राजसिंहस्य तत् अद्भुतविस्तरं वाक्यं श्रुत्वा हृष्टरोमा महातेजाः विश्वामित्रः प्रत्यभाषत — ‘राजशार्दूल, एतत् तव एव उचितम्; भुवि अन्यतः ईदृशं वचनं न सम्भवति। त्वं हि महावंशे प्रसूतः, वसिष्ठः च ते उपदेष्टा। यत् मम हृद्गतं वाक्यम्, तस्य कार्यस्य निश्चयं कुरु; सत्यप्रतिश्रवः भव।’ अत्र द्रष्टव्यम् — मुनिः प्रथमं स्तौति, ततः बध्नाति। ‘भव सत्यप्रतिश्रवः’ इति पदाभ्यां सः राजानं तस्य एव वचनेन निबध्नाति; याचनायाः पूर्वम् एव प्रतिज्ञा स्मारिता। अयं सर्गः एकम् एव अखण्डं भाषणम्, तस्य च आरम्भः एषः। स्तुतिः अपि अत्र साधनम् एव — कुलं गुरुः च स्मारितौ, येन राजा वचनात् न चलेत्।

‘पुरुषर्षभ, अहं सिद्ध्यर्थं नियमम् आतिष्ठे। तस्य विघ्नकरौ द्वौ कामरूपिणौ राक्षसौ स्तः। बहुशः चीर्णे व्रते, समाप्तिसमये एव इमौ मारीचसुबाहू — वीर्यवन्तौ सुशिक्षितौ — मांसरुधिरौघेण तां वेदिम् अभ्यवर्षताम्।’ अत्र विघ्नस्य स्वरूपं मननीयम् — न तौ यज्ञं भङ्क्त्वा पलायेते, अपि तु वेदिम् अशुद्धां कुरुतः। शुद्धिः एव यज्ञस्य प्राणः; अतः रक्तमांसवर्षणम् एव परमं दूषणम्। ‘समाप्त्याम्’ इति पदेन च तयोः क्रौर्यं व्यज्यते — यदा फलं निकटम्, तदा एव तौ प्रहरतः। ‘कामरूपिणौ’ इति पदेन च ज्ञायते यत् न बलेन, अपि तु मायया सः विघ्नः क्रियते।

‘तस्मिन् नियमनिश्चये अवधूते कृतश्रमः निरुत्साहः च अहं तस्मात् देशात् अपाक्रमे। पार्थिव, तयोः उपरि क्रोधम् उत्स्रष्टुं मम बुद्धिः न भवति; सा चर्या तथाभूता, यत्र शापः न मुच्यते। अतः राजशार्दूल, स्वपुत्रं सत्यपराक्रमं काकपक्षधरं वीरं ज्येष्ठं रामं मह्यं दातुम् अर्हसि।’ इदम् एव सर्गस्य केन्द्रम्। तपस्वी शक्तः अपि शप्तुं न शक्नोति, यतः व्रतनियमः तम् एव बध्नाति; अतः सः बालं याचते। ‘काकपक्षधरम्’ इति पदेन रामस्य शैशवम् एव सूचितम् — न योधं, अपि तु शिशुं सः याचते। एषा एव याचनायाः तीक्ष्णता — क्षत्रियः ब्रह्मर्षिः जातः, सः राज्ञः सकाशात् सेनां न, बालम् एव वृणीते।

‘मया गुप्तः एषः स्वेन दिव्येन तेजसा तेषां विकर्तॄणां राक्षसानां विनाशने समर्थः। अहं च अस्मै बहुरूपं श्रेयः प्रदास्यामि — अत्र संशयः नास्ति; तेन सः त्रयाणाम् अपि लोकानां ख्यातिं गमिष्यति।’ इयं प्रतिश्रुतिः मार्मिका — मुनिः न केवलं याचते, अपि तु ददाति अपि। बालकस्य पिता यत् शङ्केत, तत् सर्वं सः पूर्वम् एव परिहरति; रक्षणं विद्या यशः च — त्रीणि एतानि वचनानि पितुः भयस्य त्रीणि उत्तराणि। ‘मया गुप्तः’ इति पदेन च सः स्वयम् एव दायित्वं स्वीकरोति।

‘रामं प्राप्य तौ कथञ्चित् अपि स्थातुं न शक्तौ; राघवात् अन्यः कश्चित् पुमान् तौ हन्तुं न उत्सहते। वीर्योत्सिक्तौ तौ पापौ कालपाशवशं गतौ; महात्मनः रामस्य तौ न पर्याप्तौ। अतः पार्थिव, पुत्रगतं स्नेहं कर्तुं न अर्हसि।’ ‘कालपाशवशं गतौ’ इति पदैः मुनिः दर्शयति यत् तयोः मृत्युः निश्चितः एव, रामः तु निमित्तमात्रम्। स्नेहनिषेधः अपि कठोरः — पितुः हृदयं जानन् अपि सः तत् एव निषेधति। एषा ब्रह्मर्षेः दृढता; स्नेहः अत्र धर्मस्य विरोधी इव स्थापितः।

‘अहं ते प्रतिजानामि — तौ राक्षसौ हतौ एव विद्धि। सत्यपराक्रमं महात्मानं रामम् अहं वेद्मि; महातेजाः वसिष्ठः अपि, ये च इमे तपसि स्थिताः ते अपि जानन्ति।’ अत्र ‘वेद्मि’ इति पदं गम्भीरम् — पिता पुत्रं जानामि इति मन्यते, किन्तु मुनिः वदति यत् रामस्य यथार्थं स्वरूपं तपस्विनः एव जानन्ति। साक्षिणः च तस्यां सभायाम् एव उपविष्टाः; अतः तत् वचनं न केवलं प्रतिज्ञा, अपि तु प्रमाणम् अपि। ‘हतौ तौ विद्धि’ इति भूतकालप्रयोगेण भाविनः वधः सिद्धवत् उक्तः।

‘राजेन्द्र, यदि त्वं भुवि धर्मलाभं परमं यशः च स्थिरम् इच्छसि, तर्हि रामं मह्यं दातुम् अर्हसि। काकुत्स्थ, यदि वसिष्ठप्रमुखाः तव सर्वे मन्त्रिणः अभ्यनुज्ञां ददति, ततः रामं विसर्जय; असंसक्तम् अभिप्रेतम् आत्मजं दातुम् अर्हसि।’ मुनेः कौशलम् अत्र दृश्यते — सः राज्ञे मार्गं ददाति। न एकाकिनः निर्णयः अपेक्ष्यते, अपि तु मन्त्रिणाम् अनुमतिः; एवं याचना राजनीत्या अपि शुद्धा भवति, राज्ञः च पलायनमार्गः पिहितः। धर्मः यशः च — राज्ञे यत् प्रियतमम्, तत् एव मूल्यरूपेण दर्शितम्।

‘दशरात्रं हि यज्ञस्य शिष्टम्; तावत्कालाय एव राजीवलोचनं रामं याचे। राघव, यथा मम यज्ञस्य कालः न अत्येति तथा कुरु; भद्रं ते, शोके मनः मा कृथाः।’ ‘दशरात्रम्’ इति पदेन याचनायाः सीमा निर्दिष्टा — न सर्वदा, दश एव रात्रयः। कालस्य स्मरणं च याचनां त्वरयति; यज्ञकालः अतीतः चेत् सर्वः श्रमः व्यर्थः। ‘मा च शोके मनः कृथाः’ इति वचनेन मुनिः पितुः हृदयं स्पृशति अपि, सान्त्वयति अपि। सान्त्वनम् अपि अत्र आग्रहस्य एव अङ्गम्।

एवं धर्मार्थसहितं वचः उक्त्वा धर्मात्मा महातेजाः महामतिः विश्वामित्रः विरराम। तत् शुभं विश्वामित्रवचः निशम्य सः राजेन्द्रः महता शोकेन आविष्टः चचाल मुमोह च; लब्धसंज्ञः च तदा उत्थाय भयान्वितः व्यषीदत। अन्ते कविः छन्दः परिवर्तयति — हृदयमनोविदारणं तत् मुनिवचनम् अतीव शुश्रुवान् महान् महात्मा नरपतिः व्यथितमनाः आसनात् प्रचचाल। एकम् एव वचनम् — ‘रामं देहि’ — राजानं सिंहासनात् चालयति; एतेन आगामिन्याः कथायाः गुरुत्वं सूच्यते। यत् पुत्रेष्ट्या लब्धम्, तत् एव अधुना याचितम् — इयं कवेः योजना।

