विश्वामित्रस्य भाषितं श्रुत्वा राजशार्दूलः दशरथः मुहूर्तम् इव निःसंज्ञः अभवत्; पुनः संज्ञां लब्ध्वा सः इदम् अब्रवीत् — ‘मम राजीवलोचनः रामः अद्यापि ऊनषोडशवर्षः; राक्षसैः सह युद्धस्य योग्यताम् अस्य न पश्यामि।’ ‘ऊन’ इति पदं मार्मिकम् — षोडशम् अपि वर्षं न पूर्णम् इत्यर्थः। पूर्वसर्गे मुनिना ‘सत्यप्रतिश्रवः भव’ इति प्रार्थितः राजा अत्र प्रथमम् एव निषेधेन वदति। मूर्च्छायाः प्रत्यागमनम् अपि सूचयति यत् वचनं तस्य हृदयं विदारितवत्।

राजा वदति — ‘इयम् अक्षौहिणी सेना विद्यते, यस्याः अहम् एव पतिः ईश्वरश्च; अनया सहितः गत्वा अहम् एव तैः निशाचरैः योत्स्ये। एते मम भृत्याः शूराः विक्रान्ताः अस्त्रविशारदाश्च रक्षोगणैः सह योद्धुं योग्याः; रामं तु नेतुं न अर्हसि। अहम् एव धनुष्पाणिः सन् समरमूर्धनि गोप्ता भविष्यामि; यावत् प्राणान् धरिष्यामि तावत् निशाचरैः सह योत्स्ये। एवं सुरक्षिता सा व्रतचर्या निर्विघ्ना भविष्यति; अहं तत्र गमिष्यामि, रामं न नेतुम् अर्हसि।’ अत्र द्रष्टव्यम् — राजा प्रत्याख्यानं न स्पष्टं ब्रूते, अपि तु विनिमयं प्रस्तौति; कोशं सेनां शरीरं च ददाति, पुत्रं विना। ‘न रामं नेतुमर्हसि’ इति पदसमूहः अस्मिन् सर्गे पञ्चकृत्वः आवर्तते; आवृत्तिः एव पितुः भयस्य मात्रा। अपि च राजा स्वयं गन्तुम् इच्छति — यः सेनायाः पतिः ईश्वरश्च, सः अपि रक्षकत्वं याचते; एतत् एव राज्ञः पितृत्वं क्षत्रियत्वं च युगपत् दर्शयति।

‘रामः बालः अकृतविद्यश्च; बलाबलं न वेत्ति; न अस्त्रबलसंयुक्तः, न च युद्धविशारदः। कूटयुद्धाः हि राक्षसाः; अतः सः तेषां योग्यः न भवति। अपि च रामेण विप्रयुक्तः अहं मुहूर्तम् अपि जीवितुं न उत्सहे; हे मुनिशार्दूल, रामं नेतुं न अर्हसि। यदि वा, हे ब्रह्मन् सुव्रत, राघवं नेतुम् इच्छसि—’ अत्र पितुः द्वौ हेतू भिन्नौ — प्रथमः रामस्य असामर्थ्यम्, द्वितीयः तु स्वस्य विरहासहत्वम्। द्वितीयः एव यथार्थः; प्रथमः तु तस्य आवरणम्। यः पुत्रं न युद्धयोग्यम् आह, सः एव तम् अग्रे सर्वसेनया सह प्रेषयितुम् इच्छति — इयं विसंगतिः एव स्नेहस्य लक्षणम्।

‘—तर्हि चतुरंगसमायुक्तं बलं गृहीत्वा मया सह एव तं नय। हे कौशिक, मम जातस्य षष्टिः वर्षसहस्राणि व्यतीतानि; कृच्छ्रेण अयं पुत्रः उत्पादितः; अतः रामं नेतुं न अर्हसि। चतुर्णाम् आत्मजानां विषये मम प्रीतिः परमिका—’ ‘कृच्छ्रेण’ इति एकस्मिन् पदे समग्रः अश्वमेधः पुत्रेष्टिश्च संगृहीतौ; यत् चतुर्दशे पञ्चदशे च सर्गे विस्तरेण वर्णितम्, तत् अत्र स्मरणमात्रेण सूच्यते। वार्धक्यं दीर्घा प्रतीक्षा च — एते एव राज्ञः बलवन्तौ हेतू।

‘—ज्येष्ठे धर्मप्रधाने च सा विशेषेण; अतः रामं नेतुं न अर्हसि। ते राक्षसाः किंवीर्याः? कस्य पुत्राः? के च ते? कथंप्रमाणाः? हे मुनिपुंगव, कः तान् रक्षति? रामेण मम बलैः मया वा तेषां कूटयोधिनां कथं प्रतिकर्तव्यम्? सर्वं मे शंस, भगवन्।’ प्रश्नानां बाहुल्यम् अपि भयस्य चिह्नम्; यः शत्रुं न जानाति, सः सर्वं पृच्छति। तथापि प्रश्नाः न निष्फलाः — पिता पुत्रं प्रेषयन् प्रतिपक्षस्य प्रमाणं ज्ञातुम् अर्हति। अत्र च कथायाः गतिः परिवर्तते — निषेधात् जिज्ञासां प्रति। ‘सर्वं मे शंस’ इति पदाभ्यां राजा मुनिं प्रथमं गुरुत्वेन स्वीकरोति; यः पूर्वं निषेधति, सः एव अधुना शिष्यवत् पृच्छति।

‘—दुष्टभावानां तेषां पुरतः मया कथं स्थातव्यम्? वीर्योत्सिक्ताः हि राक्षसाः।’ तस्य तत् वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रः अभ्यभाषत — ‘पौलस्त्यवंशप्रभवः रावणः नाम राक्षसः अस्ति; ब्रह्मणा दत्तवरः सन् सः त्रैलोक्यं भृशं बाधते। महाबलः महावीर्यः बहुभिः राक्षसैः वृतः सः रावणः राक्षसाधिपः इति, हे महाराज, श्रूयते।’ पञ्चदशे सर्गे यत् देवानां मुखेन ब्रह्मणः पुरतः उक्तम्, तत् एव अत्र मनुष्याणां श्रवणपथं प्राप्तम्; एकः एव शत्रुः द्वयोः लोकयोः कण्टकः। ‘ब्रह्मणा दत्तवरः’ इति पदेन कविः पुनः तम् एव वरं स्मारयति यः रावणस्य बलम्, सः एव च तस्य मृत्युद्वारम्। अत्र प्रथमवारं रावणस्य नाम अयोध्यायाः सभायां श्रूयते।

‘सः साक्षात् वैश्रवणस्य भ्राता, विश्रवसः मुनेः पुत्रः। यदा सः महाबलः स्वयं यज्ञस्य विघ्नकर्ता न भवति, तदा तेन संचोदितौ तौ महाबलौ राक्षसौ मारीचः सुबाहुश्च यज्ञविघ्नं करिष्यतः।’ रावणः स्वयं न आगच्छति — एतत् अपि तस्य दर्पस्य चिह्नम्; यज्ञभङ्गः तस्मै तुच्छं कर्म प्रतिभाति। एवं मुनिः पृष्टं सर्वम् उत्तरयति; किन्तु उत्तरम् एव राज्ञः भयं वर्धयति। ज्ञानं यत्र अभयाय भवेत्, तत्र एव तत् भयहेतुः जातम्।

मुनिना एवम् उक्तः राजा तदा मुनिम् उवाच — ‘तस्य दुरात्मनः पुरतः संग्रामे स्थातुं नहि शक्तः अस्मि। हे धर्मज्ञ, सः त्वं मम पुत्रके मयि च अल्पभाग्ये प्रसादं कुरुष्व; भवान् एव मम दैवतं गुरुश्च। देवदानवगन्धर्वाः यक्षाः पतगाः पन्नगाश्च अपि रावणं सोढुं न शक्ताः; युधि मानवाः किं पुनः?’ अत्र प्रत्याख्यानं स्पष्टं भवति; तथापि राजा न आज्ञापयति, अपि तु प्रसादं याचते — गुरुं प्रति राज्ञः अपि एषा एव मर्यादा। ‘अल्पभाग्यस्य’ इति पदेन सः स्वयम् एव स्वस्य दैन्यम् अङ्गीकरोति; सार्वभौमः अपि पुत्रविषये दीनः भवति।

‘सः रावणः युधि वीर्यवतां वीर्यम् एव आदत्ते; तेन तस्य बलैर्वा सह योद्धुं न शक्तः अस्मि — सबलः अपि, हे मुनिश्रेष्ठ, आत्मजैः सहितः अपि। अतः अमरप्रख्यम् अपि संग्रामाणाम् अकोविदं बालं मम तनयं ब्रह्मन् कथमपि न एव दास्यामि।’ ‘वीर्यम् आदत्ते’ इति वचनेन भयस्य गूढं कारणं कथ्यते — यत्र वीर्यम् एव ह्रियते, तत्र बलसंख्या न किञ्चित् साधयति। ‘नैव दास्यामि’ इति पदाभ्यां प्रतिश्रवः भग्नः; अत्र एव सर्गस्य मर्मस्थानम्।

‘अथ ते यज्ञविघ्नकरौ युद्धे कालोपमौ सुन्दोपसुन्दयोः सुतौ; तयोः कृते अपि पुत्रकं न एव दास्यामि। मारीचः सुबाहुश्च वीर्यवन्तौ सुशिक्षितौ च। तयोः अन्यतरं योद्धुं ससुहृद्गणः अहं यास्यामि; अन्यथा सबान्धवः सन् भवन्तम् अनुनेष्यामि।’ पिता युद्धाय सिद्धः, प्रणामाय च सिद्धः — एकं पुत्रं तु न ददाति। अत्र दशरथः द्वयोः धर्मयोः मध्ये बद्धः — राज्ञः प्रतिश्रवः एकतः, पितुः स्नेहः अन्यतः; एषः एव बन्धः अयोध्याकाण्डे तं नाशयति। तत्रापि सत्यं रक्षन् सः पुत्रं त्यजति; अत्र तु पुत्रं रक्षन् सत्यं त्यजति। एकम् एव वचनं द्विधा तं छिनत्ति, एकदा इह, एकदा तत्र।

