅಹಿಂಸೆಯ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಫಲ ಇದೇ, ವನದ ಮೌನವೂ ಗುರುವಿಗೆ ವಂದಿಸುತ್ತದೆ. ಅವರು ಬಹಳ ದೂರ ದಾರಿ ಸಾಗಿ, ಸೂರ್ಯನು ಇಳಿಮುಖನಾಗುತ್ತಿರಲು —

— ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾದ ಮುನಿಗಣಗಳು ಶೋಣಾ ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ತಂಗಿದರು. ‘ಶೋಣಾ’ ಮಗಧದೇಶದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನದಿ; ಅದರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಸಂಜೆ ತಂಗಲಾಯಿತು. ಸೂರ್ಯಾಸ್ತವಾದಾಗ ಅವರು ಸ್ನಾನಮಾಡಿ, ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮಮಾಡಿ, ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ಅವರು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕುಳಿತರು. ‘ಹುತಹುತಾಶನಾಃ’ ಎಂದರೆ ಯಾರು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಮಾಡಿದರೋ ಅವರು — ಸಂಜೆಯ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದವರು ಎಂದರ್ಥ. ಪ್ರವಾಸದಲ್ಲಿಯೂ ನಿತ್ಯಕರ್ಮವನ್ನು ಬಿಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ದಾರಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಯಜ್ಞ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಮನೂ ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ ಆ ಮುನಿಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ —

— ಧೀಮಂತರಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ಕುಳಿತನು. ‘ಅಗ್ರತಃ ನಿಷಸಾದ’ (ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ಕುಳಿತನು) ಎಂಬುದು ಶಿಷ್ಯನ ಸ್ಥಾನ — ಗುರುವಿನ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ, ಕೇಳಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿ. ಆಮೇಲೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನು ತಪೋಧನರಾದ ಮುನಿಶಾರ್ದೂಲ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಕೇಳಿದನು — ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ಸಮೃದ್ಧವಾದ ವನಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಈ ದೇಶ ಯಾವುದು?’ ಸಂಧ್ಯಾಕರ್ಮದ ನಂತರ ಕಥಾಶ್ರವಣ — ಇದೇ ಪ್ರಾಚೀನ ರೀತಿ; ಹೀಗೆ ದಾರಿಯೂ ಪಾಠಶಾಲೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಪ್ರಶ್ನೆ ವಿದ್ಯೆಯ ಬಾಗಿಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯೇ ಕಥೆಯನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುತ್ತದೆ — ಈ ರೀತಿ ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಕಂಡುಬಂದಿತ್ತು.

‘ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಕೇಳಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ತಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ಹೇಳಬೇಕು.’ ರಾಮನ ಮಾತಿನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾದ ಸುವ್ರತರೂ ಮಹಾತಪಸ್ವಿಗಳೂ ಆದ ಅವರು ಋಷಿಗಳ ನಡುವೆ ಆ ದೇಶದ ಬಗ್ಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳಿದರು. ಸರ್ಗ ಇಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಕಥೆ ಮುಗಿಯುವುದಿಲ್ಲ — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕುಶವಂಶದ ಆಖ್ಯಾನ ಆರಂಭವಾಗಲಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ತಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುವರು.