రాజసింహుని అద్భుతమైన విస్తారం గల ఆ మాట విని, రోమాలు నిక్కబొడుచుకోగా మహాతేజస్వి అయిన విశ్వామిత్రుడు ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘రాజశార్దూలా, ఇది నీకే తగినది; భూమిపై మరెక్కడా ఇలాంటి మాట సంభవించదు. నీవు మహావంశంలో పుట్టావు, వసిష్ఠుడు నీకు ఉపదేష్ట. నా హృదయంలో ఉన్న మాటను చెబుతాను, ఆ కార్యాన్ని నెరవేర్చడానికి నిశ్చయించుకో; సత్యప్రతిజ్ఞుడవు కమ్ము.’ ఇక్కడ గమనించాలి — ముని మొదట స్తుతిస్తాడు, తర్వాత బంధిస్తాడు. ‘భవ సత్యప్రతిశ్రవః’ (సత్యప్రతిజ్ఞుడవు కమ్ము) అనే పదాలతో అతడు రాజును అతని మాటతోనే బంధిస్తాడు; యాచనకు ముందే ప్రతిజ్ఞను గుర్తుచేశాడు. ఈ సర్గ అంతా ఒకే అఖండ భాషణం, దాని ఆరంభం ఇది. స్తుతి కూడా ఇక్కడ సాధనమే — కులమూ గురువూ గుర్తుచేయబడ్డారు, దానివల్ల రాజు మాట తప్పకుండా ఉంటాడు.

‘పురుషశ్రేష్ఠా, నేను సిద్ధి కోసం ఒక నియమాన్ని (వ్రతాన్ని) ఆచరిస్తున్నాను. దానికి విఘ్నం కలిగించే కోరిన రూపం ధరించగల ఇద్దరు రాక్షసులు ఉన్నారు. అనేకసార్లు వ్రతం ఆచరించబడినప్పుడు, సరిగ్గా సమాప్తి సమయంలోనే వీర్యవంతులూ చక్కగా శిక్షణ పొందినవారూ అయిన ఈ మారీచసుబాహువులు మాంసరక్త ప్రవాహాన్ని ఆ వేదికపై కురిపించారు.’ ఇక్కడ విఘ్నపు స్వరూపం మననీయం — వారు యజ్ఞాన్ని భంగం చేసి పారిపోరు, వేదికను అపవిత్రం చేస్తారు. శుద్ధియే యజ్ఞానికి ప్రాణం; కాబట్టి రక్తమాంసాలను కురిపించడమే పరమదూషణం. ‘సమాప్త్యామ్’ (సమాప్తి సమయంలో) అనే పదంతో వారి క్రౌర్యం వ్యక్తమవుతుంది — ఫలం దగ్గరపడినప్పుడే వారు దెబ్బతీస్తారు. ‘కామరూపిణౌ’ (కోరిన రూపం ధరించేవారు) అనే పదంతో ఆ విఘ్నం బలంతో కాక మాయతో చేయబడుతుందని తెలుస్తుంది.

‘ఆ వ్రతనిశ్చయం ఇలా భంగమవగా, శ్రమించి నిరుత్సాహుడనై నేను ఆ ప్రదేశం నుండి వెళ్ళిపోయాను. రాజా, వారిపై క్రోధాన్ని విడవాలని నా బుద్ధి అంగీకరించదు; ఆ వ్రతచర్య అలాంటిది, అందులో శాపం విడువకూడదు. కాబట్టి రాజశార్దూలా, సత్యపరాక్రముడు, కాకపక్షాలు (బాలుని జుట్టు) ధరించినవాడు, వీరుడు, జ్యేష్ఠుడు అయిన నీ కుమారుడు రాముని నాకు ఇవ్వాలి.’ ఇదే సర్గకు కేంద్రం. తపస్వి సమర్థుడైనా శపించలేడు, ఎందుకంటే వ్రతనియమం అతనినే బంధిస్తుంది; అందుకే అతడు బాలుని యాచిస్తాడు. ‘కాకపక్షధరమ్’ (కాకపక్షాలు ధరించినవాని) అనే పదంతో రాముని శైశవమే సూచించబడింది — అతడు యోధుని కాదు, శిశువును యాచిస్తున్నాడు. ఇదే యాచనలోని తీక్షణత — క్షత్రియుడు బ్రహ్మర్షి అయ్యాడు, అతడు రాజు నుండి సైన్యాన్ని కాదు, బాలుని మాత్రమే వరిస్తున్నాడు.

‘నా రక్షణలో ఉన్న ఇతడు తన దివ్యమైన తేజస్సుతో విఘ్నకారులైన ఆ రాక్షసులను నాశనం చేయగల సమర్థుడు. నేను కూడా ఇతనికి అనేక విధాలైన శ్రేయస్సును ఇస్తాను — ఇందులో సందేహం లేదు; దానితో ఇతడు మూడు లోకాలలోనూ ఖ్యాతిని పొందుతాడు.’ ఈ ప్రతిజ్ఞ మర్మస్పర్శి — ముని కేవలం యాచించడమే కాదు, ఇస్తాడు కూడా. బాలుని తండ్రి దేనిని శంకిస్తాడో అదంతా అతడు ముందే పరిహరిస్తున్నాడు; రక్షణ, విద్య, యశస్సు — ఈ మూడు మాటలూ తండ్రి భయానికి మూడు సమాధానాలు. ‘మయా గుప్తః’ (నా రక్షణలో) అనే పదంతో అతడు స్వయంగా బాధ్యతను స్వీకరిస్తున్నాడు.

‘రాముని ఎదుర్కొని వారు ఏ విధంగానూ నిలవలేరు; రాఘవుడు తప్ప మరే పురుషుడూ వారిని చంపడానికి సాహసించడు. పరాక్రమమదంతో ఉన్న ఆ పాపులిద్దరూ కాలపాశానికి వశమయ్యారు; మహాత్ముడైన రామునికి వారు సరిజోడు కారు. కాబట్టి రాజా, పుత్రునిపై ఉన్న స్నేహాన్ని ప్రదర్శించకూడదు.’ ‘కాలపాశవశం గతౌ’ (కాలపాశానికి వశమయ్యారు) అనే పదాలతో వారి మృత్యువు నిశ్చయమైనదేనని, రాముడు కేవలం నిమిత్తమాత్రుడని ముని చూపిస్తున్నాడు. స్నేహనిషేధం కూడా కఠినమైనది — తండ్రి హృదయం తెలిసినా అతడు దానినే నిషేధిస్తున్నాడు. ఇది బ్రహ్మర్షి దృఢత్వం; ఇక్కడ స్నేహం ధర్మానికి విరోధిలా నిలబెట్టబడింది.

‘నేను నీకు ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాను — ఆ రాక్షసులిద్దరూ చంపబడినట్లే తెలుసుకో. సత్యపరాక్రముడు, మహాత్ముడు అయిన రాముని నేను ఎరుగుదును; మహాతేజస్వి అయిన వసిష్ఠుడు కూడా, తపస్సులో నిలిచిన ఈ ఇతరులు కూడా ఎరుగుదురు.’ ఇక్కడ ‘వేద్మి’ (ఎరుగుదును) అనే పదం గంభీరమైనది — తండ్రి తనకు కుమారుడు తెలుసని భావిస్తాడు, కానీ రాముని యథార్థ స్వరూపం తపస్వులకే తెలుసని ముని చెబుతున్నాడు. సాక్షులు కూడా ఆ సభలోనే కూర్చుని ఉన్నారు; కాబట్టి ఆ మాట కేవలం ప్రతిజ్ఞ కాదు, ప్రమాణం కూడా. ‘హతౌ తౌ విద్ధి’ (వారు చంపబడినట్లే తెలుసుకో) అనే భూతకాల ప్రయోగంతో రాబోయే వధ జరిగిపోయినట్లే చెప్పబడింది.

