रात्रिः व्यतीता, प्रभातं च जातम्। महामुनिः विश्वामित्रः पर्णसंस्तरे शयानौ तौ काकुत्स्थौ अभ्यभाषत — ‘हे राम, कौसल्या सुप्रजाः, यतः त्वं तस्याः पुत्रः। पूर्वा संध्या प्रवर्तते; उत्तिष्ठ, नरशार्दूल, दैवम् आह्निकं कर्तव्यम्।’ एतत् वाक्यम् अद्यापि सुप्रभातस्तोत्ररूपेण गीयते; देवालयेषु प्रभाते तत् एव श्रूयते। द्रष्टव्यं च — गुरुः शिष्यं न आज्ञया बोधयति, अपि तु मातुः श्लाघया; ‘त्वं सुपुत्रः’ इति स्मारणम् एव उत्थापनस्य बलम्। पर्णशय्यायां शयानः राजपुत्रः वनवासस्य प्रथमं पाठं शिक्षते।

ऋषेः तत् परमोदारं वचः श्रुत्वा तौ नरोत्तमौ स्नात्वा कृतोदकौ च परमं जपम् अजपताम्। ‘कृतोदकौ’ इति पदेन देवतानां तर्पणं सूच्यते, ‘परमं जपम्’ इति च गायत्री। कृताह्निकौ महावीर्यौ तौ तपोधनं विश्वामित्रम् अभिवाद्य अतिसंहृष्टौ गमनाय उपस्थितौ अभवताम्। कविः दिनचर्यायाः क्रमम् एव वर्णयति — प्रथमं स्नानम्, ततः तर्पणम्, ततः जपः, ततः गुरोः अभिवादनम्, ततः च प्रस्थानम्। विनयः एव मार्गस्य आरम्भः; अस्त्रविद्या पश्चात् आगमिष्यति।

प्रयान्तौ तौ महावीर्यौ सरय्वाः शुभे संगमे दिव्यां त्रिपथगां नदीं ददृशाते। ‘त्रिपथगा’ इति गङ्गायाः नाम — या स्वर्गे मर्त्ये पाताले च वहति। सरयूः अयोध्यायाः नदी, गङ्गा च सर्वलोकपावनी; तयोः मेलनं मार्गस्य प्रथमं तीर्थम्। तत्र भावितात्मनाम् ऋषीणां पुण्यम् आश्रमपदम् आसीत्, ये बहूनि वर्षसहस्राणि परमं तपः तेपिरे। कविः प्रथमं स्थानं दर्शयति, पश्चात् च तस्य कथां वदति; स्थलं कथायाः स्मारकं भवति इति अस्य काव्यस्य रीतिः।

तं पुण्यम् आश्रमं दृष्ट्वा परमप्रीतौ राघवौ महात्मानं विश्वामित्रम् इदं वचः ऊचतुः — ‘अयं कस्य पुण्यः आश्रमः? अस्मिन् कः पुमान् वसति? हे भगवन्, श्रोतुम् इच्छावः; नौ परं कौतूहलम् अस्ति।’ अत्र रामस्य स्वभावः प्रकाशते — सः न केवलं गच्छति, अपि तु पृच्छति; जिज्ञासा एव शिष्यस्य लक्षणम्। तयोः तत् वचनं श्रुत्वा मुनिपुंगवः प्रहस्य अब्रवीत् — ‘श्रूयताम्, राम; यस्य अयं पूर्वम् आश्रमः आसीत्, तम् एव कथयामि।’ ‘प्रहस्य’ इति पदं मधुरम् — गुरुः शिष्यस्य कौतूहलेन तुष्यति, न च तत् निरस्यति। अत्र आरभ्यते सर्गस्य अन्तःकथा; समग्रे रामायणे कथायाः अन्तः कथा इति एषा एव रचना।

‘कन्दर्पः पूर्वं मूर्तिमान् आसीत्; बुधाः तं काम इति वदन्ति। अत्र एव स्थाणुः नियमेन समाहितः सन् तपः अतप्यत। कृतोद्वाहं मरुद्गणेन सह गच्छन्तं तं देवेशं सः दुर्मेधाः धर्षयामास; महात्मना च हुंकृतः।’ ‘स्थाणुः’ इति शिवस्य नाम — यः स्थाणुवत् निश्चलः तिष्ठति। यः निश्चलं धर्षयति, सः एव विशीर्यते। कामस्य अपराधः न रागः, अपि तु समाधेः भङ्गः; ‘दुर्मेधाः’ इति पदेन कविः तम् एव दोषं सूचयति।

‘हे रघुनन्दन, रुद्रेण चक्षुषा अवध्यातः सः दग्धः; तस्य दुर्मतेः सर्वाणि गात्राणि स्वात् शरीरात् व्यशीर्यन्त। तत्र निर्दग्धस्य तस्य महात्मनः गात्रं हतम्; देवेश्वरेण क्रोधात् कामः अशरीरः कृतः। तदाप्रभृति सः अनङ्ग इति विख्यातः, हे राघव; यत्र च सः अङ्गं मुमोच, सः श्रीमान् देशः अङ्गविषयः इति उच्यते।’ अत्र कविः नाम्नोः निर्वचनं कथया करोति — ‘अनङ्गः’ इति कामस्य नाम, ‘अङ्गः’ इति देशस्य नाम; उभे अपि एकस्मात् एव प्रसङ्गात् जाते। एषा रामायणस्य प्रसिद्धा प्रक्रिया — भूमेः नाम पृष्टं चेत्, उत्तरं कथा एव भवति। न केवलं शस्त्रेण, अपि तु दृष्ट्या अपि दाहः शक्यः इति अत्र सूच्यते।

‘तस्य एव अयं पुण्यः आश्रमः; इमे मुनयः पुरा तस्य धर्मपराः शिष्याः आसन्, हे वीर; तेषां पापं न विद्यते। हे शुभदर्शन राम, अद्य इह रजनीं वसेम; पुण्ययोः सरितोः मध्ये उषित्वा श्वः वयं तरिष्यामः। वयं सर्वे शुचयः सन्तः इमं पुण्यम् आश्रमम् अभिगच्छामः; अस्माकम् इह वासः परः, सुखं च निशां वत्स्यामः।’ इयं योजना सामान्या दृश्यते, किन्तु कथायाः गतिं सूचयति — मार्गः न केवलं देशान्तरगमनम्, अपि तु पुण्यस्थानानां परम्परा। द्वयोः नद्योः मध्ये वासः स्वयम् एव मङ्गलम्। यत्र कामः दग्धः, तत्र एव संयमिनः मुनयः वसन्ति — स्थानस्य स्मृतिः तस्य धर्मं निर्धारयति।

‘स्नाताः कृतजप्याः हुतहव्याश्च भविष्यामः, हे नरोत्तम।’ तेषां तत्र संवदतां वचः तपसा दीर्घेण चक्षुषा विज्ञाय मुनयः परमप्रीताः हर्षम् आगमन्। ‘तपोदीर्घेण चक्षुषा’ इति पदं मननीयम् — तपसा दृष्टिः दूरं गच्छति; अतिथिः आगच्छन् एव ज्ञायते, न तु द्वारि प्राप्तः। अतः आतिथ्यं न आकस्मिकम्, अपि तु सज्जितम्। ते कुशिकात्मजाय अर्घ्यं पाद्यम् आतिथ्यं च निवेद्य पश्चात् रामलक्ष्मणयोः अतिथिक्रियाम् अकुर्वन्। गुरुः प्रथमम्, शिष्यौ पश्चात् — आतिथ्ये अपि क्रमः रक्ष्यते। एतेन आश्रमधर्मस्य सूक्ष्मता दृश्यते; राजपुत्रौ अपि तत्र गुरोः अनुगामिनौ एव, न तु पूज्यतमौ।

