दशरथस्य वचनं स्नेहेन व्याकुलम् आसीत्; तस्य प्रतिवर्णं पुत्रवात्सल्येन आर्द्रम्। तत् श्रुत्वा कौशिकः समन्युः सन् महीपतिं प्रत्युवाच — ‘पूर्वम् अर्थं प्रतिश्रुत्य इदानीं प्रतिज्ञां हातुम् इच्छसि। एतत् राघवाणाम् अयुक्तम्; अस्य कुलस्य अयं विपर्ययः।’ ‘विपर्ययः’ इति पदं तीक्ष्णम् — वंशः स्वस्वभावात् एव विपरीतं गच्छति इत्यर्थः। ततः मुनिः उपहासेन आह — ‘यदि इदं ते क्षमम्, तर्हि यथागतं गमिष्यामि; मिथ्याप्रतिज्ञः सन् सुहृद्वृतः सुखी भव, काकुत्स्थ।’ अत्र आशीर्वादरूपेण एव तिरस्कारः। मुनिः न शपति; तस्य निवृत्तिः एव शापात् अधिका।

तस्य रोषपरीतस्य धीमतः विश्वामित्रस्य कोपमात्रेण कृत्स्ना वसुधा चचाल, देवानां च महत् भयम् अभवत्। अत्र द्रष्टव्यम् — मुनिः किमपि न अकरोत्, केवलं रुष्टः अभवत्; तावता एव पृथिवी कम्पते। तपसः इदम् एव बलम्। ततः सर्वं जगत् त्रस्तरूपं विज्ञाय सुव्रतः धीरः महानृषिः वसिष्ठः नृपतिं वाक्यम् अब्रवीत्। अत्र कविः तृतीयं स्वरं प्रवेशयति — एकः ऋषिः कुप्यति, अपरः ऋषिः शमयति, राजा तु मूकः तिष्ठति। वसिष्ठः कुलगुरुः; अतः राज्ञः वचनस्थाने तस्य एव वचनम् उचितम्।

वसिष्ठः आह — ‘त्वम् इक्ष्वाकूणां कुले जातः, साक्षात् अपरः धर्मः इव। धृतिमान् सुव्रतः श्रीमान् च असि; अतः धर्मं हातुं न अर्हसि। त्रिषु लोकेषु राघवः धर्मात्मा इति विख्यातः; स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व, अधर्मं वोढुं न अर्हसि।’ वसिष्ठः न आज्ञापयति, न च भर्त्सयति; सः राज्ञः एव कीर्तिं स्मारयति। यः लोके धर्मात्मा इति प्रसिद्धः, तस्य प्रतिज्ञाभङ्गः बाह्यस्य दण्डात् पूर्वम् एव स्वनामहानिः। ‘वोढुम्’ इति पदेन अधर्मः भाररूपेण दर्शितः — यः वहति, सः एव क्लिश्यति।

‘करिष्ये इति प्रतिश्रुत्य यः उक्तं वाक्यं न करोति, तस्य इष्टापूर्तवधः भवेत्; तस्मात् रामं विसर्जय।’ इष्टं नाम यज्ञहोमादिकं श्रौतं कर्म, पूर्तं च वापीकूपतडागारामादिनिर्माणम्; उभयोः अपि पुण्यं वचनभङ्गेन नश्यति। एषा वसिष्ठस्य प्रथमा युक्तिः — धर्मभयम्। ततः सः राज्ञः पुत्रभयम् अपनयति — ‘कृतास्त्रं वा अकृतास्त्रं वा एनं राक्षसाः न शक्ष्यन्ति; कुशिकपुत्रेण गुप्तः अयं ज्वलनेन गुप्तम् अमृतम् इव।’ उपमा सूक्ष्मा — अमृतं स्वयम् एव अमरणधर्मि, तथापि अग्निना परिवृतम्; रामः अपि तथा।

‘एषः विग्रहवान् धर्मः, एषः वीर्यवतां वरः, एषः लोके विद्याधिकः, तपसः च परायणम्। सचराचरे त्रैलोक्ये यावन्ति विविधानि अस्त्राणि सन्ति, तानि सर्वाणि एषः वेत्ति। अन्यः कोऽपि पुमान् न वेत्ति, न च केचन वेत्स्यन्ति।’ इदं वचनं महत् — भूते भविष्यति च तुल्यः कोऽपि नास्ति इत्युक्तम्। ‘न देवाः, न ऋषयः, न अमराः, न राक्षसाः, न गन्धर्वयक्षप्रवराः, न सकिन्नरमहोरगाः’ — एतेषु कोऽपि तत् ज्ञानं न लभते। वसिष्ठः दशरथस्य भयं शस्त्रेण न, अपि तु ज्ञानस्य गौरवेण निवारयति।

‘सर्वाणि अस्त्राणि कृशाश्वस्य परमधार्मिकाः पुत्राः एव; तानि पुरा कौशिकाय दत्तानि, यदा सः राज्यं प्रशासति स्म।’ अत्र अस्त्राणि पुरुषरूपेण कथितानि — वैदिके भावे अस्त्रं देवतैव, न तु केवलं लोहम्; मन्त्रेण आह्वानं, मन्त्रेण च उपसंहारः। ‘ते अपि कृशाश्वस्य पुत्राः प्रजापतिसुतासुताः, नैकरूपाः, महावीर्याः, दीप्तिमन्तः, जयावहाः।’ विश्वामित्रः राजा सन् एव तानि लब्धवान् इति उक्तम्; एतेन ज्ञायते यत् तस्य प्रभावः ब्रह्मर्षित्वात् पूर्वम् अपि असाधारणः आसीत्।

‘जया सुप्रभा च इति द्वे सुमध्यमे दक्षकन्ये। ते शतं परमभास्वरम् अस्त्रशस्त्रजातं सूते। तयोः जया लब्धवरा सती पञ्चाशतं वरान् सुतान् लेभे, ये अप्रमेयाः अरूपिणश्च, असुरसैन्यानां वधाय प्रादुर्भूताः।’ ‘अरूपिणः’ इति पदं मननीयम् — अस्त्राणां नियतं रूपं नास्ति; हिन्दीभाष्यम् अपि तान् रूपरहितान् इति व्याचष्टे। ‘सुप्रभा अपि पुनः पञ्चाशतं पुत्रान् अजनयत् — संहाराः नाम, दुर्धर्षाः दुराक्रामाः बलीयांसश्च।’ एवं प्रयोगसंहारभेदेन शतम् अस्त्राणि पूर्णानि; एका जननी सृष्ट्यै, अपरा उपसंहाराय।

‘तानि सर्वाणि अस्त्राणि कुशिकात्मजः यथावत् वेत्ति; अपूर्वाणाम् अपि अस्त्राणां जनने सः शक्तः, धर्मवित् च।’ यः न केवलं ज्ञाता, अपि तु स्रष्टा अपि, तस्य माहात्म्ये किं वक्तव्यम्। ‘तेन हे राघव, अस्य मुनिमुख्यस्य धर्मज्ञस्य महात्मनः भूतं भव्यं च किमपि अविदितं नास्ति।’ अत्र वसिष्ठः विश्वामित्रं त्रिकालज्ञं वदति। इयं युक्तिः राज्ञः शोकं मूलतः छिनत्ति — यः भविष्यत् जानाति, सः रामस्य क्षेमम् अपि जानाति एव; अतः तस्य याचना अन्धा न भवति।

‘एवंवीर्यः महातेजाः महायशाः विश्वामित्रः; अतः हे राजन्, रामस्य गमने संशयं गन्तुं न अर्हसि।’ ततः वसिष्ठः अन्तिमं रहस्यम् उद्घाटयति — ‘तेषां राक्षसानां निग्रहणे कुशिकात्मजः स्वयम् अपि शक्तः; तथापि तव पुत्रस्य हितार्थाय सः त्वाम् उपेत्य अभियाचते।’ इदं वचनं सर्गस्य हृदयम्। मुनेः याचना न स्वकार्यसिद्ध्यै, अपि तु रामस्य एव उत्कर्षाय। यः स्वयं समर्थः सन् अपि याचते, तस्य याचनायां गूढं प्रयोजनम् अस्ति — बालकः एव अत्र परीक्ष्यः, न राक्षसाः।