‘రాజేంద్రా, భూమిపై ధర్మలాభాన్నీ పరమమైన, స్థిరమైన యశస్సునూ నీవు కోరుకుంటే, రాముని నాకు ఇవ్వాలి. కాకుత్స్థా, వసిష్ఠుడు మొదలైన నీ మంత్రులందరూ అనుమతిస్తే, అప్పుడు రాముని పంపు; ఆసక్తి లేకుండా నీకు ప్రియమైన కుమారుని ఇవ్వాలి.’ ఇక్కడ ముని కౌశలం కనిపిస్తుంది — అతడు రాజుకు మార్గాన్ని ఇస్తున్నాడు. ఒంటరిగా నిర్ణయం తీసుకోవలసిన అవసరం లేదు, మంత్రుల అనుమతి కావాలి; ఇలా యాచన రాజనీతి పరంగా కూడా శుద్ధమవుతుంది, రాజుకు తప్పించుకునే మార్గం కూడా మూసుకుపోతుంది. ధర్మమూ యశస్సూ — రాజుకు అత్యంత ప్రియమైనవే మూల్యరూపంలో చూపబడ్డాయి.

‘యజ్ఞానికి పది రాత్రులే మిగిలి ఉన్నాయి; అంతకాలం కోసమే రాజీవలోచనుడైన రాముని యాచిస్తున్నాను. రాఘవా, నా యజ్ఞకాలం దాటిపోకుండా చేయి; నీకు శుభమగుగాక, శోకంలో మనసు పెట్టకు.’ ‘దశరాత్రమ్’ (పది రాత్రులు) అనే పదంతో యాచనకు హద్దు నిర్దేశించబడింది — ఎల్లకాలం కాదు, పది రాత్రులు మాత్రమే. కాలాన్ని గుర్తుచేయడం యాచనను త్వరపెడుతుంది; యజ్ఞకాలం దాటిపోతే శ్రమ అంతా వ్యర్థం. ‘మా చ శోకే మనః కృథాః’ (శోకంలో మనసు పెట్టకు) అనే మాటతో ముని తండ్రి హృదయాన్ని తాకుతాడు కూడా, ఓదారుస్తాడు కూడా. ఓదార్పు కూడా ఇక్కడ పట్టుదలలో ఒక భాగమే.

ఇలా ధర్మార్థాలతో కూడిన మాట పలికి ధర్మాత్ముడు, మహాతేజస్వి, మహాబుద్ధిమంతుడు అయిన విశ్వామిత్రుడు ఆగిపోయాడు. శుభమైన ఆ విశ్వామిత్రుని మాట విని ఆ రాజేంద్రుడు గొప్ప శోకంతో ఆవహించబడి కంపించాడు, మూర్ఛపోయాడు; తర్వాత స్పృహ పొంది లేచి భయంతో కుంగిపోయాడు. చివరగా కవి ఛందస్సు మారుస్తాడు — హృదయాన్నీ మనసునూ చీల్చే ఆ మునివాక్యాన్ని విన్న మహాత్ముడైన ఆ గొప్ప నరపతి బాధపడిన మనసుతో ఆసనం నుండి తూలిపోయాడు. ‘రాముని ఇవ్వు’ అనే ఒక్క మాటే రాజును సింహాసనం నుండి కదిలిస్తుంది; దీనితో రాబోయే కథ గురుత్వం సూచించబడుతుంది. పుత్రేష్టితో లభించినదే ఇప్పుడు యాచించబడింది — ఇది కవి కూర్పు.

மன்னர்களில் சிங்கம் போன்றவனின் அற்புதமான விரிவுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, மயிர்க்கூச்செறிந்த பெரும் ஒளி படைத்த விசுவாமித்திரர் மறுமொழி கூறினார் — ‘மன்னர்களில் புலியே, இது உனக்கே தகும்; பூமியில் வேறு எவரிடமிருந்தும் இத்தகைய சொல் வர இயலாது. ஏனெனில் நீ பெருங்குலத்தில் பிறந்தவன்; வசிஷ்டரும் உனக்கு அறிவுரை கூறுபவர். என் இதயத்தில் உள்ள சொல்லின் பணியைச் செய்வதாக உறுதி செய்; சொன்ன சொல் தவறாதவனாக இரு.’ இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — முனிவர் முதலில் புகழ்கிறார், பின்னர் கட்டுகிறார். ‘பவ ஸத்யப்ரதிஶ்ரவ:’ — ‘சொன்ன சொல் தவறாதவனாக இரு’ — என்ற சொற்களால் அவர் மன்னனை அவனுடைய சொல்லாலேயே கட்டுகிறார்; வேண்டுகோளுக்கு முன்பே வாக்குறுதி நினைவூட்டப்படுகிறது. இந்த சர்க்கம் ஒரே தொடர் உரையாகும்; அதன் தொடக்கம் இதுவே. புகழ்ச்சியும் இங்கே ஒரு கருவியே — குலமும் குருவும் நினைவூட்டப்படுகின்றனர், மன்னன் சொல்லிலிருந்து நழுவாதிருக்க.

‘மனிதருள் சிறந்தவனே, சித்தி பெறுவதற்காக நான் ஒரு நியமத்தை மேற்கொள்கிறேன். அதற்கு இடையூறு செய்யும், விரும்பிய வடிவை எடுக்க வல்ல இரு அரக்கர்கள் இருக்கின்றனர். பலமுறை விரதத்தைக் கடைப்பிடித்து, நிறைவடையும் வேளையிலேயே, வீரமும் நல்ல பயிற்சியும் கொண்ட இந்த மாரீசனும் சுபாகுவும் அந்த வேள்விப் பீடத்தின் மீது இறைச்சியையும் இரத்த வெள்ளத்தையும் பொழிந்தனர்.’ இங்கே இடையூறின் தன்மை சிந்திக்கத் தக்கது — அவர்கள் வேள்வியை முறித்துவிட்டு ஓடவில்லை, பீடத்தைத் தீட்டுப்படுத்துகிறார்கள். தூய்மையே வேள்வியின் உயிர்; ஆகவே இரத்தமும் இறைச்சியும் பொழிவதே மிகப் பெரிய களங்கம். ‘ஸமாப்த்யாம்’ — ‘நிறைவடையும் வேளையில்’ — என்ற சொல்லால் அவர்களுடைய கொடுமை வெளிப்படுகிறது — பயன் அருகில் இருக்கும்போதே அவர்கள் தாக்குகிறார்கள். ‘காமரூபிணௌ’ — ‘விரும்பிய வடிவை எடுப்பவர்கள்’ — என்ற சொல்லால், அந்த இடையூறு வலிமையால் அல்ல, மாயையால் செய்யப்படுகிறது என்பதும் தெரிகிறது.

‘நியமத்தின் அந்தத் தீர்மானம் சிதைக்கப்பட்டதும், உழைப்பு வீணாகி ஊக்கம் இழந்து நான் அந்த இடத்தைவிட்டு அகன்றேன். மன்னா, அவர்கள் மீது சினத்தை வெளிப்படுத்த என் மனம் இசையவில்லை; அந்த விரத ஒழுக்கம் சாபம் விடக்கூடாத தன்மையுடையது. ஆகவே மன்னர்களில் புலியே, உண்மையான வீரமுடைய, காக்கைச் சிறகு போன்ற குடுமி அணிந்த, வீரனான உன் மூத்த மகன் ராமனை எனக்குக் கொடுக்க வேண்டும்.’ இதுவே சர்க்கத்தின் மையம். தவசி ஆற்றல் உடையவராக இருந்தும் சபிக்க முடியவில்லை, ஏனெனில் விரத நியமம் அவரையே கட்டுகிறது; ஆகவே அவர் ஒரு சிறுவனை வேண்டுகிறார். ‘காகபக்ஷதரம்’ — ‘காக்கைச் சிறகு போன்ற குடுமி அணிந்தவன்’ — என்ற சொல்லால் ராமனின் சிறுவயதே குறிக்கப்படுகிறது — அவர் வேண்டுவது போர்வீரனை அல்ல, குழந்தையை. இதுவே வேண்டுகோளின் கூர்மை — க்ஷத்திரியராக இருந்து பிரம்மரிஷியானவர் மன்னனிடமிருந்து படையை அல்ல, ஒரு சிறுவனையே தேர்ந்தெடுக்கிறார்.