इति नरपतेः जल्पनात् द्विजेन्द्रं कुशिकसुतं सुमहान् मन्युः विवेश; मखे सुहुतः आज्यसिक्तः अग्निः इव सः महर्षिवह्निः उज्ज्वलितः समभवत्। सर्गान्ते वृत्तं पुष्पिताग्रायां परिवर्तते, यथा चतुर्दशे पञ्चदशे च सर्गे। याचनायाः अन्ते कोपः — एषा एव सन्धिः एकविंशस्य सर्गस्य बीजम्, यत्र वसिष्ठः मध्यस्थः भवति।

విశ్వామిత్రుని మాట విని రాజశార్దూలుడైన దశరథుడు ఒక ముహూర్తకాలం స్పృహ కోల్పోయినట్లయ్యాడు; మళ్ళీ స్పృహ పొంది ఇలా అన్నాడు — ‘నా రాజీవలోచనుడైన రాముడు ఇంకా పదహారేళ్ళకు తక్కువవాడు; రాక్షసులతో యుద్ధం చేసే యోగ్యత ఇతనిలో నేను చూడటం లేదు.’ ‘ఊన’ (తక్కువ) అనే పదం మర్మస్పర్శి — పదహారవ సంవత్సరం కూడా పూర్తి కాలేదని అర్థం. పూర్వసర్గలో మునిచేత ‘సత్యప్రతిజ్ఞుడవు కమ్ము’ అని ప్రార్థించబడిన రాజు ఇక్కడ మొదటే నిరాకరణతో మాట్లాడుతున్నాడు. మూర్ఛ నుండి తేరుకోవడం కూడా ఆ మాట అతని హృదయాన్ని చీల్చిందని సూచిస్తుంది.

రాజు ఇలా అంటాడు — ‘ఇదిగో అక్షౌహిణీ సైన్యం ఉంది, దానికి నేనే పతినీ ఈశ్వరుడినీ; దీనితో కలిసి వెళ్ళి నేనే ఆ నిశాచరులతో యుద్ధం చేస్తాను. శూరులు, పరాక్రమవంతులు, అస్త్రవిశారదులు అయిన ఈ నా సేవకులు రాక్షసగణాలతో యుద్ధం చేయడానికి యోగ్యులు; రాముని మాత్రం తీసుకువెళ్ళకూడదు. నేనే విల్లు చేతబట్టి యుద్ధరంగపు అగ్రభాగంలో రక్షకుడనవుతాను; ప్రాణాలు ఉన్నంతవరకూ నిశాచరులతో యుద్ధం చేస్తాను. ఇలా చక్కగా రక్షించబడిన ఆ వ్రతచర్య నిర్విఘ్నంగా జరుగుతుంది; నేను అక్కడికి వస్తాను, రాముని తీసుకువెళ్ళకూడదు.’ ఇక్కడ గమనించాలి — రాజు నిరాకరణను స్పష్టంగా చెప్పడు, బదులుగా ఒక వినిమయాన్ని ప్రతిపాదిస్తాడు; కోశాన్నీ సైన్యాన్నీ తన శరీరాన్నీ ఇస్తాడు, కుమారుని తప్ప. ‘న రామం నేతుమర్హసి’ (రాముని తీసుకువెళ్ళకూడదు) అనే వాక్యం ఈ సర్గలో ఐదుసార్లు ఆవృత్తమవుతుంది; ఆ ఆవృత్తియే తండ్రి భయానికి కొలత. అంతేకాక రాజు స్వయంగా వెళ్ళాలనుకుంటున్నాడు — సైన్యానికి పతీ ఈశ్వరుడూ అయినవాడు కూడా రక్షకత్వాన్ని యాచిస్తున్నాడు; ఇదే రాజు పితృత్వాన్నీ క్షత్రియత్వాన్నీ ఏకకాలంలో చూపిస్తుంది.

‘రాముడు బాలుడు, విద్య పూర్తి కానివాడు; బలాబలాలు ఎరుగడు; అస్త్రబలంతో కూడినవాడు కాడు, యుద్ధవిశారదుడూ కాడు. రాక్షసులు కపటయుద్ధం చేసేవారు; కాబట్టి అతడు వారికి సరిజోడు కాడు. అంతేకాక రాముని వియోగంతో నేను ఒక్క ముహూర్తం కూడా జీవించలేను; ఓ మునిశార్దూలా, రాముని తీసుకువెళ్ళకూడదు. ఒకవేళ, ఓ సువ్రతుడవైన బ్రహ్మన్, రాఘవుని తీసుకువెళ్ళాలనే కోరితే—’ ఇక్కడ తండ్రి చెప్పే రెండు కారణాలు వేర్వేరు — మొదటిది రాముని అసమర్థత, రెండవది తాను వియోగాన్ని సహించలేకపోవడం. రెండవదే యథార్థమైనది; మొదటిది దానికి ఆవరణ మాత్రమే. కుమారుడు యుద్ధానికి యోగ్యుడు కాడని చెప్పినవాడే అతనిని ముందు సమస్త సైన్యంతో కలిపి పంపాలనుకుంటున్నాడు — ఈ అసంగతియే స్నేహానికి లక్షణం.

‘—అయితే చతురంగబలాన్ని తీసుకుని నాతో కలిపే అతనిని తీసుకువెళ్ళు. ఓ కౌశికా, నేను పుట్టి అరవై వేల సంవత్సరాలు గడిచాయి; ఎంతో కష్టంతో ఈ కుమారుని పొందాను; కాబట్టి రాముని తీసుకువెళ్ళకూడదు. నా నలుగురు కుమారులపైనా నాకు పరమప్రీతి—’ ‘కృచ్ఛ్రేణ’ (ఎంతో కష్టంతో) అనే ఒక్క పదంలో అశ్వమేధమూ పుత్రేష్టీ సంగ్రహించబడ్డాయి; పదునాల్గవ, పదిహేనవ సర్గలలో విస్తారంగా వర్ణించబడినది ఇక్కడ కేవలం స్మరణతో సూచించబడుతుంది. వార్ధక్యమూ దీర్ఘమైన ఎదురుచూపూ — ఇవే రాజుకు బలమైన కారణాలు.

‘—జ్యేష్ఠుడూ ధర్మప్రధానుడూ అయినవానిపై అది విశేషంగా ఉంది; కాబట్టి రాముని తీసుకువెళ్ళకూడదు. ఆ రాక్షసులు ఎలాంటి పరాక్రమం గలవారు? ఎవరి కుమారులు? వారెవరు? వారి పరిమాణం ఎంత? ఓ మునిపుంగవా, వారిని ఎవరు రక్షిస్తున్నారు? కపటయుద్ధం చేసే వారిని రాముడు గానీ, నా సైన్యం గానీ, నేను గానీ ఎలా ఎదుర్కోవాలి? భగవాన్, అంతా నాకు చెప్పు.’ ప్రశ్నల బాహుళ్యం కూడా భయానికి చిహ్నమే; శత్రువును ఎరుగనివాడు అన్నీ అడుగుతాడు. అయినా ప్రశ్నలు నిష్ఫలం కావు — కుమారుని పంపుతున్న తండ్రికి ప్రతిపక్షపు బలాన్ని తెలుసుకునే హక్కు ఉంది. ఇక్కడ కథ గతి మారుతుంది — నిరాకరణ నుండి జిజ్ఞాస వైపు. ‘సర్వం మే శంస’ (అంతా నాకు చెప్పు) అనే పదాలతో రాజు మునిని మొదటిసారిగా గురువుగా స్వీకరిస్తున్నాడు; ముందు నిరాకరించినవాడే ఇప్పుడు శిష్యునిలా అడుగుతున్నాడు.

‘—దుష్టభావం గల వారి ఎదుట నేను ఎలా నిలవాలి? రాక్షసులు పరాక్రమమదంతో ఉంటారు కదా.’ అతని ఆ మాట విని విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు — ‘పులస్త్యవంశంలో పుట్టిన రావణుడు అనే రాక్షసుడు ఉన్నాడు; బ్రహ్మ నుండి వరం పొందిన అతడు మూడు లోకాలనూ తీవ్రంగా బాధిస్తున్నాడు. మహాబలుడు, మహావీర్యుడు, అనేక రాక్షసులతో చుట్టుముట్టబడినవాడు అయిన ఆ రావణుడు రాక్షసాధిపతి అని, ఓ మహారాజా, వినబడుతోంది.’ పదిహేనవ సర్గలో దేవతల నోటి ద్వారా బ్రహ్మ ఎదుట చెప్పబడినదే ఇక్కడ మనుషుల చెవిని చేరింది; ఒకే శత్రువు రెండు లోకాలకూ కంటకం. ‘బ్రహ్మణా దత్తవరః’ (బ్రహ్మ నుండి వరం పొందినవాడు) అనే పదంతో కవి మళ్ళీ అదే వరాన్ని గుర్తుచేస్తున్నాడు — అదే రావణుని బలం, అదే అతని మృత్యుద్వారం. ఇక్కడ మొదటిసారిగా రావణుని పేరు అయోధ్యాసభలో వినబడుతుంది.

‘అతడు సాక్షాత్తు వైశ్రవణునికి (కుబేరునికి) సోదరుడు, విశ్రవసు ముని కుమారుడు. ఆ మహాబలుడు స్వయంగా యజ్ఞానికి విఘ్నం చేయనప్పుడు, అతనిచేత ప్రేరేపించబడిన మహాబలులైన ఆ ఇద్దరు రాక్షసులు మారీచుడూ సుబాహువూ యజ్ఞవిఘ్నం చేస్తారు.’ రావణుడు స్వయంగా రాడు — ఇది కూడా అతని దర్పానికి చిహ్నం; యజ్ఞభంగం అతనికి తుచ్ఛమైన పనిగా తోస్తుంది. ఇలా ముని అడిగినదానికంతటికీ సమాధానం చెబుతాడు; కానీ ఆ సమాధానమే రాజు భయాన్ని పెంచుతుంది. జ్ఞానం అభయాన్ని ఇవ్వవలసిన చోట అదే భయకారణమైంది.