इति मुनेः वचनात् प्रथितयशाः रघुवृषभः पार्थिवाग्र्यः प्रसन्नचित्तः मुमोद; बुद्ध्या च विचार्य कुशिकात्मजाय राघवस्य गमनम् अभिरुरोच। ‘बुद्ध्या’ इति पदं गुरु — राजा न स्नेहेन, न भयेन, अपि तु विवेकेन अनुमन्यते; अतः तस्य अनुमतिः स्थिरा। अयं श्लोकः पुष्पिताग्रावृत्ते निबद्धः; सर्गान्ते वृत्तपरिवर्तनं वाल्मीकेः प्रसिद्धा रीतिः। एवं सर्गः कोपेन आरब्धः प्रसादेन च समाप्यते।

దశరథుని మాట స్నేహంతో కలవరపడినది; దానిలోని ప్రతి అక్షరమూ పుత్రవాత్సల్యంతో తడిసినది. అది విని కౌశికుడు క్రోధంతో రాజుకు ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘ముందు కార్యాన్ని నెరవేరుస్తానని మాట ఇచ్చి ఇప్పుడు ప్రతిజ్ఞను విడిచిపెట్టాలనుకుంటున్నావు. ఇది రాఘవులకు తగదు; ఈ కులానికి ఇది విపర్యయం.’ ‘విపర్యయః’ అనే పదం తీక్షణమైనది — వంశం తన స్వభావానికే విరుద్ధంగా వెళ్తోందని అర్థం. తర్వాత ముని ఉపహాసంతో ఇలా అంటాడు — ‘ఇది నీకు సరైనదనిపిస్తే, వచ్చినట్లే వెళ్ళిపోతాను; మిథ్యాప్రతిజ్ఞుడవై మిత్రులతో చుట్టుముట్టబడి సుఖంగా ఉండు, కాకుత్స్థా.’ ఇక్కడ ఆశీర్వాదరూపంలోనే తిరస్కారం ఉంది. ముని శపించడు; అతని వెనుదిరగడమే శాపం కంటే ఎక్కువ.

రోషంతో నిండిన, బుద్ధిమంతుడైన ఆ విశ్వామిత్రుని కోపమాత్రం చేతనే సమస్త భూమీ కంపించింది, దేవతలకు గొప్ప భయం కలిగింది. ఇక్కడ చూడాలి — ముని ఏమీ చేయలేదు, కేవలం కోపించాడు; అంతమాత్రానికే భూమి కంపిస్తుంది. తపస్సు బలం ఇదే. అప్పుడు లోకమంతా భయపడిందని గ్రహించి సువ్రతుడు, ధీరుడు, మహర్షి అయిన వసిష్ఠుడు రాజుతో ఈ మాట అన్నాడు. ఇక్కడ కవి మూడవ స్వరాన్ని ప్రవేశపెడుతున్నాడు — ఒక ఋషి కోపిస్తాడు, మరొక ఋషి శమింపజేస్తాడు, రాజు మాత్రం మౌనంగా ఉంటాడు. వసిష్ఠుడు కులగురువు; కాబట్టి రాజు మాటకు బదులు అతని మాటే తగినది.

వసిష్ఠుడు ఇలా అన్నాడు — ‘నీవు ఇక్ష్వాకుల వంశంలో పుట్టావు, సాక్షాత్తు మరొక ధర్మంలా ఉన్నావు. ధైర్యవంతుడవు, సువ్రతుడవు, శ్రీమంతుడవు; కాబట్టి ధర్మాన్ని విడిచిపెట్టకూడదు. మూడు లోకాలలోనూ రాఘవుడు ధర్మాత్ముడని ప్రసిద్ధుడు; నీ స్వధర్మాన్ని ఆచరించు, అధర్మాన్ని మోయకూడదు.’ వసిష్ఠుడు ఆజ్ఞాపించడు, మందలించడు; రాజు కీర్తినే అతనికి గుర్తుచేస్తాడు. లోకంలో ధర్మాత్ముడని ప్రసిద్ధుడైనవాని ప్రతిజ్ఞాభంగం బయటి దండనకు ముందే తన పేరుకు హాని. ‘వోఢుమ్’ (మోయడానికి) అనే పదంతో అధర్మం భారంగా చూపబడింది — మోసేవాడే క్లేశపడతాడు.

‘చేస్తానని మాట ఇచ్చి, చెప్పిన మాటను నెరవేర్చనివాని ఇష్టాపూర్తాలు నశిస్తాయి; కాబట్టి రాముని పంపు.’ ఇష్టం అంటే యజ్ఞహోమాది శ్రౌతకర్మ, పూర్తం అంటే బావులు, నూతులు, చెరువులు, ఉద్యానవనాలు మొదలైనవాటి నిర్మాణం; రెండిటి పుణ్యమూ మాట తప్పడంతో నశిస్తుంది. ఇది వసిష్ఠుని మొదటి యుక్తి — ధర్మభయం. తర్వాత అతడు రాజు పుత్రభయాన్ని తొలగిస్తాడు — ‘అస్త్రాలు నేర్చినా నేర్వకపోయినా రాక్షసులు ఇతనిని ఏమీ చేయలేరు; అగ్నిచేత రక్షించబడిన అమృతంలా ఇతడు కుశికపుత్రునిచేత రక్షించబడతాడు.’ ఉపమానం సూక్ష్మమైనది — అమృతం స్వయంగానే మరణం లేనిది, అయినా అగ్నితో చుట్టుముట్టబడి ఉంది; రాముడు కూడా అలాగే.

‘ఇతడు మూర్తీభవించిన ధర్మం, ఇతడు వీర్యవంతులలో శ్రేష్ఠుడు, ఇతడు లోకంలో విద్యలో అధికుడు, తపస్సుకు పరమాశ్రయం. చరాచరాలతో కూడిన మూడు లోకాలలో ఎన్ని రకాల అస్త్రాలు ఉన్నాయో అవన్నీ ఇతనికి తెలుసు. మరే పురుషునికీ తెలియదు, ఇకముందు కూడా ఎవరికీ తెలియదు.’ ఈ మాట గొప్పది — భూతకాలంలోనూ భవిష్యత్తులోనూ ఇతనితో సమానుడు ఎవరూ లేరని చెప్పబడింది. ‘దేవతలూ కాదు, ఋషులూ కాదు, అమరులూ కాదు, రాక్షసులూ కాదు, గంధర్వయక్షశ్రేష్ఠులూ కాదు, కిన్నరమహోరగులూ కాదు’ — వీరిలో ఎవరూ ఆ జ్ఞానాన్ని పొందలేరు. వసిష్ఠుడు దశరథుని భయాన్ని శస్త్రంతో కాక, జ్ఞానపు గౌరవంతో నివారిస్తున్నాడు.

‘అస్త్రాలన్నీ పరమధార్మికులైన కృశాశ్వుని పుత్రులే; అవి పూర్వం కౌశికుడు రాజ్యం పాలిస్తున్నప్పుడు అతనికి ఇవ్వబడ్డాయి.’ ఇక్కడ అస్త్రాలు పురుషరూపంలో చెప్పబడ్డాయి — వైదిక భావనలో అస్త్రం ఒక దేవతయే, కేవలం లోహం కాదు; మంత్రంతో ఆవాహన, మంత్రంతోనే ఉపసంహారం. ‘కృశాశ్వుని ఆ పుత్రులు ప్రజాపతి కుమార్తెల కుమారులు, అనేక రూపాలు గలవారు, మహావీర్యులు, కాంతిమంతులు, జయాన్ని తెచ్చేవారు.’ విశ్వామిత్రుడు రాజుగా ఉన్నప్పుడే వాటిని పొందాడని చెప్పబడింది; దీనివల్ల అతని ప్రభావం బ్రహ్మర్షిత్వానికి ముందు కూడా అసాధారణమైనదని తెలుస్తుంది.

‘జయ, సుప్రభ అనే సుందరమైన నడుము గల ఇద్దరు దక్షకన్యలు. వారు పరమ ప్రకాశవంతమైన వంద అస్త్రశస్త్రాలను కన్నారు. వారిలో జయ వరం పొంది యాభై మంది శ్రేష్ఠులైన కుమారులను పొందింది, వారు అప్రమేయులు, రూపం లేనివారు, అసురసైన్యాల వధ కోసం ప్రాదుర్భవించినవారు.’ ‘అరూపిణః’ (రూపం లేనివారు) అనే పదం మననీయం — అస్త్రాలకు నియతమైన రూపం లేదు; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా దీనిని ‘రూపరహిత’ అని వివరిస్తుంది. ‘సుప్రభ కూడా మళ్ళీ యాభై మంది పుత్రులను కన్నది — సంహారాలు అనే పేరు గలవారు, దుర్ధర్షులు, ఎదుర్కోలేనివారు, మిక్కిలి బలవంతులు.’ ఇలా ప్రయోగ సంహార భేదంతో వంద అస్త్రాలు పూర్తయ్యాయి; ఒక తల్లి సృష్టి కోసం, మరొకామె ఉపసంహారం కోసం.

