निर्मले प्रभाते तौ अरिन्दमौ राजपुत्रौ आह्निकं कर्म समाप्य विश्वामित्रं पुरस्कृत्य नद्याः तीरम् उपागतौ। ‘आह्निकम्’ इति प्रतिदिनं कर्तव्यं सन्ध्यावन्दनजपादिकं नित्यकर्म; प्रवासे अपि तत् न त्यक्तम् इति द्रष्टव्यम्। ‘विश्वामित्रं पुरस्कृत्य’ इति पदद्वयं पूर्वसर्गस्य अनुसन्धानं करोति — यत्र ते कामाश्रमे न्यवसन्, तस्य एव इदम् उत्तरम्। ततः ते सर्वे आश्रमवासिनः महात्मानः संशितव्रताः मुनयः शुभां नावम् उपस्थाप्य विश्वामित्रम् अब्रुवन् — ‘भगवन्, राजपुत्रौ पुरस्कृत्य भवान् नावम् आरोहतु; अरिष्टम् अविघ्नं च पन्थानं गच्छतु, कालस्य पर्ययः मा भूत्।’ ‘कालस्य पर्ययः’ इति कालातिक्रमः, विलम्बः। मुनयः स्वयम् एव नावम् आनयन्ति; अतिथिसेवा तेषां तपसः अङ्गम् एव। ‘राजपुत्रपुरस्कृतः’ इति वचनेन गुरुशिष्ययोः मर्यादा सूच्यते — शिष्यौ अग्रे, गुरुः पश्चात्।

विश्वामित्रः ‘तथा’ इति उक्त्वा तान् ऋषीन् प्रतिपूज्य ताभ्यां सह सागरंगमां सरितं ततार। ‘सागरंगमा’ इति गङ्गायाः विशेषणम् — या सागरं गच्छति; एतेन नद्याः महत्त्वं सूच्यते। तत्र नद्याः मध्यम् आगत्य रामः तोयसंरम्भवर्धितं शब्दं शुश्राव। ‘तोयसंरम्भः’ इति जलयोः परस्परसंघर्षः, तेन वर्धितः सः शब्दः। महातेजाः रामः कनीयसा भ्रात्रा सह तस्य शब्दस्य निश्चयं ज्ञातुकामः अभवत्, सरिन्मध्ये च मुनिपुंगवं पप्रच्छ। ‘निश्चयः’ इति अत्र कारणस्य सुनिश्चितं ज्ञानम्, न तु संकल्पः। अयं प्रसङ्गः रामस्य स्वभावं दर्शयति — यत् किमपि अश्रुतम् अदृष्टं वा, तत्र तस्य जिज्ञासा सद्यः जायते; सा च जिज्ञासा एव आचार्यस्य उपदेशस्य द्वारं भवति। रामः बालकवत् पृच्छति, विश्वामित्रश्च पितृवत् कथयति।

‘भिद्यमानस्य वारिणः अयं तुमुलः ध्वनिः कुतः?’ इति रामस्य प्रश्नः। कौतूहलसमन्वितं राघवस्य वचः श्रुत्वा धर्मात्मा विश्वामित्रः तस्य शब्दस्य निश्चयं कथयामास — ‘हे राम, कैलासपर्वते ब्रह्मणा मनसा एकं परं सरः निर्मितम्; मनसा निर्मितत्वात् एव तत् ‘मानसम्’ इति उच्यते। हे नरशार्दूल, तस्मात् सरसः एका सरित् सुस्राव, या अयोध्याम् उपगूहते।’ ‘उपगूहते’ इति आश्लिष्यति, समीपेन प्रवहति इत्यर्थः; नगरं प्रति नद्याः स्नेहः इव वर्ण्यते। कथायाः क्रमः मननीयः — शब्दस्य कारणं वक्तुं कविः प्रथमं नद्याः जन्मकथाम् आरभते। एतेन च अयोध्यायाः सरयूः ब्रह्मणः सरसः निःसृता इति कुलगौरवम् अपि रामाय स्मारितम्। यः प्रश्नः जलध्वनिविषयकः आसीत्, तस्य उत्तरं तीर्थमाहात्म्यरूपेण दीयते।

सरसः प्रवृत्ता ब्रह्मसरश्च्युता सा पुण्या नदी ‘सरयूः’ इति ख्याता। तस्याः एव अयम् अतुलः शब्दः, यतः सा जाह्नवीम् अभिवर्तते — गङ्गायां मिलति। वारिसंक्षोभजः अयं शब्दः; अतः, हे राम, नियतः सन् संगमाय प्रणामं कुरु। ‘नियतः’ इति संयतचित्तः, नियमस्थितः। तौ अतिधार्मिकौ भ्रातरौ ताभ्यां नदीभ्यां प्रणामं कृत्वा दक्षिणं तीरम् आसाद्य लघुविक्रमौ जग्मतुः। ‘लघुविक्रमौ’ इति शीघ्रपदक्षेपौ, अश्रान्तगतिकौ। ततः सः नरवरात्मजः घोरसंकाशं वनं दृष्ट्वा मुनिपुंगवं पप्रच्छ। अत्र कथायाः परिवर्तनं भवति — पुण्यसंगमस्य प्रणामात् अनन्तरं सद्यः घोरं वनं दृश्यते। तीर्थस्य शान्तिः अरण्यस्य भीषणता च — द्वे अपि एकस्मिन् एव अध्याये स्थापिते; एतेन कविः अग्रिमस्य कर्मणः भूमिं सज्जयति।

तत् वनम् अविप्रहतम् आसीत् — यत्र मनुष्याणां गमनागमनं न विद्यते। रामः वदति — ‘अहो, इदं दुर्गं वनं झिल्लिकागणसंयुतम्, भैरवैः श्वापदैः कीर्णम्, दारुणारवैः शकुन्तैश्च व्याप्तम्। नानाप्रकाराः शकुनाः भैरवस्वनैः वाश्यन्ति। सिंहव्याघ्रवराहैः वारणैश्च शोभितम्, धवाश्वकर्णककुभैः बिल्वतिन्दुकपाटलैः बदरीभिश्च संकीर्णम् — किं नु इदं दारुणं वनम्?’ अत्र वृक्षनामानि गणितानि — धवः, अश्वकर्णः, ककुभः (अर्जुनः), बिल्वः, तिन्दुकः, पाटला, बदरी च। कविः वनस्य भीषणतां केवलं श्वापदैः न, अपि तु रूक्षैः काण्टकैश्च वृक्षैः अपि दर्शयति। ‘शोभितम्’ इति पदं विरोधाभासयुक्तम् — सिंहव्याघ्रैः शोभा कथम्? एषा अरण्यस्य एव शोभा, न तु जनपदस्य। श्रवणदृष्टिभ्याम् उभयाभ्याम् अपि वनं भयङ्करम् इति वर्णने कौशलम्। ‘झिल्लिका’ नाम सा क्षुद्रा कीटजातिः या निरन्तरं क्वणति; तस्याः एव गणः अत्र वनस्य नैःशब्द्यं भङ्क्त्वा भीतिं वर्धयति। रामस्य प्रश्नः चतुरः — न सः केवलं वनस्य नाम पृच्छति, अपि तु ‘कस्य इदम्’ इति स्वामिनम् एव जिज्ञासते; तेन एव उत्तरे कथा प्रवर्तते।

महातेजाः विश्वामित्रः तम् उवाच — ‘श्रूयतां वत्स काकुत्स्थ, यस्य इदं दारुणं वनम्। हे नरोत्तम, पूर्वम् अत्र द्वौ स्फीतौ जनपदौ आस्ताम् — मलदाः करूषाश्च, देवनिर्माणनिर्मितौ। पुरा वृत्रवधे सहस्राक्षः इन्द्रः मलेन समभिप्लुतः, क्षुधा च अभिभूतः; ब्रह्महत्या च तं समाविशत्।’ ब्रह्महत्या नाम वृत्रस्य ब्रह्मत्वात् उत्पन्नं पापम्; वृत्रः हि त्वष्टुः पुत्रः ब्राह्मणश्च आसीत्। एतेन ज्ञायते — देशस्य नाम्नि एव तस्य इतिहासः निहितः; विश्वामित्रः भूगोलं न, अपि तु स्मृतिं व्याचष्टे। प्रश्नः आसीत् ‘इदं वनं किम्?’ इति, उत्तरं तु ‘इदं पूर्वं वनं न आसीत्’ इति। यत् अद्य शून्यम्, तत् कदाचित् समृद्धम् आसीत् — इयम् एव सर्गस्य मूलभूता वेदना।

देवाः तपोधनाः ऋषयश्च तं मलिनम् इन्द्रं कलशैः स्नापयामासुः, तस्य च मलं प्रामोचयन्। महेन्द्रस्य शरीरजं मलं कारूषं च अस्याम् एव भूमौ दत्त्वा ते हर्षं प्रपेदिरे। यदा इन्द्रः निर्मलः निष्करूषः शुद्धश्च अभवत्, तदा सुप्रीतः सन् अस्मै देशाय अनुत्तमं वरं प्रादात् — ‘इमौ स्फीतौ जनपदौ लोके ख्यातिं गमिष्यतः।’ ‘करूषः’ इति क्षुधाजनितः दोषः; तस्य निर्गमनात् इन्द्रः ‘निष्करूषः’। अत्र द्रष्टव्यम् — देवानां मलम् अपि भूमिः वहति; भूमेः क्षमा एव तस्याः महत्त्वम्। मलनिक्षेपः शापवत् दृश्यते, किन्तु इन्द्रः तम् एव वरेण परिणमयति — यत् कलङ्कहेतुः आसीत्, तत् एव कीर्तिहेतुः कृतम्। दानस्य प्रतिदानम् इति नीतिः देवेष्वपि वर्तते।

‘मलदाः करूषाश्च इति ख्यातौ एतौ मम अङ्गमलधारिणौ भविष्यतः’ इति इन्द्रवचनम्; अङ्गमलधारणम् एव तयोः नामनिमित्तम्। धीमता शक्रेण कृतां तां देशस्य पूजां दृष्ट्वा देवाः ‘साधु साधु’ इति पाकशासनम् अब्रुवन्। ‘पाकशासनः’ इति इन्द्रस्य रूढं नाम — पाकनामकस्य असुरस्य शासनात्। हे अरिंदम, एतौ स्फीतौ जनपदौ दीर्घकालं धनधान्यतः मुदिताः आसन्। किन्तु कस्यचित् कालस्य अत्यये कामरूपिणी काचित् यक्षिणी तत्र आगता, या नागसहस्रस्य बलं धारयन्ती आसीत्। ‘कस्यचित्त्वथ कालस्य’ इति पदैः कविः सुखस्य अन्तम् अकस्मात् एव सूचयति। एवं चिरार्जिता समृद्धिः एकेन एव दुष्टेन नश्यति; देववरः अपि दुष्टपराक्रमं न वारयति, यावत् कश्चित् वीरः न उत्तिष्ठति।

‘भद्रं ते — तस्याः नाम ताटका; सा धीमतः सुन्दस्य भार्या। यस्याः पुत्रः मारीचः नाम राक्षसः, शक्रपराक्रमः, वृत्तबाहुः महाशीर्षः विपुलास्यतनुः महांश्च। सः भैरवाकारः राक्षसः नित्यं प्रजाः त्रासयते।’ ‘भद्रं ते’ इति आशीर्वादः मध्ये एव प्रयुक्तः — भयङ्करं वृत्तं वदन् गुरुः शिष्यम् आश्वासयति। अत्र कविः ताटकायाः कुलं विस्तरेण वदति, यतः अग्रे रामस्य शङ्का उत्पत्स्यते — स्त्रीवधः कथं युक्तः इति; तस्याः उत्तरं पञ्चविंशे सर्गे दास्यते। ‘हे राघव, सा दुष्टचारिणी ताटका मलदान् करूषांश्च इमौ जनपदौ नित्यं विनाशयति।’ मारीचस्य नाम अत्र प्रथमम् आगतम्; सः एव अग्रे रामेण जितः, अन्ते च सीताहरणे सहायकः भविष्यति। एकं नाम, दूरगामी परिणामः।