‘என்னால் காக்கப்படும் இவன், தன் தெய்வீக ஒளியால், கேடு விளைவிக்கும் அந்த அரக்கர்களை அழிக்க வல்லவன். நானும் இவனுக்குப் பலவகை நன்மைகளை வழங்குவேன் — இதில் ஐயமில்லை; அதனால் இவன் மூவுலகிலும் புகழ் பெறுவான்.’ இந்த வாக்குறுதி உள்ளத்தைத் தொடுவது — முனிவர் வேண்டுவது மட்டுமல்ல, கொடுக்கவும் செய்கிறார். சிறுவனின் தந்தை எதைப் பற்றி அஞ்சுவானோ அவை அனைத்தையும் அவர் முன்கூட்டியே நீக்குகிறார்; பாதுகாப்பு, கல்வி, புகழ் — இந்த மூன்று சொற்களும் தந்தையின் அச்சத்திற்கான மூன்று விடைகள். ‘மயா குப்த:’ — ‘என்னால் காக்கப்படுபவன்’ — என்ற சொல்லால் அவர் பொறுப்பைத் தாமே ஏற்றுக்கொள்கிறார்.

‘ராமனை எதிர்கொண்டால் அவர்கள் இருவராலும் எவ்வகையிலும் நிற்க முடியாது; ராகவனைத் தவிர வேறு எந்த மனிதனும் அவர்களைக் கொல்லத் துணியமாட்டான். வீரச் செருக்குற்ற அந்தப் பாவிகள் இருவரும் காலனின் பாசக்கயிற்றின் வசப்பட்டுவிட்டனர்; மகாத்மாவான ராமனுக்கு அவர்கள் ஈடாக மாட்டார்கள். ஆகவே மன்னா, மகன் மீதான பாசத்தைக் கொள்ளக்கூடாது.’ ‘காலபாஶவஶம் கதௌ’ — ‘காலனின் பாசக்கயிற்றின் வசப்பட்டவர்கள்’ — என்ற சொற்களால், அவர்களுடைய மரணம் ஏற்கனவே உறுதியானது, ராமன் ஒரு கருவி மட்டுமே என்று முனிவர் காட்டுகிறார். பாசத்தைத் தடுப்பதும் கடுமையானதே — தந்தையின் இதயத்தை அறிந்திருந்தும் அவர் அதையே தடுக்கிறார். இதுவே பிரம்மரிஷியின் உறுதி; பாசம் இங்கே அறத்திற்கு எதிரானது போல நிறுத்தப்படுகிறது.

‘நான் உனக்கு உறுதியளிக்கிறேன் — அந்த அரக்கர்கள் இருவரும் கொல்லப்பட்டுவிட்டனர் என்றே அறிவாயாக. உண்மையான வீரமுடைய மகாத்மாவான ராமனை நான் அறிவேன்; பெரும் ஒளி படைத்த வசிஷ்டரும், தவத்தில் நிலைத்திருக்கும் இவர்களும் அறிவார்கள்.’ இங்கே ‘வேத்மி’ — ‘அறிவேன்’ — என்ற சொல் ஆழமானது: தந்தை தன் மகனை அறிந்திருப்பதாக எண்ணுகிறான்; ஆனால் ராமனின் உண்மையான இயல்பைத் தவசிகளே அறிவார்கள் என்று முனிவர் சொல்கிறார். சாட்சிகளும் அதே அவையில் அமர்ந்திருக்கின்றனர்; ஆகவே அந்தச் சொல் வாக்குறுதி மட்டுமல்ல, சான்றும் ஆகும். ‘ஹதௌ தௌ வித்தி’ — ‘அவர்கள் கொல்லப்பட்டுவிட்டனர் என்று அறி’ — என்ற இறந்தகாலப் பயன்பாட்டால், நிகழப்போகும் கொலை ஏற்கனவே நிகழ்ந்ததுபோலச் சொல்லப்படுகிறது.

‘மன்னர் மன்னா, பூமியில் அறப்பயனையும் நிலையான மேலான புகழையும் நீ விரும்பினால், ராமனை எனக்குக் கொடுக்க வேண்டும். காகுத்ஸ்தனே, வசிஷ்டர் முதலான உன் அமைச்சர்கள் அனைவரும் அனுமதி அளித்தால், பின்னர் ராமனை அனுப்பி வை; பற்றின்றி, அன்புக்குரிய உன் மகனைக் கொடுக்க வேண்டும்.’ முனிவரின் சாமர்த்தியம் இங்கே காணப்படுகிறது — அவர் மன்னனுக்கு ஒரு வழியைத் தருகிறார். தனியொருவனின் முடிவு தேவைப்படவில்லை, அமைச்சர்களின் ஒப்புதல் தேவை; இவ்வாறு வேண்டுகோள் அரசியல் நெறிப்படியும் தூய்மையானதாகிறது, மன்னன் தப்பிக்கும் வழியும் அடைக்கப்படுகிறது. அறமும் புகழும் — மன்னனுக்கு மிகவும் இனியவையே விலையாகக் காட்டப்படுகின்றன.

‘வேள்வியில் பத்து இரவுகளே மீதம் உள்ளன; அந்தக் காலத்திற்கு மட்டுமே தாமரைக் கண்ணனான ராமனை வேண்டுகிறேன். ராகவனே, என் வேள்விக்கான காலம் கடந்துவிடாதவாறு செய்; உனக்கு நன்மை உண்டாகட்டும், துயரத்தில் மனத்தைச் செலுத்தாதே.’ ‘தஶராத்ரம்’ — ‘பத்து இரவுகள்’ — என்ற சொல்லால் வேண்டுகோளின் எல்லை குறிக்கப்படுகிறது — எப்போதைக்குமல்ல, பத்து இரவுகளுக்கு மட்டுமே. காலத்தை நினைவூட்டுவது வேண்டுகோளை விரைவுபடுத்துகிறது; வேள்விக்கான காலம் கடந்தால் உழைப்பு அனைத்தும் வீணாகும். ‘துயரத்தில் மனத்தைச் செலுத்தாதே’ என்ற சொல்லால் முனிவர் தந்தையின் இதயத்தைத் தொடவும் செய்கிறார், ஆறுதலும் அளிக்கிறார். ஆறுதலும் இங்கே வலியுறுத்தலின் ஓர் அங்கமே.

இவ்வாறு அறமும் பொருளும் நிறைந்த சொல்லைச் சொல்லி, அறவுள்ளமும் பெரும் ஒளியும் பேரறிவும் கொண்ட விசுவாமித்திரர் பேச்சை நிறுத்தினார். விசுவாமித்திரரின் அந்த மங்கலச் சொல்லைக் கேட்டு, அந்த மன்னர் மன்னன் பெரும் துயரத்தில் ஆழ்ந்து நடுங்கி மயங்கினான்; பின்னர் உணர்வு மீண்டு எழுந்து, அச்சத்துடன் துவண்டு அமர்ந்தான். இறுதியில் கவி யாப்பை மாற்றுகிறார் — இதயத்தையும் மனத்தையும் பிளக்கும் அந்த முனிவரின் சொல்லைக் கேட்ட பெருமைமிக்க, மகாத்மாவான அந்த மன்னன் மனம் நொந்து இருக்கையிலிருந்து நிலைகுலைந்தான். ‘ராமனைக் கொடு’ என்ற ஒரே சொல் மன்னனை அரியணையிலிருந்து அசைக்கிறது; இதனால் வரப்போகும் கதையின் கனம் குறிக்கப்படுகிறது. புத்திரேஷ்டியால் பெற்றதே இப்போது வேண்டப்படுகிறது — இதுவே கவியின் அமைப்பு.