‘ఆ అస్త్రాలన్నిటినీ కుశికాత్మజుడు యథావిధిగా ఎరుగును; అపూర్వమైన అస్త్రాలను కూడా సృష్టించగల సమర్థుడు, ధర్మవిదుడు.’ కేవలం ఎరిగినవాడే కాక సృష్టించగలవాడు కూడా అయినవాని మాహాత్మ్యం గురించి ఇంకేం చెప్పాలి? ‘కాబట్టి ఓ రాఘవా, ధర్మజ్ఞుడు, మహాత్ముడు అయిన ఈ మునిముఖ్యునికి భూతంలోనూ భవిష్యత్తులోనూ తెలియనిది ఏదీ లేదు.’ ఇక్కడ వసిష్ఠుడు విశ్వామిత్రుని త్రికాలజ్ఞునిగా చెబుతున్నాడు. ఈ యుక్తి రాజు శోకాన్ని మూలం నుండి ఛేదిస్తుంది — భవిష్యత్తు ఎరిగినవానికి రాముని క్షేమం కూడా తెలుసు; కాబట్టి అతని యాచన గుడ్డిది కాదు.

‘విశ్వామిత్రుడు ఇంతటి వీర్యం గలవాడు, మహాతేజస్వి, మహాయశస్వి; కాబట్టి రాజా, రాముని ప్రయాణం విషయంలో సందేహించకూడదు.’ తర్వాత వసిష్ఠుడు చివరి రహస్యాన్ని బయటపెడతాడు — ‘ఆ రాక్షసులను నిగ్రహించడానికి కుశికాత్మజుడు స్వయంగా కూడా సమర్థుడే; అయినా నీ కుమారుని హితం కోసమే అతడు నీ దగ్గరకు వచ్చి యాచిస్తున్నాడు.’ ఈ మాటే సర్గకు హృదయం. ముని యాచన తన కార్యసిద్ధి కోసం కాదు, రాముని ఉత్కర్షం కోసమే. స్వయంగా సమర్థుడైనా యాచించేవాని యాచనలో గూఢమైన ప్రయోజనం ఉంది — ఇక్కడ పరీక్షించబడవలసినది బాలుడే, రాక్షసులు కాదు.

ముని ఈ మాటతో ప్రసిద్ధయశస్వి, రఘుశ్రేష్ఠుడు, రాజాగ్రగణ్యుడు అయిన దశరథుడు ప్రసన్నచిత్తుడై ఆనందించాడు; బుద్ధితో ఆలోచించి కుశికాత్మజునితో రాఘవుని ప్రయాణానికి అంగీకరించాడు. ‘బుద్ధ్యా’ (బుద్ధితో) అనే పదం గంభీరమైనది — రాజు స్నేహంతో కాదు, భయంతో కాదు, వివేకంతో అనుమతిస్తున్నాడు; కాబట్టి అతని అనుమతి స్థిరమైనది. ఈ శ్లోకం పుష్పితాగ్రా వృత్తంలో కూర్చబడింది; సర్గాంతంలో వృత్తం మార్చడం వాల్మీకి ప్రసిద్ధ రీతి. ఇలా సర్గ కోపంతో ప్రారంభమై ప్రసాదంతో ముగుస్తుంది.

தசரதனின் சொல் பாசத்தால் தடுமாறியிருந்தது; அதன் ஒவ்வோர் எழுத்தும் மகன் மீதான அன்பால் நனைந்திருந்தது. அதைக் கேட்டு, சினத்துடன் கௌசிகர் மன்னனுக்கு மறுமொழி கூறினார் — ‘முன்பு ஒன்றைச் செய்வதாக வாக்களித்துவிட்டு, இப்போது அந்த உறுதிமொழியைக் கைவிட விரும்புகிறாய். இது ராகவர்களுக்குப் பொருந்தாது; இந்தக் குலத்தின் இயல்புக்கு இது தலைகீழானது.’ ‘விபர்யய:’ — ‘தலைகீழ்’ — என்ற சொல் கூர்மையானது: குலம் தன் இயல்புக்கே எதிர்த்திசையில் செல்கிறது என்பது பொருள். பின்னர் முனிவர் ஏளனத்துடன் சொல்கிறார் — ‘இது உனக்குப் பொருத்தமாகத் தோன்றினால், வந்தவாறே நான் போய்விடுவேன்; காகுத்ஸ்தனே, பொய்யான உறுதிமொழியுடன் நண்பர்களால் சூழப்பட்டு மகிழ்ச்சியாக இரு.’ இங்கே ஆசிமொழியின் வடிவிலேயே இகழ்ச்சி. முனிவர் சபிக்கவில்லை; அவர் விலகிச் செல்வதே சாபத்தைவிடக் கடுமையானது.

சினத்தால் சூழப்பட்ட அறிவுடைய விசுவாமித்திரரின் சினத்தாலேயே பூமி முழுவதும் நடுங்கியது; தேவர்களுக்குப் பெரும் அச்சம் உண்டாயிற்று. இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — முனிவர் எதையும் செய்யவில்லை, சினம் மட்டுமே கொண்டார்; அவ்வளவாலேயே பூமி நடுங்குகிறது. தவத்தின் வலிமை இதுவே. பின்னர் உலகம் முழுவதும் அஞ்சி நடுங்குவதை அறிந்து, நல்விரதமும் மனஉறுதியும் கொண்ட மகரிஷி வசிஷ்டர் மன்னனிடம் பேசினார். இங்கே கவி மூன்றாவது குரலைக் கொண்டு வருகிறார் — ஒரு ரிஷி சினம் கொள்கிறார், மற்றொரு ரிஷி அமைதிப்படுத்துகிறார், மன்னனோ வாய்மூடி நிற்கிறான். வசிஷ்டர் குலகுரு; ஆகவே மன்னனின் சொல்லுக்குப் பதிலாக அவருடைய சொல்லே பொருத்தமானது.

வசிஷ்டர் சொல்கிறார் — ‘நீ இக்ஷ்வாகுக்களின் குலத்தில் பிறந்தவன், நேரில் வந்த இன்னொரு அறக்கடவுள் போன்றவன். மனஉறுதியும் நல்விரதமும் செல்வச் சிறப்பும் உடையவன்; ஆகவே அறத்தைக் கைவிடக்கூடாது. மூவுலகிலும் ராகவன் அறவுள்ளம் கொண்டவன் என்று புகழ் பெற்றவன்; உன் அறத்தைக் கடைப்பிடி, அறமின்மையைச் சுமக்கக்கூடாது.’ வசிஷ்டர் ஆணையிடவும் இல்லை, கடிந்துகொள்ளவும் இல்லை; மன்னனின் சொந்தப் புகழையே நினைவூட்டுகிறார். உலகில் அறவுள்ளம் கொண்டவன் என்று புகழ் பெற்றவனுக்கு, வாக்குறுதியை உடைப்பது வெளியிலிருந்து வரும் தண்டனைக்கு முன்பே தன் பெயருக்குக் கேடாகிறது. ‘வோடும்’ — ‘சுமக்க’ — என்ற சொல்லால் அறமின்மை ஒரு சுமையாகக் காட்டப்படுகிறது — சுமப்பவனே வருந்துகிறான்.

‘செய்வேன் என்று வாக்களித்துவிட்டுச் சொன்ன சொல்லைச் செய்யாதவனுக்கு இஷ்டம், பூர்த்தம் இரண்டின் பயனும் அழியும்; ஆகவே ராமனை அனுப்பி வை.’ இஷ்டம் என்பது வேள்வி, ஹோமம் முதலான வேதச் சடங்குகள்; பூர்த்தம் என்பது படிக்கிணறு, கிணறு, குளம், சோலை முதலியவற்றை அமைத்தல்; இரண்டின் புண்ணியமும் சொல் தவறுவதால் அழிகிறது. இதுவே வசிஷ்டரின் முதல் வாதம் — அறத்தின் மீதான அச்சம். பின்னர் அவர் மன்னனின் மகன் பற்றிய அச்சத்தை நீக்குகிறார் — ‘அஸ்திரப் பயிற்சி பெற்றிருந்தாலும் பெறாவிட்டாலும் அரக்கர்களால் இவனை எதுவும் செய்ய முடியாது; குஶிகரின் மகனால் காக்கப்படும் இவன், தீயால் சூழப்பட்டுக் காக்கப்படும் அமுதம் போன்றவன்.’ உவமை நுட்பமானது — அமுதம் தானே அழிவற்றது, ஆயினும் தீயால் சூழப்பட்டிருக்கிறது; ராமனும் அத்தகையவனே.