കൃതാർഥരായ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ ആ യജ്ഞശാലയിൽത്തന്നെ ആ രാത്രി പാർത്തു; ആഹ്ലാദിച്ച അന്തരാത്മാവോടെ സന്തുഷ്ടരായ ആ വീരന്മാർ സുഖമായി കഴിച്ചുകൂട്ടി. ‘കൃതാർഥൗ’ (കൃതാർഥരായ) എന്ന പദം മുൻസർഗത്തോടു കഥയെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു — യജ്ഞരക്ഷണം പൂർത്തിയായി, ഗുരുവിന്റെ വാക്കു സഫലമായി; അതിനാൽ ചിത്തം ഭാരരഹിതം. കവി ബാഹ്യസുഖമല്ല വർണിക്കുന്നത്; ‘അന്തരാത്മാവോടെ’ എന്ന പദത്താൽ ആന്തരികമായ തൃപ്തിയാണ് കാണിക്കുന്നത്. രാത്രി പുലർന്നപ്പോൾ പ്രഭാതകർമങ്ങൾ ചെയ്തുതീർത്ത് അവർ ഇരുവരും ഒരുമിച്ച് വിശ്വാമിത്രനെയും മറ്റു ഋഷിമാരെയും സമീപിച്ചു. രാത്രിയിൽ വിജയം, പ്രഭാതത്തിൽ നിത്യകർമം — ക്രമം തെറ്റുന്നില്ല; സന്തോഷത്തിലും നിയമം മറക്കുന്നില്ല. അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന മുനിശ്രേഷ്ഠനെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത്, മധുരഭാഷികളായ അവർ പരമോദാരമായ വാക്കു പറഞ്ഞു. ‘മധുരഭാഷികൾ’ എന്ന വിശേഷണം വീരന്മാരുടെ വിനയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — പരാക്രമം കാണിച്ചു, എന്നിട്ടും വാക്ക് മൃദുതന്നെ.

‘മുനിശാർദൂലാ, ഈ രണ്ടു കിങ്കരന്മാർ വന്നുനിൽക്കുന്നു; മുനിശ്രേഷ്ഠാ, ആജ്ഞാപിച്ചാലും, ഞങ്ങൾ എന്തു ചെയ്യണം’ എന്നായിരുന്നു അവരുടെ നിവേദനം. ‘കിങ്കരൗ’ (രണ്ടു കിങ്കരന്മാർ) എന്ന പദം ചിന്തിക്കേണ്ടതാണ് — രാജകുമാരന്മാർ സ്വയം ദാസഭാവം സ്വീകരിക്കുന്നു; ഗുരുശുശ്രൂഷ ക്ഷത്രിയനുപോലും ആദ്യപാഠമാണ്; ആജ്ഞ കൂടാതെ സ്വേച്ഛയാൽ ഒന്നും ചെയ്യരുത് എന്നതാണ് മര്യാദ. അവർ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ എല്ലാ മഹർഷിമാരും വിശ്വാമിത്രനെ മുന്നിൽ നിർത്തി രാമനോടു പറഞ്ഞു: ‘നരശ്രേഷ്ഠാ, മൈഥിലനായ ജനകന്റെ പരമധാർമികമായ ഒരു യജ്ഞം നടക്കാൻ പോകുന്നു; അവിടേക്കു ഞങ്ങൾ പോകും.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — ഋഷിമാർ വിശ്വാമിത്രനെ മുന്നിൽ നിർത്തിയാണ് സംസാരിക്കുന്നത്, രാമനെ നേരിട്ടു ക്ഷണിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതോടെ കഥയുടെ പുതിയ അധ്യായം ആരംഭിക്കുന്നു — സിദ്ധാശ്രമത്തിൽനിന്നു മിഥിലയിലേക്കുള്ള യാത്ര; അത് ഒടുവിൽ സീതാപരിണയത്തിൽ സമാപിക്കും.

‘നരശാർദൂലാ, നീയും ഞങ്ങളോടൊപ്പം വരും; അവിടെ അദ്ഭുതമായ ഒരു ധനുരത്നം നീ കാണേണ്ടതാണ്. ആ വില്ല് മനുഷ്യനിർമിതമല്ല — പണ്ട് ഒരു യജ്ഞസദസ്സിൽ ദേവന്മാർതന്നെ നൽകിയതാണ് — അപ്രമേയബലമുള്ളതും ഘോരവും അത്യന്തം പ്രകാശിക്കുന്നതും. അതിൽ ഞാൺ കെട്ടാൻ ദേവന്മാർക്കോ ഗന്ധർവന്മാർക്കോ അസുരന്മാർക്കോ രാക്ഷസർക്കോ കഴിയില്ല; മനുഷ്യർക്ക് ഒരുവിധത്തിലും കഴിയില്ല.’ ഇവിടെ കവി ധനുസ്സിന്റെ മാഹാത്മ്യം ക്രമമായി വർധിപ്പിക്കുന്നു — ആദ്യം ദേവദത്തമെന്നത്, പിന്നെ അപ്രമേയബലം, ഒടുവിൽ എല്ലാവരുടെയും പരാജയം. ‘മനുഷ്യർക്ക് ഒരുവിധത്തിലും കഴിയില്ല’ എന്ന വചനം വിശേഷിച്ചും ചിന്തിക്കേണ്ടതാണ് — മനുഷ്യൻതന്നെയായവനാണ് പിന്നീട് ആ വില്ല് ഒടിക്കുന്നത്. ഈ വർണന വരാനിരിക്കുന്ന ധനുർഭംഗത്തിനുള്ള ഭൂമിക ഒരുക്കുന്നു.