ते सत्कारं समनुप्राप्य कथाभिः अभिरञ्जयन्; समाहिताः ऋषयः च यथार्हं संध्याम् अजपन्। ततः तत्र वासिभिः सुव्रतैः मुनिभिः सह आनीताः ते कामाश्रमपदे सुसुखं न्यवसन्। धर्मात्मा कौशिकः मुनिपुंगवः अभिरामौ नृपात्मजौ अभिरामाभिः कथाभिः रमयामास। सर्गः कथया आरब्धः, कथया एव च समाप्यते — अत्र कथा विश्रामस्य साधनम्, विद्यायाः च वाहनम्। श्वः गङ्गा तरणीया, ततः च घोरं वनम्; अद्य तु शान्तिः।

రాత్రి గడిచింది, ప్రభాతమైంది. మహాముని విశ్వామిత్రుడు ఆకుల పరుపుపై పడుకున్న ఆ కాకుత్స్థులిద్దరితో ఇలా అన్నాడు — ‘ఓ రామా, కౌసల్య సుప్రజ (మంచి సంతానం గలది), ఎందుకంటే నీవు ఆమె కుమారుడవు. తూర్పు సంధ్య ప్రవర్తిస్తోంది; లే, నరశార్దూలా, దైవసంబంధమైన ఆహ్నికం చేయాలి.’ ఈ వాక్యం ఈనాటికీ సుప్రభాతస్తోత్రంగా గానం చేయబడుతోంది; దేవాలయాలలో ప్రభాతవేళ అదే వినిపిస్తుంది. ఇంకా చూడాలి — గురువు శిష్యుని ఆజ్ఞతో మేల్కొలపడు, తల్లి ప్రశంసతో మేల్కొలుపుతాడు; ‘నీవు మంచి కుమారుడవు’ అని గుర్తుచేయడమే లేపడానికి బలం. ఆకుల పరుపుపై పడుకున్న రాజకుమారుడు వనవాసపు మొదటి పాఠాన్ని నేర్చుకుంటున్నాడు.

ఋషి పలికిన ఆ పరమోదారమైన మాట విని ఆ నరోత్తములిద్దరూ స్నానం చేసి, ఉదకక్రియ (తర్పణం) చేసి, పరమమైన జపాన్ని జపించారు. ‘కృతోదకౌ’ అనే పదంతో దేవతల తర్పణం సూచించబడుతుంది, ‘పరమం జపమ్’ అనేది గాయత్రి. ఆహ్నికం ముగించిన మహావీర్యులైన వారు తపోధనుడైన విశ్వామిత్రునికి నమస్కరించి, ఎంతో ఆనందంతో ప్రయాణానికి సిద్ధమయ్యారు. కవి దినచర్య క్రమాన్నే వర్ణిస్తున్నాడు — మొదట స్నానం, తర్వాత తర్పణం, తర్వాత జపం, తర్వాత గురువుకు నమస్కారం, తర్వాత ప్రయాణం. వినయమే మార్గానికి ఆరంభం; అస్త్రవిద్య తర్వాత వస్తుంది.

ప్రయాణిస్తున్న మహావీర్యులైన వారిద్దరూ సరయూ శుభసంగమం దగ్గర దివ్యమైన త్రిపథగానదిని చూశారు. ‘త్రిపథగ’ అనేది గంగ పేరు — స్వర్గంలో, మర్త్యలోకంలో, పాతాళంలో ప్రవహించేది. సరయూ అయోధ్య నది, గంగ సర్వలోకాలనూ పవిత్రం చేసేది; వాటి కలయికే మార్గంలో మొదటి తీర్థం. అక్కడ భావితాత్ములైన ఋషుల పుణ్యమైన ఆశ్రమం ఉండేది, వారు అనేక వేల సంవత్సరాలు పరమమైన తపస్సు చేశారు. కవి మొదట స్థలాన్ని చూపిస్తాడు, తర్వాత దాని కథను చెబుతాడు; స్థలం కథకు స్మారకమవుతుంది అనేది ఈ కావ్యపు రీతి.

ఆ పుణ్యాశ్రమాన్ని చూసి ఎంతో ప్రీతి చెందిన రాఘవులిద్దరూ మహాత్ముడైన విశ్వామిత్రునితో ఈ మాట అన్నారు — ‘ఈ పుణ్యాశ్రమం ఎవరిది? ఇందులో ఏ పురుషుడు నివసిస్తున్నాడు? భగవాన్, వినాలనుకుంటున్నాము; మాకు ఎంతో కుతూహలంగా ఉంది.’ ఇక్కడ రాముని స్వభావం ప్రకాశిస్తుంది — అతడు కేవలం నడవడమే కాదు, అడుగుతాడు కూడా; జిజ్ఞాసయే శిష్యుని లక్షణం. వారి ఆ మాట విని మునిశ్రేష్ఠుడు నవ్వి ఇలా అన్నాడు — ‘విను రామా; ఈ ఆశ్రమం పూర్వం ఎవరిదో అతని గురించే చెబుతాను.’ ‘ప్రహస్య’ (నవ్వి) అనే పదం మధురమైనది — గురువు శిష్యుని కుతూహలానికి సంతోషిస్తాడు, దానిని తోసిపుచ్చడు. ఇక్కడ సర్గలోని అంతఃకథ ప్రారంభమవుతుంది; సమగ్ర రామాయణంలో కథలోపల కథ అనే రచన ఇదే.

‘కందర్పుడు పూర్వం శరీరం గలవాడు; బుధులు అతనిని కాముడు అంటారు. ఇక్కడే స్థాణువు (శివుడు) నియమంతో సమాహితుడై తపస్సు చేశాడు. వివాహం చేసుకుని మరుద్గణంతో కలిసి వెళ్తున్న ఆ దేవేశుని ఆ దుర్బుద్ధి ధర్షించాడు (పరాభవించడానికి ప్రయత్నించాడు); మహాత్ముడు అతనిని హుంకరించాడు.’ ‘స్థాణువు’ అనేది శివుని పేరు — స్తంభంలా నిశ్చలంగా నిలిచేవాడు. నిశ్చలుని ధర్షించేవాడే చెదిరిపోతాడు. కాముని అపరాధం రాగం కాదు, సమాధిభంగం; ‘దుర్మేధాః’ (దుర్బుద్ధి) అనే పదంతో కవి ఆ దోషాన్నే సూచిస్తున్నాడు.

‘ఓ రఘునందనా, రుద్రుడు తన కన్నుతో చూడగానే అతడు దహించబడ్డాడు; ఆ దుర్బుద్ధి అవయవాలన్నీ అతని శరీరం నుండి రాలిపోయాయి. అక్కడ దహించబడిన ఆ మహాత్ముని శరీరం నశించింది; దేవేశ్వరుడు క్రోధంతో కాముని శరీరం లేనివానిగా చేశాడు. అప్పటినుండి అతడు అనంగుడు అని ప్రసిద్ధుడయ్యాడు, ఓ రాఘవా; అతడు తన అంగాన్ని (శరీరాన్ని) ఎక్కడ విడిచిపెట్టాడో ఆ శ్రీమంతమైన దేశం అంగదేశం అని పిలువబడుతోంది.’ ఇక్కడ కవి రెండు పేర్లకు కథతో నిర్వచనం చెబుతున్నాడు — ‘అనంగుడు’ అనేది కాముని పేరు, ‘అంగ’ అనేది దేశం పేరు; రెండూ ఒకే ప్రసంగం నుండి పుట్టాయి. ఇది రామాయణపు ప్రసిద్ధ ప్రక్రియ — భూమి పేరు అడిగితే సమాధానం కథయే అవుతుంది. శస్త్రంతోనే కాదు, దృష్టితో కూడా దహనం సాధ్యమని ఇక్కడ సూచించబడుతుంది.