ముని ఇలా చెప్పగా రాజు అప్పుడు మునితో ఇలా అన్నాడు — ‘ఆ దురాత్ముని ఎదుట యుద్ధంలో నిలవడానికి నేను సమర్థుడను కాను. ఓ ధర్మజ్ఞా, అలాంటి నీవు నా చిన్నకుమారునిపైనా, అల్పభాగ్యుడనైన నాపైనా అనుగ్రహం చూపు; మీరే నాకు దైవమూ గురువూ. దేవదానవగంధర్వులూ యక్షులూ పక్షులూ పన్నగులూ కూడా రావణుని సహించలేరు; యుద్ధంలో మానవుల సంగతి చెప్పేదేముంది?’ ఇక్కడ నిరాకరణ స్పష్టమవుతుంది; అయినా రాజు ఆజ్ఞాపించడు, అనుగ్రహాన్ని యాచిస్తాడు — గురువు పట్ల రాజుకు కూడా ఇదే మర్యాద. ‘అల్పభాగ్యస్య’ (అల్పభాగ్యుడనైన) అనే పదంతో అతడు స్వయంగా తన దైన్యాన్ని అంగీకరిస్తున్నాడు; సార్వభౌముడైనా కుమారుని విషయంలో దీనుడవుతాడు.

‘ఆ రావణుడు యుద్ధంలో వీర్యవంతుల వీర్యాన్నే హరిస్తాడు; అతనితో గానీ అతని సైన్యాలతో గానీ యుద్ధం చేయడానికి నేను సమర్థుడను కాను — సైన్యంతో కూడినా, ఓ మునిశ్రేష్ఠా, కుమారులతో కలిసినా సరే. కాబట్టి దేవతలవంటివాడైనా యుద్ధాలు ఎరుగని బాలుడైన నా కుమారుని, బ్రహ్మన్, ఏ విధంగానూ ఇవ్వను.’ ‘వీర్యమాదత్తే’ (వీర్యాన్ని హరిస్తాడు) అనే మాటతో భయానికి గూఢకారణం చెప్పబడుతుంది — వీర్యమే హరించబడే చోట సైన్యసంఖ్య ఏమీ సాధించదు. ‘నైవ దాస్యామి’ (ఏ విధంగానూ ఇవ్వను) అనే పదాలతో ప్రతిజ్ఞ భగ్నమైంది; ఇదే సర్గకు మర్మస్థానం.

‘ఇంకా, యజ్ఞవిఘ్నం చేసే ఆ ఇద్దరూ యుద్ధంలో కాలునితో సమానులు, సుందోపసుందుల కుమారులు; వారి విషయంలో కూడా నా చిన్నకుమారుని ఏ విధంగానూ ఇవ్వను. మారీచుడూ సుబాహువూ వీర్యవంతులు, చక్కగా శిక్షణ పొందినవారు. వారిలో ఒకనితో యుద్ధం చేయడానికి మిత్రగణంతో కలిసి నేను వెళ్తాను; లేకపోతే బంధువులతో కలిసి మిమ్మల్ని బతిమాలుకుంటాను.’ తండ్రి యుద్ధానికి సిద్ధం, ప్రణామానికి సిద్ధం — ఒక్క కుమారుని మాత్రం ఇవ్వడు. ఇక్కడ దశరథుడు రెండు ధర్మాల మధ్య బంధించబడ్డాడు — ఒకవైపు రాజు ప్రతిజ్ఞ, మరొకవైపు తండ్రి స్నేహం; ఇదే బంధం అయోధ్యాకాండలో అతనిని నాశనం చేస్తుంది. అక్కడ సత్యాన్ని రక్షిస్తూ అతడు కుమారుని విడిచిపెడతాడు; ఇక్కడ కుమారుని రక్షిస్తూ సత్యాన్ని విడిచిపెడతాడు. ఒకే మాట అతనిని రెండుసార్లు ఛేదిస్తుంది, ఒకసారి ఇక్కడ, ఒకసారి అక్కడ.

రాజు ఇలా పలవరించడంతో కుశికుని కుమారుడైన ఆ ద్విజేంద్రుని అత్యంత తీవ్రమైన క్రోధం ఆవహించింది; యజ్ఞంలో చక్కగా హోమం చేయబడి నెయ్యి చిలకరించబడిన అగ్నిలా ఆ మహర్షి అనే అగ్ని ప్రజ్వలించింది. సర్గాంతంలో వృత్తం పుష్పితాగ్రగా మారుతుంది, పదునాల్గవ పదిహేనవ సర్గలలో లాగే. యాచన చివర కోపం — ఈ సంధియే ఇరవై ఒకటవ సర్గకు బీజం, అక్కడ వసిష్ఠుడు మధ్యవర్తి అవుతాడు.

விசுவாமித்திரரின் சொல்லைக் கேட்டு, மன்னர்களில் புலியான தசரதன் ஒரு கணம் உணர்விழந்தவன் போலானான்; மீண்டும் உணர்வு பெற்று இவ்வாறு சொன்னான் — ‘தாமரைக் கண்ணனான என் ராமன் இன்னும் பதினாறு வயது நிரம்பாதவன்; அரக்கர்களுடன் போரிடுவதற்கான தகுதி இவனிடம் இருப்பதாக நான் காணவில்லை.’ ‘ஊன’ — ‘நிரம்பாத’ — என்ற சொல் உள்ளத்தைத் தொடுவது: பதினாறாம் வயதுகூட முழுமையடையவில்லை என்பது பொருள். முந்தைய சர்க்கத்தில் முனிவரால் ‘சொன்ன சொல் தவறாதவனாக இரு’ என்று வேண்டப்பட்ட மன்னன் இங்கே முதலிலேயே மறுப்புடன் பேசுகிறான். மயக்கத்திலிருந்து மீள்வதும், அந்தச் சொல் அவனுடைய இதயத்தைப் பிளந்துவிட்டது என்பதைக் குறிக்கிறது.

மன்னன் சொல்கிறான் — ‘இதோ ஓர் அக்ஷௌஹிணிப் படை இருக்கிறது; அதற்கு நானே தலைவனும் உடைமையாளனும்; இதனுடன் சென்று நானே அந்த இரவில் திரிபவர்களுடன் போரிடுவேன். என் பணியாளர்களான இவர்கள் வீரர்கள், பராக்கிரமசாலிகள், அஸ்திரங்களில் வல்லவர்கள், அரக்கர் கூட்டங்களுடன் போரிடத் தகுதியானவர்கள்; ராமனையோ நீங்கள் அழைத்துச் செல்லக்கூடாது. நானே வில்லைக் கையில் ஏந்தி போர்முனையில் காவலனாக இருப்பேன்; உயிர் உள்ளவரை இரவில் திரிபவர்களுடன் போரிடுவேன். இவ்வாறு நன்கு காக்கப்பட்ட அந்த விரத அனுஷ்டானம் இடையூறின்றி நடைபெறும்; நான் அங்கே செல்வேன், ராமனை நீங்கள் அழைத்துச் செல்லக்கூடாது.’ இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — மன்னன் மறுப்பை வெளிப்படையாகச் சொல்லவில்லை, ஒரு பரிமாற்றத்தை முன்வைக்கிறான்; கருவூலம், படை, தன் உடல் அனைத்தையும் தருகிறான், மகனைத் தவிர. ‘ந ராமம் நேதுமர்ஹஸி’ — ‘ராமனை அழைத்துச் செல்லக்கூடாது’ — என்ற சொற்றொடர் இந்த சர்க்கத்தில் ஐந்து முறை திரும்பத் திரும்ப வருகிறது; அந்தத் திரும்பல்தான் தந்தையின் அச்சத்தின் அளவு. மேலும் மன்னன் தானே செல்ல விரும்புகிறான் — படையின் தலைவனும் உடைமையாளனுமாக இருப்பவன் காவலன் பணியை வேண்டுகிறான்; இதுவே மன்னனின் தந்தைமையையும் க்ஷத்திரியத் தன்மையையும் ஒரே நேரத்தில் காட்டுகிறது.

‘ராமன் சிறுவன், கல்வி நிறைவு பெறாதவன்; வலிமையையும் வலிமையின்மையையும் அறியாதவன்; அஸ்திர வலிமை பெற்றவனும் அல்லன், போரில் வல்லவனும் அல்லன். அரக்கர்களோ வஞ்சகப் போர் புரிபவர்கள்; ஆகவே அவன் அவர்களுக்கு ஈடானவன் அல்லன். மேலும் ராமனைப் பிரிந்து ஒரு கணமும் உயிர்வாழ நான் துணியமாட்டேன்; முனிவர்களில் புலியே, ராமனை அழைத்துச் செல்லக்கூடாது. அல்லது, நல்விரதம் உடைய அந்தணரே, ராகவனை அழைத்துச் செல்ல நீங்கள் விரும்பினால்—’ இங்கே தந்தையின் இரு காரணங்கள் வேறுபட்டவை — முதலாவது ராமனின் ஆற்றலின்மை, இரண்டாவது தன்னால் பிரிவைத் தாங்க முடியாமை. இரண்டாவதே உண்மையானது; முதலாவது அதன் மேல்போர்வை மட்டுமே. மகன் போருக்குத் தகுதியற்றவன் என்று சொல்பவனே, அடுத்து அவனை முழுப் படையுடன் அனுப்ப விரும்புகிறான் — இந்த முரண்பாடே பாசத்தின் இலக்கணம்.