‘இவர் உருவெடுத்த அறம், இவர் வீரர்களில் சிறந்தவர், இவர் உலகில் கல்வியில் மேம்பட்டவர், தவத்தின் உறைவிடம். அசைவனவும் அசையாதனவும் கொண்ட மூவுலகிலும் எத்தனை பலவகை அஸ்திரங்கள் உள்ளனவோ, அவை அனைத்தையும் இவர் அறிவார். வேறு எந்த மனிதனும் அறியான், இனி எவரும் அறியப்போவதுமில்லை.’ இந்தச் சொல் பெரிது — கடந்த காலத்திலும் எதிர்காலத்திலும் இவருக்கு நிகர் எவருமில்லை என்று சொல்லப்படுகிறது. ‘தேவர்களும் அல்ல, ரிஷிகளும் அல்ல, அமரர்களும் அல்ல, அரக்கர்களும் அல்ல, கந்தர்வ யக்ஷர்களில் சிறந்தோரும் அல்ல, கின்னரர்களுடன் கூடிய பெரும் நாகர்களும் அல்ல’ — இவர்களில் எவரும் அந்த அறிவைப் பெறுவதில்லை. வசிஷ்டர் தசரதனின் அச்சத்தை ஆயுதத்தால் அல்ல, அறிவின் பெருமையாலேயே நீக்குகிறார்.

‘அஸ்திரங்கள் அனைத்தும் மிகுந்த அறநெறியுடைய க்ருஶாஶ்வரின் மைந்தர்களே; முன்பு கௌசிகர் அரசாண்டுகொண்டிருந்தபோது அவை அவருக்குக் கொடுக்கப்பட்டன.’ இங்கே அஸ்திரங்கள் மனித வடிவில் சொல்லப்படுகின்றன — வேதப் பார்வையில் அஸ்திரம் ஒரு தெய்வமே, வெறும் இரும்பு அல்ல; மந்திரத்தால் அழைக்கப்படுகிறது, மந்திரத்தாலேயே திரும்பப் பெறப்படுகிறது. ‘க்ருஶாஶ்வரின் அந்த மைந்தர்கள் பிரஜாபதியின் மகள்களுக்குப் பிறந்தவர்கள், பல வடிவுடையவர்கள், பெரும் வீரம் கொண்டவர்கள், ஒளிர்பவர்கள், வெற்றி தருபவர்கள்.’ விசுவாமித்திரர் மன்னனாக இருந்தபோதே அவற்றைப் பெற்றார் என்று சொல்லப்படுகிறது; இதனால் பிரம்மரிஷி நிலைக்கு முன்பும் அவருடைய ஆற்றல் அசாதாரணமானதாக இருந்தது என்பது தெரிகிறது.

‘ஜயை, சுப்ரபை என்ற அழகிய இடையுடைய தக்ஷனின் இரு மகள்கள் உண்டு. அவர்கள் மிகுந்த ஒளியுடைய நூறு அஸ்திர சஸ்திரங்களைப் பெற்றனர். அவர்களில் ஜயை வரம் பெற்று, அளவிட முடியாத, உருவமற்ற, அசுரர் படைகளை அழிப்பதற்காகத் தோன்றிய ஐம்பது சிறந்த மைந்தர்களைப் பெற்றாள்.’ ‘அரூபிண:’ — ‘உருவமற்றவர்கள்’ — என்ற சொல் சிந்திக்கத் தக்கது: அஸ்திரங்களுக்கு வரையறுக்கப்பட்ட வடிவம் இல்லை; இந்தி உரையும் இதை ‘ரூபரஹித’ — ‘வடிவற்றவை’ — என்றே விளக்குகிறது. ‘சுப்ரபையும் மீண்டும் ஐம்பது மைந்தர்களைப் பெற்றாள் — ‘ஸம்ஹார’ங்கள் என்று பெயருடையவர்கள், வெல்ல முடியாதவர்கள், எதிர்த்துத் தாக்க முடியாதவர்கள், மிக வலிமையானவர்கள்.’ இவ்வாறு ஏவுதல், திரும்பப் பெறுதல் என்ற வேறுபாட்டால் நூறு அஸ்திரங்கள் நிறைவடைகின்றன; ஒரு தாய் படைப்பதற்காக, மற்றொருத்தி திரும்பப் பெறுவதற்காக.

‘அந்த அஸ்திரங்கள் அனைத்தையும் குஶிகரின் மகன் முறையாக அறிவார்; முன்பு இல்லாத அஸ்திரங்களைப் படைக்கவும் அவர் வல்லவர், அறமும் அறிந்தவர்.’ அறிபவர் மட்டுமல்ல, படைப்பவருமான ஒருவரின் பெருமையைப் பற்றி என்ன சொல்வது? ‘ஆகவே ராகவனே, அறம் அறிந்த மகாத்மாவான இந்த முனிவர்களில் முதன்மையானவருக்குக் கடந்ததிலும் வரப்போவதிலும் அறியாதது எதுவுமில்லை.’ இங்கே வசிஷ்டர் விசுவாமித்திரரை முக்காலமும் அறிந்தவர் என்கிறார். இந்த வாதம் மன்னனின் துயரத்தை வேரோடு அறுக்கிறது — எதிர்காலத்தை அறிந்தவர் ராமனின் நலனையும் நிச்சயம் அறிவார்; ஆகவே அவருடைய வேண்டுகோள் கண்மூடித்தனமானது அல்ல.

‘பெரும் ஒளியும் பெரும் புகழும் கொண்ட விசுவாமித்திரர் இத்தகைய வீரம் உடையவர்; ஆகவே மன்னா, ராமன் செல்வதைப் பற்றி நீ ஐயம் கொள்ளக்கூடாது.’ பின்னர் வசிஷ்டர் இறுதி ரகசியத்தை வெளிப்படுத்துகிறார் — ‘அந்த அரக்கர்களை அடக்குவதற்குக் குஶிகரின் மகன் தாமே வல்லவர்; ஆயினும் உன் மகனின் நலனுக்காகவே அவர் உன்னை அணுகி வேண்டுகிறார்.’ இந்தச் சொல்லே சர்க்கத்தின் இதயம். முனிவரின் வேண்டுகோள் தம் பணியை நிறைவேற்றுவதற்காக அல்ல, ராமனின் மேன்மைக்காகவே. தாமே ஆற்றல் உடையவராக இருந்தும் வேண்டுபவரின் வேண்டுகோளில் மறைந்த நோக்கம் இருக்கிறது — இங்கே சோதிக்கப்படுவது சிறுவனே, அரக்கர்கள் அல்லர்.

முனிவரின் இந்தச் சொல்லால், புகழ் பெற்றவனும், ரகு குலத்தில் காளை போன்றவனும், மன்னர்களில் முதன்மையானவனுமான அவன் மனம் தெளிந்து மகிழ்ந்தான்; அறிவால் ஆராய்ந்து, குஶிகரின் மகனுடன் ராகவன் செல்வதை விரும்பி ஏற்றான். ‘புத்த்யா’ — ‘அறிவால்’ — என்ற சொல் கனமானது: மன்னன் பாசத்தாலும் அல்ல, அச்சத்தாலும் அல்ல, விவேகத்தாலேயே ஒப்புக்கொள்கிறான்; ஆகவே அவனுடைய ஒப்புதல் உறுதியானது. இந்த சுலோகம் புஷ்பிதாக்ரா யாப்பில் அமைந்துள்ளது; சர்க்கத்தின் இறுதியில் யாப்பை மாற்றுவது வால்மீகியின் புகழ்பெற்ற முறை. இவ்வாறு சினத்தில் தொடங்கிய சர்க்கம் அருளில் நிறைவடைகிறது.