ರಾಜಸಿಂಹನ ಆ ಅದ್ಭುತವಾದ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರೋಮಾಂಚಿತನಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಇದು ನಿನಗೇ ಉಚಿತ; ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬೇರೆಲ್ಲಿಂದಲೂ ಇಂಥ ಮಾತು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ನೀನು ಮಹಾವಂಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು, ವಸಿಷ್ಠನು ನಿನಗೆ ಉಪದೇಶಕ. ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿರುವ ಮಾತಿನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸು; ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನಾಗು.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮುನಿ ಮೊದಲು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ಕಟ್ಟಿಹಾಕುತ್ತಾನೆ. ‘ಭವ ಸತ್ಯಪ್ರತಿಶ್ರವಃ’ (ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನಾಗು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅವನು ರಾಜನನ್ನು ಅವನದೇ ಮಾತಿನಿಂದ ಬಂಧಿಸುತ್ತಾನೆ; ಬೇಡಿಕೆಗೆ ಮೊದಲೇ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗ ಒಂದೇ ಅಖಂಡ ಭಾಷಣ, ಅದರ ಆರಂಭ ಇದು. ಸ್ತುತಿಯೂ ಇಲ್ಲಿ ಸಾಧನವೇ — ಕುಲ ಮತ್ತು ಗುರು ನೆನಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ, ರಾಜನು ತನ್ನ ಮಾತಿನಿಂದ ಕದಲದಿರಲೆಂದು.

‘ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಾನು ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಒಂದು ನಿಯಮವನ್ನು (ವ್ರತವನ್ನು) ಕೈಗೊಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಅದಕ್ಕೆ ವಿಘ್ನ ಮಾಡುವ, ಬಯಸಿದ ರೂಪ ತಾಳಬಲ್ಲ ಇಬ್ಬರು ರಾಕ್ಷಸರಿದ್ದಾರೆ. ಅನೇಕ ಬಾರಿ ವ್ರತ ಆಚರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಮುಗಿಯುವ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ವೀರ್ಯವಂತರೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಶಿಕ್ಷಿತರೂ ಆದ ಈ ಮಾರೀಚ-ಸುಬಾಹುಗಳು ಮಾಂಸ-ರಕ್ತಗಳ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಆ ವೇದಿಯ ಮೇಲೆ ಸುರಿಸಿದರು.’ ಇಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನದ ಸ್ವರೂಪ ಮನನೀಯ — ಅವರು ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮುರಿದು ಓಡಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ವೇದಿಯನ್ನು ಅಶುದ್ಧಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶುದ್ಧಿಯೇ ಯಜ್ಞದ ಪ್ರಾಣ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಕ್ತಮಾಂಸದ ಮಳೆಯೇ ಪರಮ ದೂಷಣೆ. ‘ಸಮಾಪ್ತ್ಯಾಮ್’ (ಮುಗಿಯುವಾಗ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಕ್ರೌರ್ಯ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ — ಫಲ ಹತ್ತಿರವಾದಾಗಲೇ ಅವರು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ‘ಕಾಮರೂಪಿಣೌ’ (ಬಯಸಿದ ರೂಪ ತಾಳಬಲ್ಲವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆ ವಿಘ್ನ ಬಲದಿಂದಲ್ಲ, ಮಾಯೆಯಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

‘ಆ ನಿಯಮನಿಶ್ಚಯ ಭಗ್ನವಾದಾಗ ಶ್ರಮಪಟ್ಟ ನಾನು ನಿರುತ್ಸಾಹನಾಗಿ ಆ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಹೊರಬಂದೆ. ರಾಜನೇ, ಅವರ ಮೇಲೆ ಕೋಪವನ್ನು ಬಿಡಲು ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ; ಆ ವ್ರತಚರ್ಯೆ ಎಂಥದೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಶಾಪವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ, ಕಾಕಪಕ್ಷವನ್ನು (ಬಾಲಕರ ಜುಟ್ಟನ್ನು) ಧರಿಸಿದ, ವೀರನಾದ ನಿನ್ನ ಹಿರಿಯ ಮಗ ರಾಮನನ್ನು ನನಗೆ ಕೊಡಬೇಕು.’ ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ. ತಪಸ್ವಿ ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದರೂ ಶಪಿಸಲಾರ, ಏಕೆಂದರೆ ವ್ರತನಿಯಮ ಅವನನ್ನೇ ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಬಾಲಕನನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಾಕಪಕ್ಷಧರಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ಶೈಶವವೇ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನು ಯೋಧನನ್ನಲ್ಲ, ಶಿಶುವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಬೇಡಿಕೆಯ ತೀಕ್ಷ್ಣತೆ — ಕ್ಷತ್ರಿಯನು ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯಾದವನು, ಅವನು ರಾಜನಿಂದ ಸೈನ್ಯವನ್ನಲ್ಲ, ಬಾಲಕನನ್ನೇ ವರಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ನನ್ನಿಂದ ರಕ್ಷಿತನಾದ ಇವನು ತನ್ನ ದಿವ್ಯ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ವಿಘ್ನಕಾರಿಗಳಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥನು. ನಾನೂ ಇವನಿಗೆ ಬಹುವಿಧವಾದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ — ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಅದರಿಂದ ಇವನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವನು.’ ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾರ್ಮಿಕ — ಮುನಿ ಕೇವಲ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕೊಡುತ್ತಾನೆ ಕೂಡ. ಬಾಲಕನ ತಂದೆ ಏನನ್ನು ಶಂಕಿಸಬಹುದೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವನು ಮೊದಲೇ ಪರಿಹರಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಕ್ಷಣೆ, ವಿದ್ಯೆ, ಯಶಸ್ಸು — ಈ ಮೂರು ಮಾತುಗಳು ತಂದೆಯ ಭಯಕ್ಕೆ ಮೂರು ಉತ್ತರಗಳು. ‘ಮಯಾ ಗುಪ್ತಃ’ (ನನ್ನಿಂದ ರಕ್ಷಿತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಸ್ವತಃ ಹೊಣೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ರಾಮನನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಅವರು ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ನಿಲ್ಲಲಾರರು; ರಾಘವನ ಹೊರತು ಬೇರೆ ಯಾವ ಪುರುಷನೂ ಅವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಧೈರ್ಯ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ವೀರ್ಯದಿಂದ ಮದಿಸಿದ ಆ ಪಾಪಿಗಳು ಕಾಲಪಾಶಕ್ಕೆ ವಶರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಅವರು ಸಮರಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನೇ, ಪುತ್ರನ ಮೇಲಿನ ಮಮತೆಯನ್ನು ತೋರಬಾರದು.’ ‘ಕಾಲಪಾಶವಶಂ ಗತೌ’ (ಕಾಲಪಾಶಕ್ಕೆ ವಶರಾದರು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಮುನಿ ಅವರ ಮೃತ್ಯು ನಿಶ್ಚಿತವೇ, ರಾಮನು ಕೇವಲ ನಿಮಿತ್ತ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಮತೆಯ ನಿಷೇಧವೂ ಕಠೋರ — ತಂದೆಯ ಹೃದಯವನ್ನು ಅರಿತಿದ್ದರೂ ಅವನು ಅದನ್ನೇ ನಿಷೇಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯ ದೃಢತೆ; ಇಲ್ಲಿ ಮಮತೆಯನ್ನು ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರೋಧಿಯಂತೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ನಾನು ನಿನಗೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ — ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಹತರಾದರೆಂದೇ ತಿಳಿ. ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಮನನ್ನು ನಾನು ಬಲ್ಲೆ; ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವಸಿಷ್ಠನೂ ಬಲ್ಲನು, ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತ ಈ ಇತರರೂ ಬಲ್ಲರು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ವೇದ್ಮಿ’ (ಬಲ್ಲೆ) ಎಂಬ ಪದ ಗಂಭೀರ — ತಂದೆ ತಾನು ಮಗನನ್ನು ಬಲ್ಲೆನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ರಾಮನ ನಿಜವಾದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಪಸ್ವಿಗಳೇ ಬಲ್ಲರು ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ ಮುನಿ. ಸಾಕ್ಷಿಗಳೂ ಅದೇ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಮಾತು ಕೇವಲ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಲ್ಲ, ಪ್ರಮಾಣವೂ ಹೌದು. ‘ಹತೌ ತೌ ವಿದ್ಧಿ’ (ಅವರು ಹತರಾದರೆಂದು ತಿಳಿ) ಎಂಬ ಭೂತಕಾಲ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಮುಂದೆ ನಡೆಯಲಿರುವ ವಧೆಯನ್ನು ನಡೆದುಹೋದಂತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ರಾಜೇಂದ್ರನೇ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಲಾಭವನ್ನೂ ಸ್ಥಿರವಾದ ಪರಮ ಯಶಸ್ಸನ್ನೂ ನೀನು ಬಯಸುವೆಯಾದರೆ ರಾಮನನ್ನು ನನಗೆ ಕೊಡಬೇಕು. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ವಸಿಷ್ಠನೇ ಮೊದಲಾದ ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಅನುಮತಿ ಕೊಟ್ಟರೆ ಆಗ ರಾಮನನ್ನು ಕಳುಹಿಸು; ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದೆ ನಿನ್ನ ಪ್ರಿಯಪುತ್ರನನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು.’ ಮುನಿಯ ಕೌಶಲ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ರಾಜನಿಗೆ ದಾರಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಒಬ್ಬನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮಂತ್ರಿಗಳ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ಬೇಡಿಕೆ ರಾಜನೀತಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ, ರಾಜನ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ದಾರಿಯೂ ಮುಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಯಶಸ್ಸು — ರಾಜನಿಗೆ ಯಾವುದು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯವೋ ಅದನ್ನೇ ಬೆಲೆಯಾಗಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾತ್ರಿಗಳು ಉಳಿದಿವೆ; ಅಷ್ಟು ಕಾಲಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಕಮಲಲೋಚನನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಬೇಡುತ್ತೇನೆ. ರಾಘವನೇ (ದಶರಥನೇ), ನನ್ನ ಯಜ್ಞದ ಕಾಲ ಮೀರಿಹೋಗದಂತೆ ಮಾಡು; ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಶೋಕಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿಸಬೇಡ.’ ‘ದಶರಾತ್ರಮ್’ (ಹತ್ತು ರಾತ್ರಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬೇಡಿಕೆಯ ಮಿತಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಅಲ್ಲ, ಹತ್ತೇ ರಾತ್ರಿಗಳು. ಕಾಲದ ನೆನಪು ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ತ್ವರೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ; ಯಜ್ಞಕಾಲ ಮೀರಿದರೆ ಎಲ್ಲ ಶ್ರಮವೂ ವ್ಯರ್ಥ. ‘ಮಾ ಚ ಶೋಕೇ ಮನಃ ಕೃಥಾಃ’ (ಶೋಕಕ್ಕೆ ಮನಸ್ಸು ಕೊಡಬೇಡ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಮುನಿ ತಂದೆಯ ಹೃದಯವನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ, ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ ಕೂಡ. ಸಮಾಧಾನವೂ ಇಲ್ಲಿ ಒತ್ತಾಯದ ಒಂದು ಅಂಗವೇ.