‘सा एव मार्गम् आवृत्य अत्यर्धयोजने वसति; अतः यत्र ताटकायाः वनम्, तत्र एव अस्माभिः गन्तव्यम्। स्वबाहुबलम् आश्रित्य इमां दुष्टचारिणीं जहि। मम नियोगात् इमं देशं पुनः निष्कण्टकं कुरु; ईदृशम् इमं देशं कोऽपि आगन्तुं न शक्तः।’ ‘अत्यर्धयोजनम्’ इति अर्धेन अधिकं योजनम्, प्रायः षट् क्रोशाः। ‘मन्नियोगात्’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — रामः स्वेच्छया न प्रहरति, गुरोः आज्ञया एव; तेन वधः दण्डरूपः धर्म्यश्च भवति। ‘स्वबाहुबलमाश्रित्य’ इति अपि सूक्ष्मम् — न अस्त्रबलम्, न मन्त्रबलम्, अपि तु बाहुबलम् एव अपेक्षितम्; एतेन रामस्य प्रथमा परीक्षा शुद्धशौर्यरूपा भवति। ‘निष्कण्टकं कुरु’ इति राजधर्मस्य एव आदेशः — कण्टकानाम् अपनयनं राज्ञः मुख्यं कर्म।

‘घोरया असह्यया यक्षिण्या अयं देशः उत्सादितः। एतत् सर्वं मया ते आख्यातम् — यथा इदं वनं दारुणं जातम्। यक्ष्या सर्वम् उत्सादितम्, अद्यापि च सा तस्मात् क्रूरात् कर्मणः न निवर्तते।’ ‘अद्यापि न निवर्तते’ इति अन्तिमम् एव अग्रिमसर्गे वधस्य हेतुः।

నిర్మలమైన ప్రభాతవేళ శత్రుసంహారకులైన ఆ ఇద్దరు రాజకుమారులు ఆహ్నిక కర్మను ముగించుకొని, విశ్వామిత్రుని ముందుంచుకొని నదీతీరానికి చేరారు. ‘ఆహ్నికం’ అంటే ప్రతిదినం చేయవలసిన సంధ్యావందనం, జపం మొదలైన నిత్యకర్మ; ప్రయాణంలో ఉన్నప్పుడు కూడా వారు దానిని విడువలేదని గమనించాలి. ‘విశ్వామిత్రుని ముందుంచుకొని’ అనే మాటలు మునుపటి సర్గతో అనుసంధానం చేస్తాయి — వారు కామాశ్రమంలో నివసించిన దానికి ఇది కొనసాగింపు. అప్పుడు ఆశ్రమవాసులైన మహాత్ములు, కఠిన వ్రతనిష్ఠులైన మునులు అందరూ ఒక శుభమైన నావను తెచ్చి విశ్వామిత్రునితో ఇలా అన్నారు — ‘భగవాన్, రాజకుమారులను ముందుంచుకొని మీరు నావ ఎక్కండి; ఆటంకం లేని, విఘ్నరహితమైన మార్గంలో వెళ్ళండి, కాలం మించిపోకుండా చూడండి.’ ‘కాలస్య పర్యయః’ అంటే కాలాతిక్రమం, ఆలస్యం. మునులే స్వయంగా నావను తెస్తున్నారు; అతిథిసేవ వారి తపస్సులో భాగమే. ‘రాజపుత్రపురస్కృతః’ అనే మాటతో గురుశిష్యుల మర్యాద సూచించబడుతోంది — శిష్యులు ముందు, గురువు వెనుక.

విశ్వామిత్రుడు ‘అలాగే’ అని చెప్పి ఆ ఋషులను తిరిగి సత్కరించి, ఆ ఇద్దరితో కలిసి సముద్రానికి సాగే ఆ నదిని దాటాడు. ‘సాగరంగమా’ అనేది గంగకు విశేషణం — సముద్రం వైపు పోయేది; దీనితో నది గొప్పదనం సూచించబడుతోంది. నది మధ్యకు చేరగానే రాముడు నీటి అలల తాకిడితో పెరిగిన ఒక శబ్దాన్ని విన్నాడు. ‘తోయసంరంభం’ అంటే నీటి ప్రవాహాలు ఒకదానితో ఒకటి ఢీకొనడం; దానివల్ల పెరిగిన శబ్దం అది. మహాతేజస్వి అయిన రాముడు తమ్మునితో కలిసి ఆ శబ్దం యొక్క నిశ్చయాన్ని తెలుసుకోవాలనుకొని, నదీమధ్యంలోనే మునిశ్రేష్ఠుని అడిగాడు. ‘నిశ్చయం’ అంటే ఇక్కడ కారణం గురించి స్పష్టమైన జ్ఞానం, సంకల్పం కాదు. ఈ సందర్భం రాముని స్వభావాన్ని చూపుతుంది — వినని, చూడని దేనిమీదనైనా అతనికి వెంటనే జిజ్ఞాస కలుగుతుంది; ఆ జిజ్ఞాసయే ఆచార్యుని ఉపదేశానికి ద్వారం అవుతుంది. రాముడు బాలునిలా అడుగుతాడు, విశ్వామిత్రుడు తండ్రిలా చెబుతాడు.

‘విరిగిపడుతున్న నీటి ఈ తుముల ధ్వని ఎక్కడినుండి వస్తోంది?’ అని రాముని ప్రశ్న. కుతూహలంతో నిండిన రాఘవుని మాటలు విని ధర్మాత్ముడైన విశ్వామిత్రుడు ఆ శబ్దానికి గల కారణాన్ని చెప్పాడు — ‘రామా, కైలాస పర్వతంపై బ్రహ్మ తన మనస్సుతో ఒక ఉత్తమమైన సరస్సును నిర్మించాడు; మనస్సుతో నిర్మించబడినందువల్లనే దానిని ‘మానసం’ అంటారు. నరశార్దూలా, ఆ సరస్సు నుండి ఒక నది ప్రవహించింది, అది అయోధ్యను కౌగిలించుకొని సాగుతుంది.’ ‘ఉపగూహతే’ అంటే కౌగిలించుకొంటుంది, అంటే దగ్గరగా ప్రవహిస్తుంది అని అర్థం; నగరం పట్ల నదికి ఉన్న ప్రేమలా వర్ణించబడింది. కథా క్రమం మననం చేయదగినది — శబ్దానికి కారణం చెప్పడానికి కవి ముందుగా నది పుట్టుక కథను మొదలుపెడతాడు. దీనితో అయోధ్యకు చెందిన సరయూ బ్రహ్మ సరస్సు నుండి వెలువడిందనే వంశగౌరవాన్ని కూడా రామునికి గుర్తుచేశాడు. నీటి ధ్వని గురించిన ప్రశ్నకు జవాబు తీర్థమాహాత్మ్య రూపంలో ఇవ్వబడుతోంది.

సరస్సు నుండి బయలుదేరి, బ్రహ్మసరస్సు నుండి జారిన ఆ పుణ్యనది ‘సరయూ’ అని ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ సాటిలేని శబ్దం దానిదే, ఎందుకంటే అది జాహ్నవిని ఎదుర్కొంటుంది — గంగలో కలుస్తుంది. ఈ శబ్దం నీటి కల్లోలం నుండి పుట్టింది; కాబట్టి రామా, నియమంతో ఈ సంగమానికి ప్రణామం చేయి. ‘నియతః’ అంటే సంయమిత చిత్తంతో, నియమంలో నిలిచి. అతి ధార్మికులైన ఆ సోదరులిద్దరూ ఆ రెండు నదులకు ప్రణామం చేసి, దక్షిణ తీరాన్ని చేరి చురుకైన అడుగులతో సాగిపోయారు. ‘లఘువిక్రమౌ’ అంటే వేగంగా అడుగులు వేసేవారు, అలసట లేని నడక గలవారు. అప్పుడు ఆ నరశ్రేష్ఠుని కుమారుడు భయంకరంగా కనిపించే ఒక అడవిని చూసి మునిశ్రేష్ఠుని అడిగాడు. ఇక్కడ కథ మలుపు తిరుగుతుంది — పుణ్యసంగమానికి ప్రణామం చేసిన వెంటనే ఒక ఘోరమైన అడవి కనబడుతుంది. తీర్థంలోని శాంతి, అరణ్యంలోని భీషణత — రెండూ ఒకే అధ్యాయంలో ఉంచబడ్డాయి; దీనితో కవి రాబోయే కార్యానికి భూమికను సిద్ధం చేస్తున్నాడు.

ఆ అడవి ‘అవిప్రహతం’ — మనుష్యుల రాకపోకలు లేనిది. రాముడు అంటున్నాడు — ‘అహో, ఈ అడవి దుర్గమమైనది, కీచురాళ్ళ గుంపులతో నిండినది, భయంకరమైన క్రూరమృగాలతో వ్యాపించినది, కఠోరంగా అరిచే పక్షులతో నిండినది. రకరకాల పక్షులు భయంకరమైన స్వరాలతో అరుస్తున్నాయి. సింహాలు, పులులు, వరాహాలు, ఏనుగులతో శోభిల్లుతోంది; ధవ, అశ్వకర్ణ, కకుభ వృక్షాలతో, మారేడు, తుమికి, పాటల చెట్లతో, రేగు చెట్లతో దట్టంగా ఉంది — ఈ దారుణమైన అడవి ఏమిటి?’ ఇక్కడ వృక్షాల పేర్లు లెక్కించబడ్డాయి — ధవం, అశ్వకర్ణం, కకుభం (అంటే అర్జున వృక్షం), బిల్వం, తిందుకం, పాటల, బదరి. కవి అడవి భీషణతను కేవలం క్రూరమృగాలతోనే కాక, కఠినమైన, ముళ్ళుగల వృక్షాలతో కూడా చూపుతున్నాడు. ‘శోభితం’ అనే మాట విరోధాభాసంతో కూడినది — సింహాలు, పులులతో శోభ ఎలా? ఇది అరణ్యపు శోభయే, జనపదపు శోభ కాదు. వినికిడి, చూపు రెండింటి ద్వారానూ అడవి భయంకరమైనదని వర్ణించడంలో నైపుణ్యం ఉంది. ‘ఝిల్లిక’ అంటే ఎడతెగకుండా గీపెట్టే ఒక చిన్న కీటకజాతి; దాని గుంపే ఇక్కడ అడవి నిశ్శబ్దాన్ని భంగపరచి భయాన్ని పెంచుతుంది. రాముని ప్రశ్న చతురమైనది — అతడు కేవలం అడవి పేరును అడగడం లేదు, ‘ఇది ఎవరిది’ అని దాని యజమానినే తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాడు; దానితోనే జవాబులో కథ మొదలవుతుంది.

మహాతేజస్వి అయిన విశ్వామిత్రుడు అతనితో అన్నాడు — ‘నాయనా కాకుత్స్థా, ఈ దారుణమైన అడవి ఎవరిదో విను. నరోత్తమా, పూర్వం ఇక్కడ రెండు సమృద్ధమైన జనపదాలు ఉండేవి — మలదాలు, కరూషాలు; అవి దేవతలచే నిర్మించబడినవి. పూర్వం వృత్రవధ సమయంలో వేయి కన్నుల ఇంద్రుడు మలినంతో నిండిపోయాడు, ఆకలి అతనిని బాధించింది; బ్రహ్మహత్య కూడా అతనిని ఆవరించింది.’ బ్రహ్మహత్య అంటే వృత్రుడు బ్రాహ్మణుడైనందువల్ల కలిగిన పాపం; వృత్రుడు త్వష్ట కుమారుడు, బ్రాహ్మణుడు. దీనివల్ల తెలిసేదేమిటంటే — దేశం పేరులోనే దాని చరిత్ర దాగి ఉంది; విశ్వామిత్రుడు భూగోళాన్ని కాదు, స్మృతిని వివరిస్తున్నాడు. ప్రశ్న ‘ఈ అడవి ఏమిటి?’ అని; జవాబు మాత్రం ‘ఇది పూర్వం అడవి కాదు’ అని. ఈనాడు శూన్యంగా ఉన్నది ఒకప్పుడు సమృద్ధంగా ఉండేది — ఇదే ఈ సర్గకు మూలమైన వేదన.