‘—அப்படியானால் நால்வகைப் படையுடன் கூடிய படையை எடுத்துக்கொண்டு என்னுடன் சேர்த்தே அவனை அழைத்துச் செல்லுங்கள். கௌசிகரே, நான் பிறந்து அறுபதாயிரம் ஆண்டுகள் கழிந்துவிட்டன; மிகுந்த சிரமத்துடன் இந்த மகன் பெறப்பட்டான்; ஆகவே ராமனை அழைத்துச் செல்லக்கூடாது. நான்கு மகன்களிடமும் எனக்கு மேலான அன்பு உண்டு—’ ‘க்ருச்ச்ரேண’ — ‘மிகுந்த சிரமத்துடன்’ — என்ற ஒரே சொல்லில் முழு அசுவமேதமும் புத்திரேஷ்டியும் அடங்கியுள்ளன; பதினான்காம், பதினைந்தாம் சர்க்கங்களில் விரிவாக வர்ணிக்கப்பட்டது இங்கே நினைவூட்டல் மட்டுமாகக் குறிக்கப்படுகிறது. முதுமையும் நீண்ட காத்திருப்பும் — இவையே மன்னனின் வலுவான காரணங்கள்.

‘—மூத்தவனும் அறத்தை முதன்மையாகக் கொண்டவனுமானவனிடம் அது சிறப்பாக உண்டு; ஆகவே ராமனை அழைத்துச் செல்லக்கூடாது. அந்த அரக்கர்களின் வீரம் எத்தகையது? அவர்கள் யாருடைய மகன்கள்? அவர்கள் யார்? அவர்களின் உருவ அளவு என்ன? முனிவர்களில் சிறந்தவரே, அவர்களை யார் காக்கிறார்கள்? வஞ்சகப் போர் புரியும் அவர்களை ராமனோ, என் படைகளோ, நானோ எவ்வாறு எதிர்கொள்ள வேண்டும்? பகவானே, அனைத்தையும் எனக்குச் சொல்லுங்கள்.’ கேள்விகளின் மிகுதியும் அச்சத்தின் அடையாளம்; பகைவனை அறியாதவன் எல்லாவற்றையும் கேட்கிறான். ஆயினும் கேள்விகள் பயனற்றவை அல்ல — மகனை அனுப்பும் தந்தை எதிர்த்தரப்பின் அளவை அறியத் தகுதியுடையவனே. இங்கே கதையின் போக்கு மாறுகிறது — மறுப்பிலிருந்து அறியும் ஆர்வத்தை நோக்கி. ‘ஸர்வம் மே ஶம்ஸ’ — ‘அனைத்தையும் எனக்குச் சொல்லுங்கள்’ — என்ற சொற்களால் மன்னன் முதன்முறையாக முனிவரைக் குருவாக ஏற்கிறான்; முன்பு மறுத்தவனே இப்போது சீடனைப் போலக் கேட்கிறான்.

‘—தீய எண்ணமுடைய அவர்களின் முன் நான் எவ்வாறு நிற்க வேண்டும்? அரக்கர்களோ வீரச் செருக்குற்றவர்கள்.’ அவனுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு விசுவாமித்திரர் சொன்னார் — ‘புலஸ்திய குலத்தில் பிறந்த ராவணன் என்ற அரக்கன் இருக்கிறான்; பிரம்மனிடமிருந்து வரம் பெற்ற அவன் மூவுலகையும் கடுமையாகத் துன்புறுத்துகிறான். பெருவலிமையும் பெருவீரமும் கொண்டவனும், பல அரக்கர்களால் சூழப்பட்டவனுமான அந்த ராவணன் அரக்கர்களின் தலைவன் என்று, மாமன்னா, கேள்விப்படுகிறோம்.’ பதினைந்தாம் சர்க்கத்தில் தேவர்களின் வாயால் பிரம்மனின் முன்னிலையில் சொல்லப்பட்டதே இங்கே மனிதர்களின் செவிகளை வந்தடைகிறது; ஒரே பகைவன் இரு உலகங்களுக்கும் முள். ‘ப்ரஹ்மணா தத்தவர:’ — ‘பிரம்மனிடமிருந்து வரம் பெற்றவன்’ — என்ற சொல்லால் கவி மீண்டும் அதே வரத்தை நினைவூட்டுகிறார்; அதுவே ராவணனின் வலிமை, அதுவே அவனுடைய மரணத்தின் வாயிலும். இங்கேதான் முதன்முறையாக ராவணனின் பெயர் அயோத்தியின் அவையில் கேட்கப்படுகிறது.

‘அவன் வைஶ்ரவணனின் — குபேரனின் — உடன்பிறந்தவனே, விஶ்ரவஸ் முனிவரின் மகன். பெருவலிமையுடைய அவன் தானே வேள்விக்கு இடையூறு செய்யாதபோது, அவனால் தூண்டப்பட்ட பெருவலிமையுடைய அந்த இரு அரக்கர்களான மாரீசனும் சுபாகுவும் வேள்விக்கு இடையூறு செய்வார்கள்.’ ராவணன் தானே வருவதில்லை — இதுவும் அவனுடைய செருக்கின் அடையாளம்; வேள்வியை முறிப்பது அவனுக்கு அற்பமான செயலாகத் தோன்றுகிறது. இவ்வாறு முனிவர் கேட்கப்பட்ட அனைத்திற்கும் விடையளிக்கிறார்; ஆனால் அந்த விடையே மன்னனின் அச்சத்தைப் பெருக்குகிறது. அச்சமின்மைக்குக் காரணமாக இருக்க வேண்டிய அறிவே இங்கே அச்சத்திற்குக் காரணமாகிவிட்டது.

முனிவரால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட மன்னன் அப்போது முனிவரிடம் சொன்னான் — ‘அந்தத் தீயவனின் முன் போரில் நிற்க என்னால் இயலாது. அறம் அறிந்தவரே, என் சின்னஞ்சிறு மகனிடத்திலும், பேறு குறைந்த என்னிடத்திலும் அருள் புரியுங்கள்; நீங்களே என் தெய்வம், என் குரு. தேவர்கள், தானவர்கள், கந்தர்வர்கள், யக்ஷர்கள், பறவைகள், நாகங்கள் ஆகியோராலும் ராவணனைத் தாங்க முடியாது; போரில் மனிதர்களைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமா?’ இங்கே மறுப்பு தெளிவாகிறது; ஆயினும் மன்னன் ஆணையிடவில்லை, அருளையே வேண்டுகிறான் — குருவிடம் மன்னனுக்கும் இதுவே முறைமை. ‘அல்பபாக்யஸ்ய’ — ‘பேறு குறைந்தவன்’ — என்ற சொல்லால் அவன் தானே தன் இயலாமையை ஒப்புக்கொள்கிறான்; பேரரசனும் மகன் விஷயத்தில் எளியவனாகிறான்.

‘அந்த ராவணன் போரில் வீரர்களின் வீரத்தையே பறித்துக்கொள்கிறான்; ஆகவே அவனுடனோ அவனுடைய படைகளுடனோ போரிட என்னால் இயலாது — படையுடன் இருந்தாலும், முனிவர்களில் சிறந்தவரே, மகன்களுடன் சேர்ந்திருந்தாலும். ஆகவே தேவனுக்கு நிகரானவனாக இருந்தாலும், போர்களில் தேர்ச்சியற்ற சிறுவனான என் மகனை, அந்தணரே, எவ்வகையிலும் கொடுக்கவே மாட்டேன்.’ ‘வீர்யம் ஆதத்தே’ — ‘வீரத்தையே பறித்துக்கொள்கிறான்’ — என்ற சொல்லால் அச்சத்தின் மறைந்த காரணம் சொல்லப்படுகிறது — வீரமே பறிக்கப்படும் இடத்தில் படையின் எண்ணிக்கை எதையும் சாதிப்பதில்லை. ‘நைவ தாஸ்யாமி’ — ‘கொடுக்கவே மாட்டேன்’ — என்ற சொற்களால் வாக்குறுதி உடைக்கப்படுகிறது; இதுவே சர்க்கத்தின் உயிர்நிலை.

‘மேலும் வேள்விக்கு இடையூறு செய்யும் அவர்கள், போரில் காலனுக்கு நிகரானவர்கள், சுந்தன் உபசுந்தன் ஆகியோரின் மகன்கள்; அவர்களுக்காகவும் என் சின்னஞ்சிறு மகனைக் கொடுக்கவே மாட்டேன். மாரீசனும் சுபாகுவும் வீரமும் நல்ல பயிற்சியும் உடையவர்கள். அவர்களில் ஒருவனோடு போரிட நான் நண்பர் கூட்டத்துடன் செல்வேன்; இல்லையெனில் உறவினர்களுடன் சேர்ந்து உங்களிடம் பணிந்து வேண்டுவேன்.’ தந்தை போருக்கும் ஆயத்தம், பணிவதற்கும் ஆயத்தம் — ஒரே மகனை மட்டும் கொடுக்கமாட்டான். இங்கே தசரதன் இரண்டு அறங்களுக்கு நடுவே கட்டுண்டு நிற்கிறான் — ஒருபுறம் மன்னனின் வாக்குறுதி, மறுபுறம் தந்தையின் பாசம்; இதே கட்டுதான் அயோத்தியா காண்டத்தில் அவனை அழிக்கிறது. அங்கே சத்தியத்தைக் காத்து மகனைக் கைவிடுகிறான்; இங்கோ மகனைக் காத்துச் சத்தியத்தைக் கைவிடுகிறான். ஒரே சொல் அவனை இரு முறை பிளக்கிறது — ஒருமுறை இங்கே, ஒருமுறை அங்கே.

மன்னனின் இந்தப் புலம்பலால், அந்தணர்களில் சிறந்த குஶிகரின் வழித்தோன்றலுக்குள் மிகப் பெரும் சினம் புகுந்தது; வேள்வியில் நன்கு ஆகுதி இடப்பட்டு நெய் ஊற்றப்பட்ட அக்னியைப் போல, அந்த மகரிஷி என்னும் தீ கொழுந்துவிட்டு எரிந்தது. பதினான்காம், பதினைந்தாம் சர்க்கங்களைப் போலவே, சர்க்கத்தின் இறுதியில் யாப்பு புஷ்பிதாக்ராவாக மாறுகிறது. வேண்டுகோளின் முடிவில் சினம் — இந்த இணைப்பே இருபத்தொன்றாம் சர்க்கத்தின் வித்து; அங்கே வசிஷ்டர் இடைநின்று தீர்த்து வைக்கிறார்.