‘ఈ పుణ్యాశ్రమం అతనిదే (శివునిదే); ఈ మునులు పూర్వం అతని ధర్మపరులైన శిష్యులు, ఓ వీరుడా; వారికి పాపం లేదు. ఓ శుభదర్శనుడవైన రామా, ఈనాడు ఇక్కడ రాత్రి ఉందాం; రెండు పుణ్యనదుల మధ్య ఉండి రేపు మనం నదిని దాటుదాం. మనమందరం పవిత్రులమై ఈ పుణ్యాశ్రమానికి వెళ్దాం; మనకు ఇక్కడ నివాసం శ్రేష్ఠమైనది, సుఖంగా రాత్రి గడుపుదాం.’ ఈ ఏర్పాటు సాధారణంగా కనిపిస్తుంది, కానీ కథాగతిని సూచిస్తుంది — మార్గం కేవలం దేశాంతరగమనం కాదు, పుణ్యస్థలాల పరంపర. రెండు నదుల మధ్య నివాసమే స్వయంగా మంగళకరం. కాముడు దహించబడిన చోటే సంయమం గల మునులు నివసిస్తున్నారు — స్థలపు స్మృతి దాని ధర్మాన్ని నిర్ణయిస్తుంది.

‘ఓ నరోత్తమా, స్నానం చేసి, జపం చేసి, హవిస్సులు హోమం చేసినవారమవుతాము.’ అక్కడ మాట్లాడుకుంటున్న వారి మాటను తపస్సుతో దూరం చూడగల కన్నుతో గ్రహించి మునులు పరమప్రీతులై ఆనందించారు. ‘తపోదీర్ఘేణ చక్షుషా’ (తపస్సుతో దూరం చూడగల కన్నుతో) అనే పదం మననీయం — తపస్సుతో దృష్టి దూరం వెళ్తుంది; అతిథి వస్తుండగానే తెలుస్తుంది, ద్వారం చేరిన తర్వాత కాదు. కాబట్టి ఆతిథ్యం ఆకస్మికమైనది కాదు, ముందే సిద్ధం చేయబడినది. వారు కుశికాత్మజునికి అర్ఘ్యం, పాద్యం, ఆతిథ్యం సమర్పించి, తర్వాత రామలక్ష్మణులకు అతిథిసత్కారం చేశారు. గురువు ముందు, శిష్యులు తర్వాత — ఆతిథ్యంలో కూడా క్రమం కాపాడబడుతుంది. దీనితో ఆశ్రమధర్మపు సూక్ష్మత కనిపిస్తుంది; రాజకుమారులు కూడా అక్కడ గురువును అనుసరించేవారే, అత్యంత పూజ్యులు కారు.

వారు సత్కారాన్ని పొంది కథలతో ఆనందించారు; సమాహితులైన ఋషులు తగినవిధంగా సంధ్యాజపం చేశారు. తర్వాత అక్కడ నివసించే సువ్రతులైన మునులతో కలిసి తీసుకువెళ్ళబడిన వారు కామాశ్రమంలో ఎంతో సుఖంగా నివసించారు. ధర్మాత్ముడు, మునిశ్రేష్ఠుడు అయిన కౌశికుడు మనోహరులైన రాజకుమారులను మనోహరమైన కథలతో ఆనందింపజేశాడు. సర్గ కథతో ప్రారంభమై కథతోనే ముగుస్తుంది — ఇక్కడ కథ విశ్రాంతికి సాధనం, విద్యకు వాహనం. రేపు గంగను దాటాలి, ఆ తర్వాత ఘోరారణ్యం; ఈనాడు మాత్రం శాంతి.

இரவு கழிந்தது, விடியல் வந்தது. மாமுனிவர் விசுவாமித்திரர் இலைப்படுக்கையில் உறங்கிக்கொண்டிருந்த அந்த இரு காகுத்ஸ்தர்களிடமும் சொன்னார் — ‘ராமா, கௌசல்யை நல்ல மகவைப் பெற்றவள், ஏனெனில் நீ அவளுடைய மகன். காலைச் சந்தியா வேளை தொடங்குகிறது; மனிதருள் புலியே, எழுந்திரு, தெய்வத்திற்குரிய நாள்கடமைகளைச் செய்ய வேண்டும்.’ இந்தச் சொல் இன்றும் சுப்ரபாதத் துதியாகப் பாடப்படுகிறது; கோயில்களில் விடியலில் இதுவே கேட்கப்படுகிறது. கவனிக்கவும் — குரு சீடனை ஆணையால் எழுப்பவில்லை, தாயைப் புகழ்வதன் மூலம் எழுப்புகிறார்; ‘நீ நல்ல மகன்’ என்று நினைவூட்டுவதே எழுப்புதலின் வலிமை. இலைப்படுக்கையில் உறங்கும் இளவரசன் வனவாசத்தின் முதல் பாடத்தைக் கற்கிறான்.

ரிஷியின் மிகுந்த பெருந்தன்மை நிறைந்த அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, மனிதருள் சிறந்த அந்த இருவரும் நீராடி, நீர்க்கடன் செய்து, மேலான ஜபத்தை ஜபித்தனர். ‘க்ருதோதகௌ’ — ‘நீர்க்கடன் செய்தவர்கள்’ — என்ற சொல்லால் தேவர்களுக்கான தர்ப்பணம் குறிக்கப்படுகிறது; ‘மேலான ஜபம்’ என்பது காயத்ரி. நாள்கடமைகளை முடித்த, பெரும் வீரமுடைய அவர்கள் தவச்செல்வரான விசுவாமித்திரரை வணங்கி, மிகுந்த மகிழ்ச்சியுடன் புறப்படத் தயாராக நின்றனர். கவி அன்றாட ஒழுக்கத்தின் வரிசையையே வர்ணிக்கிறார் — முதலில் நீராடல், பின்னர் தர்ப்பணம், பின்னர் ஜபம், பின்னர் குருவை வணங்குதல், பின்னர் புறப்பாடு. பணிவே பயணத்தின் தொடக்கம்; அஸ்திர வித்யை பின்னரே வரும்.

சென்றுகொண்டிருந்த பெரும் வீரமுடைய அவ்விருவரும் சரயுவின் மங்கலமான சங்கமத்தில் தெய்வீக நதியான த்ரிபதகையைக் கண்டனர். ‘த்ரிபதகா’ என்பது கங்கையின் பெயர் — விண்ணிலும் மண்ணிலும் பாதாளத்திலும் பாய்பவள். சரயு அயோத்தியின் நதி, கங்கையோ எல்லா உலகங்களையும் தூய்மைப்படுத்துபவள்; இவ்விரண்டும் கூடுவதே பயணத்தின் முதல் புண்ணியத் தீர்த்தம். அங்கே பல்லாயிரம் ஆண்டுகள் மேலான தவம் செய்த, தூய உள்ளம் கொண்ட ரிஷிகளின் புனிதமான ஆசிரமம் இருந்தது. கவி முதலில் இடத்தைக் காட்டுகிறார், பின்னர் அதன் கதையைச் சொல்கிறார்; இடம் கதைக்கு நினைவுச்சின்னமாகிறது என்பதே இந்தக் காவியத்தின் முறை.