దేవతలు, తపోధనులైన ఋషులు మలినుడైన ఆ ఇంద్రునికి కలశాలతో స్నానం చేయించి, అతని మలినాన్ని విడిపించారు. మహేంద్రుని శరీరం నుండి పుట్టిన మలాన్నీ, కారూషాన్నీ ఈ భూమిపైనే విడిచి వారు సంతోషించారు. ఇంద్రుడు మలరహితుడై, కరూషరహితుడై, శుద్ధుడైనప్పుడు, ఎంతో ప్రీతి చెంది ఈ దేశానికి సాటిలేని వరాన్ని ఇచ్చాడు — ‘సమృద్ధమైన ఈ రెండు జనపదాలు లోకంలో ఖ్యాతి పొందుతాయి.’ ‘కరూషం’ అంటే ఆకలి వల్ల కలిగిన దోషం; అది తొలగిపోయినందువల్ల ఇంద్రుడు ‘నిష్కరూషుడు’ అయ్యాడు. ఇక్కడ గమనించవలసింది — దేవతల మలాన్ని కూడా భూమి మోస్తుంది; భూమి సహనమే దాని గొప్పదనం. మలాన్ని విడవడం శాపంలా కనిపిస్తుంది, కానీ ఇంద్రుడు దానినే వరంగా మార్చుతాడు — కళంకానికి కారణమైనదే కీర్తికి కారణంగా చేయబడింది. ఇచ్చిన దానికి ప్రతిఫలం ఇవ్వడమనే నీతి దేవతలలో కూడా ఉంది.

‘మలదాలు, కరూషాలు అని ప్రసిద్ధి పొందే ఈ రెండు జనపదాలు నా శరీర మలాన్ని ధరిస్తాయి’ అని ఇంద్రుని మాట; శరీర మలాన్ని ధరించడమే వాటి పేర్లకు కారణం. బుద్ధిమంతుడైన శక్రుడు దేశానికి చేసిన ఆ సత్కారాన్ని చూసి దేవతలు ‘బాగుంది, బాగుంది’ అని పాకశాసనుని ప్రశంసించారు. ‘పాకశాసనుడు’ అనేది ఇంద్రునికి ప్రసిద్ధమైన పేరు — పాకుడనే అసురుని శిక్షించినందువల్ల. అరిందమా, సమృద్ధమైన ఈ రెండు జనపదాలు చాలా కాలం ధనధాన్యాలతో సంతోషంగా ఉన్నాయి. కానీ కొంత కాలం గడిచిన తరువాత, కోరిన రూపం ధరించగల ఒక యక్షిణి అక్కడికి వచ్చింది; ఆమె వేయి ఏనుగుల బలం కలిగి ఉంది. ‘కస్యచిత్త్వథ కాలస్య’ (కొంత కాలం తరువాత) అనే మాటలతో కవి సుఖానికి ఆకస్మికంగా వచ్చిన ముగింపును సూచిస్తున్నాడు. ఈ విధంగా చిరకాలం సంపాదించిన సమృద్ధి ఒక్క దుష్టుని వల్ల నశిస్తుంది; ఎవరో ఒక వీరుడు లేచి నిలబడే వరకు దేవతల వరం కూడా దుష్టుని పరాక్రమాన్ని అడ్డుకోదు.

‘నీకు శుభం కలుగుగాక — ఆమె పేరు తాటక; ఆమె బుద్ధిమంతుడైన సుందుని భార్య. ఆమె కుమారుడు మారీచుడనే రాక్షసుడు, ఇంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమం గలవాడు, గుండ్రని బాహువులు, పెద్ద తల, విశాలమైన ముఖం, భారీ శరీరం గలవాడు. భయంకరమైన ఆకారం గల ఆ రాక్షసుడు నిత్యం ప్రజలను భయపెడుతుంటాడు.’ ‘భద్రం తే’ (నీకు శుభం) అనే ఆశీర్వాదం మధ్యలోనే ప్రయోగించబడింది — భయంకరమైన వృత్తాంతాన్ని చెబుతూ గురువు శిష్యునికి ధైర్యం చెబుతున్నాడు. ఇక్కడ కవి తాటక వంశాన్ని విస్తరంగా చెబుతున్నాడు, ఎందుకంటే ముందు రామునికి సందేహం కలుగుతుంది — స్త్రీవధ ఎలా తగినది అని; దానికి జవాబు ఇరవై ఐదవ సర్గలో ఇవ్వబడుతుంది. ‘రాఘవా, దుష్టమైన నడవడిక గల ఆ తాటక మలదాలు, కరూషాలు అనే ఈ రెండు జనపదాలను నిత్యం నాశనం చేస్తోంది.’ మారీచుని పేరు ఇక్కడ మొదటిసారి వచ్చింది; అతడే ముందు రాముని చేతిలో ఓడిపోతాడు, చివరకు సీతాపహరణంలో సహాయకుడవుతాడు. ఒక్క పేరు, దూరం వరకు సాగే పరిణామం.

‘ఆమె దారిని అడ్డగించి ఒకటిన్నర యోజనాల దూరంలో నివసిస్తోంది; కాబట్టి తాటక వనం ఎక్కడ ఉందో అక్కడికే మనం వెళ్ళాలి. నీ బాహుబలాన్ని ఆశ్రయించి దుష్టమైన నడవడిక గల ఈమెను చంపు. నా ఆజ్ఞతో ఈ దేశాన్ని మళ్ళీ ముళ్ళులేనిదిగా చేయి; ఇటువంటి ఈ దేశానికి ఎవరూ రాలేకపోతున్నారు.’ ‘అత్యర్ధయోజనం’ అంటే అర్ధం అధికంగా ఉన్న యోజనం, సుమారు ఆరు క్రోశాలు. ‘మన్నియోగాత్’ (నా ఆజ్ఞతో) అనే మాట ముఖ్యమైనది — రాముడు తన ఇచ్ఛతో కొట్టడు, గురువు ఆజ్ఞతోనే; దానివల్ల ఆ వధ దండరూపమైనది, ధర్మసమ్మతమైనది అవుతుంది. ‘స్వబాహుబలమాశ్రిత్య’ అనేది కూడా సూక్ష్మమైనది — అస్త్రబలం కాదు, మంత్రబలం కాదు, బాహుబలమే కావాలి; దీనితో రాముని మొదటి పరీక్ష కేవలం శౌర్యపరీక్ష అవుతుంది. ‘నిష్కంటకం చేయి’ అనేది రాజధర్మపు ఆదేశమే — ముళ్ళను తొలగించడం రాజు ముఖ్య కర్తవ్యం.

‘ఘోరమైన, సహింపరాని ఆ యక్షిణి వల్ల ఈ దేశం నాశనమైంది. ఈ అడవి ఎలా దారుణంగా మారిందో ఇదంతా నేను నీకు చెప్పాను. ఆ యక్షిణి అంతటినీ నాశనం చేసింది, ఈనాటికీ ఆమె ఆ క్రూర కర్మ నుండి విరమించడం లేదు.’ ‘ఈనాటికీ విరమించడం లేదు’ అనే ఈ చివరి మాటయే తరువాతి సర్గలో వధకు కారణం.

தெளிந்த விடியற்காலையில், பகைவரை அடக்கும் அந்த இரு ராஜகுமாரர்களும் தம் ‘ஆஹ்நிகம்’ என்னும் கடமைகளை முடித்துக்கொண்டு, விசுவாமித்திரரை முன்னிட்டு நதிக்கரையை அடைந்தனர். ‘ஆஹ்நிகம்’ என்பது நாள்தோறும் செய்ய வேண்டிய சந்தியாவந்தனம், ஜபம் முதலிய நித்தியகர்மம்; பயணத்தின்போதும் அது கைவிடப்படவில்லை என்பதைக் கவனிக்க வேண்டும். ‘விசுவாமித்திரரை முன்னிட்டு’ என்ற இரு சொற்கள் முந்தைய சர்க்கத்தோடு தொடர்பு காட்டுகின்றன — அவர்கள் காமாசிரமத்தில் தங்கியிருந்ததன் தொடர்ச்சியே இது. பின்னர் அந்த ஆசிரமத்தில் வாழ்ந்த, உறுதியான விரதங்களுடைய மகாத்மாக்களான முனிவர்கள் அனைவரும் ஓர் அழகிய படகைக் கொண்டுவந்து நிறுத்தி, விசுவாமித்திரரிடம் கூறினர்: ‘பகவானே, ராஜகுமாரர்களை முன்னிட்டுத் தாங்கள் படகில் ஏறுவீராக; இடையூறும் தடையும் இல்லாத வழியில் செல்வீராக; காலம் கடந்துவிடாதிருக்கட்டும்.’ ‘காலத்தின் பர்யயம்’ என்பது காலம் கடத்தல், தாமதம். முனிவர்களே தாமாகப் படகைக் கொண்டுவருகின்றனர்; விருந்தினரைப் பேணுதல் அவர்களுடைய தவத்தின் ஓர் அங்கமே. ‘ராஜகுமாரர்களை முன்னிட்டு’ என்ற சொல்லால் குரு–சீடர் மரியாதை குறிக்கப்படுகிறது — சீடர்கள் முன்னே, குரு பின்னே.

விசுவாமித்திரர் ‘அப்படியே’ என்று கூறி, அந்த ரிஷிகளுக்குப் பதில் மரியாதை செய்து, அவ்விருவருடன் கடலை நோக்கிச் செல்லும் நதியைக் கடந்தார். ‘சாகரங்கமா’ என்பது கங்கையின் அடைமொழி — கடலைச் சென்றடைபவள்; இதனால் அந்நதியின் பெருமை குறிக்கப்படுகிறது. அங்கே நதியின் நடுவை அடைந்தபோது, நீர்களின் மோதலால் பெருகிய ஓர் ஒலியை ராமன் கேட்டான். ‘தோயசம்ரம்பம்’ என்பது நீரோட்டங்கள் ஒன்றோடொன்று மோதுதல்; அதனால் பெருகியது அந்த ஒலி. மிக்க தேஜஸ் உடைய ராமன் தன் இளைய சகோதரனுடன் அந்த ஒலியின் ‘நிச்சயத்தை’ அறிய விரும்பி, நதியின் நடுவிலேயே முனிசிரேஷ்டரிடம் வினவினான். இங்கே ‘நிச்சயம்’ என்பது காரணத்தைப் பற்றிய உறுதியான அறிவு, தீர்மானம் அல்ல. இந்தச் சந்தர்ப்பம் ராமனின் இயல்பைக் காட்டுகிறது — கேட்டிராத, கண்டிராத எதைப் பற்றியும் அவனுக்கு உடனே அறியும் ஆவல் எழுகிறது; அந்த ஆவலே ஆசாரியரின் உபதேசத்துக்கு வாயிலாகிறது. ராமன் ஒரு சிறுவனைப் போலக் கேட்கிறான்; விசுவாமித்திரர் ஒரு தந்தையைப் போல விளக்குகிறார்.

‘பிளவுபடும் நீரின் இந்தப் பேரொலி எங்கிருந்து வருகிறது?’ என்பது ராமனின் கேள்வி. ஆர்வம் நிறைந்த ராகவனின் சொல்லைக் கேட்டு, தர்மாத்மாவான விசுவாமித்திரர் அந்த ஒலியின் காரணத்தைக் கூறலானார்: ‘ராமா, கைலாச மலையில் பிரம்மா தம் மனத்தால் மேலான ஒரு சரஸை (ஏரியை) உண்டாக்கினார்; மனத்தால் படைக்கப்பட்டதனாலேயே அது ‘மானசம்’ என்று அழைக்கப்படுகிறது. மனிதருள் புலி போன்றவனே, அந்த ஏரியிலிருந்து ஒரு நதி பெருகி ஓடியது; அது அயோத்தியைத் தழுவிச் செல்கிறது.’ ‘உபகூஹதே’ என்றால் தழுவுகிறது, அருகே ஓடுகிறது என்று பொருள்; நகரத்தின்மீது நதி கொண்ட அன்பு போல இது வர்ணிக்கப்படுகிறது. கதையின் போக்கு சிந்திக்கத் தக்கது — ஒலியின் காரணத்தைச் சொல்வதற்காகக் கவி முதலில் நதியின் பிறப்புக் கதையைத் தொடங்குகிறார். இதனால், அயோத்தியின் சரயு பிரம்மாவின் ஏரியிலிருந்து தோன்றியது என்ற குலப்பெருமையும் ராமனுக்கு நினைவூட்டப்படுகிறது. நீரொலியைப் பற்றிய கேள்விக்கு விடை தீர்த்த மகிமையின் வடிவில் தரப்படுகிறது.