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ದಶರಥನು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ಕಾಲ ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದಂತಾದನು; ಮತ್ತೆ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನ ಕಮಲಲೋಚನ ರಾಮನಿಗೆ ಇನ್ನೂ ಹದಿನಾರು ವರ್ಷ ತುಂಬಿಲ್ಲ; ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ನಾನು ಇವನಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ‘ಊನ’ (ಕಡಿಮೆ) ಎಂಬ ಪದ ಮಾರ್ಮಿಕ — ಹದಿನಾರನೆಯ ವರ್ಷವೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದರ್ಥ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮುನಿಯಿಂದ ‘ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನಾಗು’ ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಜನು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೇ ನಿರಾಕರಣೆಯಿಂದ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮೂರ್ಛೆಯಿಂದ ಮರಳಿದುದು ಆ ಮಾತು ಅವನ ಹೃದಯವನ್ನು ಸೀಳಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ರಾಜನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಇಗೋ ಈ ಅಕ್ಷೌಹಿಣೀ ಸೈನ್ಯವಿದೆ, ಅದಕ್ಕೆ ನಾನೇ ಒಡೆಯನೂ ಪ್ರಭುವೂ; ಇದರೊಡನೆ ಹೋಗಿ ನಾನೇ ಆ ನಿಶಾಚರರೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನ ಈ ಸೇವಕರು ಶೂರರು, ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು, ಅಸ್ತ್ರವಿಶಾರದರು, ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯರು; ರಾಮನನ್ನಾದರೋ ನೀನು ಒಯ್ಯಬಾರದು. ನಾನೇ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ರಣಾಂಗಣದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಕನಾಗುವೆನು; ಪ್ರಾಣವಿರುವವರೆಗೂ ನಿಶಾಚರರೊಡನೆ ಹೋರಾಡುವೆನು. ಹೀಗೆ ಸುರಕ್ಷಿತವಾದ ಆ ವ್ರತಚರ್ಯೆ ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗುವುದು; ನಾನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತೇನೆ, ರಾಮನನ್ನು ನೀನು ಒಯ್ಯಬಾರದು.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಜನು ನಿರಾಕರಣೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ವಿನಿಮಯವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ; ಕೋಶ, ಸೈನ್ಯ, ತನ್ನ ಶರೀರ — ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಮಗನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು. ‘ನ ರಾಮಂ ನೇತುಮರ್ಹಸಿ’ (ರಾಮನನ್ನು ಒಯ್ಯಬಾರದು) ಎಂಬ ಪದಸಮೂಹ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಐದು ಬಾರಿ ಬರುತ್ತದೆ; ಈ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯೇ ತಂದೆಯ ಭಯದ ಅಳತೆ. ಅಲ್ಲದೆ ರಾಜನು ತಾನೇ ಹೋಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ಸೈನ್ಯದ ಒಡೆಯನೂ ಪ್ರಭುವೂ ಆದವನು ರಕ್ಷಕನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ರಾಜನ ಪಿತೃತ್ವವನ್ನೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯತ್ವವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

‘ರಾಮನು ಬಾಲಕ, ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿಲ್ಲ; ಬಲಾಬಲವನ್ನು ಅರಿಯನು; ಅಸ್ತ್ರಬಲದಿಂದ ಕೂಡಿಲ್ಲ, ಯುದ್ಧವಿಶಾರದನೂ ಅಲ್ಲ. ರಾಕ್ಷಸರು ಕಪಟಯುದ್ಧ ಮಾಡುವವರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಅವರಿಗೆ ಸಮನಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ರಾಮನಿಂದ ಅಗಲಿ ನಾನು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತವೂ ಬದುಕಲಾರೆ; ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ರಾಮನನ್ನು ನೀನು ಒಯ್ಯಬಾರದು. ಅಥವಾ, ಓ ಸುವ್ರತನಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ, ರಾಘವನನ್ನು ಒಯ್ಯಲೇಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುವೆಯಾದರೆ—’ ಇಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ಎರಡು ಕಾರಣಗಳು ಬೇರೆ ಬೇರೆ — ಮೊದಲನೆಯದು ರಾಮನ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಎರಡನೆಯದು ತಾನು ವಿರಹವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದುದು. ಎರಡನೆಯದೇ ನಿಜವಾದುದು; ಮೊದಲನೆಯದು ಅದರ ಹೊದಿಕೆ. ಮಗನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ ಎಂದವನೇ ಮುಂದೆ ಅವನನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಕಳುಹಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ಅಸಂಗತಿಯೇ ಮಮತೆಯ ಲಕ್ಷಣ.

‘—ಹಾಗಾದರೆ ಚತುರಂಗಬಲವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ನನ್ನೊಡನೆಯೇ ಅವನನ್ನು ಒಯ್ಯು. ಓ ಕೌಶಿಕನೇ, ನಾನು ಹುಟ್ಟಿ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದಿವೆ; ಬಹಳ ಕಷ್ಟದಿಂದ ಈ ಮಗನನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ನೀನು ಒಯ್ಯಬಾರದು. ನಾಲ್ವರು ಮಕ್ಕಳ ಮೇಲೆಯೂ ನನ್ನ ಪ್ರೀತಿ ಅಪಾರ—’ ‘ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ’ (ಕಷ್ಟದಿಂದ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಅಶ್ವಮೇಧವೂ ಪುತ್ರೇಷ್ಟಿಯೂ ಅಡಕವಾಗಿವೆ; ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಮತ್ತು ಹದಿನೈದನೆಯ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾದುದು ಇಲ್ಲಿ ನೆನಪಿನ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘ ಕಾಯುವಿಕೆ — ಇವೇ ರಾಜನ ಬಲವಾದ ಕಾರಣಗಳು.

‘—ಹಿರಿಯನೂ ಧರ್ಮಪ್ರಧಾನನೂ ಆದವನ ಮೇಲೆ ಅದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ನೀನು ಒಯ್ಯಬಾರದು. ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಎಂಥ ವೀರ್ಯವುಳ್ಳವರು? ಯಾರ ಮಕ್ಕಳು? ಯಾರು ಅವರು? ಎಷ್ಟು ದೊಡ್ಡವರು? ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಅವರನ್ನು ಯಾರು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ? ರಾಮನಿಂದಾಗಲಿ ನನ್ನ ಸೈನ್ಯದಿಂದಾಗಲಿ ನನ್ನಿಂದಾಗಲಿ ಆ ಕಪಟಯೋಧರನ್ನು ಹೇಗೆ ಎದುರಿಸಬೇಕು? ಭಗವಂತನೇ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನನಗೆ ಹೇಳು.’ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯವೂ ಭಯದ ಚಿಹ್ನೆ; ಶತ್ರುವನ್ನು ಅರಿಯದವನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ನಿಷ್ಫಲವಲ್ಲ — ಮಗನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವ ತಂದೆ ಎದುರಾಳಿಯ ಅಳತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಅರ್ಹನು. ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಗತಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ನಿರಾಕರಣೆಯಿಂದ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ಕಡೆಗೆ. ‘ಸರ್ವಂ ಮೇ ಶಂಸ’ (ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನನಗೆ ಹೇಳು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ರಾಜನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಮುನಿಯನ್ನು ಗುರುವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮೊದಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದವನೇ ಈಗ ಶಿಷ್ಯನಂತೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ.

‘—ದುಷ್ಟಭಾವದ ಅವರ ಎದುರು ನಾನು ಹೇಗೆ ನಿಲ್ಲಬೇಕು? ರಾಕ್ಷಸರು ವೀರ್ಯದಿಂದ ಮದಿಸಿದವರು.’ ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಪುಲಸ್ತ್ಯವಂಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ರಾವಣನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನಿದ್ದಾನೆ; ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ವರ ಪಡೆದ ಅವನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಅತಿಯಾಗಿ ಪೀಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಹಾಬಲನೂ ಮಹಾವೀರ್ಯನೂ ಆಗಿ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ರಾವಣನು ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿ ಎಂದು, ಮಹಾರಾಜನೇ, ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ.’ ಹದಿನೈದನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಬಾಯಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಎದುರು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟುದೇ ಇಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರ ಕಿವಿಗೆ ಬಿದ್ದಿದೆ; ಒಬ್ಬನೇ ಶತ್ರು ಎರಡೂ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಕಂಟಕ. ‘ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ದತ್ತವರಃ’ (ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ವರ ಪಡೆದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಮತ್ತೆ ಅದೇ ವರವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅದು ರಾವಣನ ಬಲವೂ ಹೌದು, ಅವನ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಬಾಗಿಲೂ ಹೌದು. ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ರಾವಣನ ಹೆಸರು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ.

‘ಅವನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ವೈಶ್ರವಣನ (ಕುಬೇರನ) ತಮ್ಮ, ವಿಶ್ರವಸ್ಸು ಮುನಿಯ ಮಗ. ಆ ಮಹಾಬಲನು ತಾನೇ ಸ್ವತಃ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ವಿಘ್ನ ಮಾಡದಿದ್ದಾಗ, ಅವನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾದ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಮಾರೀಚ-ಸುಬಾಹು ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ರಾಕ್ಷಸರು ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ವಿಘ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.’ ರಾವಣನು ಸ್ವತಃ ಬರುವುದಿಲ್ಲ — ಇದೂ ಅವನ ದರ್ಪದ ಚಿಹ್ನೆ; ಯಜ್ಞಭಂಗ ಅವನಿಗೆ ತುಚ್ಛವಾದ ಕೆಲಸವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಮುನಿ ಕೇಳಿದುದೆಲ್ಲಕ್ಕೂ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಉತ್ತರವೇ ರಾಜನ ಭಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನವು ಅಭಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಬೇಕಿತ್ತೋ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅದು ಭಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.

ಮುನಿಯಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಜನು ಆಗ ಮುನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಆ ದುರಾತ್ಮನ ಎದುರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಲು ನನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಓ ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ನನ್ನ ಪುಟ್ಟ ಮಗನ ಮೇಲೂ ಅಲ್ಪಭಾಗ್ಯನಾದ ನನ್ನ ಮೇಲೂ ಕೃಪೆ ತೋರು; ನೀನೇ ನನಗೆ ದೈವ, ಗುರು. ದೇವ, ದಾನವ, ಗಂಧರ್ವ, ಯಕ್ಷ, ಪಕ್ಷಿ, ಸರ್ಪಗಳೂ ರಾವಣನನ್ನು ಎದುರಿಸಲಾರರು; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರ ಪಾಡೇನು?’ ಇಲ್ಲಿ ನಿರಾಕರಣೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೂ ರಾಜನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೃಪೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ — ಗುರುವಿನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ರಾಜನಿಗೂ ಇದೇ ಮರ್ಯಾದೆ. ‘ಅಲ್ಪಭಾಗ್ಯಸ್ಯ’ (ಅಲ್ಪಭಾಗ್ಯನ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ದೈನ್ಯವನ್ನು ತಾನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಸಾರ್ವಭೌಮನೂ ಮಗನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ದೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ.

‘ಆ ರಾವಣನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವೀರ್ಯವಂತರ ವೀರ್ಯವನ್ನೇ ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನೊಡನೆಯಾಗಲಿ ಅವನ ಸೈನ್ಯದೊಡನೆಯಾಗಲಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ನಾನು ಶಕ್ತನಲ್ಲ — ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಇದ್ದರೂ, ಓ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಮಕ್ಕಳೊಡನೆ ಇದ್ದರೂ. ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಕಾಣುವವನಾದರೂ ಯುದ್ಧಗಳನ್ನರಿಯದ ಬಾಲಕನಾದ ನನ್ನ ಮಗನನ್ನು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ, ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ.’ ‘ವೀರ್ಯಮ್ ಆದತ್ತೇ’ (ವೀರ್ಯವನ್ನೇ ಸೆಳೆಯುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಯದ ಗೂಢ ಕಾರಣ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ವೀರ್ಯವೇ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡುವಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯದ ಸಂಖ್ಯೆ ಏನನ್ನೂ ಸಾಧಿಸದು. ‘ನೈವ ದಾಸ್ಯಾಮಿ’ (ಕೊಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಭಗ್ನವಾಯಿತು; ಇಲ್ಲಿಯೇ ಸರ್ಗದ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನ.

‘ಇನ್ನು ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ವಿಘ್ನ ಮಾಡುವ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಾಲನಂತಿರುವ ಆ ಇಬ್ಬರು ಸುಂದ-ಉಪಸುಂದರ ಮಕ್ಕಳು; ಅವರಿಗಾಗಿಯೂ ನನ್ನ ಪುಟ್ಟ ಮಗನನ್ನು ಕೊಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಮಾರೀಚ-ಸುಬಾಹುಗಳು ವೀರ್ಯವಂತರು, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಶಿಕ್ಷಿತರು. ಅವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಸ್ನೇಹಿತರೊಡನೆ ನಾನು ಹೋಗುತ್ತೇನೆ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಅನುನಯಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ತಂದೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೂ ಸಿದ್ಧ, ನಮಸ್ಕಾರಕ್ಕೂ ಸಿದ್ಧ — ಒಬ್ಬ ಮಗನನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ದಶರಥನು ಎರಡು ಧರ್ಮಗಳ ನಡುವೆ ಸಿಲುಕಿದ್ದಾನೆ — ಒಂದು ಕಡೆ ರಾಜನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ತಂದೆಯ ಮಮತೆ; ಇದೇ ಬಂಧನ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತ ಅವನು ಮಗನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇಲ್ಲಾದರೋ ಮಗನನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತ ಸತ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಒಂದೇ ಮಾತು ಅವನನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಸೀಳುತ್ತದೆ — ಒಮ್ಮೆ ಇಲ್ಲಿ, ಒಮ್ಮೆ ಅಲ್ಲಿ.

ರಾಜನ ಈ ಮಾತುಗಳಿಂದ ದ್ವಿಜೇಂದ್ರನಾದ ಕುಶಿಕಸುತನನ್ನು (ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನು) ಮಹಾಕೋಪ ಆವರಿಸಿತು; ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಹುತಿ ಪಡೆದು ತುಪ್ಪದಿಂದ ಸಿಂಚಿತವಾದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಆ ಮಹರ್ಷಿಯೆಂಬ ಅಗ್ನಿ ಧಗಧಗಿಸಿತು. ಸರ್ಗಾಂತದಲ್ಲಿ ವೃತ್ತ ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ, ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಮತ್ತು ಹದಿನೈದನೆಯ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿರುವಂತೆ. ಬೇಡಿಕೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕೋಪ — ಇದೇ ಸಂಧಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗದ ಬೀಜ, ಅಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠನು ಮಧ್ಯಸ್ಥನಾಗುತ್ತಾನೆ.

വിശ്വാമിത്രന്റെ വാക്കുകേട്ട് രാജശാർദ്ദൂലനായ ദശരഥൻ ഒരു മുഹൂർത്തത്തോളം ബോധമറ്റവനെപ്പോലെയായി; വീണ്ടും ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് അദ്ദേഹം ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — 'എന്റെ താമരക്കണ്ണനായ രാമന് ഇപ്പോഴും പതിനാറു വയസ്സു തികഞ്ഞിട്ടില്ല; രാക്ഷസന്മാരോടു യുദ്ധം ചെയ്യാനുള്ള യോഗ്യത ഇവനിൽ ഞാൻ കാണുന്നില്ല.' 'ഊന' (കുറവുള്ള) എന്ന പദം മർമ്മസ്പർശിയാണ് — പതിനാറാം വയസ്സുപോലും പൂർത്തിയായിട്ടില്ല എന്നർത്ഥം. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ മുനിയാൽ 'പ്രതിജ്ഞ സത്യമാക്കുന്നവനായിരിക്കുക' എന്നു പ്രാർത്ഥിക്കപ്പെട്ട രാജാവ് ഇവിടെ ആദ്യംതന്നെ നിഷേധത്തോടെ സംസാരിക്കുന്നു. മൂർച്ഛയിൽനിന്നുള്ള മടങ്ങിവരവും സൂചിപ്പിക്കുന്നത് ആ വാക്ക് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയം പിളർന്നു എന്നാണ്.

രാജാവ് പറയുന്നു — 'ഇതാ ഒരു അക്ഷൗഹിണി സേനയുണ്ട്, അതിന്റെ പതിയും ഈശ്വരനും ഞാൻതന്നെ; ഇതോടൊപ്പം ചെന്ന് ഞാൻതന്നെ ആ നിശാചരന്മാരോടു യുദ്ധം ചെയ്യാം. ശൂരരും വിക്രാന്തരും അസ്ത്രവിശാരദരുമായ എന്റെ ഈ ഭൃത്യന്മാർ രാക്ഷസഗണങ്ങളോടു യുദ്ധം ചെയ്യാൻ യോഗ്യരാണ്; രാമനെ മാത്രം അങ്ങ് കൊണ്ടുപോകരുത്. ഞാൻതന്നെ വില്ലേന്തി യുദ്ധമുഖത്ത് രക്ഷകനായിരിക്കും; പ്രാണൻ ഉള്ളിടത്തോളം നിശാചരന്മാരോടു യുദ്ധം ചെയ്യും. ഇങ്ങനെ നന്നായി രക്ഷിക്കപ്പെട്ട ആ വ്രതചര്യ നിർവ്വിഘ്നമാകും; ഞാൻ അവിടേക്കു വരാം, രാമനെ അങ്ങ് കൊണ്ടുപോകരുത്.' ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: രാജാവ് നിരാകരണം വ്യക്തമായി പറയുന്നില്ല, പകരം ഒരു കൈമാറ്റം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; ഭണ്ഡാരവും സൈന്യവും ശരീരവും നൽകുന്നു, പുത്രനെയൊഴികെ. 'ന രാമം നേതുമർഹസി' (രാമനെ അങ്ങ് കൊണ്ടുപോകരുത്) എന്ന പദസമൂഹം ഈ സർഗത്തിൽ അഞ്ചു തവണ ആവർത്തിക്കുന്നു; ആവർത്തനംതന്നെയാണ് പിതാവിന്റെ ഭയത്തിന്റെ അളവ്. കൂടാതെ രാജാവ് സ്വയം പോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു — സൈന്യത്തിന്റെ പതിയും ഈശ്വരനുമായവൻപോലും രക്ഷകന്റെ സ്ഥാനം യാചിക്കുന്നു; ഇതുതന്നെ രാജാവിന്റെ പിതൃത്വവും ക്ഷത്രിയത്വവും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു.