அந்தப் புனித ஆசிரமத்தைக் கண்டு மிகவும் மகிழ்ந்த இரு ராகவர்களும் மகாத்மாவான விசுவாமித்திரரிடம் இவ்வாறு சொன்னார்கள் — ‘இது யாருடைய புனித ஆசிரமம்? இதில் எந்த மனிதர் வாழ்கிறார்? பகவானே, கேட்க விரும்புகிறோம்; எங்களுக்கு மிகுந்த ஆர்வம் உள்ளது.’ இங்கே ராமனின் இயல்பு வெளிப்படுகிறது — அவன் சென்றுகொண்டிருப்பது மட்டுமல்ல, கேட்கவும் செய்கிறான்; அறியும் ஆர்வமே சீடனின் இலக்கணம். அவர்களுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு முனிவர்களில் சிறந்தவர் புன்னகைத்துச் சொன்னார் — ‘ராமா, கேள்; முன்பு இந்த ஆசிரமம் யாருடையதாக இருந்ததோ அவரைப் பற்றியே சொல்கிறேன்.’ ‘ப்ரஹஸ்ய’ — ‘புன்னகைத்து’ — என்ற சொல் இனிமையானது: குரு சீடனின் ஆர்வத்தால் மகிழ்கிறார், அதைப் புறக்கணிப்பதில்லை. இங்கே சர்க்கத்தின் உட்கதை தொடங்குகிறது; முழு ராமாயணத்திலும் கதைக்குள் கதை என்ற இந்த அமைப்பே காணப்படுகிறது.

‘முன்பு கந்தர்ப்பன் உருவம் உடையவனாக இருந்தான்; அறிஞர்கள் அவனைக் காமன் என்று அழைக்கின்றனர். இங்கேதான் ஸ்தாணு நியமத்துடன் மனம் ஒருமித்துத் தவம் செய்துகொண்டிருந்தார். திருமணம் முடிந்து மருத்துக் கூட்டத்துடன் சென்றுகொண்டிருந்த அந்தத் தேவர்களின் தலைவரை அந்தத் தீய அறிவுடையவன் தாக்கினான்; அந்த மகாத்மா அவனை ‘ஹூம்’ என்று அதட்டினார்.’ ‘ஸ்தாணு’ என்பது சிவனின் பெயர் — தூணைப் போல அசையாது நிற்பவர். அசையாதவரைத் தாக்குபவனே சிதைந்து போகிறான். காமனின் குற்றம் காதல் அல்ல, தியானத்தைக் கலைத்ததே; ‘துர்மேதா:’ — ‘தீய அறிவுடையவன்’ — என்ற சொல்லால் கவி அதே குற்றத்தைக் குறிப்பிடுகிறார்.

‘ரகு குலத்தின் மகிழ்ச்சியானவனே, ருத்திரனின் கண்ணால் நோக்கப்பட்டு அவன் எரிந்தான்; அந்தத் தீய எண்ணமுடையவனின் உறுப்புகள் அனைத்தும் அவனுடைய உடலிலிருந்து சிதறி விழுந்தன. அங்கே எரிக்கப்பட்ட அந்த மகாத்மாவின் உடல் அழிந்தது; தேவர்களின் தலைவரால் சினத்தில் காமன் உடலற்றவனாக்கப்பட்டான். ராகவா, அன்று முதல் அவன் ‘அனங்கன்’ — ‘உடலற்றவன்’ — என்று புகழ் பெற்றான்; அவன் தன் ‘அங்க’த்தை — உடலை — எங்கே விட்டானோ, அந்தச் செழிப்பான நாடு அங்க நாடு என்று அழைக்கப்படுகிறது.’ இங்கே கவி இரண்டு பெயர்களின் சொல்விளக்கத்தைக் கதையின் மூலம் செய்கிறார் — ‘அனங்கன்’ என்பது காமனின் பெயர், ‘அங்கம்’ என்பது நாட்டின் பெயர்; இரண்டும் ஒரே நிகழ்விலிருந்து பிறந்தவை. இதுவே ராமாயணத்தின் புகழ்பெற்ற முறை — நிலத்தின் பெயர் கேட்கப்பட்டால், விடை கதையாகவே அமைகிறது. ஆயுதத்தால் மட்டுமல்ல, பார்வையாலும் எரிக்க முடியும் என்பது இங்கே குறிக்கப்படுகிறது.

‘இது அவருடைய புனித ஆசிரமமே; வீரனே, இந்த முனிவர்கள் முன்பு அவருடைய அறவழிப்பட்ட சீடர்களாக இருந்தனர்; இவர்களிடம் பாவம் இல்லை. அழகிய தோற்றமுடைய ராமா, இன்று இரவு இங்கே தங்குவோம்; புனிதமான இரு நதிகளுக்கு நடுவே தங்கி, நாளை நாம் கடப்போம். நாம் அனைவரும் தூய்மையானவர்களாக இந்தப் புனித ஆசிரமத்தை அணுகுவோம்; இங்கே தங்குவது நமக்குச் சிறந்தது, இரவை இனிதே கழிப்போம்.’ இந்தத் திட்டம் சாதாரணமாகத் தோன்றலாம், ஆனால் கதையின் போக்கைக் குறிக்கிறது — பயணம் வெறுமனே நாடு விட்டு நாடு செல்வது அல்ல, புண்ணியத் தலங்களின் தொடர். இரு நதிகளுக்கு நடுவே தங்குவதே மங்கலமானது. காமன் எரிக்கப்பட்ட இடத்திலேயே புலனடக்கம் கொண்ட முனிவர்கள் வாழ்கின்றனர் — இடத்தின் நினைவே அதன் அறத்தைத் தீர்மானிக்கிறது.

‘மனிதருள் சிறந்தவனே, நீராடி, ஜபம் செய்து, அவியை ஆகுதி செய்தவர்களாவோம்.’ அங்கே அவர்கள் பேசிக்கொண்டிருந்த சொல்லை நீண்ட தவப் பார்வையால் அறிந்து, முனிவர்கள் பெருமகிழ்ச்சி அடைந்தனர். ‘தபோதீர்க்கேண சக்ஷுஷா’ — ‘தவத்தால் நீண்ட பார்வை’ — என்ற சொல் சிந்திக்கத் தக்கது: தவத்தால் பார்வை தொலைதூரம் செல்கிறது; விருந்தினர் வரும்போதே அறியப்படுகிறார், வாயிலை அடைந்த பின் அல்ல. ஆகவே விருந்தோம்பல் தற்செயலானது அல்ல, ஆயத்தம் செய்யப்பட்டது. அவர்கள் குஶிகரின் மகனுக்கு அர்க்கியம், பாத்தியம், விருந்தோம்பல் ஆகியவற்றை அளித்து, பின்னர் ராம லக்ஷ்மணருக்கு விருந்தோம்பல் செய்தனர். குரு முதலில், சீடர்கள் பின்னர் — விருந்தோம்பலிலும் வரிசை காக்கப்படுகிறது. இதனால் ஆசிரம அறத்தின் நுட்பம் தெரிகிறது; இளவரசர்களும் அங்கே குருவைப் பின்பற்றுபவர்களே, மிகவும் போற்றத் தக்கவர்கள் அல்லர்.

அவர்கள் உபசாரத்தைப் பெற்றுக்கொண்டு கதைகளால் மகிழ்வித்தனர்; மனம் ஒருமித்த ரிஷிகள் முறைப்படி சந்தியா ஜபம் செய்தனர். பின்னர் அங்கு வாழ்ந்த நல்விரதமுடைய முனிவர்களால் அழைத்துச் செல்லப்பட்டு, அவர்கள் காமாசிரமத்தில் மிக இனிதே தங்கினர். அறவுள்ளம் கொண்ட முனிவர்களில் சிறந்த கௌசிகர் அழகிய இளவரசர்கள் இருவரையும் இனிய கதைகளால் மகிழ்வித்தார். சர்க்கம் கதையில் தொடங்கி, கதையிலேயே நிறைவடைகிறது — இங்கே கதை ஓய்வுக்கான கருவியும், கல்வியைச் சுமந்து செல்லும் வாகனமும் ஆகும். நாளை கங்கையைக் கடக்க வேண்டும், பின்னர் கொடிய காடு; இன்றோ அமைதி.

ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯಿತು, ಬೆಳಗಾಯಿತು. ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಎಲೆಯ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥರನ್ನು ಕರೆದು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಮಾ, ಕೌಸಲ್ಯೆ ಸತ್ಪುತ್ರವತಿ, ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ಅವಳ ಮಗ. ಪೂರ್ವಸಂಧ್ಯೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತಿದೆ; ಏಳು, ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ದೈವವಾದ ಆಹ್ನಿಕಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.’ ಈ ಮಾತನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ಸುಪ್ರಭಾತಸ್ತೋತ್ರದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಿನ ಜಾವ ಇದೇ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ. ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಗುರು ಶಿಷ್ಯನನ್ನು ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಎಬ್ಬಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಾಯಿಯ ಪ್ರಶಂಸೆಯಿಂದ ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ನೀನು ಸತ್ಪುತ್ರ’ ಎಂಬ ನೆನಪೇ ಎದ್ದೇಳಲು ಬಲ. ಎಲೆಯ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ ರಾಜಪುತ್ರನು ವನವಾಸದ ಮೊದಲ ಪಾಠವನ್ನು ಕಲಿಯುತ್ತಾನೆ.

ಋಷಿಯ ಆ ಪರಮೋದಾರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ನರೋತ್ತಮರಿಬ್ಬರೂ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಜಲತರ್ಪಣ ಮಾಡಿ, ಪರಮ ಜಪವನ್ನು ಜಪಿಸಿದರು. ‘ಕೃತೋದಕೌ’ (ಜಲಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡಿದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೇವತಾತರ್ಪಣ ಸೂಚಿತ, ‘ಪರಮಂ ಜಪಮ್’ (ಪರಮ ಜಪ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಗಾಯತ್ರಿ. ಆಹ್ನಿಕವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದ ಮಹಾವೀರ್ಯರಾದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ತಪೋಧನನಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಅತ್ಯಂತ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧರಾದರು. ಕವಿ ದಿನಚರಿಯ ಕ್ರಮವನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಸ್ನಾನ, ಆಮೇಲೆ ತರ್ಪಣ, ಆಮೇಲೆ ಜಪ, ಆಮೇಲೆ ಗುರುವಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ, ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಯಾಣ. ವಿನಯವೇ ದಾರಿಯ ಆರಂಭ; ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆ ಆಮೇಲೆ ಬರುತ್ತದೆ.

ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾವೀರ್ಯರಿಬ್ಬರೂ ಸರಯೂ ನದಿಯ ಶುಭಸಂಗಮದಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯವಾದ ತ್ರಿಪಥಗಾ ನದಿಯನ್ನು ಕಂಡರು. ‘ತ್ರಿಪಥಗಾ’ ಎಂಬುದು ಗಂಗೆಯ ಹೆಸರು — ಸ್ವರ್ಗ, ಮರ್ತ್ಯ, ಪಾತಾಳ ಮೂರರಲ್ಲಿಯೂ ಹರಿಯುವವಳು. ಸರಯೂ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ನದಿ, ಗಂಗೆ ಸರ್ವಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಪಾವನಗೊಳಿಸುವವಳು; ಅವರ ಸಂಗಮವೇ ದಾರಿಯ ಮೊದಲ ತೀರ್ಥ. ಅಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಪರಮ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದ, ಶುದ್ಧಾಂತಃಕರಣರಾದ ಋಷಿಗಳ ಪುಣ್ಯಾಶ್ರಮವಿತ್ತು. ಕವಿ ಮೊದಲು ಸ್ಥಳವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ಅದರ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಸ್ಥಳವು ಕಥೆಯ ಸ್ಮಾರಕವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಈ ಕಾವ್ಯದ ರೀತಿ.

ಆ ಪುಣ್ಯಾಶ್ರಮವನ್ನು ಕಂಡು ಪರಮಪ್ರೀತರಾದ ರಾಘವರಿಬ್ಬರೂ ಮಹಾತ್ಮ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನಾಡಿದರು — ‘ಈ ಪುಣ್ಯಾಶ್ರಮ ಯಾರದು? ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪುರುಷನು ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ? ಭಗವಂತನೇ, ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ; ನಮಗೆ ಬಹಳ ಕುತೂಹಲವಿದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸ್ವಭಾವ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯೇ ಶಿಷ್ಯನ ಲಕ್ಷಣ. ಅವರ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ನಸುನಕ್ಕು ಹೇಳಿದನು — ‘ಕೇಳು, ರಾಮಾ; ಹಿಂದೆ ಈ ಆಶ್ರಮ ಯಾರದಾಗಿತ್ತೋ ಅವನನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.’ ‘ಪ್ರಹಸ್ಯ’ (ನಸುನಕ್ಕು) ಎಂಬ ಪದ ಮಧುರ — ಗುರು ಶಿಷ್ಯನ ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅದನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ಗದ ಒಳಕಥೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಇಡೀ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಕಥೆಯೊಳಗೆ ಕಥೆ ಎಂಬುದೇ ಈ ರಚನೆ.

‘ಕಂದರ್ಪನು ಹಿಂದೆ ಶರೀರಧಾರಿಯಾಗಿದ್ದನು; ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಅವನನ್ನು ಕಾಮ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಾಣುವು (ಶಿವನು) ನಿಯಮದಿಂದ ಏಕಾಗ್ರನಾಗಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ವಿವಾಹವಾಗಿ ಮರುದ್ಗಣಗಳೊಡನೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ದೇವೇಶನನ್ನು ಆ ದುರ್ಬುದ್ಧಿ ಆಕ್ರಮಿಸಿದನು; ಮಹಾತ್ಮನು ಹೂಂಕರಿಸಿದನು.’ ‘ಸ್ಥಾಣು’ ಎಂಬುದು ಶಿವನ ಹೆಸರು — ಕಂಬದಂತೆ ನಿಶ್ಚಲನಾಗಿರುವವನು. ನಿಶ್ಚಲನನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸುವವನೇ ಛಿದ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕಾಮನ ಅಪರಾಧ ರಾಗವಲ್ಲ, ಸಮಾಧಿಯ ಭಂಗ; ‘ದುರ್ಮೇಧಾಃ’ (ದುರ್ಬುದ್ಧಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಅದೇ ದೋಷವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ರಘುನಂದನನೇ, ರುದ್ರನ ಕಣ್ಣಿನ ನೋಟಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾಗಿ ಅವನು ಸುಟ್ಟುಹೋದನು; ಆ ದುರ್ಮತಿಯ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳೂ ಅವನ ಶರೀರದಿಂದ ಉದುರಿಹೋದವು. ಅಲ್ಲಿ ಸುಟ್ಟುಹೋದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ದೇಹ ನಾಶವಾಯಿತು; ದೇವೇಶ್ವರನು ಕೋಪದಿಂದ ಕಾಮನನ್ನು ಅಶರೀರನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು. ಅಂದಿನಿಂದ ಅವನು ಅನಂಗನೆಂದು ವಿಖ್ಯಾತನಾದನು, ರಾಘವನೇ; ಅವನು ಎಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಂಗವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದನೋ ಆ ಶ್ರೀಮಂತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಅಂಗದೇಶ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಎರಡು ಹೆಸರುಗಳ ನಿರ್ವಚನವನ್ನು ಕಥೆಯ ಮೂಲಕ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಅನಂಗ’ ಕಾಮನ ಹೆಸರು, ‘ಅಂಗ’ ದೇಶದ ಹೆಸರು; ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಪ್ರಸಂಗದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿವೆ. ಇದು ರಾಮಾಯಣದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ — ಭೂಮಿಯ ಹೆಸರನ್ನು ಕೇಳಿದರೆ ಉತ್ತರ ಕಥೆಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಕೇವಲ ಶಸ್ತ್ರದಿಂದಲ್ಲ, ನೋಟದಿಂದಲೂ ದಹನ ಸಾಧ್ಯ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