ದಶರಥನ ಮಾತು ಮಮತೆಯಿಂದ ಕಳವಳಗೊಂಡಿತ್ತು; ಅದರ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಕ್ಷರವೂ ಪುತ್ರವಾತ್ಸಲ್ಯದಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾಗಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೋಪಗೊಂಡ ಕೌಶಿಕನು ರಾಜನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಮೊದಲು ಕೊಡುವೆನೆಂದು ಒಪ್ಪಿ ಈಗ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಬಿಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ. ಇದು ರಾಘವರಿಗೆ ಅಯೋಗ್ಯ; ಈ ಕುಲಕ್ಕೆ ಇದು ವಿಪರ್ಯಾಸ.’ ‘ವಿಪರ್ಯಯಃ’ (ವಿಪರ್ಯಾಸ) ಎಂಬ ಪದ ತೀಕ್ಷ್ಣ — ವಂಶವು ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೇ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿದೆ ಎಂದರ್ಥ. ಆಮೇಲೆ ಮುನಿ ಉಪಹಾಸದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಇದು ನಿನಗೆ ಸರಿಯೆನಿಸಿದರೆ ಬಂದಂತೆಯೇ ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತೇನೆ; ಮಿಥ್ಯಾಪ್ರತಿಜ್ಞನಾಗಿ ಸ್ನೇಹಿತರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಸುಖವಾಗಿರು, ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ.’ ಇಲ್ಲಿ ಆಶೀರ್ವಾದದ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ತಿರಸ್ಕಾರವಿದೆ. ಮುನಿ ಶಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆಯೇ ಶಾಪಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನದು.

ರೋಷದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಧೀಮಂತ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಕೋಪಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಇಡೀ ಭೂಮಿ ನಡುಗಿತು, ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮಹಾಭಯ ಉಂಟಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮುನಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಕೋಪಗೊಂಡನು; ಅಷ್ಟರಿಂದಲೇ ಭೂಮಿ ನಡುಗುತ್ತದೆ. ತಪಸ್ಸಿನ ಬಲವೇ ಇದು. ಆಮೇಲೆ ಇಡೀ ಜಗತ್ತು ಭಯಗ್ರಸ್ತವಾದುದನ್ನು ಅರಿತು ಸುವ್ರತನೂ ಧೀರನೂ ಆದ ಮಹರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠನು ರಾಜನಿಗೆ ಮಾತನಾಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಮೂರನೆಯ ಸ್ವರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಬ್ಬ ಋಷಿ ಕೋಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಋಷಿ ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಾಜನಾದರೋ ಮೌನವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ವಸಿಷ್ಠನು ಕುಲಗುರು; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನ ಮಾತಿನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅವನ ಮಾತೇ ಉಚಿತ.

ವಸಿಷ್ಠನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನೀನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು, ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಧರ್ಮನಂತಿರುವವನು. ಧೈರ್ಯವಂತನೂ ಸುವ್ರತನೂ ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಆಗಿರುವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಿಡಬಾರದು. ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ರಾಘವನು (ದಶರಥನು) ಧರ್ಮಾತ್ಮನೆಂದು ವಿಖ್ಯಾತ; ನಿನ್ನ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸು, ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಹೊರಬಾರದು.’ ವಸಿಷ್ಠನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಗದರಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಅವನು ರಾಜನ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದವನ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಭಂಗವು ಹೊರಗಿನ ದಂಡನೆಗಿಂತ ಮೊದಲೇ ತನ್ನ ಹೆಸರಿಗೆ ಹಾನಿ. ‘ವೋಢುಮ್’ (ಹೊರಲು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಭಾರದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹೊರುವವನೇ ಕ್ಲೇಶಪಡುತ್ತಾನೆ.

‘“ಮಾಡುತ್ತೇನೆ” ಎಂದು ಒಪ್ಪಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಯಾರು ನಡೆಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನ ಇಷ್ಟಾಪೂರ್ತಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ಕಳುಹಿಸು.’ ಇಷ್ಟ ಎಂದರೆ ಯಜ್ಞ-ಹೋಮಾದಿ ಶ್ರೌತಕರ್ಮ, ಪೂರ್ತ ಎಂದರೆ ಬಾವಿ, ಕೆರೆ, ಕೊಳ, ತೋಟ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ; ಎರಡರ ಪುಣ್ಯವೂ ಮಾತು ತಪ್ಪುವುದರಿಂದ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ವಸಿಷ್ಠನ ಮೊದಲ ಯುಕ್ತಿ — ಧರ್ಮಭಯ. ಆಮೇಲೆ ಅವನು ರಾಜನ ಪುತ್ರಭಯವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆ ಕಲಿತಿರಲಿ ಕಲಿಯದಿರಲಿ, ರಾಕ್ಷಸರು ಇವನನ್ನು ಏನೂ ಮಾಡಲಾರರು; ಕುಶಿಕಪುತ್ರನಿಂದ ರಕ್ಷಿತನಾದ ಇವನು ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಅಮೃತದಂತೆ.’ ಉಪಮೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ಅಮೃತವು ಸ್ವತಃ ಅಮರಣಧರ್ಮಿ, ಆದರೂ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ರಾಮನೂ ಹಾಗೆಯೇ.

‘ಇವನು ಮೂರ್ತಿವತ್ತಾದ ಧರ್ಮ, ವೀರ್ಯವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಕನು, ತಪಸ್ಸಿನ ಪರಮ ಆಶ್ರಯ. ಚರಾಚರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಬಗೆಯ ಅಸ್ತ್ರಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಇವನು ಬಲ್ಲನು. ಬೇರೆ ಯಾವ ಪುರುಷನೂ ಅರಿಯನು, ಮುಂದೆಯೂ ಯಾರೂ ಅರಿಯರು.’ ಈ ಮಾತು ಮಹತ್ತಾದುದು — ಹಿಂದೆಯೂ ಮುಂದೆಯೂ ಸಮಾನನಾರೂ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ದೇವತೆಗಳಾಗಲಿ, ಋಷಿಗಳಾಗಲಿ, ಅಮರರಾಗಲಿ, ರಾಕ್ಷಸರಾಗಲಿ, ಗಂಧರ್ವ-ಯಕ್ಷಶ್ರೇಷ್ಠರಾಗಲಿ, ಕಿನ್ನರ-ಮಹೋರಗರಾಗಲಿ’ — ಇವರಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿಲ್ಲ. ವಸಿಷ್ಠನು ದಶರಥನ ಭಯವನ್ನು ಶಸ್ತ್ರದಿಂದಲ್ಲ, ಜ್ಞಾನದ ಗೌರವದಿಂದ ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳೂ ಕೃಶಾಶ್ವನ ಪರಮಧಾರ್ಮಿಕರಾದ ಪುತ್ರರೇ; ಹಿಂದೆ ಕೌಶಿಕನು ರಾಜ್ಯವನ್ನಾಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಅವನ್ನು ಕೊಡಲಾಯಿತು.’ ಇಲ್ಲಿ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪುರುಷರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ವೈದಿಕ ಭಾವದಲ್ಲಿ ಅಸ್ತ್ರ ದೇವತೆಯೇ, ಕೇವಲ ಲೋಹವಲ್ಲ; ಮಂತ್ರದಿಂದ ಆಹ್ವಾನ, ಮಂತ್ರದಿಂದಲೇ ಉಪಸಂಹಾರ. ‘ಕೃಶಾಶ್ವನ ಆ ಪುತ್ರರೂ ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಪುತ್ರಿಯರ ಮಕ್ಕಳು, ಅನೇಕ ರೂಪದವರು, ಮಹಾವೀರ್ಯರು, ಪ್ರಕಾಶಮಾನರು, ಜಯವನ್ನು ತರುವವರು.’ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ರಾಜನಾಗಿದ್ದಾಗಲೇ ಅವನ್ನು ಪಡೆದನು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಪ್ರಭಾವ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿತ್ವಕ್ಕೆ ಮೊದಲೂ ಅಸಾಧಾರಣವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