'രാമൻ ബാലനാണ്, വിദ്യ പൂർത്തിയാക്കാത്തവനാണ്; ബലാബലം അവന് അറിയില്ല; അസ്ത്രബലമുള്ളവനല്ല, യുദ്ധവിശാരദനുമല്ല. രാക്ഷസന്മാർ കൂടയുദ്ധം (ചതിയുദ്ധം) ചെയ്യുന്നവരാണല്ലോ; അതിനാൽ അവൻ അവർക്കു പറ്റിയ എതിരാളിയല്ല. കൂടാതെ രാമനെ പിരിഞ്ഞ് ഒരു മുഹൂർത്തംപോലും ജീവിക്കാൻ എനിക്കു കഴിയില്ല; അല്ലയോ മുനിശാർദ്ദൂലാ, രാമനെ അങ്ങ് കൊണ്ടുപോകരുത്. അല്ലെങ്കിൽ, അല്ലയോ സുവ്രതനായ ബ്രഹ്മൻ, രാഘവനെ കൊണ്ടുപോകാൻതന്നെ അങ്ങ് ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ—' ഇവിടെ പിതാവിന്റെ രണ്ടു കാരണങ്ങൾ വ്യത്യസ്തമാണ് — ഒന്നാമത്തേത് രാമന്റെ അസാമർത്ഥ്യം, രണ്ടാമത്തേത് തനിക്ക് വിരഹം സഹിക്കാനാവില്ല എന്നത്. രണ്ടാമത്തേതാണ് യഥാർത്ഥം; ഒന്നാമത്തേത് അതിന്റെ മറ മാത്രം. പുത്രൻ യുദ്ധയോഗ്യനല്ല എന്നു പറഞ്ഞവൻതന്നെ തൊട്ടടുത്ത് അവനെ മുഴുവൻ സൈന്യത്തോടൊപ്പം അയയ്ക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു — ഈ പൊരുത്തക്കേടുതന്നെയാണ് സ്നേഹത്തിന്റെ ലക്ഷണം.

'—എങ്കിൽ ചതുരംഗസേനയോടുകൂടി എന്നോടൊപ്പംതന്നെ അവനെ കൊണ്ടുപോയാലും. അല്ലയോ കൗശികാ, ഞാൻ ജനിച്ചിട്ട് അറുപതിനായിരം വർഷം കഴിഞ്ഞു; ഏറെ ക്ലേശിച്ചാണ് ഈ പുത്രനെ ഞാൻ നേടിയത്; അതിനാൽ രാമനെ അങ്ങ് കൊണ്ടുപോകരുത്. എന്റെ നാലു പുത്രന്മാരിലും എനിക്കു പരമമായ പ്രീതിയുണ്ട്—' 'കൃച്ഛ്രേണ' (ഏറെ ക്ലേശിച്ച്) എന്ന ഒരു പദത്തിൽ മുഴുവൻ അശ്വമേധവും പുത്രേഷ്ടിയും സംഗ്രഹിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; പതിനാലും പതിനഞ്ചും സർഗങ്ങളിൽ വിസ്തരിച്ചു വർണ്ണിച്ചത് ഇവിടെ ഓർമ്മപ്പെടുത്തൽകൊണ്ടു മാത്രം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. വാർദ്ധക്യവും ദീർഘമായ കാത്തിരിപ്പും — ഇവ രണ്ടുമാണ് രാജാവിന്റെ ബലവത്തായ കാരണങ്ങൾ.

'—മൂത്തവനും ധർമ്മപ്രധാനനുമായവനിൽ ആ പ്രീതി വിശേഷിച്ചും; അതിനാൽ രാമനെ അങ്ങ് കൊണ്ടുപോകരുത്. ആ രാക്ഷസന്മാർ ഏതു വീര്യമുള്ളവരാണ്? ആരുടെ പുത്രന്മാരാണ്? അവർ ആരാണ്? എത്ര വലിപ്പമുള്ളവരാണ്? അല്ലയോ മുനിശ്രേഷ്ഠാ, ആരാണ് അവരെ രക്ഷിക്കുന്നത്? ചതിയുദ്ധം ചെയ്യുന്ന അവരെ രാമനോ എന്റെ സൈന്യങ്ങളോ ഞാനോ എങ്ങനെ നേരിടണം? ഭഗവാനേ, എല്ലാം എന്നോടു പറഞ്ഞാലും.' ചോദ്യങ്ങളുടെ ബാഹുല്യവും ഭയത്തിന്റെ അടയാളമാണ്; ശത്രുവിനെ അറിയാത്തവൻ എല്ലാം ചോദിക്കുന്നു. എങ്കിലും ചോദ്യങ്ങൾ നിഷ്ഫലമല്ല — പുത്രനെ അയയ്ക്കുന്ന പിതാവിന് എതിർപക്ഷത്തിന്റെ ശക്തി അറിയാനുള്ള അവകാശമുണ്ട്. ഇവിടെ കഥയുടെ ഗതി മാറുന്നു — നിഷേധത്തിൽനിന്ന് ജിജ്ഞാസയിലേക്ക്. 'സർവ്വം മേ ശംസ' (എല്ലാം എന്നോടു പറഞ്ഞാലും) എന്ന പദങ്ങളാൽ രാജാവ് ആദ്യമായി മുനിയെ ഗുരുവായി സ്വീകരിക്കുന്നു; മുമ്പു നിഷേധിച്ചവൻതന്നെ ഇപ്പോൾ ശിഷ്യനെപ്പോലെ ചോദിക്കുന്നു.

'—ദുഷ്ടഭാവമുള്ള അവരുടെ മുന്നിൽ ഞാൻ എങ്ങനെ നിൽക്കണം? രാക്ഷസന്മാർ വീര്യത്താൽ മദിച്ചവരാണല്ലോ.' അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആ വാക്കുകേട്ട് വിശ്വാമിത്രൻ പറഞ്ഞു — 'പൗലസ്ത്യവംശത്തിൽ ജനിച്ച രാവണൻ എന്നൊരു രാക്ഷസനുണ്ട്; ബ്രഹ്മാവിൽനിന്നു വരം നേടിയ അവൻ മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും കഠിനമായി പീഡിപ്പിക്കുന്നു. മഹാബലനും മഹാവീര്യനുമായ, അനേകം രാക്ഷസന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ആ രാവണനാണ് രാക്ഷസാധിപൻ എന്ന്, അല്ലയോ മഹാരാജാവേ, കേൾക്കപ്പെടുന്നു.' പതിനഞ്ചാം സർഗത്തിൽ ദേവന്മാർ ബ്രഹ്മാവിനു മുന്നിൽ പറഞ്ഞതുതന്നെ ഇവിടെ മനുഷ്യരുടെ കാതുകളിലെത്തുന്നു; ഒരേ ശത്രുതന്നെ രണ്ടു ലോകങ്ങൾക്കും മുള്ളാണ്. 'ബ്രഹ്മണാ ദത്തവരഃ' (ബ്രഹ്മാവിൽനിന്നു വരം നേടിയവൻ) എന്ന പദത്താൽ കവി വീണ്ടും ആ വരത്തെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു — രാവണന്റെ ബലവും അതുതന്നെ, അവന്റെ മരണത്തിന്റെ വാതിലും അതുതന്നെ. ഇവിടെയാണ് ആദ്യമായി രാവണന്റെ പേര് അയോധ്യയിലെ സഭയിൽ കേൾക്കുന്നത്.

'അവൻ സാക്ഷാൽ വൈശ്രവണന്റെ (കുബേരന്റെ) സഹോദരനും വിശ്രവസ്സ് മുനിയുടെ പുത്രനുമാണ്. മഹാബലനായ അവൻ സ്വയം യജ്ഞത്തിനു വിഘ്നം വരുത്താത്തപ്പോൾ, അവനാൽ പ്രേരിതരായ മഹാബലരായ ആ രണ്ടു രാക്ഷസന്മാർ — മാരീചനും സുബാഹുവും — യജ്ഞവിഘ്നം ചെയ്യും.' രാവണൻ സ്വയം വരുന്നില്ല — ഇതും അവന്റെ ദർപ്പത്തിന്റെ അടയാളമാണ്; യജ്ഞം മുടക്കുന്നത് അവന് നിസ്സാരമായ കർമ്മമായി തോന്നുന്നു. ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചതിനെല്ലാം മുനി ഉത്തരം നൽകുന്നു; എന്നാൽ ആ ഉത്തരംതന്നെ രാജാവിന്റെ ഭയം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു. അഭയം നൽകേണ്ടിയിരുന്ന ജ്ഞാനംതന്നെ അവിടെ ഭയകാരണമായിത്തീർന്നു.

മുനി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ രാജാവ് മുനിയോടു പറഞ്ഞു — 'ആ ദുരാത്മാവിന്റെ മുന്നിൽ യുദ്ധത്തിൽ നിൽക്കാൻ എനിക്കു കഴിയില്ലതന്നെ. അല്ലയോ ധർമ്മജ്ഞാ, അങ്ങ് എന്റെ കുഞ്ഞുമകനോടും ഭാഗ്യഹീനനായ എന്നോടും പ്രസാദിച്ചാലും; അങ്ങുതന്നെയാണ് എന്റെ ദൈവവും ഗുരുവും. ദേവന്മാർക്കും ദാനവന്മാർക്കും ഗന്ധർവ്വന്മാർക്കും യക്ഷന്മാർക്കും പക്ഷികൾക്കും നാഗങ്ങൾക്കുംപോലും രാവണനെ നേരിടാൻ കഴിയില്ല; പിന്നെ യുദ്ധത്തിൽ മനുഷ്യരുടെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ?' ഇവിടെ നിരാകരണം വ്യക്തമാകുന്നു; എങ്കിലും രാജാവ് ആജ്ഞാപിക്കുന്നില്ല, പ്രസാദം യാചിക്കുകയാണ് — ഗുരുവിനോടു രാജാവിനുപോലും ഇതാണ് മര്യാദ. 'അല്പഭാഗ്യസ്യ' (ഭാഗ്യഹീനന്റെ) എന്ന പദത്താൽ അദ്ദേഹം സ്വയംതന്നെ തന്റെ ദൈന്യം അംഗീകരിക്കുന്നു; സാർവ്വഭൗമനും പുത്രന്റെ കാര്യത്തിൽ ദീനനാകുന്നു.

