महात्मनः दशरथस्य हयमेधे क्रतौ निर्वृत्ते सति अमराः स्वं स्वं भागं प्रतिगृह्य यथागतं प्रतिजग्मुः। ‘यथागतम्’ इति पदं सूक्ष्मम् — येन मार्गेण आगताः, तेन एव निवृत्ताः; तृप्तस्य अतिथेः गमनं निर्विघ्नं भवति। ततः दीक्षायाः नियमः समाप्तः। यज्ञदीक्षां गृहीत्वा यजमानः नियतव्रतः वसति; कर्मणि समाप्ते सः पुनः सामान्यं गृहस्थधर्मम् आपद्यते। अतः राजा पत्नीगणेन सहितः, भृत्यैः बलेन वाहनैश्च सह पुरीं प्रविवेश। तेन यथार्हं पूजिताः नानादेशानां पृथिवीश्वराः मुनिपुंगवं प्रणम्य मुदिताः स्वान् देशान् प्रययुः। ‘यथार्हम्’ इति — प्रत्येकस्य राज्ञः पदम् अनुसृत्य सत्कारः कृतः, न तु सर्वेषाम् एकविधः। पुरात् स्वगृहाणि गच्छतां तेषां श्रीमतां राज्ञां शुभ्राणि बलानि प्रहृष्टानि चकाशिरे। अत्र कविः यज्ञस्य उपसंहारं शान्तेन स्वरेण वर्णयति — कोलाहलः उपशान्तः, अतिथयः गताः, राजा च स्वगृहे प्रत्यागतः। महाकर्मणः अन्ते इयम् एव रिक्तता शेषा। किन्तु यदर्थं सर्वम् आरब्धम्, तत् फलम् अद्यापि न दृश्यते।

पृथिवीशेषु गतेषु श्रीमान् राजा दशरथः द्विजोत्तमान् पुरस्कृत्य पुनः पुरीं प्रविवेश। ‘पुरस्कृत्य’ इति — ब्राह्मणान् अग्रे कृत्वा; राजा स्वयं पश्चात् गच्छति। एषा विनयस्य मर्यादा। सुपूजितः ऋष्यशृंगः शान्तया सार्धं प्रययौ; सानुयात्रेण धीमता राज्ञा सः कञ्चित् मार्गम् अनुगम्यमानः आसीत्। ‘अनुगम्यमानः’ इति पदं गृहस्थधर्मं दर्शयति — प्रस्थिते अतिथौ गृहपतिः किञ्चित् दूरं तम् अनुव्रजेत्, ततः च विसृजेत्। एवं तान् सर्वान् विसृज्य सम्पूर्णमानसः राजा तत्र सुखितः उवास, पुत्रोत्पत्तिं च विचिन्तयन् अतिष्ठत्। ‘सम्पूर्णमानसः’ इति — यस्य मनोरथः पूर्णः, तादृशः; तथापि ‘पुत्रोत्पत्तिं विचिन्तयन्’ इति उक्तम्। प्रतिज्ञा लब्धा, फलं तु न लब्धम्; एषा एव प्रतीक्षायाः अवस्था। कविः राज्ञः सुखं च चिन्तां च एकस्मिन् एव श्लोके स्थापयति।

यज्ञे समाप्ते षट् ऋतवः व्यतीयुः; ततः द्वादशे मासे चैत्रे नवमीतिथौ रामः जातः। षट् ऋतवः इति संवत्सरः; अतः गर्भाधानात् जन्मपर्यन्तं कालः अपि सूचितः। कविः अत्र कालं ज्योतिषशास्त्रस्य पदैः एव निर्दिशति, यत् वाल्मीकौ विरलम्। नक्षत्रम् अदितिदैवत्यम् — यस्य नक्षत्रस्य अधिदेवता अदितिः, तत् पुनर्वसु। पञ्चसु ग्रहेषु स्वोच्चसंस्थेषु — पञ्च ग्रहाः स्वेषु उच्चराशिषु स्थिताः। ज्योतिषे ग्रहस्य बलाधिक्यस्थानम् ‘उच्चम्’ इति उच्यते; तत्र रविः मेषे, भौमः मकरे, शनिः तुलायां, गुरुः कर्कटे, शुक्रः मीने इति परम्परया व्याख्यायते। लग्नं तु कर्कटम्, तत्र च वाक्पतिः बृहस्पतिः इन्दुना चन्द्रेण सह वर्तते। एवं लग्ने गुरुचन्द्रयोः योगः, पञ्चानां च उच्चस्थितिः — एतत् सर्वं दुर्लभतमं योगं सूचयति। तस्मिन् काले लग्ने प्रोद्यमाने सति कौसल्या सर्वलोकनमस्कृतं जगन्नाथं दिव्यलक्षणसंयुतं रामम् अजनयत् — विष्णोः अर्धं महाभागम् इक्ष्वाकुनन्दनम्, लोहिताक्षं महाबाहुं रक्तोष्ठं दुन्दुभिस्वनम्। शिशोः वर्णनम् अपि राजलक्षणपरम् एव।

अमिततेजसा तेन पुत्रेण कौसल्या तथा शुशुभे यथा देवानां वरेण वज्रपाणिना इन्द्रेण अदितिः। इयम् उपमा पूर्वश्लोकेन सह संगच्छते — यत्र अदितेः नक्षत्रं, तत्र अदितेः एव उपमा। कैकेय्यां सत्यपराक्रमः भरतः जज्ञे — साक्षात् विष्णोः चतुर्भागः, सर्वैः गुणैः समुदितः। ‘चतुर्भागः’ इति पायसविभागम् अनुसृत्य अंशकल्पना। अथ सुमित्रा लक्ष्मणशत्रुघ्नौ द्वौ सुतौ अजनयत्; तौ वीरौ सर्वास्त्रकुशलौ विष्णोः अर्धेन समन्वितौ। तेषाम् अपि जन्मनक्षत्राणि कविः पृथक् कथयति। प्रसन्नधीः भरतः पुष्ये नक्षत्रे मीनलग्ने जातः; मीनः गुरोः स्वगृहम्, पुष्यश्च शुभतमं नक्षत्रम्। सौमित्री तु सार्पे नक्षत्रे, अर्थात् आश्लेषायां, कुलीरे लग्ने, रवौ च अभ्युदिते जातौ। ‘सार्पम्’ इति आश्लेषायाः नाम, यतः तस्याः देवताः सर्पाः; ‘कुलीरः’ इति कर्कटराशेः पर्यायः। ‘अभ्युदिते रवौ’ इति — सूर्ये उच्चम् आरूढे, दिवसस्य मध्ये। एवं चतुर्णाम् अपि जन्म कालनियमेन बद्धम्; कविः न केवलं कथयति, अपि तु प्रमाणयति।

राज्ञः चत्वारः महात्मानः पुत्राः पृथक् पृथक् जज्ञिरे; ते गुणवन्तः अनुरूपाः रुच्या च प्रोष्ठपदोपमाः। प्रोष्ठपदा इति भाद्रपदानक्षत्रम्; तस्य चतस्रः तारकाः समप्रभाः दृश्यन्ते। अतः चतुर्णां भ्रातॄणां साम्यं कान्त्या एव सूचितम्। तेषां जन्मनि गन्धर्वाः कलं जगुः, अप्सरोगणाः ननृतुः, देवदुन्दुभयः नेदुः, खात् पुष्पवृष्टिः च अपतत्। अयोध्यायां जनाकुलः महान् उत्सवः आसीत्; रथ्याः जनसम्बाधाः नटनर्तकसंकुलाः च अभवन्। ‘जनसम्बाधाः’ इति — जनैः एव सङ्कीर्णाः, यत्र पदं निक्षेप्तुम् अवकाशः नास्ति। गायनैः वादनैश्च विराविण्यः विपुलाः रथ्याः सर्वरत्नसमन्विताः विरेजुः; वीथिषु एव रत्नानि विकीर्णानि आसन्। राजा सूतमागधवन्दिनां प्रदेयानि ददौ, ब्राह्मणेभ्यश्च वित्तं सहस्रशः गोधनानि च प्रायच्छत्। सूताः मागधाः वन्दिनश्च राजस्तुतिपाठकाः; तेषां वृत्तिः राज्ञः प्रसादे एव। अत्र द्रष्टव्यम् — दिवि देवाः, भुवि च नगरम्; उभयत्र एकः एव हर्षः। जन्म न केवलं कुलस्य, अपि तु त्रयाणां लोकानाम् अभ्युदयः। पूर्वस्मिन् सर्गे देवाः याचकाः आसन्; अत्र ते एव वादित्राणि वादयन्ति। ‘जगुः कलम्’ इति — कलः नाम मधुरः अव्यक्तः च स्वरः; गन्धर्वाणां गानं तादृशम् एव। पुष्पवृष्टिः च आकाशात् पतन्ती दृश्यते; एतत् एव देवानां साक्षिभावस्य चिह्नम्।

एकादशाहम् अतीत्य राजा नामकर्म तथा अकरोत्। वसिष्ठः परमप्रीतः सन् नामानि कुरुते — ज्येष्ठस्य महात्मनः ‘रामः’, कैकयीसुतस्य ‘भरतः’, सौमित्रेः ‘लक्ष्मणः’, अपरस्य च ‘शत्रुघ्नः’ इति। नाम्नाम् अयं क्रमः एव पुत्राणां ज्येष्ठत्वक्रमम् अपि स्थापयति। तत्र राजा ब्राह्मणान् पौरजानपदांश्च भोजयामास, ब्राह्मणानां च बहु अमलं रत्नौघम् अददात्। ‘पौरजानपदान्’ इति — नगरवासिनः जनपदवासिनश्च; उभयेषाम् अपि आतिथ्यम्। तेषां जन्मक्रियादीनि सर्वकर्माणि च अकारयत् — जातकर्म, नामकरणम्, निष्क्रमणम्, अन्नप्राशनम्, चूडाकर्म इत्यादीनि संस्कारजातानि विधिवत् कारितानि। तेषु सर्वेषु ज्येष्ठः रामः पितुः रतिकरः केतुः इव आसीत्। ‘केतुः’ इति ध्वजः; यथा ध्वजेन दूरात् एव सेना लक्ष्यते, तथा रामेण इक्ष्वाकुकुलम्। व्याख्यातारः तु ‘एकादशाहम्’ इति सूतकस्य उपलक्षणं मन्यन्ते, यतः क्षत्रियाणां द्वादशाहं सूतकम्; अतः त्रयोदशे दिवसे नामकरणम् इति तेषां मतम्। नामकरणं हि द्वितीयं जन्म; नाम्ना एव पुरुषः लोके व्यवह्रियते। वसिष्ठस्य प्रीतिः अत्र विशेषेण उक्ता — कुलगुरुः स्वयम् एव नामानि विदधाति।

रामः भूतानां भूयः स्वयम्भूः इव सम्मतः बभूव — सर्वप्राणिनां कृते सः ब्रह्मा इव पूज्यः अभवत्। सर्वे कुमाराः वेदविदः शूराः लोकहिते रताः, ज्ञानोपसम्पन्नाः गुणैश्च समुदिताः आसन्। कविः प्रथमं सर्वेषां साम्यं वदति, ततः रामस्य आधिक्यम्। तेषाम् अपि महातेजाः सत्यपराक्रमः रामः सर्वस्य लोकस्य इष्टः, निर्मलः शशाङ्कः इव। ‘इष्टः सर्वस्य लोकस्य’ इति पदद्वयं रामायणस्य सारम् — रामः न केवलं बलवान्, अपि तु सर्वप्रियः। सः गजस्कन्धे अश्वपृष्ठे रथचर्यासु च सम्मतः; अर्थात् गजारोहणे अश्वारोहणे रथसञ्चालने च कुशलः इति सर्वैः अङ्गीकृतः। एतानि त्रीणि क्षत्रियस्य युद्धकौशलस्य अङ्गानि। सः धनुर्वेदे निरतः, पितुः शुश्रूषणे च रतः; शस्त्रविद्या पितृभक्तिश्च एकत्र एव वर्तेते। तदनन्तरं कविः लक्ष्मणं प्रति गच्छति — लक्ष्मिवर्धनः लक्ष्मणः बाल्यात् प्रभृति रामे सुस्निग्धः आसीत्। ‘बाल्यात् प्रभृति’ इति पदं मननीयम्; अयं स्नेहः न पश्चात् जातः, अपि तु सहजः एव।

लोकरामस्य ज्येष्ठस्य भ्रातुः रामस्य लक्ष्मणः नित्यशः सर्वप्रियकरः आसीत्, शरीरतः अपि तस्य सेवायां निरतः। ‘शरीरतः’ इति — मनसा वाचा च न केवलम्, अपि तु कायेन अपि सेवा। लक्ष्मिसम्पन्नः सः रामस्य अपरः बहिःप्राणः इव आसीत् — बहिः विचरन् द्वितीयः प्राणः इत्यर्थः। इयम् उपमा रामायणे प्रसिद्धतमा। तेन विना पुरुषोत्तमः निद्रां न लभते; मृष्टम् अन्नम् उपानीतम् अपि तं विना न अश्नाति। निद्रा भोजनं च — इमे द्वे एव देहस्य नित्ये क्रिये; ते अपि लक्ष्मणम् अपेक्षेते। यदा रामः हयम् आरूढः मृगयां याति, तदा लक्ष्मणः सधनुः पृष्ठतः अभ्येति, परिपालयन् च अनुगच्छति। ‘परिपालयन्’ इति — रक्षणम् एव तस्य स्वभावः; एतत् एव अग्रे अरण्ये पुनः पुनः दृश्यते। तथैव लक्ष्मणावरजः शत्रुघ्नः भरतस्य प्राणेभ्यः अपि प्रियतरः आसीत्, भरतश्च तस्य तथैव प्रियः। एवं चतुर्षु द्वे युग्मे स्वयम् एव सिद्धे — रामलक्ष्मणौ, भरतशत्रुघ्नौ च। इदम् एव विभाजनं समग्रायाः कथायाः आधारः भवति। एतैः चतुर्भिः महाभागैः प्रियैः पुत्रैः दशरथः परमप्रीतः बभूव। ‘लक्ष्मिसम्पन्नः’ इति च ‘लक्ष्मिवर्धनः’ इति च पदे लक्ष्मणनाम्नः एव निर्वचने।

यथा देवैः परिवृतः पितामहः, तथा पुत्रैः परिवृतः दशरथः प्रीतः अभवत्। ते यदा ज्ञानसम्पन्नाः गुणैः समुदिताः, ह्रीमन्तः कीर्तिमन्तः सर्वज्ञाः दीर्घदर्शिनश्च अभवन्, तदा एवंप्रभावाणां दीप्ततेजसां तेषां पिता दशरथः लोकाधिपः ब्रह्मा इव हृष्टः आसीत्। ‘ह्रीमन्तः’ इति प्रथमम् उक्तम् — लज्जा हि गुणानां रक्षिका; यस्य ह्रीः नास्ति, तस्य विद्या अपि विनाशाय। ‘दीर्घदर्शिनः’ इति — ये दूरं फलम् आलोचयन्ति। ते मनुजव्याघ्राः अपि वैदिकाध्ययने रताः, पितृशुश्रूषणरताः, धनुर्वेदे च निष्ठिताः आसन्। एतत् त्रयम् एव राजपुत्रस्य नित्यकृत्यम् — वेदः, पितृसेवा, शस्त्राभ्यासश्च। अथ धर्मात्मा राजा दशरथः सोपाध्यायः सबान्धवः सन् तेषां दारक्रियां प्रति चिन्तयामास। विवाहः हि गृहस्थाश्रमस्य द्वारम्; पिता तम् एव अग्रे पश्यति। किन्तु तस्य महात्मनः मन्त्रिमध्ये एवं चिन्तयमानस्य समये एव अन्यत् एव किञ्चित् आगच्छति। कविः अत्र कथायाः परिवर्तनं सूक्ष्मतया योजयति — पिता विवाहं चिन्तयति, दैवं तु वनवासं योजयति। ‘सोपाध्यायः सबान्धवः’ इति — एकाकी न चिन्तयति; गुरुभिः बन्धुभिः मन्त्रिभिश्च सह विमर्शः एव राजनीतिः। पुत्राः यदा यौवनं प्राप्ताः, तदा पितुः चिन्ता स्वाभाविकी।

तस्मिन् एव क्षणे महातेजाः महामुनिः विश्वामित्रः अभ्यागच्छत्। ‘अभ्यागच्छत्’ इति लङ् — अकस्मात् आगमनं सूचयति; न कोऽपि तम् आहूतवान्। राज्ञः दर्शनाकांक्षी सः द्वाराध्यक्षान् उवाच — ‘गाधिनः सुतं कौशिकं मां प्राप्तं शीघ्रम् आख्यात।’ सः स्वं नाम न वदति, अपि तु गोत्रं पितरं च कथयति; एषा ऋषीणां रीतिः। तस्य तत् वचनं श्रुत्वा सम्भ्रान्तमनसः सर्वे तेन वाक्येन चोदिताः राज्ञः वेश्म प्रदुद्रुवुः। ‘प्रदुद्रुवुः’ इति — न केवलं गताः, अपि तु धाविताः; द्वारपालानां सम्भ्रमः एव विश्वामित्रस्य प्रभावं प्रकाशयति। ते राजभवनं गत्वा इक्ष्वाकुनृपाय विश्वामित्रम् ऋषिं प्राप्तम् आवेदयामासुः। तेषां तत् वचनं श्रुत्वा समाहितः राजा सपुरोधाः संहृष्टः सन् प्रत्युज्जगाम, यथा ब्रह्माणं वासवः। ‘सपुरोधाः’ इति — वसिष्ठेन सह; महतः अतिथेः स्वागते पुरोहितः अपि अपेक्ष्यते। दीप्त्या ज्वलितं संशितव्रतं तं तापसं दृष्ट्वा प्रहृष्टवदनः राजा अर्घ्यम् उपहारयत्। ‘संशितव्रतः’ इति यस्य व्रतं तीक्ष्णं दृढं च। तपसा दीप्तं मुखं दृष्ट्वा एव राज्ञः मुखम् अपि प्रसन्नम् अभवत्। द्वारे आगतस्य मुनेः वचनम् आज्ञावत् आचरितम्; न कोऽपि विलम्बम् अकरोत्। ‘प्रत्युज्जगाम’ इति — राजा आसनात् उत्थाय सम्मुखम् एव गतः; इदम् एव अतिथिपूजायाः प्रथमम् अङ्गम्। उपमा अपि सार्थका — यथा वासवः ब्रह्माणम्, तथा राजा मुनिम्; ऐश्वर्यं तपसः सम्मुखं नम्रीभवति।