ஏரியிலிருந்து புறப்பட்டு, பிரம்மசரஸிலிருந்து பெருகிய அந்தப் புண்ணிய நதி ‘சரயு’ என்று புகழ்பெற்றது. இந்த ஒப்பற்ற ஒலி அவளுடையதே; ஏனெனில் அவள் ஜாஹ்னவியை நோக்கி வருகிறாள் — கங்கையில் கலக்கிறாள். நீர்களின் கலக்கத்தால் பிறந்தது இந்த ஒலி; ஆகவே, ராமா, ‘நியதனாக’ இந்தச் சங்கமத்தை வணங்கு. ‘நியதன்’ என்றால் அடங்கிய மனமுடையவன், நியமத்தில் நிலைத்தவன். மிகுந்த தர்மசீலர்களான அந்த இரு சகோதரர்களும் அவ்விரு நதிகளையும் வணங்கி, தென்கரையை அடைந்து ‘லகுவிக்கிரமர்களாக’ நடந்தனர். ‘லகுவிக்கிரமர்கள்’ என்றால் விரைந்த அடியெடுப்பவர்கள், சோர்வில்லா நடையுடையவர்கள். பின்னர் மனிதருள் சிறந்தவரின் மைந்தனான அவன், பயங்கரத் தோற்றமுடைய ஒரு காட்டைக் கண்டு முனிசிரேஷ்டரிடம் வினவினான். இங்கே கதை திசை மாறுகிறது — புண்ணிய சங்கமத்தை வணங்கிய உடனேயே ஒரு கொடிய காடு கண்ணில் படுகிறது. தீர்த்தத்தின் அமைதியும் காட்டின் பயங்கரமும் — இரண்டும் ஒரே அத்தியாயத்தில் வைக்கப்பட்டுள்ளன; இதனால் கவி அடுத்து வரும் செயலுக்குக் களம் அமைக்கிறார்.

அந்தக் காடு ‘அவிப்ரஹதம்’ — மனிதர் போக்குவரத்தே இல்லாதது. ராமன் சொல்கிறான்: ‘அடடா, இந்தக் காடு நுழைதற்கரியது; சிள்வண்டுக் கூட்டங்கள் நிறைந்தது; பயங்கரமான கொடிய விலங்குகள் பரவியது; கடுங்குரலெழுப்பும் பறவைகளால் சூழப்பட்டது. பலவகைப் பறவைகள் அச்சமூட்டும் குரலில் கத்துகின்றன. சிங்கம், புலி, பன்றி, யானை ஆகியவற்றால் ‘அழகுபெற்றது’; தவம், அசுவகர்ணம், ககுபம், வில்வம், திந்துகம், பாடலம், இலந்தை ஆகியவற்றால் நெருக்கமாக நிறைந்தது — இந்தக் கொடிய காடு எதுவோ?’ இங்கே மரங்களின் பெயர்கள் எண்ணிச் சொல்லப்படுகின்றன — தவம், அசுவகர்ணம், ககுபம் (அர்ஜுன மரம்), வில்வம், திந்துகம், பாடலம், இலந்தை. காட்டின் பயங்கரத்தைக் கவி கொடிய விலங்குகளால் மட்டுமன்றி, வறண்ட முள்மரங்களாலும் காட்டுகிறார். ‘அழகுபெற்றது’ என்ற சொல் முரண்தொனி உடையது — சிங்கங்களாலும் புலிகளாலும் அழகு எப்படி? இது காட்டுக்கே உரிய அழகு, நாட்டினுடையது அல்ல. செவியாலும் கண்ணாலும் — இரண்டாலுமே காடு பயங்கரமானது என்று வர்ணிப்பதில் திறமை இருக்கிறது. ‘ஜில்லிகா’ என்பது இடைவிடாமல் ரீங்கரிக்கும் சிறிய பூச்சி இனம் (சிள்வண்டு); அதன் கூட்டமே இங்கு காட்டின் நிசப்தத்தைக் கலைத்து அச்சத்தைப் பெருக்குகிறது. ராமனின் கேள்வி நுட்பமானது — அவன் காட்டின் பெயரை மட்டும் கேட்கவில்லை, ‘இது யாருடையது’ என்று அதன் உடைமையாளரையே அறிய விரும்புகிறான்; அதனாலேயே விடையில் கதை தொடங்குகிறது.

மிக்க தேஜஸ் உடைய விசுவாமித்திரர் அவனிடம் கூறினார்: ‘குழந்தாய் காகுத்ஸ்தா, இந்தக் கொடிய காடு யாருடையது என்பதைக் கேள். மனிதருள் உத்தமனே, முன்பு இங்கே செழிப்பான இரு நாடுகள் இருந்தன — மலதம், கரூசம் என்பவை; தேவர்களின் கைவண்ணத்தால் அமைக்கப்பட்டவை. முன்னொரு காலத்தில், விருத்திரனை வதைத்தபோது ஆயிரங்கண்ணனான இந்திரன் அழுக்கால் மூடப்பட்டான், பசியாலும் வாட்டப்பட்டான்; பிரம்மஹத்தியும் அவனைப் பற்றிக்கொண்டது.’ பிரம்மஹத்தி என்பது விருத்திரன் பிராமணனாக இருந்ததால் உண்டான பாவம்; விருத்திரன் த்வஷ்டாவின் மகனும் பிராமணனும் ஆவான். இதிலிருந்து அறியப்படுவது — ஒரு நாட்டின் பெயரிலேயே அதன் வரலாறு பொதிந்திருக்கிறது; விசுவாமித்திரர் விளக்குவது நிலவியலை அல்ல, நினைவை. கேள்வி ‘இந்தக் காடு என்ன?’ என்பது; விடையோ ‘இது முன்பு காடாக இருக்கவில்லை’ என்பது. இன்று வெறுமையாய்க் கிடப்பது ஒருகாலத்தில் செழிப்பாய் இருந்தது — இதுவே இந்தச் சர்க்கத்தின் அடிப்படை வேதனை.

தேவர்களும் தவச்செல்வர்களான ரிஷிகளும் அழுக்கடைந்த அந்த இந்திரனைக் கலசங்களால் நீராட்டி, அவனுடைய அழுக்கை நீக்கினர். மகேந்திரனின் உடலிலிருந்து உண்டான அழுக்கையும் ‘காரூசத்தையும்’ இந்த நிலத்திலேயே இட்டுவிட்டு அவர்கள் மகிழ்ச்சி அடைந்தனர். இந்திரன் அழுக்கற்றவனாய், கரூசம் நீங்கியவனாய், தூயவனாய் ஆனபோது, மிக மகிழ்ந்து இந்த நாட்டுக்கு ஒப்பற்ற ஒரு வரத்தை அளித்தான்: ‘செழிப்பான இந்த இரு நாடுகளும் உலகில் புகழ்பெறும்.’ ‘கரூசம்’ என்பது பசியால் உண்டான குறை; அது நீங்கியதால் இந்திரன் ‘நிஷ்கரூசன்’ ஆனான். இங்கே கவனிக்கத் தக்கது — தேவர்களின் அழுக்கையும் பூமியே சுமக்கிறது; பூமியின் பொறுமையே அதன் பெருமை. அழுக்கை இடுவது சாபம் போலத் தோன்றுகிறது; ஆனால் இந்திரன் அதையே வரமாக மாற்றுகிறான் — களங்கத்துக்குக் காரணமாக இருந்ததையே புகழுக்குக் காரணமாக்குகிறான். கொடுத்ததற்குப் பதில் கொடுத்தல் என்ற நீதி தேவர்களிடமும் இருக்கிறது.

‘மலதம், கரூசம் என்று புகழ்பெற்ற இவை இரண்டும் என் உடலழுக்கைத் தாங்குபவையாக இருக்கும்’ என்பது இந்திரனின் சொல்; உடலழுக்கைத் தாங்கியதே அவற்றின் பெயர்களுக்குக் காரணம். அறிவுமிக்க சக்ரன் அந்த நாட்டுக்குச் செய்த அந்தச் சிறப்பைக் கண்டு தேவர்கள் ‘நன்று, நன்று’ என்று பாகசாசனனைப் போற்றினர். ‘பாகசாசனன்’ என்பது இந்திரனுக்கு வழங்கும் பெயர் — பாகன் என்னும் அசுரனை அடக்கியதால் வந்தது. பகைவரை அடக்குபவனே, செழிப்பான இந்த இரு நாடுகளும் நெடுங்காலம் செல்வத்தாலும் தானியத்தாலும் மகிழ்ந்திருந்தன. ஆனால் சிறிது காலம் கழிந்தபின், விரும்பிய உருவம் எடுக்கவல்ல ஒரு யக்ஷிணி அங்கே வந்தாள்; அவள் ஆயிரம் யானைகளின் வலிமையைக் கொண்டிருந்தாள். ‘சிறிது காலம் கழிந்தபின்’ என்ற சொற்களால் கவி இன்பத்தின் முடிவைத் திடீரெனக் குறிப்பிடுகிறார். இவ்வாறு நெடுங்காலம் ஈட்டிய செழிப்பு ஒரே ஒரு தீயவரால் அழிகிறது; தேவனின் வரமும் தீயவரின் வீரியத்தைத் தடுப்பதில்லை — ஒரு வீரன் எழுந்து நிற்கும் வரை.

‘உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும் — அவள் பெயர் தாடகை; அறிவுமிக்க சுந்தனின் மனைவி. அவளுடைய மகன் மாரீசன் என்னும் ராட்சசன்; சக்ரனுக்கு நிகரான வீரியம் உடையவன், உருண்ட புயங்களும், பெரிய தலையும், அகன்ற வாயும் பருத்த உடலும் உடைய பேருருவன். பயங்கரத் தோற்றமுடைய அந்த ராட்சசன் எப்போதும் மக்களை அச்சுறுத்துகிறான்.’ ‘உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்’ என்ற ஆசி இடையிலேயே சொல்லப்படுகிறது — பயங்கரமான வரலாற்றைச் சொல்லும்போது குரு சீடனை ஆறுதல்படுத்துகிறார். இங்கே கவி தாடகையின் குலத்தை விரிவாகச் சொல்கிறார்; ஏனெனில் பின்னால் ராமனுக்கு ஒரு சந்தேகம் எழும் — பெண்ணைக் கொல்வது எப்படி முறையாகும் என்று; அதற்கான விடை இருபத்தைந்தாம் சர்க்கத்தில் தரப்படும். ‘ராகவா, தீய நடத்தையுடைய அந்தத் தாடகை மலதம், கரூசம் என்ற இந்த இரு நாடுகளையும் இடைவிடாமல் அழித்துவருகிறாள்.’ மாரீசனின் பெயர் இங்கேதான் முதன்முதலாக வருகிறது; அவனே பின்னால் ராமனால் வெல்லப்படுவான், இறுதியில் சீதையைக் கவர்வதிலும் துணைபுரிவான். ஒரே பெயர், நெடுந்தூரம் செல்லும் விளைவு.

‘அவளே வழியை மறித்துக்கொண்டு ஒன்றரை யோஜனை தூரத்தில் வசிக்கிறாள்; ஆகவே தாடகையின் காடு எங்கே உள்ளதோ அங்கேயே நாம் செல்ல வேண்டும். உன் புயவலிமையை நம்பி, தீய நடத்தையுடைய இவளைக் கொல். என் ஆணையால் இந்த நாட்டை மீண்டும் முள்ளற்றதாக்கு; இப்படிப்பட்ட இந்த நாட்டுக்கு யாரும் வரத் துணிவதில்லை.’ ‘அத்யர்தயோஜனம்’ என்பது அரை கூடிய ஒரு யோஜனை, ஏறக்குறைய ஆறு குரோசம். ‘என் ஆணையால்’ என்ற சொல் முக்கியமானது — ராமன் தன் விருப்பப்படி தாக்கவில்லை, குருவின் ஆணைப்படியே; அதனால் இந்த வதம் தண்டனையாகவும் தர்மத்துக்கு உட்பட்டதாகவும் ஆகிறது. ‘உன் புயவலிமையை நம்பி’ என்பதும் நுட்பமானது — அஸ்திர பலமோ மந்திர பலமோ அல்ல, புயபலமே இங்கு வேண்டப்படுகிறது; இதனால் ராமனின் முதல் சோதனை தூய வீரத்தின் சோதனையாகிறது. ‘முள்ளற்றதாக்கு’ என்பது ராஜதர்மத்தின் கட்டளையே — முட்களை அகற்றுவதே அரசனின் முதன்மையான கடமை.

‘கொடியவளும் தாங்க இயலாதவளுமான அந்த யக்ஷிணியால் இந்த நாடு பாழாக்கப்பட்டது. இந்தக் காடு எப்படிக் கொடியதாயிற்று என்பதை எல்லாம் உனக்கு நான் சொல்லிவிட்டேன். அந்த யக்ஷி எல்லாவற்றையும் பாழாக்கினாள்; இன்றும்கூட அந்தக் கொடுஞ்செயலிலிருந்து அவள் விலகவில்லை.’ ‘இன்றும் விலகவில்லை’ என்ற இந்த இறுதிச் சொல்லே அடுத்த சர்க்கத்தில் நிகழும் வதத்துக்குக் காரணம்.