ಹೀಗೆ ಧರ್ಮಾರ್ಥಸಹಿತವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಮಹಾಮತಿಯೂ ಆದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಮಾತು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಆ ಶುಭವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ರಾಜೇಂದ್ರನು ಮಹಾಶೋಕದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ನಡುಗಿದನು, ಮೂರ್ಛೆಹೋದನು; ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಆಗ ಎದ್ದು ಭಯಗ್ರಸ್ತನಾಗಿ ವಿಷಾದಪಟ್ಟನು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಬದಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹೃದಯವನ್ನೂ ಮನಸ್ಸನ್ನೂ ಸೀಳುವ ಆ ಮುನಿವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾನ್ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಜನು ವ್ಯಥಿತಮನಸ್ಕನಾಗಿ ಆಸನದಿಂದ ಕದಲಿದನು. ಒಂದೇ ಮಾತು — ‘ರಾಮನನ್ನು ಕೊಡು’ — ರಾಜನನ್ನು ಸಿಂಹಾಸನದಿಂದ ಕದಲಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಕಥೆಯ ಗುರುತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಪುತ್ರೇಷ್ಟಿಯಿಂದ ಯಾವುದು ದೊರೆಯಿತೋ ಅದೇ ಈಗ ಬೇಡಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆ — ಇದು ಕವಿಯ ಯೋಜನೆ.

രാജസിംഹത്തിന്റെ അദ്ഭുതകരമായി വിസ്തരിച്ച ആ വാക്കുകേട്ട് രോമാഞ്ചമണിഞ്ഞ മഹാതേജസ്വിയായ വിശ്വാമിത്രൻ മറുപടി പറഞ്ഞു — 'രാജശാർദ്ദൂലാ, ഇത് അങ്ങേക്കുതന്നെ ഉചിതമാണ്; ഭൂമിയിൽ മറ്റാരിൽനിന്നും ഇത്തരം വാക്കു സംഭവിക്കില്ല. അങ്ങ് മഹാവംശത്തിൽ ജനിച്ചവനാണല്ലോ, വസിഷ്ഠനാണ് അങ്ങയുടെ ഉപദേഷ്ടാവും. എന്റെ ഹൃദയത്തിലുള്ള വാക്ക് ഏതോ, ആ കാര്യത്തിന്റെ നിശ്ചയം ചെയ്താലും; പ്രതിജ്ഞ സത്യമാക്കുന്നവനായിരിക്കുക.' ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: മുനി ആദ്യം സ്തുതിക്കുന്നു, പിന്നെ ബന്ധിക്കുന്നു. 'ഭവ സത്യപ്രതിശ്രവഃ' (പ്രതിജ്ഞ സത്യമാക്കുന്നവനായിരിക്കുക) എന്ന പദങ്ങളാൽ അദ്ദേഹം രാജാവിനെ അദ്ദേഹത്തിന്റെതന്നെ വാക്കുകൊണ്ടു ബന്ധിക്കുന്നു; യാചനയ്ക്കു മുമ്പുതന്നെ പ്രതിജ്ഞ ഓർമ്മിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ സർഗം ഒരേയൊരു അഖണ്ഡമായ ഭാഷണമാണ്, അതിന്റെ ആരംഭമാണിത്. സ്തുതിപോലും ഇവിടെ ഒരു സാധനംതന്നെ — കുലവും ഗുരുവും ഓർമ്മിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, രാജാവ് വാക്കിൽനിന്നു വ്യതിചലിക്കാതിരിക്കാൻ.

'പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, സിദ്ധിക്കുവേണ്ടി ഞാൻ ഒരു നിയമം (വ്രതം) അനുഷ്ഠിക്കുന്നു. അതിനു വിഘ്നം വരുത്തുന്നവരായി ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്ന രണ്ടു രാക്ഷസന്മാരുണ്ട്. പലതവണ അനുഷ്ഠിച്ച വ്രതം സമാപിക്കാറാകുമ്പോൾത്തന്നെ വീര്യവാന്മാരും നന്നായി പരിശീലനം നേടിയവരുമായ ഈ മാരീചനും സുബാഹുവും മാംസവും രക്തവും പ്രവാഹമായി ആ വേദിയിൽ വർഷിച്ചു.' ഇവിടെ വിഘ്നത്തിന്റെ സ്വരൂപം ചിന്തനീയമാണ് — അവർ യജ്ഞം തകർത്ത് ഓടിപ്പോകുകയല്ല, വേദിയെ അശുദ്ധമാക്കുകയാണ്. ശുദ്ധിയാണ് യജ്ഞത്തിന്റെ പ്രാണൻ; അതിനാൽ രക്തമാംസവർഷംതന്നെയാണ് പരമമായ ദൂഷണം. 'സമാപ്ത്യാം' (സമാപ്തിയിൽ) എന്ന പദത്താൽ അവരുടെ ക്രൗര്യം വ്യക്തമാകുന്നു — ഫലം അടുത്തെത്തുമ്പോൾത്തന്നെ അവർ പ്രഹരിക്കുന്നു. 'കാമരൂപിണൗ' (ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്നവർ) എന്ന പദത്താൽ ആ വിഘ്നം ബലംകൊണ്ടല്ല, മായകൊണ്ടാണ് ചെയ്യപ്പെടുന്നത് എന്ന് അറിയാം.