‘ആ വില്ലിന്റെ വീര്യം അറിയാൻ ആഗ്രഹിച്ച ഭൂപാലന്മാർക്കും മഹാബലരായ രാജകുമാരന്മാർക്കും അതിൽ ഞാൺ കെട്ടാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.’ ‘ജിജ്ഞാസന്തഃ’ (അറിയാൻ ആഗ്രഹിച്ച) എന്ന പദത്താൽ അവരുടെ കൗതൂഹലവും ‘ന ശേകുഃ’ (കഴിഞ്ഞില്ല) എന്നതിനാൽ അവരുടെ പരാജയവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘കാകുത്സ്ഥാ, മഹാത്മാവായ മൈഥിലന്റെ ആ വില്ലും അത്യദ്ഭുതമായ യജ്ഞവും നീ അവിടെ കാണും.’ ഋഷിമാർ രാമനെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നില്ല, കാണാൻ മാത്രമേ പറയുന്നുള്ളൂ; എന്നാൽ കേൾക്കുന്നവന്റെ മനസ്സിൽ മത്സരബുദ്ധി സ്വയം ഉണരുന്നു. ഇതാണ് കവിയുടെ സൂക്ഷ്മമായ രീതി — ക്ഷണം കാണാനായി, പരിണാമമോ പരീക്ഷയുടെ രൂപത്തിൽ.

‘നരശാർദൂലാ, ഉത്തമവും സുനാഭവുമായ ആ വില്ല് മൈഥിലൻ യജ്ഞഫലമായി സർവദേവന്മാരോടും യാചിച്ചു നേടിയതാണ്.’ ‘സുനാഭം’ എന്നാൽ മുഷ്ടി പിടിക്കുന്ന വില്ലിന്റെ മധ്യഭാഗം ശോഭനമായത് എന്നർഥം. ‘രാഘവാ, ആ രാജാവിന്റെ ഭവനത്തിൽ അത് ആയാഗഭൂതമായി, പലതരം ഗന്ധങ്ങളാലും അകിൽഗന്ധമുള്ള ധൂപങ്ങളാലും അർച്ചിക്കപ്പെട്ട് നിലകൊള്ളുന്നു.’ ‘ആയാഗഭൂതം’ എന്നാൽ പൂജാസ്ഥാനീയം, ദേവതയെപ്പോലെ മാനിക്കപ്പെടുന്നത്. ഇങ്ങനെ ആ വില്ല് വെറുമൊരു ആയുധമല്ല, കുലദൈവമെന്നപോലെ രാജഗൃഹത്തിൽ നിത്യം പൂജിക്കപ്പെടുന്നു. മിഥിലയുടെ വൈഭവവും ധർമനിഷ്ഠയും ഈ ഒരൊറ്റ വർണനയാൽത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മുനിശ്രേഷ്ഠൻ ഋഷിസംഘത്തോടും കാകുത്സ്ഥന്മാരോടുമൊപ്പം വനദേവതകളോടു യാത്ര ചോദിച്ച് അപ്പോൾ പുറപ്പെട്ടു. ‘ആമന്ത്ര്യ’ എന്നാൽ യാത്ര ചോദിച്ച്, അനുമതി വാങ്ങി; വനവാസിനികളായ ദേവതകളും മുനിക്കു സ്മരണീയരാണ് — ഏറെക്കാലം പാർത്ത ഇടത്തെ ദേവതകളും ഉപകാരിണികളാണെന്നു കരുതി പൂജിക്കേണ്ടവരാണ്. ‘നിങ്ങൾക്കു സ്വസ്തി; ഞാൻ സിദ്ധനായി സിദ്ധാശ്രമത്തിൽനിന്ന് ജാഹ്നവിയുടെ വടക്കേ കരയിൽ ഹിമവാനെന്ന പർവതത്തിലേക്കു പോകുന്നു’ എന്നായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിടവാങ്ങൽവചനം. ‘സിദ്ധൻ’ എന്ന പദത്താൽ ആശ്രമത്തിന്റെ പേര് അർഥവത്തായി — സിദ്ധാശ്രമത്തിൽ മുനിയും സിദ്ധനായി. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് തപോധനനും മുനിശാർദൂലനുമായ കൗശികൻ വടക്കേ ദിക്കു ലക്ഷ്യമാക്കി പുറപ്പെടാൻ തുടങ്ങി. ലക്ഷ്യം മിഥില, വഴിയോ വടക്കോട്ട് ജാഹ്നവീതീരത്തിലൂടെ; കഥയുടെ ഗതിയും തെക്കുനിന്നു വടക്കോട്ടു തിരിയുന്നു.