‘ಜಯೆ ಮತ್ತು ಸುಪ್ರಭೆ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಸುಂದರಿಯರು ದಕ್ಷನ ಕನ್ಯೆಯರು. ಅವರು ಪರಮ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ನೂರು ಅಸ್ತ್ರಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಹೆತ್ತರು. ಅವರಲ್ಲಿ ವರ ಪಡೆದ ಜಯೆ ಐವತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುತ್ರರನ್ನು ಪಡೆದಳು, ಅವರು ಅಪ್ರಮೇಯರು, ರೂಪವಿಲ್ಲದವರು, ಅಸುರಸೈನ್ಯಗಳ ವಧೆಗಾಗಿ ಆವಿರ್ಭವಿಸಿದವರು.’ ‘ಅರೂಪಿಣಃ’ (ರೂಪವಿಲ್ಲದವರು) ಎಂಬ ಪದ ಮನನೀಯ — ಅಸ್ತ್ರಗಳಿಗೆ ನಿಯತ ರೂಪವಿಲ್ಲ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ಇದನ್ನು ‘ರೂಪರಹಿತ’ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸುಪ್ರಭೆಯೂ ಮತ್ತೆ ಐವತ್ತು ಪುತ್ರರನ್ನು ಹೆತ್ತಳು — ಸಂಹಾರಗಳೆಂಬ ಹೆಸರಿನವರು, ದುರ್ಧರ್ಷರು, ದುರಾಕ್ರಮರು, ಬಲಿಷ್ಠರು.’ ಹೀಗೆ ಪ್ರಯೋಗ-ಸಂಹಾರಗಳ ಭೇದದಿಂದ ನೂರು ಅಸ್ತ್ರಗಳು ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತವೆ; ಒಬ್ಬ ತಾಯಿ ಸೃಷ್ಟಿಗಾಗಿ, ಇನ್ನೊಬ್ಬಳು ಉಪಸಂಹಾರಕ್ಕಾಗಿ.

‘ಆ ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಕುಶಿಕಾತ್ಮಜನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಬಲ್ಲನು; ಹೊಸ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲೂ ಅವನು ಸಮರ್ಥ, ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಹೌದು.’ ಕೇವಲ ಅರಿತವನಲ್ಲ, ಸೃಷ್ಟಿಸುವವನೂ ಆದವನ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಇನ್ನೇನು ಹೇಳಬೇಕು? ‘ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಘವನೇ, ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಮಹಾತ್ಮನೂ ಆದ ಈ ಮುನಿಮುಖ್ಯನಿಗೆ ಭೂತವಾಗಲಿ ಭವಿಷ್ಯತ್ತಾಗಲಿ ತಿಳಿಯದುದು ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನು ತ್ರಿಕಾಲಜ್ಞನೆನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಈ ಯುಕ್ತಿ ರಾಜನ ಶೋಕವನ್ನು ಬೇರಿನಿಂದಲೇ ಕತ್ತರಿಸುತ್ತದೆ — ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು ರಾಮನ ಕ್ಷೇಮವನ್ನೂ ಬಲ್ಲನೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಬೇಡಿಕೆ ಕುರುಡಾದುದಲ್ಲ.

‘ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಇಂಥ ವೀರ್ಯವುಳ್ಳವನು, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನೇ, ರಾಮನ ಪ್ರಯಾಣದ ಬಗ್ಗೆ ನೀನು ಸಂಶಯಪಡಬಾರದು.’ ಆಮೇಲೆ ವಸಿಷ್ಠನು ಕೊನೆಯ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಬಯಲುಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಲು ಕುಶಿಕಾತ್ಮಜನು ಸ್ವತಃ ಸಮರ್ಥನು; ಆದರೂ ನಿನ್ನ ಮಗನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಬೇಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಈ ಮಾತೇ ಸರ್ಗದ ಹೃದಯ. ಮುನಿಯ ಬೇಡಿಕೆ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ರಾಮನದೇ ಉತ್ಕರ್ಷಕ್ಕಾಗಿ. ಸ್ವತಃ ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದರೂ ಬೇಡುವವನ ಬೇಡಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಗೂಢ ಉದ್ದೇಶವಿರುತ್ತದೆ — ಇಲ್ಲಿ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಒಳಗಾಗುವವನು ಬಾಲಕನೇ, ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲ.

ಮುನಿಯ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಜೋತ್ತಮನು ಪ್ರಸನ್ನಚಿತ್ತನಾಗಿ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟನು; ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಕುಶಿಕಾತ್ಮಜನೊಡನೆ ರಾಘವನು ಹೋಗುವುದನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿಕೊಂಡನು. ‘ಬುದ್ಧ್ಯಾ’ (ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ ಗಹನ — ರಾಜನು ಮಮತೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಭಯದಿಂದಲ್ಲ, ವಿವೇಕದಿಂದ ಒಪ್ಪುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಅನುಮತಿ ಸ್ಥಿರ. ಈ ಶ್ಲೋಕ ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಸರ್ಗಾಂತದಲ್ಲಿ ವೃತ್ತವನ್ನು ಬದಲಿಸುವುದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರೀತಿ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗ ಕೋಪದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.

ദശരഥന്റെ വാക്ക് സ്നേഹത്താൽ വ്യാകുലമായിരുന്നു; അതിന്റെ ഓരോ അക്ഷരവും പുത്രവാത്സല്യത്താൽ ആർദ്രമായിരുന്നു. അതുകേട്ട് കോപത്തോടെ കൗശികൻ രാജാവിനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു — 'ആദ്യം കാര്യം ചെയ്യാമെന്നു വാക്കുകൊടുത്തിട്ട് ഇപ്പോൾ പ്രതിജ്ഞ ഉപേക്ഷിക്കാൻ അങ്ങ് ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഇതു രാഘവന്മാർക്കു യോജിച്ചതല്ല; ഈ കുലത്തിന്റെ വിപര്യയമാണിത്.' 'വിപര്യയഃ' എന്ന പദം മൂർച്ചയുള്ളതാണ് — വംശം സ്വന്തം സ്വഭാവത്തിനു വിപരീതമായി പോകുന്നു എന്നർത്ഥം. പിന്നീട് മുനി പരിഹാസത്തോടെ പറയുന്നു — 'ഇത് അങ്ങേക്കു യോജിച്ചതാണെങ്കിൽ വന്നതുപോലെ ഞാൻ മടങ്ങിപ്പോകാം; കാകുത്സ്ഥാ, മിഥ്യാപ്രതിജ്ഞനായി സുഹൃത്തുക്കളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് സുഖമായിരുന്നാലും.' ഇവിടെ ആശീർവാദരൂപത്തിൽത്തന്നെയാണ് തിരസ്കാരം. മുനി ശപിക്കുന്നില്ല; അദ്ദേഹത്തിന്റെ പിന്മാറ്റംതന്നെ ശാപത്തെക്കാൾ കഠിനമാണ്.

രോഷംകൊണ്ടു നിറഞ്ഞ ധീമാനായ വിശ്വാമിത്രന്റെ കോപംകൊണ്ടു മാത്രം ഭൂമി മുഴുവൻ ഇളകി, ദേവന്മാർക്കു വലിയ ഭയമുണ്ടായി. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: മുനി ഒന്നും ചെയ്തില്ല, കോപിച്ചതേയുള്ളൂ; അത്രമാത്രംകൊണ്ട് ഭൂമി കമ്പിക്കുന്നു. ഇതുതന്നെയാണ് തപസ്സിന്റെ ബലം. പിന്നീട് ലോകം മുഴുവൻ ഭയചകിതമായിരിക്കുന്നു എന്നറിഞ്ഞ് സുവ്രതനും ധീരനുമായ മഹർഷി വസിഷ്ഠൻ രാജാവിനോടു സംസാരിച്ചു. ഇവിടെ കവി മൂന്നാമതൊരു സ്വരം പ്രവേശിപ്പിക്കുന്നു — ഒരു ഋഷി കോപിക്കുന്നു, മറ്റൊരു ഋഷി ശമിപ്പിക്കുന്നു, രാജാവാകട്ടെ മൂകനായി നിൽക്കുന്നു. വസിഷ്ഠൻ കുലഗുരുവാണ്; അതിനാൽ രാജാവിന്റെ വാക്കിന്റെ സ്ഥാനത്ത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കാണ് ഉചിതം.