सः विश्वामित्रः शास्त्रदृष्टेन कर्मणा राज्ञः अर्घ्यं प्रतिगृह्य नराधिपं कुशलम् अव्ययं च पर्यपृच्छत्। ‘अव्ययम्’ इति — न केवलं साम्प्रतं क्षेमम्, अपि तु अविच्छिन्नं स्थिरं च क्षेमम्। सुधार्मिकः कौशिकः पुरे कोशे जनपदे बान्धवेषु सुहृत्सु च राज्ञः कुशलम् अपृच्छत्। एते पञ्च राज्यस्य अङ्गानि; मुनेः प्रश्नक्रमः एव राजधर्मस्य सूची। पुनः सः अपृच्छत् — ‘अपि ते सामन्तरिपवः सर्वे संनताः जिताः? दैवं मानुषं च कर्म ते साधु अनुष्ठितम्?’ दैवं कर्म इति यज्ञहोमादि, मानुषं कर्म इति अतिथिसत्कारप्रजापालनादि; द्वयोः अपि निर्वाहे राजा कृतार्थः। ततः महाभागः मुनिपुंगवः वसिष्ठं समागम्य तान् ऋषींश्च यथान्यायं कुशलम् उवाच। विश्वामित्रवसिष्ठयोः पुरातनं वैरं प्रसिद्धम्; तथापि अत्र सः तं प्रथमम् एव समागच्छति। ब्रह्मर्षित्वं प्राप्तस्य इदम् एव लक्षणम्। ततः ते सर्वे हृष्टमनसः तस्य राज्ञः निवेशनं विविशुः, तेन पूजिताः यथार्हतः च निषेदुः। ‘शास्त्रदृष्टेन कर्मणा’ इति — अर्घ्यग्रहणम् अपि विधिना नियतम्; ग्रहीतुः अपि मन्त्रः अस्ति। ऋषयः च सर्वे यथान्यायं सम्भाषिताः; प्रत्येकस्य पदम् अनुसृत्य वचनम्। राजा च तान् सर्वान् यथार्हं पूजयित्वा उपवेशयति; सभा सज्जा जाता।

अथ हृष्टमनाः परमोदारः राजा तम् अभिपूजयन् महामुनिं विश्वामित्रम् उवाच — ‘यथा मर्त्यस्य अमृतस्य सम्प्राप्तिः, यथा अनूदके देशे वर्षम्, यथा अप्रजस्य सदृशदारेषु पुत्रजन्म, यथा प्रणष्टस्य वस्तुनः पुनर्लाभः, यथा महोदये हर्षः, तथा एव तव आगमनं मन्ये। स्वागतं ते महामुने।’ पञ्च उपमाः क्रमेण उक्ताः; सर्वासु च एकः एव भावः — यत् अलभ्यं तत् अयत्नेन लब्धम्। ‘पुत्रजन्माप्रजस्य’ इति उपमा अस्मिन् एव सर्गे सफला, यतः राजा स्वयम् एतत् अनुभूतवान्। पुनः सः वदति — ‘ते परमं कं कामं करोमि? हर्षितः अस्मि। हे ब्रह्मन्, त्वं मे पात्रभूतः असि; हे मानद, दिष्ट्या प्राप्तः असि। अद्य मे जन्म सफलं जीवितं च सुजीवितम्। यस्मात् विप्रेन्द्रम् अद्राक्षम्, तस्मात् मम निशा सुप्रभाता जाता। पूर्वं त्वं राजर्षिशब्देन ख्यातः आसीः; तपसा द्योतितप्रभः सन् ब्रह्मर्षित्वम् अनुप्राप्तः; अतः बहुधा मया पूज्यः असि। तत् इदम् अद्भुतं मम परमं पवित्रम्; तव संदर्शनात् अहं शुभक्षेत्रगतः इव। ब्रूहि यत् प्रार्थितम्, किम् आगमनस्य कार्यम्। अनुगृहीतः अहम् इच्छामि; कार्यस्य विमर्शं न गन्तुम् अर्हसि, हे सुव्रत। अशेषेण कर्ता अहम्; भवान् हि मम दैवतम्। तव आगमनजः कृत्स्नः अनुत्तमः धर्मः महान् अभ्युदयश्च मया अनुप्राप्तः।’ ‘विमर्शं न गन्तुम् अर्हसि’ इति — ‘सिध्येत् न वा’ इति संशयः ते मा भूत् इत्यर्थः; इदम् एव वचनं राज्ञे अग्रे दुःखाय भवति। एतत् आत्मवता विनीतम् उक्तं हृदयसुखं श्रुतिसुखं च वाक्यं निशम्य प्रथितगुणयशाः गुणैः विशिष्टः परमर्षिः परमं हर्षं जगाम। अन्तिमः श्लोकः श्लोकवृत्तं त्यक्त्वा दीर्घे वृत्ते निबद्धः — एषा वाल्मीकेः सर्गसमाप्तेः प्रसिद्धा रीतिः। राज्ञः इदं वचनम् अस्मिन् सर्गे दीर्घतमम्; तेन विश्वामित्रस्य माहात्म्यं कविः परोक्षतया स्थापयति। ‘अद्य मे सफलं जन्म’ इति अतिशयोक्तिः न, अपि तु गृहस्थस्य यथार्था भावना — यस्य गृहे महान् अतिथिः आगच्छति, तस्य जन्म सफलम्। ‘राजर्षिशब्देन’ इत्यारभ्य ‘ब्रह्मर्षित्वम् अनुप्राप्तः’ इति पर्यन्तं विश्वामित्रस्य समग्रा कथा एकेन एव श्लोकेन सूचिता, या अग्रे विस्तरेण कथ्यते। एवम् अयं सर्गः जन्मना आरब्धः, प्रतीक्षया वर्धितः, आगमनेन च समाप्तः; कथायाः द्वितीयः अङ्कः अत्र एव प्रारभ्यते।

మహాత్ముడైన దశరథుని హయమేధ క్రతువు పూర్తికాగానే దేవతలు తమ తమ భాగాలను స్వీకరించి వచ్చినట్లే తిరిగి వెళ్ళారు. ‘యథాగతమ్’ (వచ్చినట్లే) అనే పదం సూక్ష్మమైనది — ఏ మార్గంలో వచ్చారో అదే మార్గంలో వెనుదిరిగారు; తృప్తి చెందిన అతిథి వెళ్ళడం నిర్విఘ్నంగా జరుగుతుంది. తర్వాత దీక్షా నియమం ముగిసింది. యజ్ఞదీక్ష స్వీకరించిన యజమాని నియతవ్రతుడై ఉంటాడు; కర్మ ముగిసిన తర్వాత అతడు మళ్ళీ సాధారణ గృహస్థధర్మాన్ని పొందుతాడు. కాబట్టి రాజు భార్యాగణంతో కలిసి, సేవకులతో, సైన్యంతో, వాహనాలతో సహా పురంలోకి ప్రవేశించాడు. అతనిచేత తగినవిధంగా పూజించబడిన నానాదేశాల రాజులు మునిశ్రేష్ఠునికి ప్రణమిల్లి ఆనందంగా తమ దేశాలకు బయలుదేరారు. ‘యథార్హమ్’ (తగినవిధంగా) — ప్రతి రాజు పదవిని అనుసరించి సత్కారం చేయబడింది, అందరికీ ఒకే విధంగా కాదు. పురం నుండి తమ ఇళ్ళకు వెళ్తున్న ఆ శ్రీమంతులైన రాజుల శుభ్రమైన సైన్యాలు ఆనందంతో ప్రకాశించాయి. ఇక్కడ కవి యజ్ఞపు ఉపసంహారాన్ని శాంతమైన స్వరంతో వర్ణిస్తున్నాడు — కోలాహలం సద్దుమణిగింది, అతిథులు వెళ్ళిపోయారు, రాజు తన ఇంటికి తిరిగివచ్చాడు. మహాకర్మ చివర మిగిలేది ఈ శూన్యతయే. కానీ దేని కోసం అంతా ప్రారంభించబడిందో ఆ ఫలం ఇంకా కనిపించలేదు.

రాజులు వెళ్ళిపోయిన తర్వాత శ్రీమంతుడైన రాజు దశరథుడు ద్విజోత్తములను ముందుంచుకుని మళ్ళీ పురంలోకి ప్రవేశించాడు. ‘పురస్కృత్య’ — బ్రాహ్మణులను ముందుంచి; రాజు స్వయంగా వెనుక నడుస్తాడు. ఇది వినయపు మర్యాద. చక్కగా పూజించబడిన ఋష్యశృంగుడు శాంతతో కలిసి బయలుదేరాడు; పరివారంతో కూడిన బుద్ధిమంతుడైన రాజు అతనిని కొంతదూరం అనుసరించి సాగనంపాడు. ‘అనుగమ్యమానః’ (అనుసరించబడుతూ) అనే పదం గృహస్థధర్మాన్ని చూపిస్తుంది — అతిథి బయలుదేరినప్పుడు గృహపతి కొంతదూరం అతనిని అనుసరించి, ఆ తర్వాత వీడ్కోలు చెప్పాలి. ఇలా వారందరినీ పంపివేసి సంపూర్ణమైన మనసుతో రాజు అక్కడ సుఖంగా నివసించాడు, పుత్రోత్పత్తి గురించి ఆలోచిస్తూ ఉన్నాడు. ‘సంపూర్ణమానసః’ — మనోరథం పూర్ణమైనవాడు; అయినా ‘పుత్రోత్పత్తి గురించి ఆలోచిస్తూ’ అని చెప్పబడింది. ప్రతిజ్ఞ లభించింది, ఫలం మాత్రం లభించలేదు; ఇదే ఎదురుచూపు స్థితి. కవి రాజు సుఖాన్నీ చింతనూ ఒకే శ్లోకంలో నిలుపుతున్నాడు.

యజ్ఞం ముగిసిన తర్వాత ఆరు ఋతువులు గడిచాయి; తర్వాత పన్నెండవ మాసంలో, చైత్రమాసంలో, నవమి తిథినాడు రాముడు పుట్టాడు. ఆరు ఋతువులు అంటే ఒక సంవత్సరం; దీనితో గర్భాధానం నుండి జన్మ వరకు ఉన్న కాలం కూడా సూచించబడింది. కవి ఇక్కడ కాలాన్ని జ్యోతిషశాస్త్ర పదాలతోనే నిర్దేశిస్తున్నాడు, ఇది వాల్మీకిలో అరుదు. అదితి అధిదేవతగా గల నక్షత్రం — అంటే పునర్వసు. ఐదు గ్రహాలు స్వోచ్చస్థానాలలో ఉన్నప్పుడు — ఐదు గ్రహాలు తమ తమ ఉచ్చరాశులలో ఉన్నాయి. జ్యోతిషంలో గ్రహానికి బలం ఎక్కువగా ఉండే స్థానాన్ని ‘ఉచ్చం’ అంటారు; అక్కడ రవి మేషంలో, కుజుడు మకరంలో, శని తులలో, గురువు కర్కాటకంలో, శుక్రుడు మీనంలో అని సంప్రదాయంగా వ్యాఖ్యానిస్తారు. లగ్నం కర్కాటకం, అక్కడ వాక్పతి అయిన బృహస్పతి ఇందునితో, అంటే చంద్రునితో కలిసి ఉన్నాడు. ఇలా లగ్నంలో గురుచంద్రుల యోగం, ఐదు గ్రహాల ఉచ్చస్థితి — ఇదంతా అత్యంత దుర్లభమైన యోగాన్ని సూచిస్తుంది. ఆ సమయంలో లగ్నం ఉదయిస్తుండగా కౌసల్య సర్వలోకాలచేత నమస్కరించబడే జగన్నాథుడు, దివ్యలక్షణాలతో కూడినవాడు అయిన రాముని కన్నది — విష్ణువులో సగభాగమైన మహాభాగుడు, ఇక్ష్వాకునందనుడు, ఎర్రని కన్నులు గలవాడు, మహాబాహువు, ఎర్రని పెదవులు గలవాడు, దుందుభిలాంటి స్వరం గలవాడు. శిశువు వర్ణన కూడా రాజలక్షణాలకు సంబంధించినదే.

సాటిలేని తేజస్సు గల ఆ పుత్రునితో కౌసల్య, దేవశ్రేష్ఠుడు, వజ్రపాణి అయిన ఇంద్రునితో అదితి శోభించినట్లు శోభించింది. ఈ ఉపమానం పూర్వశ్లోకంతో సరిపోతుంది — అదితి నక్షత్రం ఉన్నచోట అదితి ఉపమానమే. కైకేయికి సత్యపరాక్రముడైన భరతుడు పుట్టాడు — సాక్షాత్తు విష్ణువులో నాలుగవ భాగం, అన్ని గుణాలతో కూడినవాడు. ‘చతుర్భాగః’ (నాలుగవ భాగం) అనేది పాయసవిభాగాన్ని అనుసరించిన అంశకల్పన. తర్వాత సుమిత్ర లక్ష్మణ శత్రుఘ్నులు అనే ఇద్దరు కుమారులను కన్నది; ఆ వీరులిద్దరూ సర్వాస్త్రకుశలులు, విష్ణువు అర్ధభాగంతో కూడినవారు. వారి జన్మనక్షత్రాలను కూడా కవి వేర్వేరుగా చెబుతాడు. ప్రసన్నబుద్ధి గల భరతుడు పుష్యనక్షత్రంలో, మీనలగ్నంలో పుట్టాడు; మీనం గురువుకు స్వగృహం, పుష్యమి అత్యంత శుభమైన నక్షత్రం. సౌమిత్రులు మాత్రం సార్పనక్షత్రంలో, అంటే ఆశ్లేషలో, కుళీరలగ్నంలో, రవి అభ్యుదయించినప్పుడు పుట్టారు. ‘సార్పం’ అనేది ఆశ్లేష పేరు, ఎందుకంటే దాని దేవతలు సర్పాలు; ‘కుళీరః’ అనేది కర్కాటకరాశికి పర్యాయపదం. ‘అభ్యుదితే రవౌ’ — సూర్యుడు పైకి ఎక్కినప్పుడు, పగటి మధ్యలో. ఇలా నలుగురి జన్మా కాలనియమంతో బంధించబడింది; కవి కేవలం చెప్పడమే కాదు, ప్రమాణీకరిస్తున్నాడు కూడా.

రాజుకు నలుగురు మహాత్ములైన పుత్రులు వేర్వేరుగా పుట్టారు; వారు గుణవంతులు, ఒకరికొకరు తగినవారు, కాంతిలో ప్రోష్ఠపదలతో సమానులు. ప్రోష్ఠపదలు అంటే భాద్రపద నక్షత్రాలు; వాటిలోని నాలుగు తారలు సమానమైన కాంతితో కనిపిస్తాయి. కాబట్టి నలుగురు సోదరుల సామ్యం కాంతి ద్వారానే సూచించబడింది. వారి జన్మసమయంలో గంధర్వులు మధురంగా పాడారు, అప్సరోగణాలు నాట్యం చేశాయి, దేవదుందుభులు మోగాయి, ఆకాశం నుండి పుష్పవృష్టి కురిసింది. అయోధ్యలో జనంతో కిక్కిరిసిన గొప్ప ఉత్సవం జరిగింది; వీధులు జనంతో నిండి, నటులతో నర్తకులతో కిక్కిరిశాయి. ‘జనసంబాధాః’ — జనంతోనే కిక్కిరిసి, అడుగు పెట్టడానికి కూడా చోటు లేనివి. గాయకులతో వాద్యకారులతో మారుమోగుతున్న విశాలమైన వీధులు అన్ని రత్నాలతో కూడి ప్రకాశించాయి; వీధులలోనే రత్నాలు వెదజల్లబడ్డాయి. రాజు సూతులకూ మాగధులకూ వందిజనులకూ ఇవ్వవలసిన బహుమతులు ఇచ్చాడు, బ్రాహ్మణులకు ధనాన్నీ వేలాది గోధనాన్నీ ఇచ్చాడు. సూతులూ మాగధులూ వందులూ రాజస్తుతి పఠించేవారు; వారి జీవనం రాజు అనుగ్రహం మీదనే. ఇక్కడ చూడాలి — దివిలో దేవతలు, భువిలో నగరం; రెండుచోట్లా ఒకే ఆనందం. ఈ జన్మ కేవలం కులానికే కాదు, మూడు లోకాలకూ అభ్యుదయం. పూర్వసర్గలో దేవతలు యాచకులు; ఇక్కడ వారే వాద్యాలు మోగిస్తున్నారు. ‘జగుః కలమ్’ — కలం అంటే మధురమైన, అవ్యక్తమైన స్వరం; గంధర్వుల గానం అలాంటిదే. ఆకాశం నుండి పడుతున్న పుష్పవృష్టి కనిపిస్తుంది; ఇదే దేవతలు సాక్షులుగా ఉన్నారనడానికి చిహ్నం.

పదకొండు రోజులు గడిచిన తర్వాత రాజు నామకరణం చేశాడు. వసిష్ఠుడు ఎంతో ప్రీతితో పేర్లు పెడతాడు — జ్యేష్ఠుడైన మహాత్మునికి ‘రాముడు’, కైకేయి కుమారునికి ‘భరతుడు’, సుమిత్ర కుమారునికి ‘లక్ష్మణుడు’, మరొకనికి ‘శత్రుఘ్నుడు’. ఈ పేర్ల క్రమమే పుత్రుల జ్యేష్ఠత్వక్రమాన్ని కూడా స్థాపిస్తుంది. అక్కడ రాజు బ్రాహ్మణులకూ పౌరజానపదులకూ భోజనం పెట్టాడు, బ్రాహ్మణులకు నిర్మలమైన రత్నరాశులను విస్తారంగా ఇచ్చాడు. ‘పౌరజానపదాన్’ — నగరవాసులనూ జనపదవాసులనూ; ఇద్దరికీ ఆతిథ్యం. వారికి జన్మక్రియలు మొదలైన అన్ని కర్మలూ చేయించాడు — జాతకర్మ, నామకరణం, నిష్క్రమణం, అన్నప్రాశనం, చూడాకర్మ మొదలైన సంస్కారాలన్నీ విధిపూర్వకంగా చేయించబడ్డాయి. వారందరిలో జ్యేష్ఠుడైన రాముడు తండ్రికి ఆనందం కలిగించే ధ్వజంలా ఉన్నాడు. ‘కేతువు’ అంటే ధ్వజం; ధ్వజంతో దూరం నుండే సైన్యం గుర్తించబడినట్లు, రామునితో ఇక్ష్వాకుకులం గుర్తించబడుతుంది. వ్యాఖ్యాతలు మాత్రం ‘ఏకాదశాహమ్’ (పదకొండు రోజులు) అనేది సూతకానికి ఉపలక్షణమని భావిస్తారు, ఎందుకంటే క్షత్రియులకు పన్నెండు రోజుల సూతకం; కాబట్టి పదమూడవ రోజున నామకరణం అని వారి మతం. నామకరణం రెండవ జన్మ వంటిది; పేరుతోనే మనిషి లోకంలో వ్యవహరించబడతాడు. వసిష్ఠుని ప్రీతి ఇక్కడ విశేషంగా చెప్పబడింది — కులగురువే స్వయంగా పేర్లు నిర్ణయిస్తాడు.

రాముడు ప్రాణులకు స్వయంభువు (బ్రహ్మ) లా మరింత ఆదరణీయుడయ్యాడు — సర్వప్రాణులకూ అతడు బ్రహ్మలా పూజ్యుడయ్యాడు. కుమారులందరూ వేదవిదులు, శూరులు, లోకహితంలో నిమగ్నులు, జ్ఞానసంపన్నులు, గుణాలతో కూడినవారు. కవి మొదట అందరి సామ్యాన్ని చెబుతాడు, తర్వాత రాముని ఆధిక్యాన్ని. వారిలో కూడా మహాతేజస్వి, సత్యపరాక్రముడు అయిన రాముడు నిర్మలమైన చంద్రునిలా లోకమంతటికీ ప్రియుడు. ‘ఇష్టః సర్వస్య లోకస్య’ (లోకమంతటికీ ప్రియుడు) అనే రెండు పదాలు రామాయణపు సారం — రాముడు కేవలం బలవంతుడే కాదు, అందరికీ ప్రియుడు. అతడు ఏనుగు మూపుపైనా, గుర్రపు వీపుపైనా, రథచర్యలలోనూ ఆదరణీయుడు; అంటే గజారోహణంలో, అశ్వారోహణంలో, రథం నడపడంలో కుశలుడని అందరూ అంగీకరించారు. ఈ మూడూ క్షత్రియుని యుద్ధకౌశలానికి అంగాలు. అతడు ధనుర్వేదంలో నిమగ్నుడు, తండ్రి శుశ్రూషలో ఆసక్తుడు; శస్త్రవిద్యా పితృభక్తీ ఒక్కచోటే ఉంటాయి. ఆ తర్వాత కవి లక్ష్మణుని వైపు వెళ్తాడు — లక్ష్మీవర్ధనుడైన లక్ష్మణుడు బాల్యం నుండే రామునిపై అత్యంత స్నేహం గలవాడు. ‘బాల్యాత్ ప్రభృతి’ (బాల్యం నుండే) అనే పదం మననీయం; ఈ స్నేహం తర్వాత పుట్టినది కాదు, సహజమైనది.