യാത്രയാകുന്ന ആ മുനിശ്രേഷ്ഠനെ അനുഗമിക്കുന്ന ബ്രഹ്മവാദികളുടെ നൂറോളം വണ്ടികൾ യാത്രയിൽ പിന്തുടർന്നു. ‘ശകടീശതമാത്രം’ എന്നാൽ നൂറു വണ്ടികൾതന്നെ — ഋഷിമാരുടെ യജ്ഞോപകരണങ്ങൾ വഹിക്കുന്ന വണ്ടികൾ, അവയിൽ അഗ്നിഹോത്രസാമഗ്രികളും വേദഗ്രന്ഥങ്ങളും; ഇതിലൂടെ യാത്രയുടെ വിസ്തൃതി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; മൂന്നുപേരുടെ മാത്രം യാത്രയല്ല എന്നറിയാം. സിദ്ധാശ്രമവാസികളായ മൃഗപക്ഷിഗണങ്ങളും മഹാത്മാവും തപോധനനുമായ വിശ്വാമിത്രനെ പിന്തുടർന്നു. അപ്പോൾ ഋഷിസംഘത്തോടുകൂടിയ അദ്ദേഹം ആ പക്ഷികളെ തിരിച്ചയച്ചു — സ്നേഹം മധുരമാണെങ്കിലും ജന്തുക്കൾക്കു വനംതന്നെയാണ് ക്ഷേമം എന്നതാണ് മുനിയുടെ വിവേകം. ജന്തുക്കൾപോലും തപസ്വിയെ സ്നേഹത്തോടെ അനുഗമിക്കുന്നു എന്നതാണ് ആശ്രമത്തിന്റെ മാഹാത്മ്യം; അഹിംസയുടെ പ്രത്യക്ഷഫലം ഇതുതന്നെ; വനത്തിന്റെ മൗനംപോലും ഗുരുവിനെ വന്ദിക്കുന്നു. അവർ ഏറെ ദൂരം വഴി താണ്ടി, സൂര്യൻ ചായാൻ തുടങ്ങിയപ്പോൾ —