ನಿರ್ಮಲವಾದ ಬೆಳಗಿನಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ದಮನಿಸುವ ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಕುಮಾರರು ಆಹ್ನಿಕ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ನದಿಯ ತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ‘ಆಹ್ನಿಕ’ ಎಂದರೆ ಪ್ರತಿದಿನವೂ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಸಂಧ್ಯಾವಂದನೆ, ಜಪ ಮೊದಲಾದ ನಿತ್ಯಕರ್ಮ; ಪ್ರವಾಸದಲ್ಲಿಯೂ ಅದನ್ನು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ‘ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರಂ ಪುರಸ್ಕೃತ್ಯ’ (ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತವೆ — ಅವರು ಕಾಮಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ತಂಗಿದ್ದರಲ್ಲ, ಅದರ ಮುಂದುವರಿಕೆಯೇ ಇದು. ಆಮೇಲೆ ಆಶ್ರಮವಾಸಿಗಳಾದ, ಮಹಾತ್ಮರಾದ, ತೀಕ್ಷ್ಣವ್ರತರಾದ ಆ ಮುನಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಒಂದು ಶುಭವಾದ ದೋಣಿಯನ್ನು ತಂದು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ರಾಜಕುಮಾರರನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ತಾವು ದೋಣಿಯನ್ನು ಹತ್ತಿರಿ; ಯಾವ ಅನಿಷ್ಟವೂ ವಿಘ್ನವೂ ಇಲ್ಲದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಗಿರಿ; ಕಾಲದ ಪರ್ಯಯವಾಗದಿರಲಿ.’ ‘ಕಾಲಸ್ಯ ಪರ್ಯಯಃ’ ಎಂದರೆ ಕಾಲಾತಿಕ್ರಮ, ಅಂದರೆ ತಡವಾಗುವುದು. ಮುನಿಗಳು ತಾವೇ ದೋಣಿಯನ್ನು ತರುತ್ತಾರೆ; ಅತಿಥಿಸೇವೆ ಅವರ ತಪಸ್ಸಿನ ಒಂದು ಅಂಗವೇ ಆಗಿದೆ. ‘ರಾಜಪುತ್ರಪುರಸ್ಕೃತಃ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಗುರು-ಶಿಷ್ಯರ ಮರ್ಯಾದೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಶಿಷ್ಯರು ಮುಂದೆ, ಗುರು ಹಿಂದೆ.

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಆ ಋಷಿಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಗೌರವಿಸಿ, ಆ ಇಬ್ಬರೊಂದಿಗೆ ಸಾಗರಕ್ಕೆ ಹರಿಯುವ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿದರು. ‘ಸಾಗರಂಗಮಾ’ ಎಂಬುದು ಗಂಗೆಯ ವಿಶೇಷಣ — ಸಾಗರವನ್ನು ಸೇರುವವಳು; ಇದರಿಂದ ನದಿಯ ಮಹತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ನದಿಯ ಮಧ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ರಾಮನು ನೀರಿನ ಘರ್ಷಣೆಯಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿದ ಒಂದು ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ‘ತೋಯಸಂರಂಭ’ ಎಂದರೆ ಎರಡು ಜಲಪ್ರವಾಹಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಅಪ್ಪಳಿಸುವುದು; ಅದರಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿದ್ದು ಆ ಶಬ್ದ. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನು ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಆ ಶಬ್ದದ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸಿ, ನದಿಯ ನಡುವೆಯೇ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ‘ನಿಶ್ಚಯ’ ಎಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಕಾರಣದ ಖಚಿತವಾದ ಜ್ಞಾನ, ಸಂಕಲ್ಪವಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಸಂಗ ರಾಮನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಏನಾದರೂ ಕೇಳದ್ದು ಅಥವಾ ಕಾಣದ್ದು ಎದುರಾದರೆ ಕೂಡಲೇ ಅವನಲ್ಲಿ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ; ಆ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯೇ ಆಚಾರ್ಯರ ಉಪದೇಶಕ್ಕೆ ಬಾಗಿಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಬಾಲಕನಂತೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ತಂದೆಯಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

‘ಸೀಳಿಕೊಂಡು ಹರಿಯುವ ನೀರಿನ ಈ ತುಮುಲ ಧ್ವನಿ ಎಲ್ಲಿಂದ?’ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ. ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾಘವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮರಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಆ ಶಬ್ದದ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದರು — ‘ರಾಮ, ಕೈಲಾಸ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಒಂದು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಸರೋವರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು; ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ್ದರಿಂದಲೇ ಅದನ್ನು ‘ಮಾನಸ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಆ ಸರೋವರದಿಂದ ಒಂದು ನದಿ ಹರಿದು ಬಂದಿತು; ಅದು ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದೆ.’ ‘ಉಪಗೂಹತೇ’ ಎಂದರೆ ಆಲಿಂಗಿಸುತ್ತದೆ, ಅಂದರೆ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ ಎಂದರ್ಥ; ನಗರದ ಮೇಲೆ ನದಿಗಿರುವ ಪ್ರೀತಿಯಂತೆ ಇದನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕಥೆಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ಶಬ್ದದ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳಲು ಕವಿ ಮೊದಲು ನದಿಯ ಜನ್ಮಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಸರಯೂ ಬ್ರಹ್ಮನ ಸರೋವರದಿಂದ ಹೊರಟವಳು ಎಂಬ ಕುಲಗೌರವವನ್ನೂ ರಾಮನಿಗೆ ನೆನಪಿಸಿದಂತಾಯಿತು. ನೀರಿನ ಧ್ವನಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಇದ್ದ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ತೀರ್ಥಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.

ಸರೋವರದಿಂದ ಹೊರಟ, ಬ್ರಹ್ಮಸರಸ್ಸಿನಿಂದ ಇಳಿದ ಆ ಪುಣ್ಯನದಿ ‘ಸರಯೂ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಳು. ಈ ಅಸದೃಶವಾದ ಶಬ್ದ ಅವಳದೇ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳು ಜಾಹ್ನವಿಯ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗಿ ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಶಬ್ದ ನೀರಿನ ಕ್ಷೋಭೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮ, ನಿಯತನಾಗಿ ಈ ಸಂಗಮಕ್ಕೆ ನಮಸ್ಕರಿಸು. ‘ನಿಯತ’ ಎಂದರೆ ಸಂಯಮಿತ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳವನು, ನಿಯಮದಲ್ಲಿ ನಿಂತವನು. ಅತ್ಯಂತ ಧಾರ್ಮಿಕರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು ಆ ಎರಡು ನದಿಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ದಕ್ಷಿಣ ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಚುರುಕು ಹೆಜ್ಜೆಯಿಂದ ಮುಂದೆ ನಡೆದರು. ‘ಲಘುವಿಕ್ರಮೌ’ ಎಂದರೆ ವೇಗವಾಗಿ ಹೆಜ್ಜೆಯಿಡುವವರು, ದಣಿವಿಲ್ಲದ ನಡಿಗೆಯವರು. ಆಮೇಲೆ ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನ ಮಗನು ಘೋರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಒಂದು ವನವನ್ನು ಕಂಡು ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆ ತಿರುವು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ — ಪುಣ್ಯಸಂಗಮಕ್ಕೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದ ಕೂಡಲೇ ಘೋರವಾದ ವನ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥದ ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯದ ಭೀಕರತೆ — ಎರಡನ್ನೂ ಒಂದೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಮುಂದಿನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ನೆಲೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಆ ವನ ಅವಿಪ್ರಹತವಾಗಿತ್ತು — ಅಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರ ಓಡಾಟವೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಯ್ಯೋ, ಈ ದುರ್ಗಮವಾದ ವನ ಜೀರುಂಡೆಗಳ ಗುಂಪುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ, ಭಯಂಕರವಾದ ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದಿದೆ, ಕರ್ಕಶವಾಗಿ ಕೂಗುವ ಹಕ್ಕಿಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಭೀಕರ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಕೂಗುತ್ತಿವೆ. ಸಿಂಹ, ಹುಲಿ, ಕಾಡುಹಂದಿ, ಆನೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ; ಧವ, ಅಶ್ವಕರ್ಣ, ಕಕುಭ, ಬಿಲ್ವ, ತಿಂದುಕ, ಪಾಟಲ ಮತ್ತು ಬದರಿ ಮರಗಳಿಂದ ದಟ್ಟವಾಗಿದೆ — ಈ ದಾರುಣ ವನ ಯಾವುದು?’ ಇಲ್ಲಿ ವೃಕ್ಷಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಧವ, ಅಶ್ವಕರ್ಣ, ಕಕುಭ (ಅರ್ಜುನ), ಬಿಲ್ವ, ತಿಂದುಕ, ಪಾಟಲ ಮತ್ತು ಬದರಿ. ಕವಿ ವನದ ಭೀಕರತೆಯನ್ನು ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಒರಟಾದ ಮುಳ್ಳಿನ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಶೋಭಿತಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ವಿರೋಧಾಭಾಸವಿದೆ — ಸಿಂಹ-ಹುಲಿಗಳಿಂದ ಶೋಭೆ ಹೇಗೆ? ಇದು ಅರಣ್ಯದ ಶೋಭೆಯೇ, ಜನಪದದ್ದಲ್ಲ. ಕಿವಿಗೂ ಕಣ್ಣಿಗೂ ಎರಡಕ್ಕೂ ವನ ಭಯಂಕರ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಕೌಶಲವಿದೆ. ‘ಝಿಲ್ಲಿಕಾ’ ಎಂಬುದು ಸದಾ ಗುಂಯ್‌ಗುಡುವ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಕೀಟಜಾತಿ; ಅವುಗಳ ಗುಂಪೇ ಇಲ್ಲಿ ವನದ ನಿಶ್ಶಬ್ದತೆಯನ್ನು ಭಂಗಿಸಿ ಭಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಚತುರವಾದುದು — ಅವನು ವನದ ಹೆಸರನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಇದು ಯಾರದು’ ಎಂದು ಅದರ ಒಡೆಯನನ್ನೇ ಕುರಿತು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ.

ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ವತ್ಸ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ಈ ದಾರುಣ ವನ ಯಾರದೆಂಬುದನ್ನು ಕೇಳು. ನರೋತ್ತಮನೇ, ಹಿಂದೆ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸಮೃದ್ಧ ಜನಪದಗಳಿದ್ದವು — ಮಲದ ಮತ್ತು ಕರೂಷ; ಅವು ದೇವತೆಗಳ ನಿರ್ಮಾಣದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದವು. ಹಿಂದೆ ವೃತ್ರವಧೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ಇಂದ್ರನು ಮಲದಿಂದ ಆವೃತನಾದನು, ಹಸಿವಿನಿಂದಲೂ ಪೀಡಿತನಾದನು; ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯೂ ಅವನನ್ನು ಆವರಿಸಿತು.’ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ ಎಂದರೆ ವೃತ್ರನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಪಾಪ; ವೃತ್ರನು ತ್ವಷ್ಟೃವಿನ ಮಗನೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೂ ಆಗಿದ್ದನು. ಇದರಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದೇನೆಂದರೆ — ದೇಶದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿಯೇ ಅದರ ಇತಿಹಾಸ ಅಡಗಿದೆ; ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಭೂಗೋಳವನ್ನಲ್ಲ, ಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಶ್ನೆ ‘ಈ ವನ ಯಾವುದು?’ ಎಂದಿತ್ತು; ಉತ್ತರವಾದರೋ ‘ಇದು ಹಿಂದೆ ವನವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ’ ಎಂಬುದು. ಇಂದು ಯಾವುದು ಶೂನ್ಯವೋ ಅದು ಒಮ್ಮೆ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿತ್ತು — ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಮೂಲಭೂತ ವೇದನೆ.