വസിഷ്ഠൻ പറയുന്നു — 'അങ്ങ് ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ കുലത്തിൽ ജനിച്ചവനാണ്, സാക്ഷാൽ മറ്റൊരു ധർമ്മദേവനെപ്പോലെ. ധൈര്യവാനും സുവ്രതനും ശ്രീമാനുമാണ് അങ്ങ്; അതിനാൽ ധർമ്മം ഉപേക്ഷിക്കരുത്. മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും രാഘവൻ ധർമ്മാത്മാവ് എന്നു പ്രസിദ്ധനാണ്; സ്വധർമ്മം കൈക്കൊണ്ടാലും, അധർമ്മം ചുമക്കരുത്.' വസിഷ്ഠൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നില്ല, ശകാരിക്കുന്നുമില്ല; രാജാവിന്റെതന്നെ കീർത്തി ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. ലോകത്തിൽ ധർമ്മാത്മാവ് എന്നു പ്രസിദ്ധനായവന്റെ പ്രതിജ്ഞാഭംഗം, പുറമേനിന്നുള്ള ശിക്ഷയ്ക്കു മുമ്പുതന്നെ സ്വന്തം പേരിന്റെ നാശമാണ്. 'വോഢും' (ചുമക്കാൻ) എന്ന പദത്താൽ അധർമ്മം ഒരു ഭാരമായി കാണിക്കപ്പെടുന്നു — ചുമക്കുന്നവൻതന്നെയാണ് ക്ലേശിക്കുന്നത്.

'ചെയ്യാം എന്നു വാക്കുകൊടുത്തിട്ട് പറഞ്ഞ വാക്ക് നിറവേറ്റാത്തവന്റെ ഇഷ്ടാപൂർത്തങ്ങൾ നശിക്കും; അതിനാൽ രാമനെ അയച്ചാലും.' ഇഷ്ടം എന്നാൽ യജ്ഞം, ഹോമം മുതലായ ശ്രൗതകർമ്മങ്ങൾ, പൂർത്തം എന്നാൽ കിണർ, കുളം, ജലാശയം, ഉദ്യാനം മുതലായവയുടെ നിർമ്മാണം; രണ്ടിന്റെയും പുണ്യം വാക്കുതെറ്റിക്കുന്നതിലൂടെ നശിക്കുന്നു. ഇതാണ് വസിഷ്ഠന്റെ ആദ്യത്തെ യുക്തി — ധർമ്മഭയം. പിന്നീട് അദ്ദേഹം രാജാവിന്റെ പുത്രനെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയം അകറ്റുന്നു — 'അസ്ത്രവിദ്യ നേടിയവനായാലും ഇല്ലെങ്കിലും രാക്ഷസന്മാർക്ക് ഇവനെ ഒന്നും ചെയ്യാനാവില്ല; അഗ്നിയാൽ രക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന അമൃതംപോലെ കുശികപുത്രനാൽ ഇവൻ രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു.' ഉപമ സൂക്ഷ്മമാണ് — അമൃതം സ്വയംതന്നെ മരണമില്ലാത്തതാണ്, എന്നിട്ടും അഗ്നിയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; രാമനും അങ്ങനെതന്നെ.

'ഇദ്ദേഹം മൂർത്തിമത്തായ ധർമ്മമാണ്, വീര്യവാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനാണ്, ലോകത്തിൽ വിദ്യയിൽ മുന്നിട്ടുനിൽക്കുന്നവനാണ്, തപസ്സിന്റെ പരമാശ്രയമാണ്. ചരാചരങ്ങളോടുകൂടിയ മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും എത്ര വിവിധ അസ്ത്രങ്ങളുണ്ടോ, അവയെല്ലാം ഇദ്ദേഹം അറിയുന്നു. മറ്റൊരു പുരുഷനും അവ അറിയുന്നില്ല, ആരും അറിയുകയുമില്ല.' ഈ വാക്കു മഹത്തായതാണ് — ഭൂതത്തിലും ഭാവിയിലും തുല്യനായി ആരുമില്ല എന്നാണ് പറഞ്ഞത്. 'ദേവന്മാരോ ഋഷിമാരോ അമരന്മാരോ രാക്ഷസന്മാരോ ഗന്ധർവ്വയക്ഷശ്രേഷ്ഠന്മാരോ കിന്നരരോടുകൂടിയ മഹാനാഗങ്ങളോ അല്ല' — ഇവരിൽ ആർക്കും ആ ജ്ഞാനം ലഭിക്കുന്നില്ല. വസിഷ്ഠൻ ദശരഥന്റെ ഭയം ശസ്ത്രംകൊണ്ടല്ല, ജ്ഞാനത്തിന്റെ ഗൗരവംകൊണ്ടാണ് നീക്കുന്നത്.

'എല്ലാ അസ്ത്രങ്ങളും പരമധാർമ്മികരായ കൃശാശ്വന്റെ പുത്രന്മാർതന്നെയാണ്; ഇദ്ദേഹം രാജ്യം ഭരിച്ചിരുന്ന കാലത്ത് പണ്ട് അവ കൗശികനു നൽകപ്പെട്ടു.' ഇവിടെ അസ്ത്രങ്ങൾ പുരുഷരൂപത്തിൽ പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — വൈദികഭാവത്തിൽ അസ്ത്രം ഒരു ദേവതയാണ്, കേവലം ലോഹമല്ല; മന്ത്രംകൊണ്ട് ആവാഹനം, മന്ത്രംകൊണ്ടുതന്നെ ഉപസംഹാരം. 'കൃശാശ്വന്റെ ആ പുത്രന്മാർ പ്രജാപതിയുടെ പുത്രിമാരുടെ പുത്രന്മാരാണ്, അനേകരൂപമുള്ളവരും മഹാവീര്യരും ദീപ്തിമാന്മാരും ജയം നൽകുന്നവരുമാണ്.' വിശ്വാമിത്രൻ രാജാവായിരുന്നപ്പോൾത്തന്നെ അവ നേടി എന്നു പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ബ്രഹ്മർഷിത്വത്തിനു മുമ്പുതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രഭാവം അസാധാരണമായിരുന്നു എന്ന് ഇതിലൂടെ അറിയാം.

'ജയ, സുപ്രഭ എന്നിങ്ങനെ സുന്ദരികളായ രണ്ടു ദക്ഷകന്യകമാരുണ്ട്. അവർ അത്യന്തം പ്രകാശിക്കുന്ന നൂറ് അസ്ത്രശസ്ത്രങ്ങളെ പ്രസവിക്കുന്നു. അവരിൽ വരം ലഭിച്ച ജയ, അളവറ്റവരും രൂപമില്ലാത്തവരും അസുരസൈന്യങ്ങളുടെ വധത്തിനായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടവരുമായ ശ്രേഷ്ഠരായ അമ്പതു പുത്രന്മാരെ നേടി.' 'അരൂപിണഃ' (രൂപമില്ലാത്തവർ) എന്ന പദം ചിന്തനീയമാണ് — അസ്ത്രങ്ങൾക്കു നിയതമായ രൂപമില്ല; ഹിന്ദി ഭാഷ്യവും 'രൂപരഹിതം' എന്നാണ് വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നത്. 'സുപ്രഭയും അമ്പതു പുത്രന്മാരെ ജനിപ്പിച്ചു — സംഹാരങ്ങൾ എന്നു പേരുള്ളവരും ദുർദ്ധർഷരും ആക്രമിക്കാനാവാത്തവരും അതിബലശാലികളുമായവർ.' ഇങ്ങനെ പ്രയോഗം, സംഹാരം എന്ന ഭേദമനുസരിച്ച് നൂറ് അസ്ത്രങ്ങൾ പൂർണ്ണമാകുന്നു; ഒരമ്മ സൃഷ്ടിക്കുവേണ്ടി, മറ്റേയമ്മ ഉപസംഹാരത്തിനുവേണ്ടി.

'ആ അസ്ത്രങ്ങളെല്ലാം കുശികപുത്രൻ യഥാവിധി അറിയുന്നു; ഇതുവരെ ഇല്ലാത്ത അസ്ത്രങ്ങളെപ്പോലും സൃഷ്ടിക്കാൻ ഇദ്ദേഹം ശക്തനാണ്, ധർമ്മജ്ഞനുമാണ്.' അറിയുന്നവൻ മാത്രമല്ല, സൃഷ്ടിക്കുന്നവൻകൂടിയായ ഒരുവന്റെ മാഹാത്മ്യത്തെക്കുറിച്ച് എന്തു പറയാൻ? 'അതിനാൽ അല്ലയോ രാഘവാ, ധർമ്മജ്ഞനും മഹാത്മാവുമായ ഈ മുനിമുഖ്യന് ഭൂതത്തിലോ ഭാവിയിലോ അറിയാത്തതായി ഒന്നുമില്ല.' ഇവിടെ വസിഷ്ഠൻ വിശ്വാമിത്രനെ ത്രികാലജ്ഞനായി പറയുന്നു. ഈ യുക്തി രാജാവിന്റെ ശോകത്തെ വേരോടെ മുറിക്കുന്നു — ഭാവി അറിയുന്നവൻ രാമന്റെ ക്ഷേമവും അറിയുന്നുണ്ടല്ലോ; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ യാചന അന്ധമല്ല.