'ആ വ്രതനിശ്ചയം അങ്ങനെ തകർക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, ശ്രമം വ്യർത്ഥമായി നിരുത്സാഹനായ ഞാൻ ആ ദേശത്തുനിന്നു മാറിപ്പോന്നു. രാജാവേ, അവരുടെമേൽ കോപം പ്രയോഗിക്കാൻ എനിക്കു മനസ്സു വരുന്നില്ല; ആ ചര്യ അത്തരത്തിലുള്ളതാണ്, അതിൽ ശാപം പ്രയോഗിക്കാൻ പാടില്ല. അതിനാൽ രാജശാർദ്ദൂലാ, സത്യപരാക്രമിയും കാകപക്ഷം (ബാലന്മാരുടെ ചുരുൾമുടി) ധരിച്ചവനും വീരനുമായ അങ്ങയുടെ മൂത്ത പുത്രൻ രാമനെ അങ്ങ് എനിക്കു നൽകണം.' ഇതുതന്നെയാണ് സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം. ശക്തനായിരുന്നിട്ടും തപസ്വിക്ക് ശപിക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല, കാരണം വ്രതനിയമം അദ്ദേഹത്തെത്തന്നെ ബന്ധിക്കുന്നു; അതിനാൽ അദ്ദേഹം ഒരു ബാലനെ യാചിക്കുന്നു. 'കാകപക്ഷധരം' എന്ന പദത്താൽ രാമന്റെ ശൈശവംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — യോദ്ധാവിനെയല്ല, ശിശുവിനെയാണ് അദ്ദേഹം യാചിക്കുന്നത്. ഇതുതന്നെയാണ് യാചനയുടെ മൂർച്ച — ക്ഷത്രിയനായിരുന്ന് ബ്രഹ്മർഷിയായിത്തീർന്നവൻ രാജാവിനോട് സൈന്യത്തെയല്ല, ഒരു ബാലനെയാണ് വരിക്കുന്നത്.

'എന്നാൽ രക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന ഇവൻ സ്വന്തം ദിവ്യതേജസ്സുകൊണ്ട് ദ്രോഹികളായ ആ രാക്ഷസന്മാരെ നശിപ്പിക്കാൻ സമർത്ഥനാണ്. ഞാനും ഇവനു പലവിധമായ ശ്രേയസ്സു നൽകും — ഇതിൽ സംശയമില്ല; അതുവഴി ഇവൻ മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും ഖ്യാതി നേടും.' ഈ വാഗ്ദാനം മർമ്മസ്പർശിയാണ് — മുനി യാചിക്കുക മാത്രമല്ല, നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു. ബാലന്റെ പിതാവ് എന്തെല്ലാം ശങ്കിക്കുമോ, അതെല്ലാം അദ്ദേഹം മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ പരിഹരിക്കുന്നു; രക്ഷണം, വിദ്യ, യശസ്സ് — ഈ മൂന്നു വാക്കുകൾ പിതാവിന്റെ ഭയത്തിനുള്ള മൂന്ന് ഉത്തരങ്ങളാണ്. 'മയാ ഗുപ്തഃ' (എന്നാൽ രക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന) എന്ന പദത്താൽ അദ്ദേഹം സ്വയംതന്നെ ഉത്തരവാദിത്വം ഏറ്റെടുക്കുന്നു.

'രാമനെ നേരിട്ടാൽ അവർക്ക് ഒരു വിധത്തിലും പിടിച്ചുനിൽക്കാനാവില്ല; രാഘവനല്ലാതെ മറ്റൊരു പുരുഷനും അവരെ വധിക്കാൻ ധൈര്യപ്പെടുന്നില്ല. വീര്യത്താൽ മദിച്ച ആ പാപികൾ കാലപാശത്തിന്റെ വശത്തായിക്കഴിഞ്ഞു; മഹാത്മാവായ രാമന് അവർ മതിയായ എതിരാളികളല്ല. അതിനാൽ രാജാവേ, പുത്രനോടുള്ള സ്നേഹം അങ്ങ് കാണിക്കേണ്ടതില്ല.' 'കാലപാശവശം ഗതൗ' (കാലപാശത്തിന്റെ വശത്തായി) എന്ന പദങ്ങളാൽ മുനി കാണിക്കുന്നത് അവരുടെ മരണം നിശ്ചിതമാണ്, രാമൻ നിമിത്തം മാത്രമാണ് എന്നാണ്. സ്നേഹനിഷേധവും കഠിനമാണ് — പിതാവിന്റെ ഹൃദയം അറിഞ്ഞിട്ടും അദ്ദേഹം അതുതന്നെ നിഷേധിക്കുന്നു. ഇതാണ് ബ്രഹ്മർഷിയുടെ ദൃഢത; സ്നേഹം ഇവിടെ ധർമ്മത്തിനു വിരോധിയെന്നപോലെ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

'ഞാൻ അങ്ങേക്കു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു — ആ രാക്ഷസന്മാർ വധിക്കപ്പെട്ടുകഴിഞ്ഞു എന്നുതന്നെ അറിഞ്ഞാലും. സത്യപരാക്രമിയും മഹാത്മാവുമായ രാമനെ ഞാൻ അറിയുന്നു; മഹാതേജസ്വിയായ വസിഷ്ഠനും, തപസ്സിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ഇവരും അറിയുന്നു.' ഇവിടെ 'വേദ്മി' (ഞാൻ അറിയുന്നു) എന്ന പദം ഗഹനമാണ് — പുത്രനെ താൻ അറിയുന്നു എന്നു പിതാവ് കരുതുന്നു, എന്നാൽ രാമന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വരൂപം തപസ്വികൾ മാത്രമേ അറിയുന്നുള്ളൂ എന്നു മുനി പറയുന്നു. സാക്ഷികളും ആ സഭയിൽത്തന്നെ ഇരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ആ വാക്ക് പ്രതിജ്ഞ മാത്രമല്ല, പ്രമാണവുമാണ്. 'ഹതൗ തൗ വിദ്ധി' (അവർ വധിക്കപ്പെട്ടു എന്നറിയുക) എന്ന ഭൂതകാലപ്രയോഗത്താൽ ഭാവിയിലെ വധം സംഭവിച്ചുകഴിഞ്ഞതുപോലെ പറയപ്പെടുന്നു.

'രാജേന്ദ്രാ, ഭൂമിയിൽ ധർമ്മലാഭവും പരമവും സ്ഥിരവുമായ യശസ്സും അങ്ങ് ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ രാമനെ എനിക്കു നൽകണം. കാകുത്സ്ഥാ, വസിഷ്ഠൻ മുതലായ അങ്ങയുടെ എല്ലാ മന്ത്രിമാരും അനുമതി നൽകുന്നുവെങ്കിൽ രാമനെ അയച്ചാലും; മമതയിൽ കുടുങ്ങാതെ പ്രിയപ്പെട്ട പുത്രനെ അങ്ങ് നൽകണം.' മുനിയുടെ കൗശലം ഇവിടെ കാണാം — അദ്ദേഹം രാജാവിന് ഒരു വഴി നൽകുന്നു. ഒറ്റയ്ക്കുള്ള തീരുമാനമല്ല ആവശ്യപ്പെടുന്നത്, മന്ത്രിമാരുടെ അനുമതിയാണ്; ഇങ്ങനെ യാചന രാജനീതിയനുസരിച്ചും ശുദ്ധമാകുന്നു, രാജാവിന്റെ രക്ഷപ്പെടാനുള്ള വഴി അടയ്ക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ധർമ്മവും യശസ്സും — രാജാവിന് ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ടതുതന്നെ വിലയായി കാണിക്കപ്പെടുന്നു.