‘ಇದು ಅವನದೇ (ಶಿವನದೇ) ಪುಣ್ಯಾಶ್ರಮ; ಈ ಮುನಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಅವನ ಧರ್ಮಪರರಾದ ಶಿಷ್ಯರಾಗಿದ್ದರು, ವೀರನೇ; ಅವರಲ್ಲಿ ಪಾಪವಿಲ್ಲ. ಶುಭದರ್ಶನನಾದ ರಾಮನೇ, ಇಂದು ಇಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ಉಳಿಯೋಣ; ಎರಡು ಪುಣ್ಯನದಿಗಳ ನಡುವೆ ವಾಸಿಸಿ ನಾಳೆ ನಾವು ದಾಟೋಣ. ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಶುಚಿಗಳಾಗಿ ಈ ಪುಣ್ಯಾಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸೋಣ; ಇಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ವಾಸ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದುದು, ಸುಖವಾಗಿ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯೋಣ.’ ಈ ಯೋಜನೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕಥೆಯ ಗತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಪ್ರಯಾಣವು ಕೇವಲ ದೇಶಾಂತರಗಮನವಲ್ಲ, ಪುಣ್ಯಸ್ಥಳಗಳ ಪರಂಪರೆ. ಎರಡು ನದಿಗಳ ನಡುವಿನ ವಾಸವೇ ಸ್ವತಃ ಮಂಗಳಕರ. ಕಾಮನು ಎಲ್ಲಿ ಸುಟ್ಟುಹೋದನೋ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಸಂಯಮಿಗಳಾದ ಮುನಿಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ — ಸ್ಥಳದ ಸ್ಮೃತಿ ಅದರ ಧರ್ಮವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ.

‘ನರೋತ್ತಮನೇ, ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಜಪ ಮುಗಿಸಿ, ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದವರಾಗೋಣ.’ ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ದೂರ ಕಾಣುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅರಿತು ಮುನಿಗಳು ಪರಮಪ್ರೀತರಾಗಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡರು. ‘ತಪೋದೀರ್ಘೇಣ ಚಕ್ಷುಷಾ’ (ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ದೂರ ಕಾಣುವ ಕಣ್ಣಿನಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ ಮನನೀಯ — ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ದೃಷ್ಟಿ ದೂರ ಸಾಗುತ್ತದೆ; ಅತಿಥಿ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ತಲುಪುವ ಮೊದಲೇ, ಬರುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆತಿಥ್ಯ ಆಕಸ್ಮಿಕವಲ್ಲ, ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದುದು. ಅವರು ಕುಶಿಕಾತ್ಮಜನಿಗೆ ಅರ್ಘ್ಯ, ಪಾದ್ಯ, ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ, ಆಮೇಲೆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರ ಮಾಡಿದರು. ಗುರು ಮೊದಲು, ಶಿಷ್ಯರು ಆಮೇಲೆ — ಆತಿಥ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಕ್ರಮವನ್ನು ಕಾಪಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಆಶ್ರಮಧರ್ಮದ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ರಾಜಪುತ್ರರೂ ಅಲ್ಲಿ ಗುರುವಿನ ಅನುಯಾಯಿಗಳೇ ಹೊರತು ಅತ್ಯಂತ ಪೂಜ್ಯರಲ್ಲ.

ಅವರು ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ಪಡೆದು ಕಥೆಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ರಂಜಿಸಿದರು; ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾದ ಋಷಿಗಳು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸಂಧ್ಯಾಜಪವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಆಮೇಲೆ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸುವ್ರತರಾದ ಮುನಿಗಳಿಂದ ಕರೆದೊಯ್ಯಲ್ಪಟ್ಟು ಅವರು ಕಾಮಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸಿದರು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಕೌಶಿಕನು ಮನೋಹರರಾದ ರಾಜಪುತ್ರರನ್ನು ಮನೋಹರವಾದ ಕಥೆಗಳಿಂದ ರಂಜಿಸಿದನು. ಸರ್ಗ ಕಥೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಕಥೆಯಿಂದಲೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯ ಸಾಧನ, ವಿದ್ಯೆಯ ವಾಹನ. ನಾಳೆ ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಬೇಕು, ಆಮೇಲೆ ಘೋರಾರಣ್ಯ; ಇಂದಾದರೋ ಶಾಂತಿ.

രാത്രി കഴിഞ്ഞു, പ്രഭാതമായി. മഹാമുനി വിശ്വാമിത്രൻ ഇലമെത്തയിൽ കിടക്കുന്ന ആ രണ്ടു കാകുത്സ്ഥന്മാരോടു പറഞ്ഞു — 'അല്ലയോ രാമാ, നീ പുത്രനായിരിക്കുന്നതിനാൽ കൗസല്യ സുപ്രജയാണ് (നല്ല സന്തതിയുള്ളവളാണ്). പ്രഭാതസന്ധ്യ ആരംഭിക്കുന്നു; നരശാർദ്ദൂലാ, എഴുന്നേൽക്കുക, ദൈവികമായ ആഹ്നികം (നിത്യകർമ്മം) ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്.' ഈ വാക്ക് ഇന്നും സുപ്രഭാതസ്തോത്രരൂപത്തിൽ പാടപ്പെടുന്നു; ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ പ്രഭാതത്തിൽ അതുതന്നെ കേൾക്കുന്നു. ശ്രദ്ധിക്കുകയും വേണം — ഗുരു ശിഷ്യനെ ആജ്ഞകൊണ്ടല്ല ഉണർത്തുന്നത്, മാതാവിനെക്കുറിച്ചുള്ള ശ്ലാഘകൊണ്ടാണ്; 'നീ സുപുത്രനാണ്' എന്ന ഓർമ്മപ്പെടുത്തൽതന്നെയാണ് എഴുന്നേൽപ്പിക്കുന്നതിന്റെ ബലം. ഇലമെത്തയിൽ കിടക്കുന്ന രാജപുത്രൻ വനവാസത്തിന്റെ ആദ്യപാഠം പഠിക്കുന്നു.

ഋഷിയുടെ അത്യന്തം ഉദാരമായ ആ വാക്കുകേട്ട് നരോത്തമന്മാരായ അവർ ഇരുവരും കുളിച്ച്, ജലതർപ്പണം ചെയ്ത്, പരമമായ ജപം ജപിച്ചു. 'കൃതോദകൗ' (ജലതർപ്പണം ചെയ്ത്) എന്ന പദത്താൽ ദേവതകളുടെ തർപ്പണം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, 'പരമം ജപം' എന്നതിനാൽ ഗായത്രിയും. ആഹ്നികം പൂർത്തിയാക്കിയ മഹാവീര്യരായ അവർ തപോധനനായ വിശ്വാമിത്രനെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് അത്യന്തം സന്തോഷത്തോടെ യാത്രയ്ക്കു തയ്യാറായി നിന്നു. കവി ദിനചര്യയുടെ ക്രമംതന്നെ വർണ്ണിക്കുന്നു — ആദ്യം സ്നാനം, പിന്നെ തർപ്പണം, പിന്നെ ജപം, പിന്നെ ഗുരുവിനെ അഭിവാദ്യം ചെയ്യൽ, പിന്നെ യാത്ര. വിനയമാണ് വഴിയുടെ ആരംഭം; അസ്ത്രവിദ്യ പിന്നീടു വരും.