ದೇವತೆಗಳೂ ತಪೋಧನರಾದ ಋಷಿಗಳೂ ಮಲಿನನಾದ ಆ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಕಲಶಗಳಿಂದ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿಸಿ, ಅವನ ಮಲವನ್ನು ಬಿಡಿಸಿದರು. ಮಹೇಂದ್ರನ ದೇಹದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಲವನ್ನೂ ಕಾರೂಷವನ್ನೂ ಇದೇ ಭೂಮಿಗೆ ಕೊಟ್ಟು ಅವರು ಸಂತೋಷಪಟ್ಟರು. ಇಂದ್ರನು ನಿರ್ಮಲನೂ ನಿಷ್ಕರೂಷನೂ ಶುದ್ಧನೂ ಆದಾಗ, ಬಹಳ ಪ್ರೀತನಾಗಿ ಈ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನುತ್ತಮವಾದ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು — ‘ಈ ಎರಡು ಸಮೃದ್ಧ ಜನಪದಗಳು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುವು.’ ‘ಕರೂಷ’ ಎಂದರೆ ಹಸಿವಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ದೋಷ; ಅದು ತೊಲಗಿದ್ದರಿಂದ ಇಂದ್ರನು ‘ನಿಷ್ಕರೂಷ’ನಾದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ದೇವತೆಗಳ ಮಲವನ್ನೂ ಭೂಮಿ ಹೊರುತ್ತದೆ; ಭೂಮಿಯ ಕ್ಷಮೆಯೇ ಅದರ ಮಹತ್ವ. ಮಲವನ್ನು ಇಳಿಸಿಟ್ಟದ್ದು ಶಾಪದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇಂದ್ರನು ಅದನ್ನೇ ವರವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಾವುದು ಕಳಂಕಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿತ್ತೋ ಅದನ್ನೇ ಕೀರ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು. ಪಡೆದುದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಕೊಡುವ ನೀತಿ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇದೆ.

‘ಮಲದ ಮತ್ತು ಕರೂಷ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಈ ಎರಡು ಜನಪದಗಳು ನನ್ನ ಅಂಗಮಲವನ್ನು ಧರಿಸುವವಾಗುವುವು’ ಎಂಬುದು ಇಂದ್ರನ ಮಾತು; ಅಂಗಮಲವನ್ನು ಧರಿಸಿರುವುದೇ ಅವುಗಳ ಹೆಸರಿಗೆ ಕಾರಣ. ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಶಕ್ರನು ಮಾಡಿದ ಆ ದೇಶಪೂಜೆಯನ್ನು ಕಂಡು ದೇವತೆಗಳು ಪಾಕಶಾಸನನಿಗೆ ‘ಸಾಧು, ಸಾಧು’ ಎಂದರು. ‘ಪಾಕಶಾಸನ’ ಎಂಬುದು ಇಂದ್ರನ ರೂಢನಾಮ — ಪಾಕ ಎಂಬ ಅಸುರನನ್ನು ದಂಡಿಸಿದ್ದರಿಂದ. ಅರಿಂದಮನೇ, ಈ ಎರಡು ಸಮೃದ್ಧ ಜನಪದಗಳು ಬಹುಕಾಲ ಧನಧಾನ್ಯಗಳಿಂದ ಸಂತೋಷದಿಂದಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ, ಬೇಕಾದ ರೂಪ ಧರಿಸಬಲ್ಲ ಒಬ್ಬ ಯಕ್ಷಿಣಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಳು; ಅವಳು ಸಾವಿರ ಆನೆಗಳ ಬಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಳು. ‘ಕಸ್ಯಚಿತ್ತ್ವಥ ಕಾಲಸ್ಯ’ (ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದ ನಂತರ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ಸುಖದ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಥಟ್ಟನೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಗಳಿಸಿದ ಸಮೃದ್ಧಿ ಒಬ್ಬಳೇ ದುಷ್ಟಳಿಂದ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ; ಯಾವನಾದರೂ ವೀರನು ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲುವವರೆಗೆ ದೇವತೆಗಳ ವರವೂ ದುಷ್ಟರ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ.

‘ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ — ಅವಳ ಹೆಸರು ತಾಟಕೆ; ಅವಳು ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಸುಂದನ ಹೆಂಡತಿ. ಅವಳ ಮಗ ಮಾರೀಚನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸ; ಅವನು ಇಂದ್ರನಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿ, ದುಂಡಾದ ತೋಳುಗಳು, ದೊಡ್ಡ ತಲೆ, ಅಗಲವಾದ ಬಾಯಿ ಮತ್ತು ದೇಹವುಳ್ಳ ಮಹಾಕಾಯ. ಭೀಕರ ಆಕಾರದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಸದಾ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಹೆದರಿಸುತ್ತಾನೆ.’ ‘ಭದ್ರಂ ತೇ’ (ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ) ಎಂಬ ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನು ಮಾತಿನ ನಡುವೆಯೇ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ಭಯಂಕರವಾದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ಗುರು ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ ಧೈರ್ಯ ತುಂಬುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ತಾಟಕೆಯ ವಂಶವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದೆ ರಾಮನಿಗೆ ಸ್ತ್ರೀವಧೆ ಹೇಗೆ ಯುಕ್ತ ಎಂಬ ಶಂಕೆ ಹುಟ್ಟಲಿದೆ; ಅದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ‘ರಾಘವ, ದುಷ್ಟಾಚಾರಿಣಿಯಾದ ಆ ತಾಟಕೆ ಮಲದ ಮತ್ತು ಕರೂಷ ಎಂಬ ಈ ಎರಡು ಜನಪದಗಳನ್ನು ಸದಾ ನಾಶಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ.’ ಮಾರೀಚನ ಹೆಸರು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಬಂದಿದೆ; ಮುಂದೆ ಅವನೇ ರಾಮನಿಂದ ಸೋಲುತ್ತಾನೆ, ಕೊನೆಗೆ ಸೀತಾಪಹರಣದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಒಂದು ಹೆಸರು, ದೂರಗಾಮಿಯಾದ ಪರಿಣಾಮ.

‘ಅವಳೇ ದಾರಿಯನ್ನು ಅಡ್ಡಗಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಒಂದೂವರೆ ಯೋಜನ ದೂರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ತಾಟಕೆಯ ವನ ಎಲ್ಲಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿಗೇ ನಾವು ಹೋಗಬೇಕು. ನಿನ್ನ ಬಾಹುಬಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಈ ದುಷ್ಟಾಚಾರಿಣಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲು. ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಈ ದೇಶವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮುಳ್ಳಿಲ್ಲದುದನ್ನಾಗಿ ಮಾಡು; ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಈ ದೇಶಕ್ಕೆ ಯಾರೂ ಬರಲಾರರು.’ ‘ಅತ್ಯರ್ಧಯೋಜನ’ ಎಂದರೆ ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿನ ಯೋಜನ, ಸುಮಾರು ಆರು ಕ್ರೋಶಗಳು. ‘ಮನ್ನಿಯೋಗಾತ್’ (ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ರಾಮನು ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಗುರುವಿನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದಲೇ; ಅದರಿಂದ ವಧೆ ದಂಡರೂಪವೂ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ‘ಸ್ವಬಾಹುಬಲಮಾಶ್ರಿತ್ಯ’ (ತನ್ನ ಬಾಹುಬಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ) ಎಂಬುದೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಅಸ್ತ್ರಬಲವಲ್ಲ, ಮಂತ್ರಬಲವಲ್ಲ, ಬಾಹುಬಲವೇ ಇಲ್ಲಿ ಅಪೇಕ್ಷಿತ; ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಮೊದಲ ಪರೀಕ್ಷೆ ಶುದ್ಧ ಶೌರ್ಯದ ರೂಪದ್ದಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಿಷ್ಕಂಟಕಂ ಕುರು’ (ಮುಳ್ಳಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡು) ಎಂಬುದು ರಾಜಧರ್ಮದ್ದೇ ಆದೇಶ — ಕಂಟಕಗಳನ್ನು ತೊಲಗಿಸುವುದು ರಾಜನ ಮುಖ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯ.

‘ಘೋರಳೂ ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯಳೂ ಆದ ಯಕ್ಷಿಣಿಯಿಂದ ಈ ದೇಶ ಹಾಳಾಗಿದೆ. ಈ ವನ ಹೇಗೆ ದಾರುಣವಾಯಿತೆಂಬುದನ್ನೆಲ್ಲ ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಯಕ್ಷಿಣಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹಾಳುಮಾಡಿದ್ದಾಳೆ; ಇಂದಿಗೂ ಅವಳು ಆ ಕ್ರೂರಕರ್ಮದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ‘ಇಂದಿಗೂ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಈ ಕೊನೆಯ ಮಾತೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ವಧೆಗೆ ಕಾರಣ.

നിർമലമായ പ്രഭാതത്തിൽ ശത്രുനാശകരായ ആ രണ്ടു രാജകുമാരന്മാരും ആഹ്നികകർമം പൂർത്തിയാക്കി വിശ്വാമിത്രനെ മുന്നിൽ നിർത്തി നദീതീരത്തെത്തി. ‘ആഹ്നികം’ എന്നാൽ ദിവസവും ചെയ്യേണ്ട സന്ധ്യാവന്ദനം, ജപം തുടങ്ങിയ നിത്യകർമം; യാത്രയിലും അത് ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടില്ല എന്നു ശ്രദ്ധിക്കണം. ‘വിശ്വാമിത്രനെ മുന്നിൽ നിർത്തി’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾ മുൻസർഗവുമായി കഥയെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു — അവർ കാമാശ്രമത്തിൽ പാർത്തതിന്റെ തുടർച്ചയാണിത്. പിന്നെ ആശ്രമവാസികളും മഹാത്മാക്കളും കഠിനവ്രതരുമായ ആ മുനിമാരെല്ലാം ശുഭമായ ഒരു തോണി കൊണ്ടുവന്ന് വിശ്വാമിത്രനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഭഗവാനേ, രാജകുമാരന്മാരെ മുന്നിൽ നിർത്തി അങ്ങ് തോണിയിൽ കയറിയാലും; ആപത്തും വിഘ്നവുമില്ലാത്ത വഴിയേ പോയാലും; കാലത്തിന്റെ പര്യയം ഉണ്ടാകാതിരിക്കട്ടെ.’ ‘കാലത്തിന്റെ പര്യയം’ എന്നാൽ സമയം കടന്നുപോകൽ, താമസം. മുനിമാർ സ്വയം തോണി കൊണ്ടുവരുന്നു; അതിഥിസേവ അവരുടെ തപസ്സിന്റെ തന്നെ ഭാഗമാണ്. ‘രാജകുമാരന്മാരെ മുന്നിൽ നിർത്തി’ എന്ന വാക്കിലൂടെ ഗുരുശിഷ്യന്മാർ തമ്മിലുള്ള മര്യാദ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ശിഷ്യന്മാർ മുന്നിൽ, ഗുരു പിന്നിൽ.

വിശ്വാമിത്രൻ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് ആ ഋഷിമാരെ തിരിച്ചു പൂജിച്ച്, ആ രണ്ടുപേരോടുമൊപ്പം സമുദ്രത്തിലേക്കൊഴുകുന്ന നദി കടന്നു. ‘സാഗരംഗമാ’ എന്നത് ഗംഗയുടെ വിശേഷണമാണ് — സമുദ്രത്തിലേക്കു പോകുന്നവൾ; ഇതിലൂടെ നദിയുടെ മഹത്ത്വം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. നദീമധ്യത്തിലെത്തിയപ്പോൾ ജലങ്ങളുടെ കൂട്ടിമുട്ടലാൽ പെരുകിയ ഒരു ശബ്ദം രാമൻ കേട്ടു. ‘തോയസംരംഭം’ എന്നാൽ വെള്ളങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം; അതിനാൽ വർധിച്ചതാണ് ആ ശബ്ദം. മഹാതേജസ്വിയായ രാമൻ അനുജനോടൊപ്പം ആ ശബ്ദത്തിന്റെ നിശ്ചയം അറിയാൻ ആഗ്രഹിച്ചു; നദീമധ്യത്തിൽവെച്ചുതന്നെ മുനിശ്രേഷ്ഠനോടു ചോദിച്ചു. ‘നിശ്ചയം’ എന്നത് ഇവിടെ കാരണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഉറപ്പായ അറിവാണ്, സങ്കല്പമല്ല. ഈ സന്ദർഭം രാമന്റെ സ്വഭാവം കാണിക്കുന്നു — കേൾക്കാത്തതോ കാണാത്തതോ ആയ എന്തിനെക്കുറിച്ചും അവനിൽ ഉടനെ ജിജ്ഞാസ ഉണരുന്നു; ആ ജിജ്ഞാസതന്നെയാണ് ആചാര്യന്റെ ഉപദേശത്തിലേക്കുള്ള വാതിൽ. രാമൻ ഒരു കുട്ടിയെപ്പോലെ ചോദിക്കുന്നു, വിശ്വാമിത്രൻ ഒരു പിതാവിനെപ്പോലെ പറഞ്ഞുകൊടുക്കുന്നു.