లోకాన్ని ఆనందింపజేసే అన్నగారైన రామునికి లక్ష్మణుడు నిత్యం అన్ని ప్రియమైన పనులూ చేసేవాడు, శరీరంతో కూడా అతని సేవలో నిమగ్నుడు. ‘శరీరతః’ — మనసుతో, మాటతో మాత్రమే కాదు, శరీరంతో కూడా సేవ. లక్ష్మీసంపన్నుడైన అతడు రామునికి బయట ఉన్న మరొక ప్రాణంలా ఉండేవాడు — బయట సంచరించే రెండవ ప్రాణం అని అర్థం. ఈ ఉపమానం రామాయణంలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైనది. అతడు లేకుండా పురుషోత్తముడు నిద్రపోడు; రుచికరమైన అన్నం తెచ్చినా అతడు లేకుండా తినడు. నిద్రా భోజనమూ — ఇవి రెండే దేహానికి నిత్యక్రియలు; అవి కూడా లక్ష్మణుని కోరుకుంటాయి. రాముడు గుర్రమెక్కి వేటకు వెళ్ళినప్పుడు లక్ష్మణుడు విల్లు పట్టుకుని వెనుకనే వస్తాడు, రక్షిస్తూ అనుసరిస్తాడు. ‘పరిపాలయన్’ (రక్షిస్తూ) — రక్షణయే అతని స్వభావం; ఇదే ముందు అడవిలో మళ్ళీ మళ్ళీ కనిపిస్తుంది. అలాగే లక్ష్మణుని తమ్ముడైన శత్రుఘ్నుడు భరతునికి ప్రాణాలకంటే ప్రియుడు, భరతుడు కూడా అతనికి అలాగే ప్రియుడు. ఇలా నలుగురిలో రెండు జంటలు తమంతట తామే ఏర్పడ్డాయి — రామలక్ష్మణులు, భరతశత్రుఘ్నులు. ఈ విభజనే సమగ్ర కథకు ఆధారమవుతుంది. మహాభాగులైన, ప్రియులైన ఈ నలుగురు పుత్రులతో దశరథుడు పరమప్రీతుడయ్యాడు. ‘లక్ష్మిసంపన్నః’, ‘లక్ష్మివర్ధనః’ అనే పదాలు లక్ష్మణుని పేరుకే నిర్వచనాలు.

దేవతలతో చుట్టుముట్టబడిన పితామహునిలా, పుత్రులతో చుట్టుముట్టబడిన దశరథుడు ప్రీతి చెందాడు. వారు జ్ఞానసంపన్నులై, గుణాలతో కూడినవారై, లజ్జాశీలురై, కీర్తిమంతులై, సర్వజ్ఞులై, దీర్ఘదర్శులై ఉండగా, ఇంతటి ప్రభావం గల, ప్రకాశించే తేజస్సు గల వారి తండ్రి దశరథుడు లోకాధిపతి అయిన బ్రహ్మలా ఆనందించాడు. ‘హ్రీమంతః’ (లజ్జాశీలురు) అని మొదట చెప్పబడింది — లజ్జ గుణాలకు రక్షకురాలు; లజ్జ లేనివాని విద్య కూడా వినాశానికే. ‘దీర్ఘదర్శినః’ — దూరంలోని ఫలాన్ని ఆలోచించేవారు. ఆ నరశార్దూలురు వైదికాధ్యయనంలో నిమగ్నులు, పితృశుశ్రూషలో ఆసక్తులు, ధనుర్వేదంలో నిష్ణాతులు. ఈ మూడే రాజపుత్రుని నిత్యకృత్యాలు — వేదం, పితృసేవ, శస్త్రాభ్యాసం. తర్వాత ధర్మాత్ముడైన రాజు దశరథుడు ఉపాధ్యాయులతో, బంధువులతో కలిసి వారి వివాహం గురించి ఆలోచించాడు. వివాహం గృహస్థాశ్రమానికి ద్వారం; తండ్రి దానినే ముందు చూస్తాడు. కానీ మంత్రుల మధ్య ఆ మహాత్ముడు ఇలా ఆలోచిస్తున్న సమయంలోనే మరొకటి వచ్చిపడుతుంది. కవి ఇక్కడ కథలోని మలుపును సూక్ష్మంగా కూరుస్తున్నాడు — తండ్రి వివాహం గురించి ఆలోచిస్తాడు, దైవం మాత్రం వనవాసాన్ని కూరుస్తుంది. ‘సోపాధ్యాయః సబాంధవః’ (ఉపాధ్యాయులతో, బంధువులతో కలిసి) — ఒంటరిగా ఆలోచించడు; గురువులతో బంధువులతో మంత్రులతో కలిసి విమర్శించడమే రాజనీతి. పుత్రులు యౌవనానికి వచ్చినప్పుడు తండ్రికి ఈ చింత స్వాభావికం.

సరిగ్గా అదే క్షణంలో మహాతేజస్వి, మహాముని అయిన విశ్వామిత్రుడు వచ్చాడు. ‘అభ్యాగచ్ఛత్’ అనే లఙ్ రూపం ఆకస్మికమైన రాకను సూచిస్తుంది; అతనిని ఎవరూ పిలవలేదు. రాజును చూడాలని కోరుతూ అతడు ద్వారపాలకులతో ఇలా అన్నాడు — ‘గాధి కుమారుడైన కౌశికుడినైన నేను వచ్చానని త్వరగా తెలియజేయండి.’ అతడు తన పేరు చెప్పడు, గోత్రాన్నీ తండ్రినీ చెబుతాడు; ఇది ఋషుల రీతి. అతని ఆ మాట విని కలవరపడిన మనసులతో అందరూ ఆ మాటచేత ప్రేరేపించబడి రాజభవనానికి పరుగెత్తారు. ‘ప్రదుద్రువుః’ — కేవలం వెళ్ళలేదు, పరుగెత్తారు; ద్వారపాలకుల కలవరమే విశ్వామిత్రుని ప్రభావాన్ని వెల్లడిస్తుంది. వారు రాజభవనానికి వెళ్ళి ఇక్ష్వాకురాజుకు ఋషి విశ్వామిత్రుడు వచ్చాడని నివేదించారు. వారి ఆ మాట విని శ్రద్ధగల రాజు పురోహితునితో కలిసి ఎంతో ఆనందంతో, ఇంద్రుడు బ్రహ్మకు ఎదురేగినట్లు, ఎదురేగాడు. ‘సపురోధాః’ — వసిష్ఠునితో కలిసి; గొప్ప అతిథి స్వాగతంలో పురోహితుడు కూడా అవసరం. కాంతితో జ్వలిస్తున్న, తీక్షణమైన వ్రతం గల ఆ తాపసుని చూసి ప్రసన్నమైన ముఖంతో రాజు అర్ఘ్యం సమర్పించాడు. ‘సంశితవ్రతః’ అంటే వ్రతం తీక్షణమైనదీ దృఢమైనదీ అయినవాడు. తపస్సుతో ప్రకాశించే ముఖాన్ని చూడగానే రాజు ముఖం కూడా ప్రసన్నమైంది. ద్వారం దగ్గరకు వచ్చిన ముని మాట ఆజ్ఞలా ఆచరించబడింది; ఎవరూ ఆలస్యం చేయలేదు. ‘ప్రత్యుజ్జగామ’ — రాజు ఆసనం నుండి లేచి ఎదురుగా వెళ్ళాడు; ఇదే అతిథిపూజలో మొదటి అంగం. ఉపమానం కూడా సార్థకమైనది — ఇంద్రుడు బ్రహ్మకు ఎలాగో, రాజు మునికి అలాగ; ఐశ్వర్యం తపస్సు ఎదుట వినమ్రమవుతుంది.

ఆ విశ్వామిత్రుడు శాస్త్రోక్తమైన విధానంతో రాజు అర్ఘ్యాన్ని స్వీకరించి, రాజును కుశలమూ అవ్యయమూ (క్షేమమూ) అడిగాడు. ‘అవ్యయమ్’ — కేవలం ప్రస్తుత క్షేమమే కాదు, అవిచ్ఛిన్నమైన, స్థిరమైన క్షేమం. పరమధార్మికుడైన కౌశికుడు పురంలో, కోశంలో, జనపదంలో, బంధువులలో, మిత్రులలో రాజు కుశలాన్ని అడిగాడు. ఈ ఐదూ రాజ్యానికి అంగాలు; ముని ప్రశ్నక్రమమే రాజధర్మపు జాబితా. మళ్ళీ అతడు అడిగాడు — ‘నీ సామంత శత్రువులందరూ వినమ్రులై జయించబడ్డారా? దైవకర్మనూ మానుషకర్మనూ నీవు చక్కగా ఆచరిస్తున్నావా?’ దైవకర్మ అంటే యజ్ఞహోమాదులు, మానుషకర్మ అంటే అతిథిసత్కారం ప్రజాపాలన మొదలైనవి; రెండిటినీ నిర్వహించడంలోనే రాజు కృతార్థుడవుతాడు. తర్వాత మహాభాగుడైన మునిశ్రేష్ఠుడు వసిష్ఠుని కలిసి, ఆ ఋషులతో కూడా న్యాయబద్ధంగా కుశలప్రశ్నలు చేశాడు. విశ్వామిత్ర వసిష్ఠుల పురాతన వైరం ప్రసిద్ధం; అయినా ఇక్కడ అతడు అతనిని మొదటగానే కలుస్తాడు. బ్రహ్మర్షిత్వం పొందినవానికి ఇదే లక్షణం. తర్వాత వారందరూ ఆనందించిన మనసులతో ఆ రాజు భవనంలోకి ప్రవేశించారు, అతనిచేత పూజించబడి తగినవిధంగా కూర్చున్నారు. ‘శాస్త్రదృష్టేన కర్మణా’ — అర్ఘ్యం స్వీకరించడం కూడా విధిచేత నియతమైనదే; స్వీకరించేవానికీ మంత్రం ఉంది. ఋషులందరితోనూ న్యాయబద్ధంగా సంభాషించబడింది; ప్రతి ఒక్కరి పదవిని అనుసరించి మాట. రాజు కూడా వారందరినీ తగినవిధంగా పూజించి కూర్చోబెడతాడు; సభ సిద్ధమైంది.

తర్వాత ఆనందించిన మనసుతో పరమోదారుడైన రాజు ఆ మహాముని విశ్వామిత్రుని పూజిస్తూ ఇలా అన్నాడు — ‘మర్త్యునికి అమృతం లభించినట్లు, నీరు లేని దేశంలో వర్షం కురిసినట్లు, సంతానం లేనివానికి తగిన భార్యయందు పుత్రుడు పుట్టినట్లు, పోయిన వస్తువు మళ్ళీ లభించినట్లు, గొప్ప అభ్యుదయంలో కలిగే ఆనందంలా — నీ రాకను నేను అలాగే భావిస్తున్నాను. మహామునీ, నీకు స్వాగతం.’ ఐదు ఉపమానాలు క్రమంగా చెప్పబడ్డాయి; అన్నిటిలోనూ ఒకే భావం — దుర్లభమైనది ప్రయత్నం లేకుండా లభించింది. ‘పుత్రజన్మాప్రజస్య’ (సంతానం లేనివానికి పుత్రజన్మ) అనే ఉపమానం ఈ సర్గలోనే సఫలమైంది, ఎందుకంటే రాజు స్వయంగా దీనిని అనుభవించాడు. మళ్ళీ అతడు ఇలా అంటాడు — ‘నీకు ఏ గొప్ప కోరికను నెరవేర్చాలి? నేను ఆనందంగా ఉన్నాను. ఓ బ్రహ్మన్, నీవు నాకు దానానికి అర్హమైన పాత్రవు; ఓ మానదా, అదృష్టవశాత్తు నీవు వచ్చావు. ఈనాడు నా జన్మ సఫలమైంది, నా జీవితం చక్కగా జీవించబడింది. విప్రేంద్రుడవైన నిన్ను చూశాను కాబట్టి నా రాత్రి చక్కని ప్రభాతమైంది. పూర్వం నీవు రాజర్షి అనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడవు; తపస్సుతో ప్రకాశించే కాంతి గలవాడవై బ్రహ్మర్షిత్వాన్ని పొందావు; కాబట్టి నీవు నాకు అనేక విధాలా పూజ్యుడవు. ఇది నాకు అద్భుతమైనది, పరమపవిత్రమైనది; నీ దర్శనంతో నేను పుణ్యక్షేత్రానికి వెళ్ళినట్లున్నాను. నీవు ఏమి కోరుతున్నావో, నీ రాకకు కారణమేమిటో చెప్పు. నీచేత అనుగ్రహించబడాలని కోరుకుంటున్నాను; ఓ సువ్రతా, కార్యం గురించి సందేహించవలసిన అవసరం లేదు. దానిని పూర్తిగా నేను నెరవేరుస్తాను; నీవే నాకు దైవం. నీ రాక వల్ల కలిగిన సమగ్రమైన, సాటిలేని ధర్మాన్నీ గొప్ప అభ్యుదయాన్నీ నేను పొందాను.’ ‘విమర్శం న గంతుమర్హసి’ (సందేహించవలసిన అవసరం లేదు) — ‘సిద్ధిస్తుందో లేదో’ అనే సందేహం నీకు వద్దు అని అర్థం; ఈ మాటే ముందు రాజుకు దుఃఖకారణమవుతుంది. ఆత్మనిగ్రహం గలవాడు వినయంతో పలికిన, హృదయానికీ చెవులకూ సుఖం కలిగించే ఈ మాట విని, ప్రసిద్ధమైన గుణయశస్సులు గలవాడు, గుణాలతో విశిష్టుడు అయిన ఆ పరమర్షి పరమానందాన్ని పొందాడు. చివరి శ్లోకం శ్లోకవృత్తాన్ని విడిచి దీర్ఘవృత్తంలో కూర్చబడింది — ఇది సర్గ సమాప్తిలో వాల్మీకి ప్రసిద్ధ రీతి. రాజు ఈ మాట ఈ సర్గలోనే అత్యంత దీర్ఘమైనది; దానితో కవి విశ్వామిత్రుని మాహాత్మ్యాన్ని పరోక్షంగా స్థాపిస్తున్నాడు. ‘అద్య మే సఫలం జన్మ’ (ఈనాడు నా జన్మ సఫలమైంది) అనేది అతిశయోక్తి కాదు, గృహస్థుని యథార్థ భావన — ఎవరి ఇంటికి గొప్ప అతిథి వస్తాడో వాని జన్మ సఫలం. ‘రాజర్షి అనే పేరుతో’ అనే దాని నుండి ‘బ్రహ్మర్షిత్వాన్ని పొందావు’ అనే దాని వరకు విశ్వామిత్రుని సమగ్ర కథ ఒకే శ్లోకంతో సూచించబడింది, అది ముందు విస్తారంగా చెప్పబడుతుంది. ఇలా ఈ సర్గ జన్మతో ప్రారంభమై, ఎదురుచూపుతో పెరిగి, ఆగమనంతో ముగుస్తుంది; కథలో రెండవ అంకం ఇక్కడే ప్రారంభమవుతుంది.

மகாத்மாவான தசரதனின் ஹயமேத வேள்வி நிறைவுற்றதும், தேவர்கள் தத்தம் பங்கைப் பெற்றுக்கொண்டு வந்தவாறே திரும்பிச் சென்றனர். ‘யதாகதம்’ — ‘வந்தவாறே’ — என்ற சொல் நுட்பமானது: எந்த வழியில் வந்தார்களோ அதே வழியில் திரும்பினர்; நிறைவு பெற்ற விருந்தினரின் பயணம் இடையூறற்றதாகிறது. பின்னர் தீட்சையின் நியமம் நிறைவடைந்தது. வேள்வித் தீட்சை ஏற்ற பின் வேள்வி செய்பவன் வரையறுக்கப்பட்ட விரதங்களுடன் வாழ்கிறான்; சடங்கு முடிந்ததும் அவன் மீண்டும் வழக்கமான இல்லற அறத்திற்குத் திரும்புகிறான். ஆகவே மன்னன் மனைவியருடன், பணியாளர்கள், படை, வாகனங்கள் ஆகியவற்றுடன் நகருக்குள் நுழைந்தான். அவனால் தகுதிக்கேற்பப் போற்றப்பட்ட பல நாடுகளின் மன்னர்கள் முனிவர்களில் சிறந்தவரை வணங்கி மகிழ்ச்சியுடன் தத்தம் நாடுகளுக்குச் சென்றனர். ‘யதார்ஹம்’ — ‘தகுதிக்கேற்ப’ — என்பதன் பொருள், ஒவ்வொரு மன்னனுக்கும் அவனுடைய நிலைக்கேற்ப மரியாதை செய்யப்பட்டது, அனைவருக்கும் ஒரே மாதிரியாக அல்ல. நகரிலிருந்து தம் இல்லங்களுக்குச் சென்ற அந்தச் செல்வச் சிறப்புடைய மன்னர்களின் ஒளிமிக்க படைகள் மகிழ்ச்சியுடன் பொலிந்தன. இங்கே கவி வேள்வியின் நிறைவை அமைதியான குரலில் வர்ணிக்கிறார் — ஆரவாரம் அடங்கியது, விருந்தினர் சென்றனர், மன்னனும் தன் இல்லத்திற்குத் திரும்பினான். பெரும் செயலின் முடிவில் இந்த வெறுமையே மிஞ்சுகிறது. ஆனால் எதற்காக எல்லாம் தொடங்கப்பட்டதோ அந்தப் பயன் இன்னும் காணப்படவில்லை.

மன்னர்கள் சென்ற பின், செல்வச் சிறப்புடைய மன்னன் தசரதன் அந்தணர்களில் சிறந்தோரை முன்னிறுத்தி மீண்டும் நகருக்குள் நுழைந்தான். ‘புரஸ்க்ருத்ய’ — அந்தணர்களை முன்னே செல்லவிட்டு; மன்னன் தானே பின்னால் செல்கிறான். இதுவே பணிவின் முறைமை. நன்கு போற்றப்பட்ட ரிஷ்யசிருங்கர் சாந்தையுடன் புறப்பட்டார்; பரிவாரத்துடன் கூடிய அறிவுடைய மன்னன் அவரைச் சிறிது தொலைவு பின்தொடர்ந்து வழியனுப்பினான். ‘அனுகம்யமான:’ — ‘பின்தொடரப்பட்டவராக’ — என்ற சொல் இல்லற அறத்தைக் காட்டுகிறது — புறப்படும் விருந்தினரை இல்லத்தலைவன் சிறிது தொலைவு பின்தொடர்ந்து சென்று பின்னர் வழியனுப்ப வேண்டும். இவ்வாறு அவர்கள் அனைவரையும் அனுப்பிவிட்டு, மனம் நிறைந்த மன்னன் அங்கே மகிழ்ச்சியுடன் வாழ்ந்தான்; மகன்கள் பிறப்பதைப் பற்றிச் சிந்தித்தவாறே இருந்தான். ‘ஸம்பூர்ணமானஸ:’ — விருப்பம் நிறைவேறியவன்; ஆயினும் ‘மகன்கள் பிறப்பதைப் பற்றிச் சிந்தித்தவாறே’ என்றும் சொல்லப்படுகிறது. வாக்குறுதி கிடைத்தது, பயன் இன்னும் கிடைக்கவில்லை; இதுவே காத்திருப்பின் நிலை. கவி மன்னனின் மகிழ்ச்சியையும் கவலையையும் ஒரே சுலோகத்தில் வைக்கிறார்.