'ഇത്തരം വീര്യമുള്ളവനും മഹാതേജസ്വിയും മഹായശസ്വിയുമാണ് വിശ്വാമിത്രൻ; അതിനാൽ അല്ലയോ രാജാവേ, രാമന്റെ യാത്രയെക്കുറിച്ച് അങ്ങ് സംശയിക്കേണ്ടതില്ല.' പിന്നീട് വസിഷ്ഠൻ അവസാനത്തെ രഹസ്യം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — 'ആ രാക്ഷസന്മാരെ നിഗ്രഹിക്കാൻ കുശികപുത്രൻ സ്വയംതന്നെ ശക്തനാണ്; എന്നിട്ടും അങ്ങയുടെ പുത്രന്റെ ഹിതത്തിനുവേണ്ടിയാണ് അദ്ദേഹം അങ്ങയുടെ അടുത്തുവന്ന് യാചിക്കുന്നത്.' ഈ വാക്കാണ് സർഗത്തിന്റെ ഹൃദയം. മുനിയുടെ യാചന സ്വകാര്യസിദ്ധിക്കുവേണ്ടിയല്ല, രാമന്റെതന്നെ ഉത്കർഷത്തിനുവേണ്ടിയാണ്. സ്വയം സമർത്ഥനായിരുന്നിട്ടും യാചിക്കുന്നവന്റെ യാചനയിൽ ഗൂഢമായ ഒരു ലക്ഷ്യമുണ്ട് — ഇവിടെ പരീക്ഷിക്കപ്പെടുന്നത് ബാലനാണ്, രാക്ഷസന്മാരല്ല.

മുനിയുടെ ഈ വാക്കുകേട്ട് പ്രസിദ്ധയശസ്സുള്ള രഘുശ്രേഷ്ഠനായ രാജാഗ്രണി പ്രസന്നചിത്തനായി ആനന്ദിച്ചു; ബുദ്ധികൊണ്ട് ആലോചിച്ച് രാഘവൻ കുശികപുത്രനോടൊപ്പം പോകുന്നതിന് സമ്മതിച്ചു. 'ബുദ്ധ്യാ' (ബുദ്ധികൊണ്ട്) എന്ന പദം ഘനമുള്ളതാണ് — രാജാവ് സ്നേഹംകൊണ്ടല്ല, ഭയംകൊണ്ടല്ല, വിവേകംകൊണ്ടാണ് സമ്മതിക്കുന്നത്; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സമ്മതം സ്ഥിരമാണ്. ഈ ശ്ലോകം പുഷ്പിതാഗ്രാവൃത്തത്തിൽ നിബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു; സർഗാന്തത്തിൽ വൃത്തം മാറ്റുന്നത് വാല്മീകിയുടെ പ്രസിദ്ധമായ രീതിയാണ്. ഇങ്ങനെ കോപത്തോടെ ആരംഭിച്ച സർഗം പ്രസാദത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു.

Daśaratha’s speech was distraught with love, every syllable of it wet with a father’s tenderness. Hearing it, Kauśika grew angry and answered the king: “First you promised the thing, and now you want to abandon your pledge. This is unworthy of the Rāghavas; it is a reversal of this family’s very nature.” “Reversal” is a sharp word: the line is turning against its own character. Then the sage said with scorn: “If this seems right to you, I shall go back as I came. Be happy, Kākutstha, false to your word, surrounded by your friends.” Here contempt comes dressed as a blessing. The sage pronounces no curse; his simply leaving is worse than a curse.

As that wise Viśvāmitra was seized with rage, the whole earth shook, and great fear came upon the gods. Notice that the sage did nothing; he was merely angry, and that was enough to make the earth tremble. Such is the power of austerity. Then, seeing that the whole world was terrified, the great sage Vasiṣṭha, firm in his vows and steady of mind, spoke to the king. Here the poet brings in a third voice: one sage is angry, another calms him, and the king stays silent. Vasiṣṭha is the family teacher, so it is fitting that he should speak in the king’s place.

Vasiṣṭha said: “You were born in the line of the Ikṣvākus, and you are like a second dharma in visible form. You are resolute, firm in your vows and illustrious; you must not abandon dharma. The Rāghava is famous through the three worlds as a man whose very self is dharma. Take up your own duty; you must not carry the burden of wrong.” Vasiṣṭha neither commands nor rebukes; he reminds the king of his own good name. For one famed in the world as righteous, breaking a promise costs him his name even before any outside punishment. And “carry the burden” pictures wrongdoing as a load: the one who carries it is the one who suffers.

“One who promises, ‘I will do it,’ and then does not do what he said, loses the merit of all his sacrifices and all his works for the public good. So let Rāma go.” The first is the merit of sacrifices and offerings, the second that of building wells, tanks, ponds and gardens, and both are destroyed by breaking one’s word. That is Vasiṣṭha’s first argument, the fear of losing dharma. Then he removes the king’s fear for his son: “Trained in weapons or not, the rākṣasas will not be able to overcome him, guarded as he is by the son of Kuśika, as the nectar of immortality is guarded by fire.” The comparison is subtle: the nectar is deathless by its own nature, yet it is ringed with fire, and so it is with Rāma.

“He is dharma in bodily form, the best of the valiant, supreme in learning in the world, the last refuge of austerity. He knows every kind of divine weapon in the three worlds, among all that moves and does not move. No other man knows them, and none ever will: not the gods, nor the sages, nor the immortals, nor the rākṣasas, nor the chief gandharvas and yakṣas, nor the kinnaras and great serpents.” These are great words: no one is his equal, past or future. Vasiṣṭha dispels Daśaratha’s fear not with arms but with the weight of knowledge.

“All these weapons are the supremely righteous sons of Kṛśāśva, and they were given long ago to Kauśika when he was ruling his kingdom.” Here the weapons are spoken of as persons, for in the Vedic view a divine weapon is itself a deity, not mere metal: it is summoned by a sacred formula and withdrawn by one. “These sons of Kṛśāśva are the sons of Prajāpati’s daughters, of many forms, of great might, blazing and bringing victory.” We are told that Viśvāmitra received them while still a king, which shows that his power was extraordinary even before he became a brahmin sage.

“Jayā and Suprabhā, the slender-waisted daughters of Dakṣa, bore a hundred brilliant weapons of every kind. Jayā, having received a boon, obtained fifty fine sons, immeasurable and without fixed form, who came into being to destroy the armies of the asuras.” “Without fixed form” deserves thought: these weapons have no set shape. “Suprabhā in turn bore fifty sons called the Saṃhāras, the withdrawers, hard to assail, hard to approach and exceedingly strong.” So the hundred weapons are made complete in two kinds, those that are released and those that call back, one mother for sending forth and the other for withdrawing.

“The son of Kuśika knows all these weapons exactly as they are, and he can even bring new ones into being that never existed before; and he knows dharma.” What more can be said of one who is not only their knower but their maker? “So, Rāghava, nothing past or yet to come is unknown to this foremost of sages, great of soul and knowing dharma.” Here Vasiṣṭha calls Viśvāmitra a knower of past, present and future. This argument cuts the king’s grief at the root: one who knows the future knows Rāma’s safety too, so his request is not made blindly.

“Such is the might of Viśvāmitra, of great splendour and great renown. You must not doubt, O king, about Rāma’s going.” Then Vasiṣṭha reveals the last secret: “The son of Kuśika could subdue those rākṣasas himself; it is for the good of your son that he has come to you with this request.” These words are the heart of the sarga. The sage’s request is not for his own purpose but for Rāma’s rise. When one who could do the thing himself still asks, there is a hidden purpose in the asking: it is the boy who is being tested here, not the rākṣasas.

At the sage’s words the renowned king, that bull of the Raghus and foremost of kings, grew glad at heart and rejoiced, and weighing the matter with his judgement, he agreed to Rāghava’s going with the son of Kuśika. “With his judgement” is a weighty phrase: the king consents not out of love or fear but out of discernment, and so his consent is firm. The verse is in a different metre, as Vālmīki often closes a sarga. So the sarga that began in anger ends in peace.