യാത്ര ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കെ മഹാവീര്യരായ അവർ സരയുവിന്റെ ശുഭമായ സംഗമസ്ഥാനത്ത് ദിവ്യനദിയായ ത്രിപഥഗയെ കണ്ടു. 'ത്രിപഥഗ' ഗംഗയുടെ പേരാണ് — സ്വർഗ്ഗത്തിലും ഭൂമിയിലും പാതാളത്തിലും ഒഴുകുന്നവൾ. സരയു അയോധ്യയുടെ നദിയാണ്, ഗംഗയാകട്ടെ സർവ്വലോകങ്ങളെയും പവിത്രമാക്കുന്നവളും; അവയുടെ സംഗമം വഴിയിലെ ആദ്യത്തെ തീർത്ഥമാണ്. അവിടെ ആയിരക്കണക്കിനു വർഷം പരമമായ തപസ്സു ചെയ്ത ആത്മജ്ഞാനികളായ ഋഷിമാരുടെ പുണ്യമായ ഒരു ആശ്രമമുണ്ടായിരുന്നു. കവി ആദ്യം സ്ഥലം കാണിക്കുന്നു, പിന്നീട് അതിന്റെ കഥ പറയുന്നു; സ്ഥലം കഥയുടെ സ്മാരകമാകുന്നു എന്നതാണ് ഈ കാവ്യത്തിന്റെ രീതി.

ആ പുണ്യാശ്രമം കണ്ട് അത്യന്തം പ്രീതരായ രാഘവന്മാർ മഹാത്മാവായ വിശ്വാമിത്രനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — 'ഇത് ആരുടെ പുണ്യാശ്രമമാണ്? ഇതിൽ ഏതു പുരുഷനാണ് വസിക്കുന്നത്? ഭഗവാനേ, ഞങ്ങൾക്കു കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹമുണ്ട്; ഞങ്ങൾക്കു വലിയ കൗതുകമുണ്ട്.' ഇവിടെ രാമന്റെ സ്വഭാവം പ്രകാശിക്കുന്നു — അവൻ പോകുക മാത്രമല്ല, ചോദിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; ജിജ്ഞാസതന്നെയാണ് ശിഷ്യന്റെ ലക്ഷണം. അവരുടെ ആ വാക്കുകേട്ട് മുനിശ്രേഷ്ഠൻ പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു — 'രാമാ, കേട്ടാലും; ഈ ആശ്രമം മുമ്പ് ആരുടേതായിരുന്നുവോ, അവനെക്കുറിച്ചുതന്നെ പറയാം.' 'പ്രഹസ്യ' (പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട്) എന്ന പദം മധുരമാണ് — ഗുരു ശിഷ്യന്റെ കൗതുകത്തിൽ സന്തുഷ്ടനാകുന്നു, അതിനെ തള്ളിക്കളയുന്നില്ല. ഇവിടെ സർഗത്തിനുള്ളിലെ കഥ ആരംഭിക്കുന്നു; മുഴുവൻ രാമായണത്തിലും കഥയ്ക്കുള്ളിൽ കഥ എന്ന ഈ ഘടനതന്നെയാണുള്ളത്.

'കന്ദർപ്പൻ പണ്ട് ശരീരമുള്ളവനായിരുന്നു; ബുദ്ധിമാന്മാർ അവനെ കാമൻ എന്നു പറയുന്നു. ഇവിടെത്തന്നെയാണ് സ്ഥാണു (ശിവൻ) നിയമത്തോടെ ഏകാഗ്രനായി തപസ്സു ചെയ്തിരുന്നത്. വിവാഹം കഴിഞ്ഞ് മരുദ്ഗണങ്ങളോടൊപ്പം പോകുകയായിരുന്ന ആ ദേവേശനെ ദുർബുദ്ധിയായ അവൻ ആക്രമിച്ചു; മഹാത്മാവ് അവനെ ഹുങ്കാരം ചെയ്തു.' 'സ്ഥാണു' എന്നത് ശിവന്റെ പേരാണ് — സ്തംഭംപോലെ നിശ്ചലനായി നിൽക്കുന്നവൻ. നിശ്ചലനെ ആക്രമിക്കുന്നവൻതന്നെ ചിതറിപ്പോകുന്നു. കാമന്റെ അപരാധം രാഗമല്ല, സമാധിഭംഗമാണ്; 'ദുർമ്മേധാഃ' (ദുർബുദ്ധി) എന്ന പദത്താൽ കവി ആ ദോഷംതന്നെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്.

'അല്ലയോ രഘുനന്ദനാ, രുദ്രന്റെ കണ്ണിനാൽ നോക്കപ്പെട്ട് അവൻ ദഹിച്ചു; ആ ദുർമ്മതിയുടെ എല്ലാ അവയവങ്ങളും അവന്റെ ശരീരത്തിൽനിന്നു ചിതറിവീണു. അവിടെ ദഹിച്ചുപോയ ആ മഹാത്മാവിന്റെ ശരീരം നശിച്ചു; ദേവേശ്വരൻ ക്രോധത്താൽ കാമനെ അശരീരനാക്കി. അന്നുമുതൽ അവൻ അനംഗൻ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായി, അല്ലയോ രാഘവാ; അവൻ ഏതു സ്ഥലത്ത് അംഗം (ശരീരം) ഉപേക്ഷിച്ചുവോ, ആ ശ്രീമത്തായ ദേശം അംഗവിഷയം (അംഗദേശം) എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.' ഇവിടെ കവി രണ്ടു പേരുകളുടെ നിർവ്വചനം ഒരു കഥയിലൂടെ ചെയ്യുന്നു — 'അനംഗൻ' കാമന്റെ പേര്, 'അംഗം' ദേശത്തിന്റെ പേര്; രണ്ടും ഒരേ സന്ദർഭത്തിൽനിന്നുതന്നെ ജനിച്ചു. ഇതാണ് രാമായണത്തിന്റെ പ്രസിദ്ധമായ പ്രക്രിയ — ഒരു സ്ഥലത്തിന്റെ പേരു ചോദിച്ചാൽ ഉത്തരം ഒരു കഥതന്നെയായിരിക്കും. ശസ്ത്രംകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, ദൃഷ്ടികൊണ്ടും ദഹനം സാധ്യമാണ് എന്ന് ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

'അദ്ദേഹത്തിന്റെതന്നെയാണ് ഈ പുണ്യാശ്രമം; അല്ലയോ വീരാ, ഈ മുനിമാർ പണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധർമ്മതത്പരരായ ശിഷ്യന്മാരായിരുന്നു; അവർക്കു പാപമില്ല. അല്ലയോ ശുഭദർശനനായ രാമാ, ഇന്ന് ഇവിടെ നമുക്ക് രാത്രി തങ്ങാം; പുണ്യനദികൾ രണ്ടിന്റെയും നടുവിൽ താമസിച്ച് നാളെ നമുക്കു നദി കടക്കാം. നാമെല്ലാം ശുദ്ധരായി ഈ പുണ്യാശ്രമത്തിലേക്കു ചെല്ലാം; ഇവിടെയുള്ള താമസം നമുക്കു ശ്രേഷ്ഠമാണ്, രാത്രി സുഖമായി കഴിക്കാം.' ഈ പദ്ധതി സാധാരണമായി തോന്നാം, എന്നാൽ കഥയുടെ ഗതി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വഴി ദേശാന്തരഗമനം മാത്രമല്ല, പുണ്യസ്ഥലങ്ങളുടെ ഒരു പരമ്പരകൂടിയാണ്. രണ്ടു നദികളുടെ നടുവിലെ താമസം സ്വയംതന്നെ മംഗളമാണ്. കാമൻ ദഹിച്ചിടത്തുതന്നെ സംയമികളായ മുനിമാർ വസിക്കുന്നു — സ്ഥലത്തിന്റെ സ്മൃതി അതിന്റെ ധർമ്മം നിർണ്ണയിക്കുന്നു.