வேள்வி நிறைவுற்ற பின் ஆறு பருவங்கள் கழிந்தன; பின்னர் பன்னிரண்டாம் மாதமான சித்திரையில் நவமி திதியில் ராமன் பிறந்தான். ஆறு பருவங்கள் என்பது ஓர் ஆண்டு; ஆகவே கருவுற்றது முதல் பிறப்பு வரையிலான காலமும் குறிக்கப்படுகிறது. இங்கே கவி காலத்தை ஜோதிட சாஸ்திரச் சொற்களாலேயே குறிப்பிடுகிறார்; இது வால்மீகியிடம் அரிது. நட்சத்திரம் ‘அதிதிதைவத்யம்’ — அதிதியை அதிதேவதையாகக் கொண்ட நட்சத்திரம், அதாவது புனர்பூசம். ‘ஐந்து கிரகங்கள் உச்சத்தில் இருக்கையில்’ — ஐந்து கிரகங்கள் தத்தம் உச்ச ராசிகளில் இருந்தன. ஜோதிடத்தில் ஒரு கிரகம் மிகுந்த வலிமை பெறும் இடம் ‘உச்சம்’ எனப்படுகிறது; அங்கே சூரியன் மேஷத்திலும், செவ்வாய் மகரத்திலும், சனி துலாத்திலும், குரு கடகத்திலும், சுக்கிரன் மீனத்திலும் என்று மரபுப்படி விளக்கப்படுகிறது. லக்னமோ கடகம்; அங்கே சொல்லின் தலைவனான பிருகஸ்பதி சந்திரனுடன் இருக்கிறார். இவ்வாறு லக்னத்தில் குருவும் சந்திரனும் இணைதல், ஐந்து கிரகங்களின் உச்ச நிலை — இவை அனைத்தும் மிக அரிய ஒரு யோகத்தைக் குறிக்கின்றன. அந்த வேளையில் லக்னம் உதயமாகிக்கொண்டிருக்கையில் கௌசல்யை எல்லா உலகங்களாலும் வணங்கப்படுபவனும், உலகின் தலைவனும், தெய்வீக இலக்கணங்கள் நிறைந்தவனுமான ராமனைப் பெற்றாள் — விஷ்ணுவின் பாதியான, பெரும் பேறு பெற்ற, இக்ஷ்வாகு குலத்தின் மகிழ்ச்சியை; சிவந்த கண்களும், நீண்ட கைகளும், சிவந்த உதடுகளும், முரசு போன்ற குரலும் உடையவனை. குழந்தையின் வர்ணனையும் அரச இலக்கணங்களையே குறிக்கிறது.

அளவற்ற ஒளியுடைய அந்த மகனால் கௌசல்யை, தேவர்களில் சிறந்தவனும் வஜ்ரத்தைக் கையில் ஏந்தியவனுமான இந்திரனால் அதிதி பொலிந்ததுபோலப் பொலிந்தாள். இந்த உவமை முந்தைய சுலோகத்துடன் இயைகிறது — அதிதியின் நட்சத்திரம் உள்ள இடத்தில் அதிதியின் உவமையே. கைகேயியிடம் உண்மையான வீரமுடைய பரதன் பிறந்தான் — விஷ்ணுவின் நான்கில் ஒரு பங்கு, எல்லா நற்பண்புகளும் நிறைந்தவன். ‘சதுர்பாக:’ — ‘நான்கில் ஒரு பங்கு’ — என்பது பாயசப் பங்கீட்டைப் பின்பற்றிய கூறுக் கணக்கு. பின்னர் சுமித்திரை லக்ஷ்மணன், சத்ருக்னன் என்ற இரு மகன்களைப் பெற்றாள்; அந்த வீரர்கள் இருவரும் எல்லா அஸ்திரங்களிலும் வல்லவர்கள், விஷ்ணுவின் பாதியுடன் கூடியவர்கள். அவர்களுடைய பிறந்த நட்சத்திரங்களையும் கவி தனித்தனியாகச் சொல்கிறார். தெளிந்த அறிவுடைய பரதன் பூச நட்சத்திரத்தில் மீன லக்னத்தில் பிறந்தான்; மீனம் குருவின் சொந்த வீடு, பூசம் மிக மங்கலமான நட்சத்திரம். சுமித்திரையின் மகன்களோ ‘ஸார்ப’ நட்சத்திரத்தில், அதாவது ஆயில்யத்தில், ‘குலீர’ லக்னத்தில், சூரியன் உயர்ந்திருக்கையில் பிறந்தனர். ‘ஸார்பம்’ என்பது ஆயில்யத்தின் பெயர், ஏனெனில் அதன் தெய்வங்கள் நாகங்கள்; ‘குலீரம்’ என்பது கடக ராசியின் மறுபெயர். ‘அப்யுதிதே ரவௌ’ — சூரியன் உச்சியில் ஏறியிருக்கையில், பகலின் நடுவில். இவ்வாறு நால்வரின் பிறப்பும் கால நியதியால் கட்டப்பட்டுள்ளது; கவி சொல்வது மட்டுமல்ல, சான்றும் தருகிறார்.

மன்னனுக்கு மகாத்மாக்களான நான்கு மகன்கள் தனித்தனியாகப் பிறந்தனர்; அவர்கள் நற்பண்புடையவர்கள், ஒருவருக்கொருவர் ஏற்றவர்கள், ஒளியில் ‘ப்ரோஷ்டபதா’வுக்கு நிகரானவர்கள். ப்ரோஷ்டபதா என்பது பூரட்டாதி-உத்திரட்டாதி நட்சத்திரம்; அதன் நான்கு விண்மீன்கள் சம ஒளியுடன் காணப்படுகின்றன. ஆகவே நான்கு சகோதரர்களின் ஒப்புமை ஒளியாலேயே குறிக்கப்படுகிறது. அவர்கள் பிறந்தபோது கந்தர்வர்கள் இனிமையாகப் பாடினர், அப்சரஸ் கூட்டங்கள் நடனமாடின, தேவ முரசுகள் முழங்கின, வானிலிருந்து மலர்மாரி பொழிந்தது. அயோத்தியில் மக்கள் நிறைந்த பெருவிழா நடந்தது; தெருக்கள் மக்கள் நெரிசலாலும் நடிகர்கள் நடனக்கலைஞர்கள் கூட்டத்தாலும் நிறைந்தன. ‘ஜனஸம்பாதா:’ — மக்களாலேயே நெருக்கமாக நிறைந்தவை, அடியெடுத்து வைக்கவும் இடமில்லாதவை. பாட்டாலும் இசைக்கருவிகளாலும் ஒலித்த அகன்ற தெருக்கள் எல்லா ரத்தினங்களுடனும் ஒளிர்ந்தன; தெருக்களிலேயே ரத்தினங்கள் சிதறிக் கிடந்தன. மன்னன் சூதர், மாகதர், வந்திகள் ஆகியோருக்குக் கொடுக்க வேண்டியவற்றைக் கொடுத்தான்; அந்தணர்களுக்குச் செல்வத்தையும் ஆயிரக்கணக்கான பசுக்களையும் வழங்கினான். சூதர், மாகதர், வந்திகள் ஆகியோர் மன்னனைப் புகழ்ந்து பாடுபவர்கள்; அவர்களுடைய பிழைப்பு மன்னனின் அருளிலேயே. இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — விண்ணில் தேவர்கள், மண்ணில் நகரம்; இரண்டிலும் ஒரே மகிழ்ச்சி. இந்தப் பிறப்பு குலத்திற்கு மட்டுமல்ல, மூவுலகிற்குமான எழுச்சி. முந்தைய சர்க்கத்தில் தேவர்கள் வேண்டுபவர்களாக இருந்தனர்; இங்கே அவர்களே இசைக்கருவிகளை இசைக்கின்றனர். ‘ஜகு: கலம்’ — ‘இனிமையாகப் பாடினர்’ — ‘கலம்’ என்பது இனிய, தெளிவற்ற மெல்லிய ஒலி; கந்தர்வர்களின் பாட்டு அத்தகையதே. வானிலிருந்து மலர்மாரி பொழிவது காணப்படுகிறது; இதுவே தேவர்கள் சாட்சியாக நிற்பதன் அடையாளம்.

பதினொரு நாள்கள் கழிந்த பின் மன்னன் பெயர் சூட்டும் சடங்கைச் செய்தான். வசிஷ்டர் பெருமகிழ்ச்சியுடன் பெயர்களைச் சூட்டுகிறார் — மூத்த மகாத்மாவுக்கு ‘ராமன்’, கைகேயியின் மகனுக்கு ‘பரதன்’, சுமித்திரையின் மகனுக்கு ‘லக்ஷ்மணன்’, மற்றவனுக்கு ‘சத்ருக்னன்’. பெயர்களின் இந்த வரிசையே மகன்களின் மூப்பு வரிசையையும் நிலைநிறுத்துகிறது. அப்போது மன்னன் அந்தணர்களுக்கும் நகர மக்களுக்கும் நாட்டு மக்களுக்கும் உணவளித்தான்; அந்தணர்களுக்குக் களங்கமற்ற ரத்தினக் குவியல்களை ஏராளமாக வழங்கினான். ‘பௌரஜானபதான்’ — நகரில் வாழ்பவர்களும் நாட்டுப்புறங்களில் வாழ்பவர்களும்; இரு சாராருக்கும் விருந்தோம்பல். பிறப்புச் சடங்கு முதலான எல்லாச் சடங்குகளையும் அவர்களுக்குச் செய்வித்தான் — ஜாதகர்மம், நாமகரணம், நிஷ்க்ரமணம், அன்னப்ராசனம், சூடாகர்மம் முதலிய சம்ஸ்காரங்கள் அனைத்தும் முறைப்படி செய்விக்கப்பட்டன. அவர்கள் அனைவரிலும் மூத்தவனான ராமன் தந்தைக்கு மகிழ்ச்சி தரும் கொடி போல விளங்கினான். ‘கேது’ என்றால் கொடி; கொடியால் தொலைவிலிருந்தே படை அடையாளம் காணப்படுவதுபோல் ராமனால் இக்ஷ்வாகு குலம் அடையாளம் காணப்படுகிறது. உரையாசிரியர்களோ ‘பதினொரு நாள்’ என்பது தீட்டுக் காலத்தைக் குறிப்பது என்று கருதுகின்றனர், ஏனெனில் க்ஷத்திரியர்களுக்குத் தீட்டு பன்னிரண்டு நாள்கள்; ஆகவே பதின்மூன்றாம் நாளில் பெயர் சூட்டல் என்பது அவர்கள் கருத்து. பெயர் சூட்டல் இரண்டாம் பிறப்பு அல்லவா; பெயராலேயே மனிதன் உலகில் அழைக்கப்படுகிறான். வசிஷ்டரின் மகிழ்ச்சி இங்கே சிறப்பாகச் சொல்லப்படுகிறது — குலகுருவே பெயர்களைச் சூட்டுகிறார்.

சுயம்புவான பிரம்மனைப் போல ராமன் உயிர்களால் மிகவும் மதிக்கப்பட்டான் — எல்லா உயிர்களுக்கும் அவன் பிரம்மனைப் போலப் போற்றத் தக்கவனானான். இளவரசர்கள் அனைவரும் வேதம் அறிந்தவர்கள், வீரர்கள், உலக நலனில் ஈடுபட்டவர்கள், அறிவு நிறைந்தவர்கள், நற்பண்புகளால் சிறந்தவர்கள். கவி முதலில் அனைவரின் ஒப்புமையைச் சொல்கிறார், பின்னர் ராமனின் மேன்மையை. அவர்களிலும் பெரும் ஒளியும் உண்மையான வீரமும் கொண்ட ராமன், களங்கமற்ற நிலவைப் போல உலகம் முழுவதற்கும் அன்புக்குரியவனாக இருந்தான். ‘இஷ்ட: ஸர்வஸ்ய லோகஸ்ய’ — ‘உலகம் முழுவதற்கும் அன்புக்குரியவன்’ — என்ற இரு சொற்கள் ராமாயணத்தின் சாரம் — ராமன் வலிமையானவன் மட்டுமல்ல, அனைவருக்கும் அன்புக்குரியவன். யானையின் பிடரியிலும் குதிரையின் முதுகிலும் தேர் செலுத்துதலிலும் அவன் தேர்ந்தவனாகப் போற்றப்பட்டான்; அதாவது யானையேற்றம், குதிரையேற்றம், தேர் செலுத்துதல் ஆகியவற்றில் வல்லவன் என்று அனைவராலும் ஒப்புக்கொள்ளப்பட்டான். இவை மூன்றும் க்ஷத்திரியனின் போர்த்திறனின் அங்கங்கள். அவன் வில்வித்தையில் ஈடுபட்டவன், தந்தைக்குப் பணிவிடை செய்வதிலும் விருப்பமுடையவன்; ஆயுதக் கல்வியும் தந்தை பக்தியும் ஒருங்கே இருக்கின்றன. அதன் பின் கவி லக்ஷ்மணனிடம் வருகிறார் — செல்வத்தைப் பெருக்கும் லக்ஷ்மணன் இளமை முதலே ராமனிடம் மிகுந்த அன்புடையவனாக இருந்தான். ‘பால்யாத் ப்ரப்ருதி’ — ‘இளமை முதலே’ — என்ற சொல் சிந்திக்கத் தக்கது; இந்த அன்பு பின்னர் தோன்றியதல்ல, இயல்பாகவே உடன்பிறந்தது.

உலகை மகிழ்விக்கும் மூத்த சகோதரனான ராமனுக்கு லக்ஷ்மணன் எப்போதும் எல்லா இனியவற்றையும் செய்பவனாக இருந்தான்; உடலாலும் அவனுக்குப் பணிவிடை செய்வதில் ஈடுபட்டிருந்தான். ‘ஶரீரத:’ — ‘உடலாலும்’ — மனத்தாலும் சொல்லாலும் மட்டுமல்ல, உடலாலும் பணிவிடை. செல்வச் சிறப்புடைய அவன் ராமனுக்கு வெளியே இருக்கும் இன்னொரு உயிர் போல இருந்தான் — வெளியே திரியும் இரண்டாம் உயிர் என்பது பொருள். இந்த உவமை ராமாயணத்தில் மிகப் புகழ்பெற்றது. அவனில்லாமல் புருஷோத்தமன் உறக்கம் பெறுவதில்லை; சுவையான உணவு கொண்டுவரப்பட்டாலும் அவனில்லாமல் உண்பதில்லை. உறக்கமும் உணவும் — உடலின் இவ்விரு அன்றாடச் செயல்களுமே லக்ஷ்மணனை எதிர்நோக்குகின்றன. ராமன் குதிரையேறி வேட்டைக்குச் செல்லும்போது, லக்ஷ்மணன் வில்லுடன் பின்னால் வருகிறான், காத்தவாறே பின்தொடர்கிறான். ‘பரிபாலயன்’ — ‘காத்தவாறே’ — காத்தலே அவனுடைய இயல்பு; இதுவே பின்னர் காட்டில் மீண்டும் மீண்டும் காணப்படுகிறது. அவ்வாறே லக்ஷ்மணனுக்கு இளையவனான சத்ருக்னன் பரதனுக்கு உயிரைவிட அன்புக்குரியவனாக இருந்தான்; பரதனும் அவனுக்கு அப்படியே அன்புக்குரியவனாக இருந்தான். இவ்வாறு நால்வரில் இரு இணைகள் இயல்பாகவே அமைந்தன — ராமன்-லக்ஷ்மணன், பரதன்-சத்ருக்னன். இந்தப் பகுப்பே முழுக் கதைக்கும் அடிப்படையாகிறது. பெரும் பேறு பெற்ற, அன்புக்குரிய இந்த நான்கு மகன்களால் தசரதன் பெருமகிழ்ச்சி அடைந்தான். ‘லக்ஷ்மிஸம்பன்ன:’ — ‘செல்வச் சிறப்புடையவன்’ — என்பதும், ‘லக்ஷ்மிவர்தன:’ — ‘செல்வத்தைப் பெருக்குபவன்’ — என்பதும் லக்ஷ்மணன் என்ற பெயருக்கான சொல்விளக்கங்களே.

தேவர்களால் சூழப்பட்ட பிதாமகரைப் போல, மகன்களால் சூழப்பட்ட தசரதன் மகிழ்ந்தான். அவர்கள் அறிவு நிறைந்தவர்களாகவும், நற்பண்புகளால் சிறந்தவர்களாகவும், நாணம் உடையவர்களாகவும், புகழ் பெற்றவர்களாகவும், அனைத்தும் அறிந்தவர்களாகவும், தொலைநோக்கு உடையவர்களாகவும் ஆனபோது, இத்தகைய ஆற்றலும் சுடர்விடும் ஒளியும் கொண்ட அவர்களின் தந்தையான தசரதன், உலகின் தலைவனான பிரம்மனைப் போல மகிழ்ந்திருந்தான். ‘ஹ்ரீமந்த:’ — ‘நாணம் உடையவர்கள்’ — என்பது முதலில் சொல்லப்படுகிறது — நாணமே நற்பண்புகளைக் காப்பது; நாணம் இல்லாதவனுக்குக் கல்வியும் அழிவுக்கே. ‘தீர்க்கதர்ஶின:’ — தொலைவில் விளையும் பயனை ஆராய்பவர்கள். மனிதருள் புலிகளான அவர்கள் வேதம் கற்பதில் ஈடுபட்டவர்களாகவும், தந்தைக்குப் பணிவிடை செய்வதில் விருப்பமுடையவர்களாகவும், வில்வித்தையில் தேர்ந்தவர்களாகவும் இருந்தனர். இந்த மூன்றுமே இளவரசனின் அன்றாடக் கடமை — வேதம், தந்தைக்குப் பணிவிடை, ஆயுதப் பயிற்சி. பின்னர் அறவுள்ளம் கொண்ட மன்னன் தசரதன் உபாத்தியாயர்களுடனும் உறவினர்களுடனும் சேர்ந்து அவர்களுடைய திருமணத்தைப் பற்றிச் சிந்தித்தான். திருமணமே இல்லறத்தின் வாயில் அல்லவா; தந்தை அதையே முன்னால் காண்கிறான். ஆனால் அந்த மகாத்மா அமைச்சர்களின் நடுவே இவ்வாறு சிந்தித்துக்கொண்டிருந்த வேளையிலேயே வேறொன்று வந்து சேர்கிறது. கவி இங்கே கதையின் திருப்பத்தை நுட்பமாக அமைக்கிறார் — தந்தை திருமணத்தைச் சிந்திக்கிறான், விதியோ வனவாசத்தை அமைக்கிறது. ‘ஸோபாத்யாய: ஸபாந்தவ:’ — ‘உபாத்தியாயர்களுடனும் உறவினர்களுடனும்’ — தனியாகச் சிந்திப்பதில்லை; குருமார், உறவினர், அமைச்சர்களுடன் கலந்தாலோசிப்பதே அரசியல் நெறி. மகன்கள் இளமைப் பருவத்தை அடைந்தபோது தந்தையின் கவலை இயல்பானதே.