'യജ്ഞത്തിന് പത്തു രാത്രി മാത്രമേ ബാക്കിയുള്ളൂ; അത്രയും കാലത്തേക്കു മാത്രമാണ് താമരക്കണ്ണനായ രാമനെ ഞാൻ യാചിക്കുന്നത്. രാഘവാ, എന്റെ യജ്ഞത്തിന്റെ കാലം കടന്നുപോകാത്ത വിധത്തിൽ ചെയ്താലും; അങ്ങേക്കു മംഗളം, ശോകത്തിൽ മനസ്സുവെക്കരുത്.' 'ദശരാത്രം' (പത്തു രാത്രി) എന്ന പദത്താൽ യാചനയുടെ അതിർത്തി നിർദ്ദേശിക്കപ്പെടുന്നു — എന്നേക്കുമല്ല, പത്തു രാത്രി മാത്രം. കാലത്തിന്റെ ഓർമ്മപ്പെടുത്തൽ യാചനയ്ക്കു തിടുക്കം കൂട്ടുന്നു; യജ്ഞകാലം കടന്നുപോയാൽ എല്ലാ ശ്രമവും വ്യർത്ഥം. 'മാ ച ശോകേ മനഃ കൃഥാഃ' (ശോകത്തിൽ മനസ്സുവെക്കരുത്) എന്ന വാക്കിലൂടെ മുനി പിതാവിന്റെ ഹൃദയത്തെ സ്പർശിക്കുകയും സാന്ത്വനപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. സാന്ത്വനവും ഇവിടെ നിർബന്ധത്തിന്റെതന്നെ ഒരു അംഗമാണ്.

ഇങ്ങനെ ധർമ്മവും അർത്ഥവും നിറഞ്ഞ വാക്കു പറഞ്ഞ് ധർമ്മാത്മാവും മഹാതേജസ്വിയും മഹാമതിയുമായ വിശ്വാമിത്രൻ വിരമിച്ചു. വിശ്വാമിത്രന്റെ ആ ശുഭവാക്കു കേട്ട് ആ രാജേന്ദ്രൻ മഹത്തായ ശോകത്താൽ ആവിഷ്ടനായി ഇളകി, മോഹാലസ്യപ്പെട്ടു; ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് അപ്പോൾ എഴുന്നേറ്റ് ഭയത്തോടെ വിഷാദിച്ചു. ഒടുവിൽ കവി ഛന്ദസ്സു മാറ്റുന്നു — ഹൃദയത്തെയും മനസ്സിനെയും പിളർക്കുന്ന ആ മുനിവാക്ക് കേട്ട മഹാനും മഹാത്മാവുമായ നരപതി വ്യഥിതമനസ്കനായി ആസനത്തിൽനിന്ന് ഇളകിവീണു. 'രാമനെ നൽകുക' എന്ന ഒരേയൊരു വാക്ക് രാജാവിനെ സിംഹാസനത്തിൽനിന്ന് ഇളക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ വരാനിരിക്കുന്ന കഥയുടെ ഗൗരവം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. പുത്രേഷ്ടിയിലൂടെ ലഭിച്ചതുതന്നെ ഇപ്പോൾ യാചിക്കപ്പെടുന്നു — ഇതാണ് കവിയുടെ സംവിധാനം.

Hearing that wonderfully generous speech of the lion among kings, Viśvāmitra of great splendour, the hair of his body bristling with delight, replied: “Tiger among kings, this befits you alone on earth and no one else, for you are born of a great line and have Vasiṣṭha to guide you. Now make up your mind to do the thing that lies in my heart, and be true to your promise.” Notice that the sage first praises and then binds. With “be true to your promise” he binds the king by his own words, reminding him of his pledge before he has even made his request. This whole sarga is a single unbroken speech, and this is how it begins. Even the praise is a means to an end: family and teacher are called to mind so that the king will not go back on his word.

“Bull among men, I have undertaken an observance under vow to achieve a certain aim. Two rākṣasas who can take any form they please are obstructing it. Each time the observance has been carried on at length and is near completion, these two, Mārīca and Subāhu, strong and well trained, rain a flood of flesh and blood onto the altar.” The nature of the obstruction is worth noticing: they do not wreck the sacrifice and flee; they make the altar impure. Purity is the life of a sacrifice, so a shower of blood and flesh is the worst defilement of all. “Near completion” reveals their cruelty: they strike just when the fruit is near. And “able to take any form” shows that the obstruction works by trickery, not by force.

“When the resolve of my observance was struck down in this way, my labour wasted and my spirit gone, I left that place. I cannot bring myself to loose my anger on them, O king, for the observance is of such a kind that no curse may be uttered during it. So, tiger among kings, you must give me your own son, Rāma of true valour, the eldest, the hero who still wears the side-locks of a boy.” This is the heart of the sarga. The ascetic has the power to curse but cannot use it, because the rules of his vow bind him, and so he asks for a boy. “Who still wears the side-locks of a boy” stresses Rāma’s childhood: he asks not for a warrior but for a child. That is the sharpness of the request: the kṣatriya who became a brahmin sage asks the king not for an army but for a boy.

“Protected by me, and by his own divine energy, he is able to destroy those harmful rākṣasas. And I shall give him blessings of many kinds, of that there is no doubt, through which he will become famous in all three worlds.” This promise touches the heart: the sage does not only ask, he also gives. He answers in advance everything a boy’s father might fear: protection, learning and fame are three answers to the father’s three fears. And with “protected by me” he takes the responsibility on himself.

“Once they meet Rāma, those two will not be able to stand their ground in any way, and no man but Rāghava would dare to kill them. Swollen with pride in their strength, those two wicked ones have fallen into the noose of time and death; they are no match for great-souled Rāma. So, O king, do not indulge your affection for your son.” With “fallen into the noose of time” the sage shows that their death is already certain and Rāma is only its instrument. Forbidding affection is harsh: knowing a father’s heart, he forbids exactly that. Such is the firmness of a brahmin sage, and here affection is set up almost as the opponent of dharma.

“I give you my word: know that those two rākṣasas are as good as dead. I know great-souled Rāma of true valour, and so does Vasiṣṭha of great splendour, and so do these others who are grounded in austerity.” “I know” is a weighty word: a father thinks he knows his son, but the sage says that only ascetics know Rāma’s true nature. The witnesses are sitting right there in the assembly, so his words are not only a promise but proof. And “as good as dead,” said as though already done, speaks of the future killing as accomplished.

“Lord of kings, if you desire to gain dharma and lasting, supreme fame on earth, you must give Rāma to me. Kākutstha, if all your counsellors, with Vasiṣṭha at their head, give their consent, then let Rāma go; you must give up your beloved son without clinging to him.” The sage’s skill shows here: he gives the king a way. No solitary decision is required, only his counsellors’ consent, so that the request is proper by the rules of statecraft too, and at the same time the king’s way of escape is closed. Dharma and fame, the things a king holds dearest, are what the sage offers in return.

“Only ten nights of the sacrifice remain, and it is for that long that I ask for lotus-eyed Rāma. Rāghava, act so that the appointed time of my sacrifice does not pass. Blessings on you; do not give your mind to grief.” “Ten nights” sets a limit on the request: not forever, only ten nights. Mentioning the time adds urgency, for if the time of the sacrifice passes, all the labour is wasted. With “do not give your mind to grief” the sage both touches the father’s heart and comforts it, and even the comfort is part of his insistence.

Having spoken these words, full of dharma and good sense, the righteous and wise Viśvāmitra of great splendour fell silent. Hearing the sage’s auspicious words, the lord of kings was overwhelmed by grief; he trembled and lost consciousness, and when he came to, he rose and sank down in despair, filled with fear. At the end the poet changes the metre: hearing that speech of the sage, which tore his heart and mind apart, the great and great-souled king, stricken in spirit, reeled from his seat. A single sentence, “give me Rāma,” shakes the king from his throne, which signals the weight of the story to come. What was won by the rite for a son is now what is asked for: that is the poet’s design.