'അല്ലയോ നരോത്തമാ, നാം കുളിച്ച്, ജപം ചെയ്ത്, ഹവിസ്സു ഹോമിച്ചവരാകും.' അവിടെ അവർ സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ അവരുടെ വാക്ക് തപസ്സാൽ ദൂരേക്കു നീളുന്ന കണ്ണുകൊണ്ട് അറിഞ്ഞ മുനിമാർ അത്യന്തം പ്രീതരായി ഹർഷം പ്രാപിച്ചു. 'തപോദീർഘേണ ചക്ഷുഷാ' (തപസ്സാൽ ദീർഘമായ കണ്ണുകൊണ്ട്) എന്ന പദം ചിന്തനീയമാണ് — തപസ്സാൽ ദൃഷ്ടി ദൂരേക്കു പോകുന്നു; അതിഥി വാതിൽക്കലെത്തുമ്പോഴല്ല, വരുമ്പോൾത്തന്നെ അറിയപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ ആതിഥ്യം ആകസ്മികമല്ല, ഒരുക്കിവെച്ചതാണ്. അവർ കുശികപുത്രന് അർഘ്യവും പാദ്യവും ആതിഥ്യവും സമർപ്പിച്ചശേഷം രാമലക്ഷ്മണന്മാർക്ക് അതിഥിസത്കാരം ചെയ്തു. ഗുരു ആദ്യം, ശിഷ്യന്മാർ പിന്നീട് — ആതിഥ്യത്തിലും ക്രമം പാലിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതിലൂടെ ആശ്രമധർമ്മത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മത കാണാം; രാജപുത്രന്മാർപോലും അവിടെ ഗുരുവിന്റെ അനുഗാമികൾ മാത്രമാണ്, ഏറ്റവും പൂജ്യരല്ല.

സത്കാരം സ്വീകരിച്ച് അവർ കഥകളാൽ പരസ്പരം രസിപ്പിച്ചു; ഏകാഗ്രരായ ഋഷിമാർ യഥാവിധി സന്ധ്യാജപം ചെയ്തു. പിന്നീട് അവിടെ വസിക്കുന്ന സുവ്രതരായ മുനിമാരാൽ ആനയിക്കപ്പെട്ട് അവർ കാമാശ്രമത്തിൽ അത്യന്തം സുഖമായി വസിച്ചു. ധർമ്മാത്മാവും മുനിശ്രേഷ്ഠനുമായ കൗശികൻ മനോഹരന്മാരായ രാജപുത്രന്മാരെ മനോഹരമായ കഥകളാൽ രസിപ്പിച്ചു. സർഗം കഥയോടെ ആരംഭിച്ചു, കഥയോടെതന്നെ അവസാനിക്കുന്നു — ഇവിടെ കഥ വിശ്രമത്തിന്റെ സാധനവും വിദ്യയുടെ വാഹനവുമാണ്. നാളെ ഗംഗ കടക്കണം, പിന്നെ ഘോരമായ വനം; ഇന്നാകട്ടെ ശാന്തി.

The night passed and dawn came. The great sage Viśvāmitra spoke to the two sons of Kakutstha as they lay on their bed of leaves: "Rāma, Kausalyā is blessed in having you for her son. The first twilight is coming on. Rise, tiger among men; the morning rites to the gods must be performed." These words are still sung today as a hymn of awakening, and are heard at dawn in temples. Notice that the teacher does not wake his pupil with a command but with praise of his mother; the reminder "you are a good son" is itself what makes him rise. Lying on a bed of leaves, the prince was learning his first lesson of life in the forest.

Hearing the sage's noble words, the two best of men bathed, offered water to the gods and murmured the highest prayer, the Gāyatrī. Their morning rites done, the two heroes saluted Viśvāmitra, rich in austerity, and stood ready to set out, full of gladness. The poet simply sets down the order of the morning: first the bath, then the offering of water, then the prayer, then the salute to the teacher, and only then the journey. The road begins with humility; the knowledge of weapons will come later.

As they went on, the two heroes saw the divine river that runs by three paths, at its holy confluence with the Sarayū. "Three-path" is a name of the Gaṅgā, who flows in heaven, on earth and in the underworld. The Sarayū is Ayodhyā's river and the Gaṅgā purifies all the worlds, so their meeting was the first holy place on the road. There stood the sacred hermitage of sages whose selves were perfected, who had practised the highest austerity for many thousands of years. The poet shows the place first and then tells its story; in this poem a place is a keeper of stories.

Seeing that holy hermitage, the two Rāghavas were delighted, and they said to the great Viśvāmitra: "Whose holy hermitage is this? Who lives here? We would like to hear, revered sir, for we are very curious." Here Rāma's nature shows itself: he does not merely walk on, he asks, and curiosity is the mark of a pupil. The best of sages laughed at their words and said, "Listen, Rāma, and I will tell you whose hermitage this was of old." That laugh is a sweet touch, for the teacher is pleased by his pupil's curiosity and does not brush it aside. Here the sarga's inner tale begins, the story within a story that is the very pattern of the whole Rāmāyaṇa.

"Kandarpa, whom the wise call Kāma, once had a body. It was here that Sthāṇu, Śiva, was practising austerity, self-controlled and wholly absorbed. As that lord of the gods, newly married, was passing with the host of Maruts, the foolish Kāma assailed him, and the great god answered with a roar of 'hum'." Śiva is called Sthāṇu, "the pillar", because he stands as still as one, and whoever assails the unmoving is himself destroyed. Kāma's offence was not desire itself but the breaking of the god's meditation, and the poet's word "foolish" points to exactly that fault.

"Burnt by Rudra's glance, joy of the Raghus, every limb of that ill-minded one fell away from his body. There his body was destroyed and burnt to nothing; in his anger the lord of the gods made Kāma bodiless. Ever since, Rāghava, he has been known as Anaṅga, the Bodiless, and the fair country where he shed his body is called the land of Aṅga." Here the poet explains two names with one story: Anaṅga, the name of Kāma, and Aṅga, the name of a country, both born of a single event. This is a familiar way of the Rāmāyaṇa: ask the name of a land and the answer is a story. We also learn that burning can be done not only with a weapon but with a glance.

"This holy hermitage was his, and these sages were his disciples of old, devoted to dharma, hero, and there is no sin in them. Let us stay here tonight, Rāma of auspicious looks, between the two holy rivers, and tomorrow we shall cross. Let us go into this sacred hermitage, all of us purified; our lodging here will be excellent, and we shall pass the night in comfort." The plan looks ordinary, but it reveals the shape of the story: the journey is not just a passage from place to place but a chain of holy sites. To spend the night between two rivers is itself auspicious, and where Kāma was burnt, self-controlled sages now live; the memory of a place shapes its way of life.

"We shall bathe, murmur our prayers and offer our oblations, best of men." As they were speaking, the sages, whose austerity gave them far-reaching sight, knew of their coming and rejoiced greatly. That far-reaching sight is worth noting: austerity lets the eye see a guest while he is still on the way, not only when he reaches the door, so their welcome was not improvised but ready. They offered the son of Kuśika water for his hands and feet and every courtesy of hospitality, and only then did the same for Rāma and Lakṣmaṇa. The teacher first, the pupils after: even in welcoming guests the order was kept. This shows the fine manners of hermitage life, where even princes came as their teacher's followers, not as the most honoured guests.

Having received that honour, the visitors were entertained with tales, and the sages, composed, recited the twilight prayer as was fitting. Brought in by the sages of firm vows who lived there, the travellers spent the night in great comfort in the hermitage of Kāma, and the righteous Kauśika, best of sages, delighted the two delightful princes with delightful tales. The sarga began with a story and ends with stories; here a tale is both a rest and a way of teaching. Tomorrow the Gaṅgā must be crossed, and after it lies a terrible forest; tonight there was peace.