அதே கணத்தில் பெரும் ஒளி படைத்த மாமுனிவர் விசுவாமித்திரர் வந்தார். ‘அப்யாகச்சத்’ — ‘வந்தார்’ — என்ற இறந்தகால வினை திடீர் வருகையைக் குறிக்கிறது; எவரும் அவரை அழைக்கவில்லை. மன்னனைக் காண விரும்பிய அவர் வாயிற்காவலர்களிடம், ‘காதியின் மகனான கௌசிகனாகிய நான் வந்திருக்கிறேன் என்று விரைவில் தெரிவியுங்கள்’ என்றார். அவர் தம் பெயரைச் சொல்லவில்லை, குலத்தையும் தந்தையையும் சொல்கிறார்; இதுவே ரிஷிகளின் வழக்கம். அவருடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு மனம் பதறிய அனைவரும், அந்தச் சொல்லால் தூண்டப்பட்டு மன்னனின் மாளிகைக்கு ஓடினர். ‘ப்ரதுத்ருவு:’ — சென்றனர் என்பது மட்டுமல்ல, ஓடினர்; வாயிற்காவலர்களின் பதற்றமே விசுவாமித்திரரின் பெருமையை வெளிப்படுத்துகிறது. அவர்கள் அரண்மனைக்குச் சென்று இக்ஷ்வாகு மன்னனிடம் விசுவாமித்திர ரிஷி வந்திருப்பதைத் தெரிவித்தனர். அவர்களுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, மனம் ஒருமித்த மன்னன் புரோகிதருடன் மகிழ்ச்சியுடன், இந்திரன் பிரம்மனை எதிர்கொண்டு செல்வதுபோல அவரை எதிர்கொண்டு சென்றான். ‘ஸபுரோதா:’ — ‘புரோகிதருடன்’ — அதாவது வசிஷ்டருடன்; பெரும் விருந்தினரை வரவேற்பதில் புரோகிதரும் தேவைப்படுகிறார். ஒளியால் சுடர்விடுபவரும், கூர்மையான விரதம் உடையவருமான அந்தத் தவசியைக் கண்டு, மலர்ந்த முகத்துடன் மன்னன் அர்க்கியம் அளித்தான். ‘ஸம்ஶிதவ்ரத:’ — எவருடைய விரதம் கூர்மையானதும் உறுதியானதுமோ அவர். தவத்தால் ஒளிரும் முகத்தைக் கண்டவுடனேயே மன்னனின் முகமும் மலர்ந்தது. வாயிலில் வந்த முனிவரின் சொல் ஆணையைப் போலவே நிறைவேற்றப்பட்டது; எவரும் தாமதிக்கவில்லை. ‘ப்ரத்யுஜ்ஜகாம’ — ‘எதிர்கொண்டு சென்றான்’ — மன்னன் இருக்கையிலிருந்து எழுந்து எதிரே சென்றான்; இதுவே விருந்தோம்பலின் முதல் அங்கம். உவமையும் பொருள் பொதிந்தது — இந்திரன் பிரம்மனை எதிர்கொள்வதுபோல மன்னன் முனிவரை எதிர்கொள்கிறான்; ஆட்சிச் செல்வம் தவத்தின் முன் பணிகிறது.

அந்த விசுவாமித்திரர் சாஸ்திரம் காட்டிய முறைப்படி மன்னனின் அர்க்கியத்தைப் பெற்றுக்கொண்டு, மன்னனிடம் நலத்தையும் குறைவற்ற நிலையையும் விசாரித்தார். ‘அவ்யயம்’ — ‘குறைவற்றது’ — இப்போதைய நலம் மட்டுமல்ல, இடையறாத நிலையான நலமும். மிகுந்த அறநெறியுடைய கௌசிகர் நகரம், கருவூலம், நாடு, உறவினர்கள், நண்பர்கள் ஆகியவற்றில் மன்னனின் நலத்தைக் கேட்டார். இவை ஐந்தும் அரசின் அங்கங்கள்; முனிவரின் கேள்வி வரிசையே அரசறத்தின் பட்டியல். மீண்டும் அவர் கேட்டார் — ‘உன் எல்லைப்புறப் பகைவர்கள் அனைவரும் பணிந்து வெல்லப்பட்டனரா? தெய்வச் செயல்களும் மனிதச் செயல்களும் உன்னால் நன்கு நிறைவேற்றப்படுகின்றனவா?’ தெய்வச் செயல் என்பது வேள்வி, ஹோமம் முதலியவை; மனிதச் செயல் என்பது விருந்தோம்பல், மக்களைக் காத்தல் முதலியவை; இரண்டையும் நிறைவேற்றுவதால் மன்னன் தன் கடமையை நிறைவு செய்கிறான். பின்னர் பெரும் பேறு பெற்ற முனிவர்களில் சிறந்த அவர் வசிஷ்டரையும் அந்த ரிஷிகளையும் சந்தித்து முறைப்படி நலம் விசாரித்தார். விசுவாமித்திரருக்கும் வசிஷ்டருக்குமான பழைய பகை புகழ்பெற்றது; ஆயினும் இங்கே அவர் அவரையே முதலில் சந்திக்கிறார். பிரம்மரிஷி நிலையை அடைந்தவரின் இலக்கணம் இதுவே. பின்னர் அவர்கள் அனைவரும் மகிழ்ந்த மனத்துடன் அந்த மன்னனின் மாளிகைக்குள் நுழைந்து, அவனால் தகுதிக்கேற்பப் போற்றப்பட்டு அமர்ந்தனர். ‘ஶாஸ்த்ரத்ருஷ்டேன கர்மணா’ — ‘சாஸ்திரம் காட்டிய முறைப்படி’ — அர்க்கியத்தைப் பெறுவதும் விதிமுறையால் வரையறுக்கப்பட்டது; பெறுபவருக்கும் மந்திரம் உண்டு. ரிஷிகள் அனைவருடனும் முறைப்படி உரையாடப்பட்டது; ஒவ்வொருவரின் நிலைக்கேற்பச் சொல். மன்னனும் அவர்கள் அனைவரையும் தகுதிக்கேற்பப் போற்றி அமரச் செய்கிறான்; அவை ஆயத்தமாகிவிட்டது.

பின்னர் மனம் மகிழ்ந்த, மிகுந்த வள்ளன்மையுடைய மன்னன் அவரைப் போற்றியவாறே மாமுனிவர் விசுவாமித்திரரிடம் சொன்னான் — ‘சாகும் மனிதனுக்கு அமுதம் கிடைப்பதுபோல், நீரற்ற நாட்டில் மழை பெய்வதுபோல், மக்களற்றவனுக்குத் தகுந்த மனைவியிடம் மகன் பிறப்பதுபோல், இழந்த பொருள் மீண்டும் கிடைப்பதுபோல், பெரும் விழாவில் உண்டாகும் மகிழ்ச்சிபோல — உங்கள் வருகையை நான் அப்படியே கருதுகிறேன். மாமுனிவரே, உங்களுக்கு நல்வரவு.’ ஐந்து உவமைகள் வரிசையாகச் சொல்லப்படுகின்றன; அனைத்திலும் ஒரே உணர்வு — அடைய முடியாதது முயற்சியின்றிக் கிடைத்தது. ‘புத்ரஜன்மாப்ரஜஸ்ய’ — ‘மக்களற்றவனுக்கு மகன் பிறப்பது’ — என்ற உவமை இதே சர்க்கத்தில் பலித்ததே, ஏனெனில் மன்னன் தானே இதை அனுபவித்தான். மீண்டும் அவன் சொல்கிறான் — ‘உங்களுக்கு நான் என்ன மேலான விருப்பத்தை நிறைவேற்றட்டும்? நான் மகிழ்ந்திருக்கிறேன். அந்தணரே, நீங்கள் எனக்குத் தகுதியான பாத்திரம்; மரியாதை அளிப்பவரே, நல்வினைப் பயனால் நீங்கள் வந்திருக்கிறீர்கள். இன்று என் பிறவி பயனுடையதாயிற்று, என் வாழ்க்கை நன்கு வாழ்ந்ததாயிற்று. அந்தணர்களில் சிறந்தவரைக் கண்டதால் என் இரவு நல்ல விடியலாயிற்று. முன்பு நீங்கள் ராஜரிஷி என்ற சொல்லால் புகழ் பெற்றிருந்தீர்கள்; தவத்தால் ஒளிர்ந்து பிரம்மரிஷி நிலையை அடைந்தீர்கள்; ஆகவே நீங்கள் பலவகையிலும் என்னால் போற்றத் தக்கவர். இது எனக்கு அற்புதமானது, மிகவும் புனிதமானது; உங்களைக் கண்டதால் நான் புனிதத் தலத்திற்குச் சென்றவன் போலானேன். நீங்கள் வேண்டுவது என்ன, உங்கள் வருகையின் நோக்கம் என்ன என்பதைச் சொல்லுங்கள். உங்கள் அருளைப் பெற விரும்புகிறேன்; நல்விரதம் உடையவரே, பணியைப் பற்றி நீங்கள் தயங்கக்கூடாது. நான் அதை முழுமையாகச் செய்து முடிப்பேன்; நீங்களே என் தெய்வம். உங்கள் வருகையால் விளைந்த முழுமையான, ஒப்பற்ற அறத்தையும் பெரும் நல்வாழ்வையும் நான் பெற்றுவிட்டேன்.’ ‘விமர்ஶம் ந கந்தும் அர்ஹஸி’ — ‘நிறைவேறுமோ இல்லையோ’ என்ற ஐயம் உங்களுக்கு வேண்டாம் என்பது பொருள்; இதே சொல்தான் பின்னர் மன்னனுக்குத் துயரமாகிறது. தன்னடக்கம் உடையவனால் பணிவுடன் சொல்லப்பட்ட, இதயத்திற்கும் செவிக்கும் இனிய இந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, நற்பண்புகளுக்கும் புகழுக்கும் பெயர் பெற்ற, நற்பண்புகளால் சிறந்த அந்தப் பரமரிஷி பெருமகிழ்ச்சி அடைந்தார். இறுதி சுலோகம் சுலோக யாப்பைக் கைவிட்டு நீண்ட யாப்பில் அமைந்துள்ளது — சர்க்கத்தை நிறைவு செய்வதில் இது வால்மீகியின் புகழ்பெற்ற முறை. மன்னனின் இந்தச் சொல் இந்த சர்க்கத்தில் மிக நீண்டது; இதனால் கவி விசுவாமித்திரரின் பெருமையை மறைமுகமாக நிலைநிறுத்துகிறார். ‘இன்று என் பிறவி பயனுடையதாயிற்று’ என்பது மிகைப்படுத்தல் அல்ல, இல்லறத்தானின் உண்மையான உணர்வு — எவனுடைய வீட்டிற்குப் பெரும் விருந்தினர் வருகிறாரோ அவனுடைய பிறவி பயனுடையது. ‘ராஜரிஷி என்ற சொல்லால்’ என்பது தொடங்கி ‘பிரம்மரிஷி நிலையை அடைந்தீர்கள்’ என்பது வரை, விசுவாமித்திரரின் முழுக் கதையும் ஒரே சுலோகத்தில் குறிக்கப்படுகிறது; அது பின்னர் விரிவாகச் சொல்லப்படுகிறது. இவ்வாறு இந்த சர்க்கம் பிறப்பில் தொடங்கி, காத்திருப்பில் வளர்ந்து, வருகையில் நிறைவடைகிறது; கதையின் இரண்டாம் அங்கம் இங்கேயே தொடங்குகிறது.

ಮಹಾತ್ಮನಾದ ದಶರಥನ ಅಶ್ವಮೇಧಯಜ್ಞ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ದೇವತೆಗಳು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಾಗವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಬಂದಂತೆಯೇ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು. ‘ಯಥಾಗತಮ್’ (ಬಂದಂತೆಯೇ) ಎಂಬ ಪದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ಯಾವ ದಾರಿಯಿಂದ ಬಂದರೋ ಅದೇ ದಾರಿಯಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು; ತೃಪ್ತನಾದ ಅತಿಥಿಯ ಪ್ರಯಾಣ ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆಮೇಲೆ ದೀಕ್ಷೆಯ ನಿಯಮ ಮುಗಿಯಿತು. ಯಜ್ಞದೀಕ್ಷೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಯಜಮಾನನು ನಿಯತವ್ರತನಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕರ್ಮ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಮರಳುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನು ಪತ್ನಿಯರೊಡನೆ, ಸೇವಕರು, ಸೈನ್ಯ, ವಾಹನಗಳೊಡನೆ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅವನಿಂದ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನಾನಾದೇಶಗಳ ರಾಜರು ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ತಮ್ಮ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೊರಟರು. ‘ಯಥಾರ್ಹಮ್’ (ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ) — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ರಾಜನ ಪದವಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಸತ್ಕಾರ ನಡೆಯಿತು, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಒಂದೇ ಬಗೆಯಲ್ಲ. ನಗರದಿಂದ ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಹೊರಟ ಆ ಶ್ರೀಮಂತ ರಾಜರ ಶುಭ್ರವಾದ ಸೈನ್ಯಗಳು ಹರ್ಷದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದವು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಯಜ್ಞದ ಉಪಸಂಹಾರವನ್ನು ಶಾಂತ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೋಲಾಹಲ ತಣಿಯಿತು, ಅತಿಥಿಗಳು ಹೋದರು, ರಾಜನು ತನ್ನ ಮನೆಗೆ ಮರಳಿದನು. ಮಹಾಕರ್ಮದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಶೂನ್ಯತೆಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಆರಂಭಿಸಲಾಯಿತೋ ಆ ಫಲ ಇನ್ನೂ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ.

ರಾಜರು ಹೋದ ಮೇಲೆ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ರಾಜ ದಶರಥನು ದ್ವಿಜೋತ್ತಮರನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮತ್ತೆ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ‘ಪುರಸ್ಕೃತ್ಯ’ (ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು) — ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಮುಂದೆ ಮಾಡಿ, ರಾಜನು ತಾನು ಹಿಂದೆ ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇದು ವಿನಯದ ಮರ್ಯಾದೆ. ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪೂಜಿತನಾದ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನು ಶಾಂತೆಯೊಡನೆ ಹೊರಟನು; ಪರಿವಾರಸಮೇತನಾದ ಧೀಮಂತ ರಾಜನು ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಕಳುಹಿಸಿಕೊಟ್ಟನು. ‘ಅನುಗಮ್ಯಮಾನಃ’ (ಹಿಂಬಾಲಿಸಲ್ಪಡುತ್ತ) ಎಂಬ ಪದ ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಹೊರಟ ಅತಿಥಿಯನ್ನು ಗೃಹಪತಿ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ, ಆಮೇಲೆ ಬೀಳ್ಕೊಡಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು ಮನೋರಥ ತುಂಬಿದ ರಾಜನು ಅಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸಿದನು, ಪುತ್ರೋತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತ ಇದ್ದನು. ‘ಸಂಪೂರ್ಣಮಾನಸಃ’ — ಮನೋರಥ ಪೂರ್ಣವಾದವನು; ಆದರೂ ‘ಪುತ್ರೋತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ದೊರೆತಿದೆ, ಫಲ ದೊರೆತಿಲ್ಲ; ಇದೇ ಕಾಯುವಿಕೆಯ ಅವಸ್ಥೆ. ಕವಿ ರಾಜನ ಸುಖವನ್ನೂ ಚಿಂತೆಯನ್ನೂ ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಾನೆ.

ಯಜ್ಞ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಆರು ಋತುಗಳು ಕಳೆದವು; ಆಮೇಲೆ ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ, ಚೈತ್ರಮಾಸದ ನವಮೀ ತಿಥಿಯಂದು ರಾಮನು ಜನಿಸಿದನು. ಆರು ಋತುಗಳು ಎಂದರೆ ಒಂದು ವರ್ಷ; ಇದರಿಂದ ಗರ್ಭಧಾರಣೆಯಿಂದ ಜನನದವರೆಗಿನ ಕಾಲವೂ ಸೂಚಿತ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಲವನ್ನು ಜ್ಯೋತಿಷಶಾಸ್ತ್ರದ ಪದಗಳಿಂದಲೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯಲ್ಲಿ ವಿರಳ. ನಕ್ಷತ್ರ ಅದಿತಿದೈವತ್ಯ — ಯಾವ ನಕ್ಷತ್ರದ ಅಧಿದೇವತೆ ಅದಿತಿಯೋ ಅದು, ಅಂದರೆ ಪುನರ್ವಸು. ಐದು ಗ್ರಹಗಳು ತಮ್ಮ ಉಚ್ಚಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದವು. ಜ್ಯೋತಿಷದಲ್ಲಿ ಗ್ರಹದ ಬಲ ಅತ್ಯಧಿಕವಾಗಿರುವ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ‘ಉಚ್ಚ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಅಲ್ಲಿ ರವಿ ಮೇಷದಲ್ಲಿ, ಕುಜ ಮಕರದಲ್ಲಿ, ಶನಿ ತುಲೆಯಲ್ಲಿ, ಗುರು ಕರ್ಕಾಟಕದಲ್ಲಿ, ಶುಕ್ರ ಮೀನದಲ್ಲಿ ಎಂದು ಪರಂಪರೆ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತದೆ. ಲಗ್ನ ಕರ್ಕಾಟಕ, ಅಲ್ಲಿ ವಾಕ್ಪತಿಯಾದ ಬೃಹಸ್ಪತಿ ಇಂದುವಿನೊಡನೆ, ಅಂದರೆ ಚಂದ್ರನೊಡನೆ ಇದ್ದನು. ಹೀಗೆ ಲಗ್ನದಲ್ಲಿ ಗುರು-ಚಂದ್ರರ ಯೋಗ, ಐದು ಗ್ರಹಗಳ ಉಚ್ಚಸ್ಥಿತಿ — ಇದೆಲ್ಲವೂ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಲಭವಾದ ಯೋಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಲಗ್ನ ಉದಯಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಸರ್ವಲೋಕವಂದಿತನಾದ, ದಿವ್ಯಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಜಗನ್ನಾಥ ರಾಮನನ್ನು ಹೆತ್ತಳು — ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅರ್ಧಾಂಶನಾದ ಮಹಾಭಾಗನನ್ನು, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಂದನನನ್ನು, ಕೆಂಪು ಕಣ್ಣುಗಳ, ಮಹಾಬಾಹುವಾದ, ಕೆಂದುಟಿಯ, ದುಂದುಭಿಯಂತಹ ಧ್ವನಿಯುಳ್ಳವನನ್ನು. ಶಿಶುವಿನ ವರ್ಣನೆಯೂ ರಾಜಲಕ್ಷಣಪರವೇ.

ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಆ ಮಗನಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆ, ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಜ್ರಪಾಣಿ ಇಂದ್ರನಿಂದ ಅದಿತಿ ಶೋಭಿಸಿದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದಳು. ಈ ಉಪಮೆ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದೊಡನೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ — ಅದಿತಿಯ ನಕ್ಷತ್ರವಿರುವಲ್ಲಿ ಅದಿತಿಯದೇ ಉಪಮೆ. ಕೈಕೇಯಿಯಲ್ಲಿ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಭರತನು ಜನಿಸಿದನು — ಸಾಕ್ಷಾತ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗ, ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನು. ‘ಚತುರ್ಭಾಗಃ’ (ನಾಲ್ಕನೆಯ ಭಾಗ) ಎಂಬುದು ಪಾಯಸದ ಹಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದ ಅಂಶಕಲ್ಪನೆ. ಆಮೇಲೆ ಸುಮಿತ್ರೆಯು ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಶತ್ರುಘ್ನರೆಂಬ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರನ್ನು ಹೆತ್ತಳು; ಆ ವೀರರಿಬ್ಬರೂ ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲರು, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅರ್ಧದಿಂದ ಕೂಡಿದವರು. ಅವರ ಜನ್ಮನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನೂ ಕವಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಸನ್ನಬುದ್ಧಿಯ ಭರತನು ಪುಷ್ಯ ನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ ಮೀನಲಗ್ನದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದನು; ಮೀನ ಗುರುವಿನ ಸ್ವಕ್ಷೇತ್ರ, ಪುಷ್ಯ ಅತ್ಯಂತ ಶುಭ ನಕ್ಷತ್ರ. ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಮಕ್ಕಳಾದರೋ ಸಾರ್ಪ ನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ, ಅಂದರೆ ಆಶ್ಲೇಷೆಯಲ್ಲಿ, ಕುಳೀರ ಲಗ್ನದಲ್ಲಿ, ಸೂರ್ಯನು ಏರಿದಾಗ ಜನಿಸಿದರು. ‘ಸಾರ್ಪಮ್’ ಎಂಬುದು ಆಶ್ಲೇಷೆಯ ಹೆಸರು, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ದೇವತೆಗಳು ಸರ್ಪಗಳು; ‘ಕುಳೀರ’ ಎಂಬುದು ಕರ್ಕಾಟಕ ರಾಶಿಯ ಪರ್ಯಾಯ. ‘ಅಭ್ಯುದಿತೇ ರವೌ’ — ಸೂರ್ಯನು ಎತ್ತರಕ್ಕೇರಿದಾಗ, ದಿನದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ. ಹೀಗೆ ನಾಲ್ವರ ಜನನವೂ ಕಾಲನಿಯಮದಿಂದ ಬದ್ಧವಾಗಿದೆ; ಕವಿ ಕೇವಲ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ರಾಜನಿಗೆ ನಾಲ್ವರು ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಪುತ್ರರು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಜನಿಸಿದರು; ಅವರು ಗುಣವಂತರು, ಪರಸ್ಪರ ಅನುರೂಪರು, ಕಾಂತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರೋಷ್ಠಪದ ನಕ್ಷತ್ರಕ್ಕೆ ಸಮಾನರು. ಪ್ರೋಷ್ಠಪದ ಎಂದರೆ ಭಾದ್ರಪದ ನಕ್ಷತ್ರ; ಅದರ ನಾಲ್ಕು ತಾರೆಗಳು ಸಮಾನ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾಲ್ವರು ಸಹೋದರರ ಸಾಮ್ಯವನ್ನು ಕಾಂತಿಯಿಂದಲೇ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವರ ಜನನದಲ್ಲಿ ಗಂಧರ್ವರು ಮಧುರವಾಗಿ ಹಾಡಿದರು, ಅಪ್ಸರೆಯರ ಗುಂಪುಗಳು ನರ್ತಿಸಿದವು, ದೇವದುಂದುಭಿಗಳು ಮೊಳಗಿದವು, ಆಕಾಶದಿಂದ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿಯಾಯಿತು. ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಜನಸಂದಣಿಯ ಮಹೋತ್ಸವ ನಡೆಯಿತು; ಬೀದಿಗಳು ಜನರಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದು, ನಟ-ನರ್ತಕರಿಂದ ತುಂಬಿದವು. ‘ಜನಸಂಬಾಧಾಃ’ — ಜನರಿಂದಲೇ ಕಿಕ್ಕಿರಿದು, ಹೆಜ್ಜೆಯಿಡಲೂ ಜಾಗವಿಲ್ಲದಂತೆ. ಹಾಡುಗಾರರಿಂದಲೂ ವಾದ್ಯಗಾರರಿಂದಲೂ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದ ವಿಶಾಲವಾದ ಬೀದಿಗಳು ಎಲ್ಲ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಶೋಭಿಸಿದವು; ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿಯೇ ರತ್ನಗಳು ಚೆಲ್ಲಿದ್ದವು. ರಾಜನು ಸೂತ, ಮಾಗಧ, ವಂದಿಗಳಿಗೆ ಕೊಡಬೇಕಾದ ಕಾಣಿಕೆಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಧನವನ್ನೂ ಸಾವಿರಾರು ಗೋವುಗಳನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟನು. ಸೂತರು, ಮಾಗಧರು, ವಂದಿಗಳು ರಾಜನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುವವರು; ಅವರ ಜೀವನ ರಾಜನ ಪ್ರಸಾದದಲ್ಲೇ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಗರ; ಎರಡೆಡೆಯೂ ಒಂದೇ ಹರ್ಷ. ಜನನ ಕೇವಲ ಕುಲದ್ದಲ್ಲ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಅಭ್ಯುದಯ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಬೇಡುವವರಾಗಿದ್ದರು; ಇಲ್ಲಿ ಅವರೇ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ಬಾರಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಜಗುಃ ಕಲಮ್’ — ಕಲ ಎಂದರೆ ಮಧುರವಾದ, ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಸ್ವರ; ಗಂಧರ್ವರ ಗಾನ ಅಂಥದ್ದೇ. ಆಕಾಶದಿಂದ ಬೀಳುವ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಇದೇ ದೇವತೆಗಳು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿರುವುದರ ಚಿಹ್ನೆ.

ಹನ್ನೊಂದು ದಿನಗಳು ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ರಾಜನು ನಾಮಕರಣವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ವಸಿಷ್ಠನು ಪರಮಪ್ರೀತನಾಗಿ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಇಡುತ್ತಾನೆ — ಹಿರಿಯ ಮಹಾತ್ಮನಿಗೆ ‘ರಾಮ’, ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಗನಿಗೆ ‘ಭರತ’, ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಮಗನಿಗೆ ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ’, ಮತ್ತೊಬ್ಬನಿಗೆ ‘ಶತ್ರುಘ್ನ’. ಹೆಸರುಗಳ ಈ ಕ್ರಮವೇ ಪುತ್ರರ ಹಿರಿತನದ ಕ್ರಮವನ್ನೂ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೂ ಪುರಜನರಿಗೂ ಜಾನಪದರಿಗೂ ಭೋಜನ ಮಾಡಿಸಿದನು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಅಪಾರ ರತ್ನರಾಶಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ‘ಪೌರಜಾನಪದಾನ್’ — ನಗರವಾಸಿಗಳು ಮತ್ತು ಜನಪದವಾಸಿಗಳು; ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಆತಿಥ್ಯ. ಅವರ ಜಾತಕರ್ಮವೇ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನೂ ಮಾಡಿಸಿದನು — ಜಾತಕರ್ಮ, ನಾಮಕರಣ, ನಿಷ್ಕ್ರಮಣ, ಅನ್ನಪ್ರಾಶನ, ಚೂಡಾಕರ್ಮ ಮೊದಲಾದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಮಾಡಿಸಲಾಯಿತು. ಅವರೆಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯನಾದ ರಾಮನು ತಂದೆಗೆ ಆನಂದವನ್ನು ಕೊಡುವ ಕೇತುವಿನಂತಿದ್ದನು. ‘ಕೇತು’ ಎಂದರೆ ಧ್ವಜ; ಧ್ವಜದಿಂದ ದೂರದಿಂದಲೇ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವಂತೆ ರಾಮನಿಂದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲವನ್ನು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರಾದರೋ ‘ಏಕಾದಶಾಹಮ್’ (ಹನ್ನೊಂದು ದಿನ) ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂತಕದ ಉಪಲಕ್ಷಣವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೆ ಹನ್ನೆರಡು ದಿನಗಳ ಸೂತಕ; ಆದ್ದರಿಂದ ಹದಿಮೂರನೆಯ ದಿನ ನಾಮಕರಣ ಎಂಬುದು ಅವರ ಮತ. ನಾಮಕರಣವೇ ಎರಡನೆಯ ಜನ್ಮ; ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವ್ಯವಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ವಸಿಷ್ಠನ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಕುಲಗುರುವೇ ಸ್ವತಃ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಇಡುತ್ತಾನೆ.

ರಾಮನು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಸ್ವಯಂಭುವಿನಂತೆ ಮಾನ್ಯನಾದನು — ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮನಂತೆ ಪೂಜ್ಯನಾದನು. ಎಲ್ಲ ಕುಮಾರರೂ ವೇದಜ್ಞರು, ಶೂರರು, ಲೋಕಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತರು, ಜ್ಞಾನಸಂಪನ್ನರು, ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವರು ಆಗಿದ್ದರು. ಕವಿ ಮೊದಲು ಎಲ್ಲರ ಸಾಮ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ರಾಮನ ಆಧಿಕ್ಯವನ್ನು. ಅವರಲ್ಲಿಯೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಆದ ರಾಮನು ನಿರ್ಮಲ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಕ್ಕೂ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದನು. ‘ಇಷ್ಟಃ ಸರ್ವಸ್ಯ ಲೋಕಸ್ಯ’ (ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಕ್ಕೂ ಪ್ರಿಯ) ಎಂಬ ಪದಗಳು ರಾಮಾಯಣದ ಸಾರ — ರಾಮನು ಕೇವಲ ಬಲಶಾಲಿಯಲ್ಲ, ಸರ್ವಪ್ರಿಯನು. ಅವನು ಆನೆಯ ಹೆಗಲಿನ ಮೇಲೆ, ಕುದುರೆಯ ಬೆನ್ನಿನ ಮೇಲೆ, ರಥಚಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾನ್ಯನಾಗಿದ್ದನು; ಅಂದರೆ ಗಜಾರೋಹಣ, ಅಶ್ವಾರೋಹಣ, ರಥಚಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಕುಶಲನೆಂದು ಎಲ್ಲರೂ ಒಪ್ಪಿದ್ದರು. ಈ ಮೂರು ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಯುದ್ಧಕೌಶಲದ ಅಂಗಗಳು. ಅವನು ಧನುರ್ವೇದದಲ್ಲಿ ನಿರತನು, ತಂದೆಯ ಶುಶ್ರೂಷೆಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನು; ಶಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯೂ ಪಿತೃಭಕ್ತಿಯೂ ಒಂದೆಡೆಯೇ ಇವೆ. ಅನಂತರ ಕವಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗುತ್ತಾನೆ — ಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ರಾಮನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಸ್ನೇಹವುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದನು. ‘ಬಾಲ್ಯಾತ್ ಪ್ರಭೃತಿ’ (ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ) ಎಂಬ ಪದ ಮನನೀಯ; ಈ ಸ್ನೇಹ ಆಮೇಲೆ ಹುಟ್ಟಿದ್ದಲ್ಲ, ಸಹಜವಾದುದು.

ಲೋಕವನ್ನು ಆನಂದಿಸುವ ಹಿರಿಯಣ್ಣ ರಾಮನಿಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನಿತ್ಯವೂ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಿಯಕಾರ್ಯಗಳನ್ನೂ ಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದನು, ದೇಹದಿಂದಲೂ ಅವನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿದ್ದನು. ‘ಶರೀರತಃ’ (ದೇಹದಿಂದ) — ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ಮಾತಿನಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಕಾಯದಿಂದಲೂ ಸೇವೆ. ಲಕ್ಷ್ಮೀಸಂಪನ್ನನಾದ ಅವನು ರಾಮನ ಹೊರಗಿರುವ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಾಣದಂತಿದ್ದನು — ಹೊರಗೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಎರಡನೆಯ ಪ್ರಾಣ ಎಂದರ್ಥ. ಈ ಉಪಮೆ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಅವನಿಲ್ಲದೆ ಪುರುಷೋತ್ತಮನಿಗೆ ನಿದ್ರೆ ಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ರುಚಿಯಾದ ಅನ್ನವನ್ನು ತಂದಿಟ್ಟರೂ ಅವನಿಲ್ಲದೆ ಉಣ್ಣುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ನಿದ್ರೆ ಮತ್ತು ಭೋಜನ — ಇವೆರಡೇ ದೇಹದ ನಿತ್ಯಕ್ರಿಯೆಗಳು; ಅವೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತವೆ. ರಾಮನು ಕುದುರೆಯೇರಿ ಬೇಟೆಗೆ ಹೋದಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ಹಿಂದಿನಿಂದ ಬರುತ್ತಿದ್ದನು, ರಕ್ಷಿಸುತ್ತ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ‘ಪರಿಪಾಲಯನ್’ (ರಕ್ಷಿಸುತ್ತ) — ರಕ್ಷಣೆಯೇ ಅವನ ಸ್ವಭಾವ; ಇದೇ ಮುಂದೆ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತಮ್ಮನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಭರತನಿಗೆ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದನು, ಭರತನೂ ಅವನಿಗೆ ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಿಯನು. ಹೀಗೆ ನಾಲ್ವರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಜೋಡಿಗಳು ತಾವಾಗಿಯೇ ರೂಪುಗೊಂಡವು — ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು, ಭರತ-ಶತ್ರುಘ್ನರು. ಇದೇ ವಿಭಾಗ ಇಡೀ ಕಥೆಯ ಆಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ನಾಲ್ವರು ಮಹಾಭಾಗರಾದ ಪ್ರಿಯಪುತ್ರರಿಂದ ದಶರಥನು ಪರಮಪ್ರೀತನಾದನು. ‘ಲಕ್ಷ್ಮಿಸಂಪನ್ನಃ’ ಮತ್ತು ‘ಲಕ್ಷ್ಮಿವರ್ಧನಃ’ ಎಂಬ ಪದಗಳು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನದೇ ನಿರ್ವಚನಗಳು.

ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಪಿತಾಮಹನಂತೆ ಪುತ್ರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ದಶರಥನು ಪ್ರೀತನಾದನು. ಅವರು ಜ್ಞಾನಸಂಪನ್ನರೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವರೂ, ಲಜ್ಜಾಶೀಲರೂ ಕೀರ್ತಿವಂತರೂ ಸರ್ವಜ್ಞರೂ ದೀರ್ಘದರ್ಶಿಗಳೂ ಆದಾಗ, ಇಂಥ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಗಳಾದ, ಉಜ್ವಲ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಅವರ ತಂದೆ ದಶರಥನು ಲೋಕಾಧಿಪತಿಯಾದ ಬ್ರಹ್ಮನಂತೆ ಹರ್ಷಿತನಾಗಿದ್ದನು. ‘ಹ್ರೀಮಂತಃ’ (ಲಜ್ಜಾಶೀಲರು) ಎಂಬುದನ್ನು ಮೊದಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಲಜ್ಜೆಯೇ ಗುಣಗಳ ರಕ್ಷಕ; ಲಜ್ಜೆಯಿಲ್ಲದವನ ವಿದ್ಯೆಯೂ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ. ‘ದೀರ್ಘದರ್ಶಿನಃ’ — ದೂರದ ಫಲವನ್ನು ಆಲೋಚಿಸುವವರು. ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ವೈದಿಕ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ನಿರತರು, ತಂದೆಯ ಶುಶ್ರೂಷೆಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರು, ಧನುರ್ವೇದದಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಣಾತರು ಆಗಿದ್ದರು. ಈ ಮೂರೇ ರಾಜಪುತ್ರನ ನಿತ್ಯಕೃತ್ಯ — ವೇದ, ಪಿತೃಸೇವೆ, ಶಸ್ತ್ರಾಭ್ಯಾಸ. ಆಮೇಲೆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಜ ದಶರಥನು ಉಪಾಧ್ಯಾಯರೊಡನೆಯೂ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆಯೂ ಅವರ ವಿವಾಹದ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತಿಸತೊಡಗಿದನು. ವಿವಾಹವೇ ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮದ ಬಾಗಿಲು; ತಂದೆ ಅದನ್ನೇ ಮುಂದೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಮಂತ್ರಿಗಳ ನಡುವೆ ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿರುವ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ಬೇರೆಯೇ ಏನೋ ಬರುತ್ತದೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ತಿರುವನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಂದೆ ವಿವಾಹವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ, ದೈವವಾದರೋ ವನವಾಸವನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸೋಪಾಧ್ಯಾಯಃ ಸಬಾಂಧವಃ’ (ಉಪಾಧ್ಯಾಯರೊಡನೆ, ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ) — ಒಬ್ಬನೇ ಚಿಂತಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಗುರುಗಳು, ಬಂಧುಗಳು, ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ವಿಮರ್ಶೆಯೇ ರಾಜನೀತಿ. ಮಕ್ಕಳು ಯೌವನಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ತಂದೆಯ ಚಿಂತೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ.

ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಬಂದನು. ‘ಅಭ್ಯಾಗಚ್ಛತ್’ (ಬಂದನು) ಎಂಬ ಲಙ್ ರೂಪ ಆಕಸ್ಮಿಕ ಆಗಮನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನನ್ನು ಯಾರೂ ಕರೆದಿರಲಿಲ್ಲ. ರಾಜನನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸಿದ ಅವನು ದ್ವಾರಪಾಲಕರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಗಾಧಿಯ ಮಗನಾದ ಕೌಶಿಕನಾದ ನಾನು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಬೇಗನೆ ತಿಳಿಸಿ.’ ಅವನು ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಗೋತ್ರವನ್ನೂ ತಂದೆಯನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಋಷಿಗಳ ರೀತಿ. ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಗಾಬರಿಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸಿನ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಆ ಮಾತಿನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾಗಿ ರಾಜನ ಅರಮನೆಗೆ ಓಡಿದರು. ‘ಪ್ರದುದ್ರುವುಃ’ (ಓಡಿದರು) — ಕೇವಲ ಹೋದರಲ್ಲ, ಓಡಿದರು; ದ್ವಾರಪಾಲಕರ ಗಾಬರಿಯೇ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ಅವರು ರಾಜಭವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುರಾಜನಿಗೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಋಷಿ ಬಂದಿದ್ದಾನೆಂದು ತಿಳಿಸಿದರು. ಅವರ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಏಕಾಗ್ರನಾದ ರಾಜನು ಪುರೋಹಿತನೊಡನೆ ಹರ್ಷಿತನಾಗಿ, ಇಂದ್ರನು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಎದುರುಗೊಳ್ಳುವಂತೆ ಅವನನ್ನು ಎದುರುಗೊಂಡನು. ‘ಸಪುರೋಧಾಃ’ (ಪುರೋಹಿತನೊಡನೆ) — ವಸಿಷ್ಠನೊಡನೆ; ಮಹಾತಿಥಿಯ ಸ್ವಾಗತಕ್ಕೆ ಪುರೋಹಿತನೂ ಬೇಕು. ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ, ತೀಕ್ಷ್ಣವ್ರತನಾದ ಆ ತಪಸ್ವಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಪ್ರಸನ್ನಮುಖನಾದ ರಾಜನು ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದನು. ‘ಸಂಶಿತವ್ರತಃ’ — ಯಾರ ವ್ರತ ತೀಕ್ಷ್ಣವೂ ದೃಢವೂ ಆಗಿದೆಯೋ ಅವನು. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುವ ಮುಖವನ್ನು ಕಂಡೊಡನೆಯೇ ರಾಜನ ಮುಖವೂ ಪ್ರಸನ್ನವಾಯಿತು. ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಬಂದ ಮುನಿಯ ಮಾತನ್ನು ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಪಾಲಿಸಲಾಯಿತು; ಯಾರೂ ತಡಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ‘ಪ್ರತ್ಯುಜ್ಜಗಾಮ’ (ಎದುರುಗೊಂಡನು) — ರಾಜನು ಆಸನದಿಂದೆದ್ದು ಎದುರಿಗೇ ಹೋದನು; ಇದೇ ಅತಿಥಿಪೂಜೆಯ ಮೊದಲ ಅಂಗ. ಉಪಮೆಯೂ ಸಾರ್ಥಕ — ಇಂದ್ರನು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ರಾಜನು ಮುನಿಯನ್ನು; ಐಶ್ವರ್ಯವು ತಪಸ್ಸಿನ ಎದುರು ವಿನೀತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಂಡ ವಿಧಾನದಿಂದ ರಾಜನ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ರಾಜನ ಕುಶಲವನ್ನೂ ಅವ್ಯಯವಾದ ಕ್ಷೇಮವನ್ನೂ ವಿಚಾರಿಸಿದನು. ‘ಅವ್ಯಯಮ್’ — ಕೇವಲ ಈಗಿನ ಕ್ಷೇಮವಲ್ಲ, ತಡೆಯಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಿರವಾದ ಕ್ಷೇಮ. ಸುಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ಕೌಶಿಕನು ನಗರ, ಕೋಶ, ಜನಪದ, ಬಂಧುಗಳು, ಸ್ನೇಹಿತರು — ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಇವು ರಾಜ್ಯದ ಐದು ಅಂಗಗಳು; ಮುನಿಯ ಪ್ರಶ್ನಾಕ್ರಮವೇ ರಾಜಧರ್ಮದ ಪಟ್ಟಿ. ಮತ್ತೆ ಅವನು ಕೇಳಿದನು — ‘ನಿನ್ನ ಸಾಮಂತಶತ್ರುಗಳೆಲ್ಲರೂ ತಲೆಬಾಗಿ ಸೋತಿದ್ದಾರೆಯೇ? ದೈವಕರ್ಮವೂ ಮಾನುಷಕರ್ಮವೂ ನಿನ್ನಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿವೆಯೇ?’ ದೈವಕರ್ಮ ಎಂದರೆ ಯಜ್ಞ-ಹೋಮಾದಿಗಳು, ಮಾನುಷಕರ್ಮ ಎಂದರೆ ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರ, ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆ ಮೊದಲಾದವು; ಎರಡನ್ನೂ ನಿರ್ವಹಿಸಿದರೆ ರಾಜನು ಕೃತಾರ್ಥ. ಆಮೇಲೆ ಮಹಾಭಾಗನಾದ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ವಸಿಷ್ಠನನ್ನೂ ಆ ಋಷಿಗಳನ್ನೂ ಸೇರಿ ಯಥಾನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಕುಶಲ ವಿಚಾರಿಸಿದನು. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ-ವಸಿಷ್ಠರ ಹಳೆಯ ವೈರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಆದರೂ ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಅವನನ್ನು ಮೊದಲೇ ಭೇಟಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದವನ ಲಕ್ಷಣವೇ ಇದು. ಆಮೇಲೆ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಹರ್ಷಚಿತ್ತರಾಗಿ ಆ ರಾಜನ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು, ಅವನಿಂದ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಪೂಜಿತರಾಗಿ ಕುಳಿತರು. ‘ಶಾಸ್ತ್ರದೃಷ್ಟೇನ ಕರ್ಮಣಾ’ — ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದೂ ವಿಧಿನಿಯತ; ಸ್ವೀಕರಿಸುವವನಿಗೂ ಮಂತ್ರವಿದೆ. ಎಲ್ಲ ಋಷಿಗಳೊಡನೆಯೂ ಯಥಾನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಲಾಯಿತು; ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಮಾತು. ರಾಜನು ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸಭೆ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು.

ಆಮೇಲೆ ಹರ್ಷಚಿತ್ತನಾದ ಪರಮೋದಾರ ರಾಜನು ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮರ್ತ್ಯನಿಗೆ ಅಮೃತ ದೊರೆತಂತೆ, ನೀರಿಲ್ಲದ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಮಳೆ ಬಂದಂತೆ, ಸಂತಾನವಿಲ್ಲದವನಿಗೆ ಯೋಗ್ಯ ಪತ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಪುತ್ರ ಜನಿಸಿದಂತೆ, ಕಳೆದುಹೋದ ವಸ್ತು ಮತ್ತೆ ದೊರೆತಂತೆ, ಮಹಾ ಅಭ್ಯುದಯದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷವಾಗುವಂತೆ — ಹಾಗೆಯೇ ನಿನ್ನ ಆಗಮನವನ್ನು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಮಹಾಮುನಿಯೇ, ನಿನಗೆ ಸ್ವಾಗತ.’ ಐದು ಉಪಮೆಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದೇ ಭಾವ — ಅಲಭ್ಯವಾದುದು ಪ್ರಯತ್ನವಿಲ್ಲದೆ ದೊರೆಯಿತು. ‘ಪುತ್ರಜನ್ಮಾಪ್ರಜಸ್ಯ’ (ಸಂತಾನವಿಲ್ಲದವನಿಗೆ ಪುತ್ರಜನನ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಇದೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಾರ್ಥಕ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜನು ಸ್ವತಃ ಇದನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿನ್ನ ಯಾವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಯಕೆಯನ್ನು ನಾನು ಈಡೇರಿಸಲಿ? ನಾನು ಹರ್ಷಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ, ನೀನು ನನಗೆ ಯೋಗ್ಯ ಪಾತ್ರನು; ಮಾನದನೇ, ಅದೃಷ್ಟವಶದಿಂದ ಬಂದಿರುವೆ. ಇಂದು ನನ್ನ ಜನ್ಮ ಸಫಲ, ಜೀವನ ಸುಜೀವನ. ವಿಪ್ರೇಂದ್ರನನ್ನು ಕಂಡುದರಿಂದ ನನ್ನ ರಾತ್ರಿ ಸುಪ್ರಭಾತವಾಯಿತು. ಹಿಂದೆ ನೀನು “ರಾಜರ್ಷಿ” ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದೆ; ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಭೆ ಬೆಳಗಿದ ನೀನು ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದಿರುವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನಿಂದ ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ಪೂಜ್ಯನು. ಇದು ನನಗೆ ಅದ್ಭುತವಾದುದು, ಪರಮ ಪವಿತ್ರವಾದುದು; ನಿನ್ನ ದರ್ಶನದಿಂದ ನಾನು ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಹೋದವನಂತಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನೀನು ಏನನ್ನು ಬಯಸುವೆ, ನಿನ್ನ ಆಗಮನದ ಕಾರ್ಯವೇನು — ಹೇಳು. ಅನುಗೃಹೀತನಾಗಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಓ ಸುವ್ರತನೇ, ಕಾರ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ನೀನು ಸಂದೇಹಪಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾನು ಅದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ; ನೀನೇ ನನಗೆ ದೈವ. ನಿನ್ನ ಆಗಮನದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಸಮಗ್ರವಾದ ಅನುತ್ತಮ ಧರ್ಮವನ್ನೂ ಮಹಾ ಅಭ್ಯುದಯವನ್ನೂ ನಾನು ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ.’ ‘ವಿಮರ್ಶಂ ನ ಗಂತುಮ್ ಅರ್ಹಸಿ’ (ಸಂದೇಹಪಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ) — ‘ಸಿದ್ಧಿಸುವುದೋ ಇಲ್ಲವೋ’ ಎಂಬ ಸಂಶಯ ನಿನಗೆ ಬೇಡ ಎಂದರ್ಥ; ಇದೇ ಮಾತು ಮುಂದೆ ರಾಜನಿಗೆ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯಾದ ರಾಜನು ವಿನಯದಿಂದ ಹೇಳಿದ, ಹೃದಯಕ್ಕೂ ಕಿವಿಗೂ ಸುಖಕರವಾದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಗುಣ-ಯಶಸ್ಸುಗಳಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ, ಗುಣಗಳಿಂದ ವಿಶಿಷ್ಟನಾದ ಆ ಪರಮರ್ಷಿ ಪರಮ ಹರ್ಷವನ್ನು ಪಡೆದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಅನುಷ್ಟುಪ್ ವೃತ್ತವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ದೀರ್ಘವಾದ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ಇದು ಸರ್ಗಸಮಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರೀತಿ. ರಾಜನ ಈ ಮಾತು ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ದೀರ್ಘವಾದುದು; ಅದರಿಂದ ಕವಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅದ್ಯ ಮೇ ಸಫಲಂ ಜನ್ಮ’ (ಇಂದು ನನ್ನ ಜನ್ಮ ಸಫಲ) ಎಂಬುದು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಲ್ಲ, ಗೃಹಸ್ಥನ ಯಥಾರ್ಥ ಭಾವನೆ — ಯಾರ ಮನೆಗೆ ಮಹಾತಿಥಿ ಬರುತ್ತಾನೋ ಅವನ ಜನ್ಮ ಸಫಲ. ‘ರಾಜರ್ಷಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ’ ಎಂಬಲ್ಲಿಂದ ‘ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದಿರುವೆ’ ಎಂಬಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಇಡೀ ಕಥೆ ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದನ್ನು ಮುಂದೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗುವುದು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗ ಜನನದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ, ಕಾಯುವಿಕೆಯಿಂದ ಬೆಳೆದು, ಆಗಮನದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಕಥೆಯ ಎರಡನೆಯ ಅಂಕ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

മഹാത്മാവായ ദശരഥന്റെ അശ്വമേധയജ്ഞം പൂർത്തിയായപ്പോൾ ദേവന്മാർ തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ ഭാഗം സ്വീകരിച്ച് വന്നതുപോലെ മടങ്ങിപ്പോയി. 'യഥാഗതം' (വന്നതുപോലെ) എന്ന പദം സൂക്ഷ്മമാണ് — ഏതു വഴിയിലൂടെ വന്നുവോ, അതേ വഴിയിലൂടെ മടങ്ങി; തൃപ്തനായ അതിഥിയുടെ യാത്ര നിർവ്വിഘ്നമായിരിക്കും. പിന്നീട് ദീക്ഷയുടെ നിയമം അവസാനിച്ചു. യജ്ഞദീക്ഷ സ്വീകരിച്ച യജമാനൻ നിയതവ്രതനായി കഴിയുന്നു; കർമ്മം പൂർത്തിയാകുമ്പോൾ അദ്ദേഹം വീണ്ടും സാധാരണ ഗൃഹസ്ഥധർമ്മത്തിലേക്കു മടങ്ങുന്നു. അതിനാൽ രാജാവ് പത്നിമാരോടൊപ്പം, ഭൃത്യന്മാരോടും സൈന്യത്തോടും വാഹനങ്ങളോടുംകൂടി നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. അദ്ദേഹത്താൽ യഥായോഗ്യം പൂജിക്കപ്പെട്ട പല ദേശങ്ങളിലെ രാജാക്കന്മാർ മുനിശ്രേഷ്ഠനെ നമസ്കരിച്ച് സന്തോഷത്തോടെ തങ്ങളുടെ ദേശങ്ങളിലേക്കു പോയി. 'യഥാർഹം' (യഥായോഗ്യം) — ഓരോ രാജാവിന്റെയും പദവിക്കനുസരിച്ചാണ് സത്കാരം ചെയ്തത്, എല്ലാവർക്കും ഒരേവിധത്തിലല്ല. നഗരത്തിൽനിന്നു സ്വഗൃഹങ്ങളിലേക്കു പോകുന്ന ആ ശ്രീമാന്മാരായ രാജാക്കന്മാരുടെ തിളങ്ങുന്ന സൈന്യങ്ങൾ സന്തോഷത്തോടെ ശോഭിച്ചു. ഇവിടെ കവി യജ്ഞത്തിന്റെ ഉപസംഹാരം ശാന്തമായ സ്വരത്തിൽ വർണ്ണിക്കുന്നു — കോലാഹലം ശമിച്ചു, അതിഥികൾ പോയി, രാജാവ് സ്വഗൃഹത്തിലേക്കു മടങ്ങി. മഹാകർമ്മത്തിന്റെ ഒടുവിൽ ഈ ശൂന്യത മാത്രമാണ് ബാക്കി. എന്നാൽ ഏതിനുവേണ്ടി എല്ലാം ആരംഭിച്ചുവോ, ആ ഫലം ഇതുവരെ കാണപ്പെടുന്നില്ല.

രാജാക്കന്മാർ പോയശേഷം ശ്രീമാനായ ദശരഥരാജാവ് ദ്വിജോത്തമന്മാരെ മുന്നിൽ നിർത്തി വീണ്ടും നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. 'പുരസ്കൃത്യ' — ബ്രാഹ്മണരെ മുന്നിൽ നിർത്തി; രാജാവ് സ്വയം പിന്നിൽ നടക്കുന്നു. ഇതാണ് വിനയത്തിന്റെ മര്യാദ. നന്നായി പൂജിക്കപ്പെട്ട ഋഷ്യശൃംഗൻ ശാന്തയോടൊപ്പം യാത്രയായി; അനുയാത്രികരോടുകൂടിയ ധീമാനായ രാജാവ് അദ്ദേഹത്തെ കുറച്ചുദൂരം അനുഗമിച്ചു. 'അനുഗമ്യമാനഃ' (അനുഗമിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ട്) എന്ന പദം ഗൃഹസ്ഥധർമ്മം കാണിക്കുന്നു — പുറപ്പെടുന്ന അതിഥിയെ ഗൃഹനാഥൻ കുറച്ചുദൂരം അനുഗമിക്കണം, പിന്നീട് യാത്രയാക്കണം. ഇങ്ങനെ അവരെയെല്ലാം യാത്രയാക്കി, മനസ്സു നിറഞ്ഞ രാജാവ് അവിടെ സുഖമായി വസിച്ചു, പുത്രോത്പത്തിയെക്കുറിച്ചു ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. 'സമ്പൂർണ്ണമാനസഃ' — മനോരഥം പൂർത്തിയായവൻ; എന്നിട്ടും 'പുത്രോത്പത്തിയെക്കുറിച്ചു ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട്' എന്നും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. പ്രതിജ്ഞ ലഭിച്ചു, ഫലം ലഭിച്ചിട്ടില്ല; ഇതാണ് കാത്തിരിപ്പിന്റെ അവസ്ഥ. കവി രാജാവിന്റെ സുഖവും ചിന്തയും ഒരേ ശ്ലോകത്തിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു.

യജ്ഞം അവസാനിച്ചശേഷം ആറ് ഋതുക്കൾ കടന്നുപോയി; പിന്നീട് പന്ത്രണ്ടാം മാസത്തിൽ ചൈത്രത്തിലെ നവമിതിഥിയിൽ രാമൻ ജനിച്ചു. ആറ് ഋതുക്കൾ എന്നാൽ ഒരു സംവത്സരം; അതിനാൽ ഗർഭാധാനംമുതൽ ജനനംവരെയുള്ള കാലവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ കവി കാലത്തെ ജ്യോതിഷശാസ്ത്രത്തിന്റെ പദങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു, ഇതു വാല്മീകിയിൽ വിരളമാണ്. നക്ഷത്രം അദിതിദൈവത്യം — അദിതി അധിദേവതയായ നക്ഷത്രം, അതായത് പുണർതം (പുനർവസു). അഞ്ചു ഗ്രഹങ്ങൾ സ്വോച്ചസ്ഥാനങ്ങളിൽ — അഞ്ചു ഗ്രഹങ്ങൾ തങ്ങളുടെ ഉച്ചരാശികളിൽ നിലകൊണ്ടിരുന്നു. ജ്യോതിഷത്തിൽ ഗ്രഹത്തിനു ബലം ഏറ്റവും കൂടുന്ന സ്ഥാനത്തെ 'ഉച്ചം' എന്നു പറയുന്നു; അവിടെ സൂര്യൻ മേടത്തിൽ, ചൊവ്വ മകരത്തിൽ, ശനി തുലാത്തിൽ, വ്യാഴം കർക്കടകത്തിൽ, ശുക്രൻ മീനത്തിൽ എന്നിങ്ങനെ പരമ്പരയായി വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുന്നു. ലഗ്നമാകട്ടെ കർക്കടകം, അവിടെ വാക്പതിയായ ബൃഹസ്പതി ചന്ദ്രനോടൊപ്പം നിലകൊള്ളുന്നു. ഇങ്ങനെ ലഗ്നത്തിൽ ഗുരുചന്ദ്രയോഗവും, അഞ്ചു ഗ്രഹങ്ങളുടെ ഉച്ചസ്ഥിതിയും — ഇതെല്ലാം അത്യന്തം ദുർലഭമായ ഒരു യോഗത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ആ സമയത്ത് ലഗ്നം ഉദിച്ചുയരുമ്പോൾ കൗസല്യ സർവ്വലോകവന്ദിതനും ജഗന്നാഥനും ദിവ്യലക്ഷണങ്ങളോടുകൂടിയവനുമായ രാമനെ പ്രസവിച്ചു — വിഷ്ണുവിന്റെ പകുതിയായ, മഹാഭാഗനായ ഇക്ഷ്വാകുനന്ദനനെ; ചുവന്ന കണ്ണുകളും നീണ്ട കൈകളും ചുവന്ന ചുണ്ടുകളും ദുന്ദുഭിപോലെ മുഴങ്ങുന്ന സ്വരവുമുള്ളവനെ. ശിശുവിന്റെ വർണ്ണനപോലും രാജലക്ഷണങ്ങളെ കുറിക്കുന്നതാണ്.