— ഏകാഗ്രചിത്തരായ മുനിഗണങ്ങൾ ശോണാനദിയുടെ തീരത്തു താമസമാക്കി. ‘ശോണ’ മഗധദേശത്തെ പ്രസിദ്ധമായ ഒരു നദിയാണ്; അതിന്റെ തീരത്ത് സായംകാലത്തു താമസിച്ചു. സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചപ്പോൾ അവർ സ്നാനം ചെയ്ത്, അഗ്നിയിൽ ഹോമിച്ച്, വിശ്വാമിത്രനെ മുന്നിൽ നിർത്തി അമിതതേജസ്വികളായ അവർ ഇരുന്നു. ‘ഹുതഹുതാശനാഃ’ എന്നാൽ അഗ്നിയിൽ ഹോമിച്ചവർ — സായംകാലത്തെ അഗ്നിഹോത്രം നിർവഹിച്ചവർ എന്നർഥം. യാത്രയിലും നിത്യകർമം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല എന്ന് ഇവിടെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; വഴിയിലും യജ്ഞം നിലയ്ക്കുന്നില്ല. രാമനും സൗമിത്രിയോടൊപ്പം ആ മുനിമാരെ പൂജിച്ച് —

— ധീമാനായ വിശ്വാമിത്രന്റെ മുന്നിൽ ഇരുന്നു. ‘മുന്നിൽ ഇരുന്നു’ എന്നതാണ് ശിഷ്യന്റെ സ്ഥാനം — ഗുരുവിന് അഭിമുഖമായി, കേൾക്കാൻ സജ്ജനായി. പിന്നെ മഹാതേജസ്വിയായ രാമൻ കൗതൂഹലത്തോടെ തപോധനനും മുനിശാർദൂലനുമായ വിശ്വാമിത്രനോടു ചോദിച്ചു: ‘ഭഗവാനേ, സമൃദ്ധമായ വനങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്ന ഈ ദേശം ഏതാണ്?’ സന്ധ്യാകർമത്തിനുശേഷം കഥാശ്രവണം — ഇതാണ് പ്രാചീനമായ രീതി; ഇങ്ങനെ വഴിയും ഒരു പാഠശാലയാകുന്നു; ചോദ്യം വിദ്യയുടെ വാതിലും. രാമന്റെ ജിജ്ഞാസയാണ് കഥയെ മുന്നോട്ടു നയിക്കുന്നത് — ഈ രീതി ഇരുപത്തിനാലാം സർഗത്തിലും കണ്ടു.

‘യഥാർഥമായി കേൾക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അങ്ങേക്കു മംഗളം, പറഞ്ഞുതരാൻ കനിയണം.’ രാമന്റെ വാക്കിനാൽ പ്രേരിതനായ സുവ്രതനും മഹാതപസ്വിയുമായ ഋഷി ഋഷിമാരുടെ നടുവിൽവെച്ച് ആ ദേശത്തെക്കുറിച്ച് എല്ലാം പറഞ്ഞു. സർഗം ഇവിടെ സമാപിക്കുന്നു, കഥ അവസാനിക്കുന്നില്ല — അടുത്ത സർഗത്തിൽ കുശവംശത്തിന്റെ ആഖ്യാനം ആരംഭിക്കും; അതിൽ വിശ്വാമിത്രൻ തന്റെതന്നെ പൂർവികരെ വർണിക്കും.

Their purpose accomplished, Rāma and Lakṣmaṇa spent that night there in the sacrificial enclosure, and the two heroes rested content, glad in their inmost hearts. "Their purpose accomplished" links back to the last sarga: the sacrifice had been guarded and their teacher's word fulfilled, so their minds were at ease; and the poet describes not outward comfort but the contentment within. When night brightened into dawn and their morning rites were done, the two went together to Viśvāmitra and the other sages. Victory at night, the daily rites at dawn: the order is kept, and even in joy the rule is not forgotten. Saluting the best of sages, who blazed like fire, the two sweet-spoken brothers addressed him in the most generous words. "Sweet-spoken" shows the heroes' humility: the brave deed was done, yet their speech stayed gentle.

"Here we stand before you, tiger among sages, your two servants. Command us, best of sages: what shall we do?" To call themselves servants is worth pondering: the princes take on the role of servants of their own accord, for serving the teacher is the first lesson even for a warrior, and the rule is that nothing is done at one's own whim without his command. When they had spoken, all the great sages, with Viśvāmitra at their head, said to Rāma: "Best of men, Janaka of Mithilā is about to hold a most righteous sacrifice, and we are going there." Notice that the sages speak with Viśvāmitra before them, yet invite Rāma directly. So a new chapter of the story opens: the journey from the Siddhāśrama to Mithilā, which will end in the marriage to Sītā.