‘പിളർന്നൊഴുകുന്ന ജലത്തിന്റെ ഈ തുമുലധ്വനി എവിടെനിന്ന്?’ എന്നായിരുന്നു രാമന്റെ ചോദ്യം. കൗതൂഹലം നിറഞ്ഞ രാഘവന്റെ വാക്കു കേട്ട് ധർമാത്മാവായ വിശ്വാമിത്രൻ ആ ശബ്ദത്തിന്റെ കാരണം പറഞ്ഞു: ‘രാമാ, കൈലാസപർവതത്തിൽ ബ്രഹ്മാവ് മനസ്സുകൊണ്ട് ശ്രേഷ്ഠമായ ഒരു സരസ്സ് നിർമിച്ചു; മനസ്സുകൊണ്ട് നിർമിച്ചതിനാലാണ് അതിനെ ‘മാനസം’ എന്നു വിളിക്കുന്നത്. നരശ്രേഷ്ഠാ, ആ സരസ്സിൽനിന്ന് ഒരു നദി ഒഴുകിയിറങ്ങി; അവൾ അയോധ്യയെ ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നു.’ ‘ഉപഗൂഹതേ’ എന്നാൽ ആശ്ലേഷിക്കുന്നു, അരികിലൂടെ ഒഴുകുന്നു എന്നർഥം; നഗരത്തോടു നദിക്കുള്ള സ്നേഹമെന്നപോലെ വർണിക്കപ്പെടുന്നു. കഥയുടെ ക്രമം ചിന്തിക്കേണ്ടതാണ് — ശബ്ദത്തിന്റെ കാരണം പറയാൻ കവി ആദ്യം നദിയുടെ ജന്മകഥ ആരംഭിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ അയോധ്യയിലെ സരയു ബ്രഹ്മാവിന്റെ സരസ്സിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടവളാണെന്ന കുലഗൗരവവും രാമനെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ജലശബ്ദത്തെക്കുറിച്ചുള്ളതായിരുന്നു ചോദ്യമെങ്കിലും അതിന്റെ ഉത്തരം തീർഥമാഹാത്മ്യത്തിന്റെ രൂപത്തിലാണ് നൽകപ്പെടുന്നത്.

സരസ്സിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട, ബ്രഹ്മസരസ്സിൽനിന്ന് ഒഴുകിയിറങ്ങിയ ആ പുണ്യനദി ‘സരയു’ എന്നു പ്രസിദ്ധയാണ്. അവളുടേതാണ് അതുല്യമായ ഈ ശബ്ദം; കാരണം അവൾ ജാഹ്നവിയെ ചെന്നുചേരുന്നു — ഗംഗയിൽ ലയിക്കുന്നു. ജലങ്ങളുടെ കലക്കത്തിൽനിന്നുണ്ടായതാണ് ഈ ശബ്ദം; അതിനാൽ രാമാ, നിയതനായി ഈ സംഗമത്തെ നമസ്കരിക്കുക. ‘നിയതൻ’ എന്നാൽ ചിത്തം അടക്കിയവൻ, നിയമത്തിൽ നിൽക്കുന്നവൻ. അതിധാർമികരായ ആ സഹോദരന്മാർ ആ രണ്ടു നദികളെയും നമസ്കരിച്ച് തെക്കേ കരയിലെത്തി ലഘുവിക്രമരായി നടന്നു. ‘ലഘുവിക്രമർ’ എന്നാൽ വേഗത്തിൽ ചുവടുവെക്കുന്നവർ, തളരാത്ത നടപ്പുള്ളവർ. പിന്നെ നരശ്രേഷ്ഠന്റെ ആ പുത്രൻ ഘോരരൂപമുള്ള ഒരു വനം കണ്ട് മുനിശ്രേഷ്ഠനോടു ചോദിച്ചു. ഇവിടെ കഥയ്ക്കു വഴിത്തിരിവുണ്ടാകുന്നു — പുണ്യസംഗമത്തെ നമസ്കരിച്ച ഉടനെ ഘോരമായ വനം കാണുന്നു. തീർഥത്തിന്റെ ശാന്തിയും കാടിന്റെ ഭീഷണതയും — രണ്ടും ഒരേ അധ്യായത്തിൽ വെച്ചിരിക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ കവി വരാനിരിക്കുന്ന കർമത്തിനുള്ള ഭൂമിക ഒരുക്കുന്നു.

ആ വനം അവിപ്രഹതമായിരുന്നു — മനുഷ്യരുടെ പോക്കുവരവ് ഒട്ടുമില്ലാത്തത്. രാമൻ പറയുന്നു: ‘ഹാ, ഈ വനം ദുർഗമം, ചീവീടുകളുടെ കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞത്, ഭയങ്കരമായ ഹിംസ്രജന്തുക്കൾ നിറഞ്ഞത്, കഠോരസ്വരമുള്ള പക്ഷികളാൽ വ്യാപ്തം. പലതരം പക്ഷികൾ ഭയങ്കരസ്വരങ്ങളിൽ കരയുന്നു. സിംഹം, പുലി, പന്നി, ആന എന്നിവയാൽ ശോഭിതം; ധവം, അശ്വകർണം, കകുഭം, കൂവളം, തിന്ദുകം, പാതിരി, ഇലന്ത എന്നിവയാൽ നിബിഡം — ഈ ദാരുണവനം എന്താണ്?’ ഇവിടെ വൃക്ഷനാമങ്ങൾ എണ്ണിപ്പറയുന്നു — ധവം, അശ്വകർണം, കകുഭം (അർജുനം, നീർമരുത്), ബില്വം (കൂവളം), തിന്ദുകം, പാടല (പാതിരി), ബദരി (ഇലന്ത). കവി വനത്തിന്റെ ഭീഷണത ഹിംസ്രജന്തുക്കളിലൂടെ മാത്രമല്ല, പരുക്കനും മുള്ളുനിറഞ്ഞതുമായ മരങ്ങളിലൂടെയും കാണിക്കുന്നു. ‘ശോഭിതം’ എന്ന പദം വിരോധാഭാസം ഉൾക്കൊള്ളുന്നു — സിംഹവും പുലിയും കൊണ്ട് ശോഭയോ? ഇത് കാടിന്റെ മാത്രം ശോഭയാണ്, ജനപദത്തിന്റേതല്ല. കേൾവികൊണ്ടും കാഴ്ചകൊണ്ടും — രണ്ടുവിധത്തിലും — വനം ഭയങ്കരമാണെന്ന വർണനയിലാണ് കൗശലം. ‘ഝില്ലിക’ എന്നത് ഇടവിടാതെ ചിലയ്ക്കുന്ന ചെറിയൊരു കീടവർഗമാണ് (ചീവീട്); അതിന്റെ കൂട്ടമാണ് ഇവിടെ വനത്തിന്റെ നിശ്ശബ്ദത ഭേദിച്ച് ഭയം വർധിപ്പിക്കുന്നത്. രാമന്റെ ചോദ്യം സമർഥമാണ് — അവൻ വനത്തിന്റെ പേരു മാത്രമല്ല ചോദിക്കുന്നത്, ‘ഇത് ആരുടേത്’ എന്ന് അതിന്റെ ഉടമയെത്തന്നെ അന്വേഷിക്കുന്നു; അതിലൂടെയാണ് ഉത്തരത്തിൽ കഥ മുന്നോട്ടു പോകുന്നത്.

മഹാതേജസ്വിയായ വിശ്വാമിത്രൻ അവനോടു പറഞ്ഞു: ‘കുഞ്ഞേ കാകുത്സ്ഥാ, ഈ ദാരുണവനം ആരുടേതാണെന്നു കേട്ടാലും. നരോത്തമാ, പണ്ട് ഇവിടെ സമൃദ്ധമായ രണ്ടു ജനപദങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു — മലദങ്ങളും കരൂഷങ്ങളും; ദേവന്മാരുടെ നിർമാണത്താൽ നിർമിക്കപ്പെട്ടവ. പണ്ട് വൃത്രവധത്തിൽ സഹസ്രാക്ഷനായ ഇന്ദ്രൻ മാലിന്യത്തിൽ മുങ്ങി, വിശപ്പിനാലും പീഡിതനായി; ബ്രഹ്മഹത്യയും അവനെ ബാധിച്ചു.’ വൃത്രൻ ബ്രാഹ്മണനായിരുന്നതിനാൽ ഉണ്ടായ പാപമാണ് ബ്രഹ്മഹത്യ; വൃത്രൻ ത്വഷ്ടാവിന്റെ പുത്രനും ബ്രാഹ്മണനുമായിരുന്നുവല്ലോ. ഇതിൽനിന്ന് അറിയാം — ദേശത്തിന്റെ പേരിൽത്തന്നെ അതിന്റെ ചരിത്രം ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; വിശ്വാമിത്രൻ ഭൂമിശാസ്ത്രമല്ല, ഓർമയെയാണ് വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നത്. ചോദ്യം ‘ഈ വനം എന്ത്?’ എന്നായിരുന്നു; ഉത്തരമാകട്ടെ ‘ഇത് പണ്ട് വനമായിരുന്നില്ല’ എന്നും. ഇന്നു ശൂന്യമായത് ഒരിക്കൽ സമൃദ്ധമായിരുന്നു — ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനവേദന.

ദേവന്മാരും തപോധനരായ ഋഷിമാരും മലിനനായ ആ ഇന്ദ്രനെ കലശങ്ങൾകൊണ്ട് സ്നാനം ചെയ്യിച്ചു; അവന്റെ മാലിന്യം നീക്കി. മഹേന്ദ്രന്റെ ശരീരത്തിൽനിന്നുണ്ടായ മലവും കാരൂഷവും ഈ ഭൂമിയിൽത്തന്നെ നിക്ഷേപിച്ച് അവർ സന്തോഷിച്ചു. ഇന്ദ്രൻ നിർമലനും നിഷ്കരൂഷനും ശുദ്ധനുമായപ്പോൾ ഏറെ പ്രസന്നനായി ഈ ദേശത്തിന് അനുപമമായ ഒരു വരം നൽകി: ‘സമൃദ്ധമായ ഈ രണ്ടു ജനപദങ്ങളും ലോകത്തിൽ പ്രസിദ്ധി നേടും.’ ‘കരൂഷം’ എന്നാൽ വിശപ്പിൽനിന്നുണ്ടായ ദോഷം; അതു നീങ്ങിയതിനാൽ ഇന്ദ്രൻ ‘നിഷ്കരൂഷൻ’. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — ദേവന്മാരുടെ മാലിന്യവും ഭൂമി വഹിക്കുന്നു; ഭൂമിയുടെ ക്ഷമതന്നെയാണ് അവളുടെ മഹത്ത്വം. മാലിന്യനിക്ഷേപം ഒരു ശാപംപോലെ തോന്നുന്നു; എന്നാൽ ഇന്ദ്രൻ അതിനെത്തന്നെ വരമാക്കി മാറ്റുന്നു — കളങ്കകാരണമായിരുന്നതുതന്നെ കീർത്തികാരണമാക്കപ്പെട്ടു. ദാനത്തിനു പ്രതിദാനം എന്ന നീതി ദേവന്മാരിലും നിലനിൽക്കുന്നു.

‘മലദങ്ങൾ, കരൂഷങ്ങൾ എന്നു പ്രസിദ്ധമായ ഇവ രണ്ടും എന്റെ ശരീരമാലിന്യം വഹിക്കുന്നവയാകും’ എന്ന് ഇന്ദ്രവചനം; ശരീരമാലിന്യം വഹിച്ചതുതന്നെയാണ് അവയുടെ പേരിനു കാരണം. ധീമാനായ ശക്രൻ ദേശത്തിനു നൽകിയ ആ ആദരം കണ്ട് ദേവന്മാർ ‘നന്ന്, നന്ന്’ എന്നു പാകശാസനനോടു പറഞ്ഞു. ‘പാകശാസനൻ’ എന്നത് ഇന്ദ്രന്റെ പ്രസിദ്ധനാമമാണ് — പാകൻ എന്ന അസുരനെ ശിക്ഷിച്ചതിനാൽ. ശത്രുനാശകാ, സമൃദ്ധമായ ഈ രണ്ടു ജനപദങ്ങളും ഏറെക്കാലം ധനധാന്യങ്ങളാൽ സന്തുഷ്ടമായിരുന്നു. എന്നാൽ കുറെക്കാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കാൻ കഴിവുള്ള ഒരു യക്ഷി അവിടെയെത്തി; ആയിരം ആനകളുടെ ബലം അവൾക്കുണ്ടായിരുന്നു. ‘കസ്യചിത്ത്വഥ കാലസ്യ’ (കുറെക്കാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ) എന്ന വാക്കുകളിലൂടെ കവി സുഖത്തിന്റെ അന്ത്യം പെട്ടെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഏറെക്കാലംകൊണ്ടു നേടിയ സമൃദ്ധി ഒരൊറ്റ ദുഷ്ടനാൽ നശിക്കുന്നു; ഏതെങ്കിലും വീരൻ എഴുന്നേൽക്കുന്നതുവരെ ദേവവരംപോലും ദുഷ്ടന്റെ പരാക്രമത്തെ തടയുന്നില്ല.