'ആ രാവണൻ യുദ്ധത്തിൽ വീര്യവാന്മാരുടെ വീര്യംതന്നെ അപഹരിക്കുന്നു; അവനോടോ അവന്റെ സൈന്യങ്ങളോടോ യുദ്ധം ചെയ്യാൻ എനിക്കു കഴിയില്ല — സൈന്യത്തോടുകൂടിയാലും, അല്ലയോ മുനിശ്രേഷ്ഠാ, പുത്രന്മാരോടുകൂടിയാലും. അതിനാൽ ദേവതുല്യനാണെങ്കിലും യുദ്ധങ്ങളിൽ അകോവിദനായ ബാലനായ എന്റെ മകനെ, ബ്രഹ്മൻ, ഒരു വിധത്തിലും ഞാൻ നൽകില്ലതന്നെ.' 'വീര്യമാദത്തേ' (വീര്യം അപഹരിക്കുന്നു) എന്ന വാക്കിലൂടെ ഭയത്തിന്റെ ഗൂഢമായ കാരണം പറയപ്പെടുന്നു — വീര്യംതന്നെ അപഹരിക്കപ്പെടുന്നിടത്ത് സൈന്യത്തിന്റെ എണ്ണം ഒന്നും സാധിക്കുന്നില്ല. 'നൈവ ദാസ്യാമി' (നൽകില്ലതന്നെ) എന്ന പദങ്ങളാൽ പ്രതിജ്ഞ ഭഞ്ജിക്കപ്പെട്ടു; ഇവിടെയാണ് സർഗത്തിന്റെ മർമ്മസ്ഥാനം.

'പിന്നെ ആ യജ്ഞവിഘ്നകാരികൾ യുദ്ധത്തിൽ കാലനു തുല്യരായ സുന്ദോപസുന്ദന്മാരുടെ പുത്രന്മാരാണ്; അവരുടെ കാര്യത്തിലും ഞാൻ എന്റെ കുഞ്ഞിനെ നൽകില്ലതന്നെ. മാരീചനും സുബാഹുവും വീര്യവാന്മാരും നന്നായി പരിശീലനം നേടിയവരുമാണ്. അവരിൽ ഒരാളോടു യുദ്ധം ചെയ്യാൻ സുഹൃദ്ഗണങ്ങളോടുകൂടി ഞാൻ പോകാം; അല്ലെങ്കിൽ ബന്ധുക്കളോടുകൂടി അങ്ങയെ ഞാൻ അനുനയിപ്പിക്കാം.' പിതാവ് യുദ്ധത്തിനും തയ്യാർ, നമസ്കാരത്തിനും തയ്യാർ — ഒരു പുത്രനെ മാത്രം നൽകുന്നില്ല. ഇവിടെ ദശരഥൻ രണ്ടു ധർമ്മങ്ങളുടെ നടുവിൽ ബന്ധിതനാണ് — ഒരു വശത്ത് രാജാവിന്റെ പ്രതിജ്ഞ, മറുവശത്ത് പിതാവിന്റെ സ്നേഹം; ഈ ബന്ധനംതന്നെയാണ് അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിൽ അദ്ദേഹത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നത്. അവിടെ സത്യം രക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം പുത്രനെ ത്യജിക്കുന്നു; ഇവിടെയാകട്ടെ പുത്രനെ രക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് സത്യം ത്യജിക്കുന്നു. ഒരേ വാക്കുതന്നെ അദ്ദേഹത്തെ രണ്ടു വിധത്തിൽ മുറിക്കുന്നു, ഒരിക്കൽ ഇവിടെ, ഒരിക്കൽ അവിടെ.

രാജാവിന്റെ ഈ പുലമ്പൽ കേട്ട് ദ്വിജേന്ദ്രനായ കുശികപുത്രനിൽ അതിമഹത്തായ ക്രോധം പ്രവേശിച്ചു; യജ്ഞത്തിൽ നന്നായി ഹോമിക്കപ്പെട്ട്, നെയ്യൊഴിക്കപ്പെട്ട അഗ്നിയെപ്പോലെ ആ മഹർഷിയാകുന്ന അഗ്നി ജ്വലിച്ചുയർന്നു. സർഗാന്തത്തിൽ വൃത്തം പുഷ്പിതാഗ്രയിലേക്കു മാറുന്നു, പതിനാലും പതിനഞ്ചും സർഗങ്ങളിലെന്നപോലെ. യാചനയുടെ അവസാനം കോപം — ഈ സന്ധിതന്നെയാണ് വസിഷ്ഠൻ മദ്ധ്യസ്ഥനാകുന്ന ഇരുപത്തൊന്നാം സർഗത്തിന്റെ ബീജം.

Hearing Viśvāmitra’s words, Daśaratha, tiger among kings, was for a moment almost senseless. Then, recovering, he said: “My lotus-eyed Rāma is not yet sixteen years old. I do not see that he is fit to fight rākṣasas.” “Not yet” is poignant: he has not even completed his sixteenth year. In the previous sarga the sage asked the king to keep his promise, and here the king’s very first words are a refusal. His coming round from a faint shows that the sage’s words had torn his heart.

The king said: “Here is a full division of my army, of which I am lord and master. I shall go with it and fight those night-roamers myself. These retainers of mine are brave, bold and skilled with weapons, fit to fight the hordes of rākṣasas. You must not take Rāma. I myself, bow in hand, will stand guard at the head of the battle, and as long as I have breath I will fight the night-roamers. Protected in this way, your observance will go on without hindrance. I shall go there myself; you must not take Rāma.” Notice that the king does not refuse outright but offers an exchange: he gives his treasury, his army and his own body, anything but his son. The words “you must not take Rāma” recur five times in this sarga, and their repetition measures the father’s fear. The king even wants to go himself: the lord and master of the army asks to serve as a guard, which shows at once the father and the warrior in him.

“Rāma is a boy, and his training is not finished. He does not know strong from weak; he has no command of weapons and no skill in war. He is no match for rākṣasas, for rākṣasas fight by trickery. And parted from Rāma I could not bear to live even for a moment, tiger among sages. You must not take Rāma. But if, brahmin of good vows, you do wish to take Rāghava…” The father gives two different reasons here: first Rāma’s unfitness, second his own inability to bear separation. The second is the real one; the first only covers it. The man who says his son is unfit for war is ready in the next breath to send him out with the whole army: that very contradiction is the mark of love.

“…then take him with an army complete in its four arms, elephants, chariots, horse and foot, and take me with him. Kauśika, sixty thousand years have passed since I was born, and this son was begotten with great difficulty. You must not take Rāma. Of my four sons my love is greatest…” In the single phrase “with great difficulty” the whole horse sacrifice and the rite for a son are gathered up; what was told at length in the fourteenth and fifteenth sargas is recalled here in a word. Old age and long waiting are the king’s strongest reasons.

“…for the eldest, in whom dharma comes first. You must not take Rāma. What is the strength of those rākṣasas? Whose sons are they, and who are they? How big are they? Who protects them, best of sages? And how are those tricksters to be countered, by Rāma, by my forces or by me? Tell me everything, holy one.” The flood of questions is itself a sign of fear, for one who does not know the enemy asks about everything. Yet the questions are not idle: a father sending his son out has a right to know the measure of the foe. Here the story changes direction, from refusal to inquiry. With “tell me everything” the king accepts the sage as his teacher for the first time; he who refused before now asks like a pupil.

“How am I to stand in battle against those evil-natured ones? For rākṣasas are swollen with pride in their strength.” Hearing this, Viśvāmitra replied: “There is a rākṣasa named Rāvaṇa, born in the line of Pulastya. Holding a boon from Brahmā, he grievously afflicts the three worlds. Of great strength and valour and surrounded by many rākṣasas, Rāvaṇa is said to be, great king, the overlord of the rākṣasas.” What the gods said before Brahmā in the fifteenth sarga now reaches human ears: one and the same enemy is the thorn of both worlds. With “holding a boon from Brahmā” the poet recalls again the boon that is Rāvaṇa’s strength and also the door of his death. Here, for the first time, Rāvaṇa’s name is heard in the court of Ayodhyā.

“He is the brother of Kubera, son of Viśravas, and the son of the sage Viśravas himself. That mighty one does not obstruct the sacrifice himself; it is the two powerful rākṣasas Mārīca and Subāhu, sent by him, who obstruct it.” That Rāvaṇa does not come in person is itself a sign of his arrogance; wrecking a sacrifice seems a trifling job to him. So the sage answers everything he was asked, but the answer only increases the king’s fear: the knowledge that should have brought reassurance becomes a cause of dread.

Addressed thus by the sage, the king said: “I cannot stand in battle against that evil one. Knower of dharma, show your favour to my little son and to me, whose share of fortune is small; you are my god and my teacher. Gods, dānavas, gandharvas, yakṣas, birds and serpents cannot withstand Rāvaṇa; how then could men in battle?” Here the refusal becomes clear; yet the king does not command but begs for favour, for even a king observes that propriety toward a teacher. With “whose share of fortune is small” he confesses his own helplessness: even an emperor becomes humble where his son is concerned.

“That Rāvaṇa draws away the very strength of the strong in battle. I cannot fight him or his forces, best of sages, not with my army and not with my sons. So I will never give up my son, though he is like an immortal, for he is a child who knows nothing of battle, brahmin.” “He draws away the very strength” reveals the hidden reason for his fear: where strength itself is taken away, numbers achieve nothing. With “I will never give” the promise is broken, and this is the crux of the sarga.

“And as for those two who obstruct your sacrifice, the sons of Sunda and Upasunda, who are like death itself in battle, even for them I will not give my little boy. Mārīca and Subāhu are strong and well trained. I will go myself with my friends to fight one or the other of them; or else, with my kinsmen, I will beg you to relent.” The father is ready to fight and ready to bow, but he will not give his one son. Daśaratha is caught between two dharmas, the king’s promise on one side and the father’s love on the other, and that same bind will destroy him in the Ayodhyā Kāṇḍa. There he gives up his son to keep his word; here he gives up his word to keep his son. One promise cuts him in two ways, once here and once there.

At the king’s talk, a very great anger entered Viśvāmitra, son of Kuśika and best of brāhmaṇas, and like a fire at a sacrifice well fed with offerings and drenched with ghee, that fire of a great sage blazed up. At the sarga’s end the metre changes, as in the fourteenth and fifteenth sargas. Anger at the end of the request is the hinge that leads into the next sarga, where Vasiṣṭha will step in between them.