"You too, tiger among men, will come with us, and there you should see a wonderful jewel of a bow. It was not made by men: long ago the gods gave it at a sacrifice, in the assembly, and it is terrible, of measureless power and blazing splendour. Neither gods nor gandharvas, neither asuras nor rākṣasas can string it, and men cannot do so at all." The poet builds up the bow's greatness step by step: first that it is a gift of the gods, then that its power is measureless, and last that all have failed with it. "Men cannot at all" is especially worth noting, since the one who will break it is himself a man. This description lays the ground for the breaking of the bow to come.

"Kings and mighty princes eager to test the strength of that bow could not string it." "Eager to test" speaks of their curiosity, "could not" of their defeat. "There, Kākutstha, you will see that bow of the great king of Mithilā, and a sacrifice of surpassing wonder." The sages do not urge Rāma to try; they only invite him to look. Yet in the hearer's mind the wish to rise to the challenge wakes of itself. This is the poet's subtle way: the invitation is to see, but what follows will be a trial.

"That excellent bow with its fine grip, tiger among men," the fine grip being the middle of the bow where the fist closes, "the king of Mithilā asked of all the gods as the fruit of his sacrifice. In that king's palace, Rāghava, it stands as an object of worship, honoured with many perfumes and with incense scented with aloewood." It is revered like a deity; so the bow is not merely a weapon but is worshipped daily in the royal house like a family god. This one description conveys both the splendour of Mithilā and its devotion to dharma.

Having spoken so, the best of sages took leave of the forest deities and set out with the company of sages and with Kākutstha. Even the deities of the forest were to be remembered: where one has long lived, its deities have been kind and deserve honour. His farewell was: "May all be well with you. My work accomplished, I go from the Siddhāśrama to the northern bank of the Jāhnavī, toward the Himālaya mountain." "Accomplished" makes the hermitage's name come true: in the hermitage of accomplishment the sage too had accomplished his aim. With these words Kauśika, tiger among sages, rich in austerity, set out toward the north. Their goal was Mithilā, and the road lay northward along the Gaṅgā; the story too now turns from south to north.

As the best of sages travelled, a full hundred carts belonging to his followers, the expounders of the Veda, went after him. They carried the sages' sacrificial implements, the equipment for the fire rites and their books, which shows how large the company was; it was far more than three men on the road. The deer and birds of the Siddhāśrama also followed the great Viśvāmitra, rich in austerity, but the sage and his company turned them back: sweet as their affection was, the forest was safest for them, and in this the sage showed good sense. That even animals followed the ascetic out of love shows the greatness of the hermitage; it is the visible fruit of non-violence, as if the silent forest itself bowed to the master. They travelled a long way, and when the sun was sinking,

the companies of sages, composed in mind, made camp on the bank of the Śoṇa, the well-known river of Magadha. After the sun had set they bathed and offered the evening oblation into the fire, and then those men of boundless splendour sat down with Viśvāmitra before them. Here again we see that the daily rites are not dropped on a journey; even on the road the sacrifice does not stop. Rāma too, with the son of Sumitrā, paid his respects to the sages

and then sat down in front of the wise Viśvāmitra, in the pupil's place, facing his teacher and ready to listen. Then Rāma of great energy, full of curiosity, asked Viśvāmitra, tiger among sages, rich in austerity: "Lord, what country is this, so beautiful with its flourishing woods?" Listening to stories after the evening rites is an ancient custom, and so the road too becomes a school, and a question the door to learning. Rāma's curiosity is what sets the story going, just as it did in the twenty-fourth sarga.

"I want to hear the truth about it; bless you, please tell me." Urged by Rāma's words, the sage of firm vows and great austerity told, in the midst of the sages, the whole story of that country. The sarga ends here, but the story does not: in the next sarga the tale of the line of Kuśa begins, in which Viśvāmitra will describe his own ancestors.