‘നിനക്കു മംഗളം — അവളുടെ പേര് താടക; ധീമാനായ സുന്ദന്റെ ഭാര്യ. അവളുടെ പുത്രനാണ് മാരീചൻ എന്ന രാക്ഷസൻ — ശക്രനു തുല്യമായ പരാക്രമമുള്ളവൻ, ഉരുണ്ട കൈകളും വലിയ ശിരസ്സും വിശാലമായ വായും ദേഹവുമുള്ളവൻ, ഭീമാകാരൻ. ഭയങ്കരരൂപനായ ആ രാക്ഷസൻ എന്നും പ്രജകളെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നു.’ ‘ഭദ്രം തേ’ (നിനക്കു മംഗളം) എന്ന ആശീർവാദം നടുവിൽത്തന്നെ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — ഭയങ്കരമായ വൃത്താന്തം പറയുമ്പോൾ ഗുരു ശിഷ്യനെ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ കവി താടകയുടെ കുലം വിസ്തരിച്ചു പറയുന്നു; കാരണം മുന്നോട്ട് രാമനിൽ ഒരു ശങ്ക ഉണരും — സ്ത്രീവധം എങ്ങനെ ഉചിതമാകും എന്ന്; അതിനുള്ള ഉത്തരം ഇരുപത്തഞ്ചാം സർഗത്തിൽ നൽകപ്പെടും. ‘രാഘവാ, ദുഷ്ടചാരിണിയായ ആ താടക മലദങ്ങൾ, കരൂഷങ്ങൾ എന്ന ഈ രണ്ടു ജനപദങ്ങളെയും എന്നും നശിപ്പിക്കുന്നു.’ മാരീചന്റെ പേര് ഇവിടെ ആദ്യമായി വരുന്നു; അവൻതന്നെയാണ് പിന്നീട് രാമനാൽ ജയിക്കപ്പെടുന്നതും ഒടുവിൽ സീതാപഹരണത്തിൽ സഹായിയാകുന്നതും. ഒരൊറ്റ പേര്, ദൂരവ്യാപിയായ പരിണാമം.

‘അവൾ വഴി മുടക്കി ഒന്നര യോജന ദൂരത്തിൽ പാർക്കുന്നു; അതിനാൽ താടകയുടെ വനം എവിടെയോ അവിടേക്കുതന്നെ നാം പോകണം. സ്വന്തം ബാഹുബലം ആശ്രയിച്ച് ദുഷ്ടചാരിണിയായ ഇവളെ കൊല്ലുക. എന്റെ നിയോഗത്താൽ ഈ ദേശത്തെ വീണ്ടും കണ്ടകരഹിതമാക്കുക; ഇത്തരം അവസ്ഥയിലുള്ള ഈ ദേശത്തേക്ക് ആർക്കും വരാൻ കഴിയുന്നില്ല.’ ‘അത്യർധയോജനം’ എന്നാൽ പകുതികൂടി അധികമുള്ള ഒരു യോജന, ഏകദേശം ആറു ക്രോശം. ‘മന്നിയോഗാത്’ (എന്റെ നിയോഗത്താൽ) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — രാമൻ സ്വന്തം ഇഷ്ടപ്രകാരമല്ല, ഗുരുവിന്റെ ആജ്ഞയാൽ മാത്രമാണ് പ്രഹരിക്കുന്നത്; അതിനാൽ വധം ദണ്ഡരൂപവും ധർമ്യവുമാകുന്നു. ‘സ്വബാഹുബലമാശ്രിത്യ’ (സ്വന്തം ബാഹുബലം ആശ്രയിച്ച്) എന്നതും സൂക്ഷ്മമാണ് — അസ്ത്രബലമോ മന്ത്രബലമോ അല്ല, ബാഹുബലം മാത്രമാണ് ആവശ്യപ്പെടുന്നത്; ഇതിലൂടെ രാമന്റെ ആദ്യപരീക്ഷ ശുദ്ധശൗര്യത്തിന്റേതാകുന്നു. ‘നിഷ്കണ്ടകമാക്കുക’ എന്നത് രാജധർമത്തിന്റെതന്നെ ആദേശമാണ് — മുള്ളുകൾ നീക്കൽ രാജാവിന്റെ മുഖ്യകർമമാണ്.

‘ഘോരയും അസഹ്യയുമായ ആ യക്ഷിയാൽ ഈ ദേശം നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. ഈ വനം എങ്ങനെ ദാരുണമായിത്തീർന്നുവെന്ന് ഇതെല്ലാം ഞാൻ നിന്നോടു പറഞ്ഞു. യക്ഷി എല്ലാം നശിപ്പിച്ചു; ഇന്നും അവൾ ആ ക്രൂരകർമത്തിൽനിന്നു പിന്മാറുന്നില്ല.’ ‘ഇന്നും പിന്മാറുന്നില്ല’ എന്ന ഈ അവസാനവാക്കുതന്നെയാണ് അടുത്ത സർഗത്തിലെ വധത്തിനു കാരണം.

In the clear morning the two princes, subduers of their foes, finished their daily rites, the twilight prayers and recitations that are never to be dropped even on a journey, and with Viśvāmitra at their head came down to the bank of the river. They had spent the night in the hermitage of Kāma, and this is where the story takes up again. All the great sages of strict vows who lived there brought up a fine boat and said to Viśvāmitra: "Revered sir, board the boat with the princes before you. Go by a road free of harm and hindrance, and let no time be lost." The sages fetched the boat themselves, for serving a guest was part of their austerity; and the words "with the princes before you" show the proper order between teacher and pupils, the pupils ahead and the teacher behind.

Viśvāmitra said, "So be it," honoured the sages in return, and with the two princes crossed the river that runs to the sea, an epithet of the Gaṅgā that speaks of her greatness. When they reached the middle of the stream, Rāma heard a sound swollen by the tumult of waters dashing against each other. Rāma of great splendour and his younger brother wanted to know for certain what caused it, and there in mid-river Rāma asked the best of sages. The moment shows Rāma's nature: whatever he has not heard or seen before at once awakens his curiosity, and that curiosity opens the door to his teacher's instruction. Rāma asks like a boy, and Viśvāmitra answers like a father.

"Where does this loud roar of breaking water come from?" Hearing Rāghava's eager question, the righteous Viśvāmitra explained the cause: "Rāma, on Mount Kailāsa Brahmā made with his mind a supreme lake, and because it was made by the mind it is called Mānasa. From that lake, tiger among men, a river flowed out, the one that embraces Ayodhyā." The river is said to hug the city as it flows close by, as if it loved it. The order of the telling is worth noticing: to explain a sound, the sage begins with the birth of a river, and in doing so reminds Rāma of his family's glory, that Ayodhyā's Sarayū springs from Brahmā's own lake. A question about the noise of water is answered with the greatness of a holy place.

"Flowing from that lake, falling from Brahmā's lake, that holy river is known as the Sarayū. This matchless sound is hers, as she rushes to meet the Jāhnavī, the Gaṅgā; it is born of the churning of the waters. So, Rāma, compose yourself and bow to this confluence." The two deeply righteous brothers bowed to both rivers, reached the southern bank and went on with quick, untiring steps. Then the prince saw a forest of dreadful aspect and asked the best of sages about it. Here the story turns: straight after the reverence at a holy confluence comes a terrible forest. The peace of the holy place and the menace of the wilderness are set side by side in one sarga, and so the poet prepares the ground for the deed to come.

The forest was untouched by men; no one came or went there. Rāma said: "Ah, how hard to pass this forest is, loud with swarms of crickets, full of fearsome beasts of prey and birds with harsh cries, birds of every kind screeching in dreadful voices. Lions, tigers, boars and elephants make it vivid, and it is crowded with dhava, aśvakarṇa, kakubha, bilva, tinduka and pāṭala trees and with jujubes. What is this dreadful forest?" The poet builds the terror of the place not only from its beasts but from its rough and thorny trees. To speak of lions and tigers "adorning" the forest sounds strange, but this is the beauty of the wild, not of settled country. The forest frightens both ear and eye, and the endless shrilling of the crickets breaks its silence and deepens the fear. Rāma's question is shrewd: he does not just ask the forest's name but, in effect, whose it is, and that is what sets the story going.

The splendid Viśvāmitra answered: "Listen, dear Kākutstha, and I will tell you whose this dreadful forest is. Long ago, best of men, there were two flourishing countries here, Malada and Karūṣa, made by the gods themselves. Once, when Indra the thousand-eyed killed Vṛtra, he was overwhelmed by defilement and by hunger, and the sin of killing a brahmin entered him," for Vṛtra, the son of Tvaṣṭṛ, was a brahmin. So the history of a land is hidden in its name, and what Viśvāmitra explains is not geography but memory. Rāma had asked what this forest was; the answer is that once it was no forest at all. That what is empty today was once rich is the grief at the root of this sarga.

"The gods and the sages rich in austerity bathed the defiled Indra with pitchers of water and washed his defilement away. They laid down on this very ground the defilement, mala, and the hunger, karūṣa, that had come from great Indra's body, and they rejoiced. When Indra was free of both and pure again, he was delighted and gave this region a boon beyond compare: 'These two flourishing countries shall be famous in the world.'" It was because the hunger left him that Indra became "free of karūṣa". Notice that the earth carries even the defilement of the gods, and her patience is her greatness. Setting down that filth looked like a curse, but Indra turned it into a blessing: what might have been a stain became a source of fame. Even among the gods, a gift is repaid.

"'They shall be known as Malada and Karūṣa, the bearers of my body's defilement,'" and from that bearing the two countries took their names. "When the gods saw the honour the wise Śakra had paid the region, they cried 'Well done, well done!' to him," Indra being called the chastiser of the demon Pāka. "For a long time, subduer of foes, these two countries flourished, glad in wealth and grain. But after some time a yakṣiṇī came here who could take any shape she wished, and who had the strength of a thousand elephants." With the words "after some time" the poet ends the happiness abruptly. Prosperity built up over ages can be destroyed by one wicked being, and even a god's boon cannot stop the wicked until some hero rises up.

"Her name is Tāṭakā, bless you, and she is the wife of the wise Sunda. Her son is the rākṣasa Mārīca, as mighty as Indra, round-armed, huge-headed, wide-mouthed and vast of body, a rākṣasa of fearful form who torments the people without end." The blessing slipped into the middle of so grim a tale is the teacher reassuring his pupil. The poet describes Tāṭakā's family at length because a doubt will soon arise in Rāma's mind, whether it can be right to kill a woman, and that doubt will be answered in the twenty-fifth sarga. "And that evil-doing Tāṭakā, Rāghava, lays waste these two lands, Malada and Karūṣa, day after day." Here Mārīca's name appears for the first time; Rāma will defeat him before long, and in the end he will help Rāvaṇa carry off Sītā. One name, and consequences that reach far.

"She has blocked the road and lives a yojana and a half from here, and that is where we must go, for there lies Tāṭakā's forest. Relying on the strength of your own arms, kill this evil-doer. At my command make this land free of thorns again, for as things stand no one can come into this region." "At my command" matters: Rāma does not strike of his own will but on his teacher's order, and so the killing becomes lawful punishment, in keeping with dharma. "The strength of your own arms" is also telling: not the power of weapons or of mantras but his own strength is wanted, so that Rāma's first trial is one of pure courage. And to clear the land of thorns is the very duty of a king, for removing whatever harms the people is his first task.

"This country has been laid waste by that dreadful, unbearable yakṣiṇī. I have told you all of it, how this forest came to be so dreadful. The yakṣiṇī has ruined everything, and to this day she has not turned back from her cruel work." Those last words, that she has still not stopped, are the reason for her killing in the next sarga.