അളവറ്റ തേജസ്സുള്ള ആ പുത്രനാൽ കൗസല്യ, ദേവശ്രേഷ്ഠനും വജ്രപാണിയുമായ ഇന്ദ്രനാൽ അദിതി എന്നപോലെ ശോഭിച്ചു. ഈ ഉപമ മുൻശ്ലോകവുമായി യോജിക്കുന്നു — അദിതിയുടെ നക്ഷത്രമുള്ളിടത്ത് അദിതിയുടെതന്നെ ഉപമ. കൈകേയിയിൽ സത്യപരാക്രമിയായ ഭരതൻ ജനിച്ചു — സാക്ഷാൽ വിഷ്ണുവിന്റെ നാലിലൊരു ഭാഗം, എല്ലാ ഗുണങ്ങളും തികഞ്ഞവൻ. 'ചതുർഭാഗഃ' (നാലിലൊരു ഭാഗം) എന്നത് പായസവിഭജനത്തെ അനുസരിച്ചുള്ള അംശകല്പനയാണ്. പിന്നീട് സുമിത്ര ലക്ഷ്മണൻ, ശത്രുഘ്നൻ എന്നീ രണ്ടു പുത്രന്മാരെ പ്രസവിച്ചു; എല്ലാ അസ്ത്രങ്ങളിലും കുശലരായ ആ വീരന്മാർ വിഷ്ണുവിന്റെ പകുതിയോടു ചേർന്നവരായിരുന്നു. അവരുടെയും ജന്മനക്ഷത്രങ്ങൾ കവി വെവ്വേറെ പറയുന്നു. പ്രസന്നബുദ്ധിയായ ഭരതൻ പൂയം (പുഷ്യം) നക്ഷത്രത്തിൽ മീനലഗ്നത്തിൽ ജനിച്ചു; മീനം വ്യാഴത്തിന്റെ സ്വക്ഷേത്രമാണ്, പൂയം ഏറ്റവും ശുഭമായ നക്ഷത്രവും. സുമിത്രാപുത്രന്മാരാകട്ടെ സാർപ്പനക്ഷത്രത്തിൽ, അതായത് ആയില്യത്തിൽ (ആശ്ലേഷ), കുളീരലഗ്നത്തിൽ, സൂര്യൻ ഉയർന്നുനിൽക്കുമ്പോൾ ജനിച്ചു. 'സാർപ്പം' എന്നത് ആയില്യത്തിന്റെ പേരാണ്, കാരണം അതിന്റെ ദേവതകൾ സർപ്പങ്ങളാണ്; 'കുളീരം' കർക്കടകരാശിയുടെ പര്യായമാണ്. 'അഭ്യുദിതേ രവൗ' — സൂര്യൻ ഉച്ചിയിൽ കയറിയപ്പോൾ, ദിവസത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ. ഇങ്ങനെ നാലുപേരുടെയും ജനനം കാലനിയമത്താൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; കവി പറയുക മാത്രമല്ല, പ്രമാണീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

രാജാവിന്റെ മഹാത്മാക്കളായ നാലു പുത്രന്മാർ വെവ്വേറെ ജനിച്ചു; ഗുണവാന്മാരും പരസ്പരം യോജിച്ചവരുമായ അവർ കാന്തിയിൽ പ്രോഷ്ഠപദങ്ങളെപ്പോലെയായിരുന്നു. പ്രോഷ്ഠപദ എന്നാൽ ഭാദ്രപദനക്ഷത്രമാണ് (പൂരുരുട്ടാതി-ഉത്രട്ടാതി); അതിന്റെ നാലു നക്ഷത്രങ്ങൾ തുല്യപ്രഭയോടെ കാണപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ നാലു സഹോദരന്മാരുടെ സാമ്യം കാന്തികൊണ്ടുതന്നെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അവരുടെ ജനനത്തിൽ ഗന്ധർവ്വന്മാർ മധുരമായി പാടി, അപ്സരസ്സുകൾ നൃത്തം ചെയ്തു, ദേവദുന്ദുഭികൾ മുഴങ്ങി, ആകാശത്തുനിന്നു പുഷ്പവൃഷ്ടി പൊഴിഞ്ഞു. അയോധ്യയിൽ ജനനിബിഡമായ മഹത്തായ ഉത്സവം നടന്നു; വീഥികൾ ജനങ്ങളാൽ തിങ്ങിനിറഞ്ഞു, നടന്മാരും നർത്തകരും നിറഞ്ഞു. 'ജനസംബാധാഃ' — ജനങ്ങളാൽത്തന്നെ നിറഞ്ഞ്, കാൽ വെക്കാൻ ഇടമില്ലാത്തവ. ഗായകരാലും വാദകരാലും മുഴങ്ങുന്ന വിശാലമായ വീഥികൾ എല്ലാ രത്നങ്ങളാലും നിറഞ്ഞ് ശോഭിച്ചു; വീഥികളിൽത്തന്നെ രത്നങ്ങൾ ചിതറിക്കിടന്നിരുന്നു. രാജാവ് സൂതർക്കും മാഗധർക്കും വന്ദികൾക്കും നൽകേണ്ടതു നൽകി, ബ്രാഹ്മണർക്ക് ധനവും ആയിരക്കണക്കിനു ഗോധനവും നൽകി. സൂതരും മാഗധരും വന്ദികളും രാജസ്തുതി പാടുന്നവരാണ്; അവരുടെ ഉപജീവനം രാജാവിന്റെ പ്രസാദത്തിലാണ്. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — ആകാശത്തിൽ ദേവന്മാർ, ഭൂമിയിൽ നഗരം; രണ്ടിടത്തും ഒരേ ഹർഷം. ജനനം കുലത്തിന്റേതു മാത്രമല്ല, മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും അഭ്യുദയമാണ്. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ദേവന്മാർ യാചകരായിരുന്നു; ഇവിടെ അവർതന്നെ വാദ്യങ്ങൾ മുഴക്കുന്നു. 'ജഗുഃ കലം' — കലം എന്നാൽ മധുരവും അവ്യക്തവുമായ സ്വരം; ഗന്ധർവ്വന്മാരുടെ ഗാനം അത്തരത്തിലുള്ളതാണ്. ആകാശത്തുനിന്നു പൊഴിയുന്ന പുഷ്പവൃഷ്ടിയും കാണപ്പെടുന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് ദേവന്മാരുടെ സാക്ഷിത്വത്തിന്റെ അടയാളം.

പതിനൊന്നു ദിവസം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ രാജാവ് അങ്ങനെ നാമകരണം നടത്തി. പരമപ്രീതനായ വസിഷ്ഠൻ പേരുകൾ നൽകുന്നു — മൂത്തവനായ മഹാത്മാവിന് 'രാമൻ', കൈകേയീപുത്രന് 'ഭരതൻ', സുമിത്രാപുത്രന് 'ലക്ഷ്മണൻ', മറ്റേയാൾക്ക് 'ശത്രുഘ്നൻ' എന്ന്. പേരുകളുടെ ഈ ക്രമംതന്നെ പുത്രന്മാരുടെ മൂപ്പിന്റെ ക്രമവും സ്ഥാപിക്കുന്നു. അപ്പോൾ രാജാവ് ബ്രാഹ്മണരെയും പൗരജനപദവാസികളെയും ഭക്ഷിപ്പിച്ചു, ബ്രാഹ്മണർക്ക് ധാരാളം നിർമ്മലമായ രത്നക്കൂട്ടങ്ങൾ നൽകി. 'പൗരജാനപദാൻ' — നഗരവാസികളെയും ജനപദവാസികളെയും; ഇരുകൂട്ടർക്കും ആതിഥ്യം. അവരുടെ ജാതകർമ്മം മുതലായ എല്ലാ കർമ്മങ്ങളും അദ്ദേഹം നടത്തിച്ചു — ജാതകർമ്മം, നാമകരണം, നിഷ്ക്രമണം, അന്നപ്രാശനം, ചൂഡാകർമ്മം മുതലായ സംസ്കാരങ്ങളെല്ലാം വിധിപ്രകാരം നടത്തപ്പെട്ടു. അവരിലെല്ലാം മൂത്തവനായ രാമൻ പിതാവിനു സന്തോഷം നൽകുന്ന കൊടിക്കൂറപോലെയായിരുന്നു. 'കേതു' എന്നാൽ ധ്വജം; ധ്വജംകൊണ്ട് ദൂരെനിന്നുതന്നെ സേന തിരിച്ചറിയപ്പെടുന്നതുപോലെ രാമനാൽ ഇക്ഷ്വാകുകുലം തിരിച്ചറിയപ്പെടുന്നു. വ്യാഖ്യാതാക്കളാകട്ടെ 'ഏകാദശാഹം' (പതിനൊന്നു ദിവസം) എന്നത് സൂതകത്തിന്റെ ഉപലക്ഷണമായി കരുതുന്നു, കാരണം ക്ഷത്രിയർക്ക് പന്ത്രണ്ടു ദിവസമാണ് സൂതകം; അതിനാൽ പതിമൂന്നാം ദിവസമാണ് നാമകരണം എന്നാണ് അവരുടെ മതം. നാമകരണം രണ്ടാമത്തെ ജനനമാണല്ലോ; പേരിലൂടെയാണ് ഒരുവൻ ലോകത്തിൽ വ്യവഹരിക്കപ്പെടുന്നത്. വസിഷ്ഠന്റെ പ്രീതി ഇവിടെ വിശേഷിച്ചു പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — കുലഗുരുതന്നെ സ്വയം പേരുകൾ നൽകുന്നു.

രാമൻ ജീവികൾക്കെല്ലാം സ്വയംഭൂവിനെപ്പോലെ ഏറെ സമ്മതനായി — എല്ലാ പ്രാണികൾക്കും അദ്ദേഹം ബ്രഹ്മാവിനെപ്പോലെ പൂജ്യനായി. എല്ലാ കുമാരന്മാരും വേദജ്ഞരും ശൂരരും ലോകഹിതത്തിൽ തത്പരരും ജ്ഞാനസമ്പന്നരും ഗുണങ്ങൾ തികഞ്ഞവരുമായിരുന്നു. കവി ആദ്യം എല്ലാവരുടെയും സാമ്യം പറയുന്നു, പിന്നീട് രാമന്റെ ആധിക്യം. അവരിലും മഹാതേജസ്വിയും സത്യപരാക്രമിയുമായ രാമൻ നിർമ്മലനായ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ സർവ്വലോകത്തിനും പ്രിയനായിരുന്നു. 'ഇഷ്ടഃ സർവ്വസ്യ ലോകസ്യ' (സർവ്വലോകത്തിനും പ്രിയൻ) എന്ന പദദ്വയമാണ് രാമായണത്തിന്റെ സാരം — രാമൻ ബലവാൻ മാത്രമല്ല, സർവ്വപ്രിയനുമാണ്. ആനയുടെ കഴുത്തിലും കുതിരയുടെ പുറത്തും രഥസഞ്ചാരത്തിലും അദ്ദേഹം സമ്മതനായിരുന്നു; അതായത് ആനപ്പുറത്തു കയറുന്നതിലും കുതിരസവാരിയിലും രഥം നയിക്കുന്നതിലും അദ്ദേഹം കുശലനാണെന്ന് എല്ലാവരും അംഗീകരിച്ചു. ഇവ മൂന്നും ക്ഷത്രിയന്റെ യുദ്ധകൗശലത്തിന്റെ അംഗങ്ങളാണ്. അദ്ദേഹം ധനുർവ്വേദത്തിൽ നിരതനും പിതൃശുശ്രൂഷയിൽ തത്പരനുമായിരുന്നു; ശസ്ത്രവിദ്യയും പിതൃഭക്തിയും ഒരിടത്തുതന്നെ വർത്തിക്കുന്നു. അനന്തരം കവി ലക്ഷ്മണനിലേക്കു തിരിയുന്നു — ലക്ഷ്മി വർദ്ധിപ്പിക്കുന്ന ലക്ഷ്മണൻ ബാല്യംമുതൽതന്നെ രാമനോട് അത്യന്തം സ്നേഹമുള്ളവനായിരുന്നു. 'ബാല്യാത് പ്രഭൃതി' (ബാല്യംമുതൽ) എന്ന പദം ചിന്തനീയമാണ്; ഈ സ്നേഹം പിന്നീട് ഉണ്ടായതല്ല, സഹജമാണ്.

ലോകത്തെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്ന ജ്യേഷ്ഠസഹോദരനായ രാമന് ലക്ഷ്മണൻ എപ്പോഴും എല്ലാ പ്രിയവും ചെയ്യുന്നവനായിരുന്നു, ശരീരംകൊണ്ടുപോലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ സേവനത്തിൽ നിരതനായിരുന്നു. 'ശരീരതഃ' (ശരീരംകൊണ്ട്) — മനസ്സുകൊണ്ടും വാക്കുകൊണ്ടും മാത്രമല്ല, ദേഹംകൊണ്ടുമുള്ള സേവനം. ലക്ഷ്മീസമ്പന്നനായ അവൻ രാമന്റെ പുറത്തുള്ള മറ്റൊരു പ്രാണൻപോലെയായിരുന്നു — പുറത്തു സഞ്ചരിക്കുന്ന രണ്ടാമത്തെ പ്രാണൻ എന്നർത്ഥം. ഈ ഉപമ രാമായണത്തിൽ ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധമാണ്. അവനില്ലാതെ പുരുഷോത്തമന് ഉറക്കം വരില്ല; രുചികരമായ അന്നം കൊണ്ടുവന്നാലും അവനില്ലാതെ അദ്ദേഹം ഭക്ഷിക്കില്ല. ഉറക്കവും ഭക്ഷണവും — ഇവ രണ്ടുമാണ് ദേഹത്തിന്റെ നിത്യക്രിയകൾ; അവയ്ക്കുപോലും ലക്ഷ്മണനെ ആവശ്യമുണ്ട്. രാമൻ കുതിരപ്പുറത്തു കയറി നായാട്ടിനു പോകുമ്പോൾ ലക്ഷ്മണൻ വില്ലുമായി പിന്നാലെ ചെല്ലുന്നു, രക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് അനുഗമിക്കുന്നു. 'പരിപാലയൻ' (രക്ഷിച്ചുകൊണ്ട്) — രക്ഷണംതന്നെയാണ് അവന്റെ സ്വഭാവം; ഇതുതന്നെ പിന്നീട് വനത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും കാണപ്പെടുന്നു. അതുപോലെ ലക്ഷ്മണന്റെ അനുജനായ ശത്രുഘ്നൻ ഭരതനു പ്രാണനെക്കാൾ പ്രിയനായിരുന്നു, ഭരതനും അവന് അങ്ങനെതന്നെ പ്രിയനായിരുന്നു. ഇങ്ങനെ നാലുപേരിൽ രണ്ടു ജോടികൾ സ്വയംതന്നെ രൂപപ്പെട്ടു — രാമലക്ഷ്മണന്മാരും ഭരതശത്രുഘ്നന്മാരും. ഈ വിഭജനംതന്നെയാണ് മുഴുവൻ കഥയുടെയും ആധാരമാകുന്നത്. മഹാഭാഗരും പ്രിയരുമായ ഈ നാലു പുത്രന്മാരാൽ ദശരഥൻ പരമപ്രീതനായി. 'ലക്ഷ്മീസമ്പന്നഃ', 'ലക്ഷ്മീവർദ്ധനഃ' എന്നീ പദങ്ങൾ ലക്ഷ്മണൻ എന്ന പേരിന്റെതന്നെ നിർവ്വചനങ്ങളാണ്.

ദേവന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട പിതാമഹനെപ്പോലെ പുത്രന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ദശരഥൻ പ്രീതനായി. അവർ ജ്ഞാനസമ്പന്നരും ഗുണങ്ങൾ തികഞ്ഞവരും ലജ്ജാശീലരും കീർത്തിമാന്മാരും സർവ്വജ്ഞരും ദീർഘദർശികളുമായിത്തീർന്നപ്പോൾ, ഇത്തരം പ്രഭാവമുള്ളവരും ജ്വലിക്കുന്ന തേജസ്സുള്ളവരുമായ അവരുടെ പിതാവായ ദശരഥൻ ലോകാധിപനായ ബ്രഹ്മാവിനെപ്പോലെ സന്തുഷ്ടനായിരുന്നു. 'ഹ്രീമന്തഃ' (ലജ്ജാശീലർ) എന്നതാണ് ആദ്യം പറഞ്ഞത് — ലജ്ജയാണല്ലോ ഗുണങ്ങളെ രക്ഷിക്കുന്നത്; ലജ്ജയില്ലാത്തവന്റെ വിദ്യപോലും നാശത്തിനുള്ളതാണ്. 'ദീർഘദർശിനഃ' — ദൂരെയുള്ള ഫലം ആലോചിക്കുന്നവർ. ആ മനുഷ്യവ്യാഘ്രന്മാർ വൈദികാധ്യയനത്തിൽ തത്പരരും പിതൃശുശ്രൂഷയിൽ നിരതരും ധനുർവ്വേദത്തിൽ നിഷ്ഠിതരുമായിരുന്നു. ഈ മൂന്നുമാണ് രാജപുത്രന്റെ നിത്യകൃത്യം — വേദം, പിതൃസേവ, ശസ്ത്രാഭ്യാസം. പിന്നീട് ധർമ്മാത്മാവായ ദശരഥരാജാവ് ഉപാദ്ധ്യായന്മാരോടും ബന്ധുക്കളോടുംകൂടി അവരുടെ വിവാഹത്തെക്കുറിച്ചു ചിന്തിച്ചു. വിവാഹമാണല്ലോ ഗൃഹസ്ഥാശ്രമത്തിന്റെ വാതിൽ; പിതാവ് അതാണ് മുന്നിൽ കാണുന്നത്. എന്നാൽ മന്ത്രിമാരുടെ നടുവിൽ ആ മഹാത്മാവ് ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന സമയത്തുതന്നെ മറ്റൊന്നാണ് വന്നെത്തുന്നത്. കവി ഇവിടെ കഥയുടെ വഴിത്തിരിവ് സൂക്ഷ്മമായി സംവിധാനം ചെയ്യുന്നു — പിതാവ് വിവാഹം ചിന്തിക്കുന്നു, ദൈവമാകട്ടെ വനവാസം ഒരുക്കുന്നു. 'സോപാധ്യായഃ സബാന്ധവഃ' (ഉപാദ്ധ്യായന്മാരോടും ബന്ധുക്കളോടുംകൂടി) — ഒറ്റയ്ക്കല്ല ചിന്തിക്കുന്നത്; ഗുരുക്കന്മാരോടും ബന്ധുക്കളോടും മന്ത്രിമാരോടുംകൂടിയുള്ള വിമർശംതന്നെയാണ് രാജനീതി. പുത്രന്മാർ യൗവനം പ്രാപിച്ചപ്പോൾ പിതാവിന്റെ ഈ ചിന്ത സ്വാഭാവികമാണ്.

അതേ നിമിഷത്തിൽത്തന്നെ മഹാതേജസ്വിയായ മഹാമുനി വിശ്വാമിത്രൻ വന്നെത്തി. 'അഭ്യാഗച്ഛത്' എന്ന ലങ്ലകാരരൂപം (ഭൂതകാലം) അപ്രതീക്ഷിതമായ ആഗമനത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ആരും അദ്ദേഹത്തെ ക്ഷണിച്ചിരുന്നില്ല. രാജാവിനെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ച അദ്ദേഹം ദ്വാരപാലകരോടു പറഞ്ഞു — 'ഗാധിയുടെ പുത്രനായ കൗശികനായ ഞാൻ വന്നിരിക്കുന്നു എന്ന് വേഗം അറിയിക്കുവിൻ.' അദ്ദേഹം സ്വന്തം പേരു പറയുന്നില്ല, ഗോത്രവും പിതാവിനെയുമാണ് പറയുന്നത്; ഇതാണ് ഋഷിമാരുടെ രീതി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആ വാക്കുകേട്ട് പരിഭ്രമിച്ച മനസ്സോടെ എല്ലാവരും ആ വാക്കിനാൽ പ്രേരിതരായി രാജഭവനത്തിലേക്ക് ഓടി. 'പ്രദുദ്രുവുഃ' — പോയി എന്നു മാത്രമല്ല, ഓടി; ദ്വാരപാലകരുടെ പരിഭ്രമംതന്നെ വിശ്വാമിത്രന്റെ പ്രഭാവത്തെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു. അവർ രാജഭവനത്തിൽ ചെന്ന് ഇക്ഷ്വാകുരാജാവിനോട് വിശ്വാമിത്രമഹർഷി വന്നിരിക്കുന്നു എന്ന് അറിയിച്ചു. അവരുടെ ആ വാക്കുകേട്ട് ശ്രദ്ധാലുവായ രാജാവ് പുരോഹിതനോടൊപ്പം അത്യന്തം സന്തോഷത്തോടെ, ബ്രഹ്മാവിനെ ഇന്ദ്രൻ എന്നപോലെ, എതിരേൽക്കാൻ ചെന്നു. 'സപുരോധാഃ' — വസിഷ്ഠനോടൊപ്പം; മഹാനായ അതിഥിയുടെ സ്വാഗതത്തിൽ പുരോഹിതനും വേണം. ദീപ്തിയാൽ ജ്വലിക്കുന്ന, തീക്ഷ്ണവ്രതനായ ആ താപസനെ കണ്ട് പ്രസന്നമുഖനായ രാജാവ് അർഘ്യം സമർപ്പിച്ചു. 'സംശിതവ്രതഃ' എന്നാൽ തീക്ഷ്ണവും ദൃഢവുമായ വ്രതമുള്ളവൻ. തപസ്സാൽ ദീപ്തമായ മുഖം കണ്ടപ്പോൾത്തന്നെ രാജാവിന്റെ മുഖവും പ്രസന്നമായി. വാതിൽക്കൽ വന്ന മുനിയുടെ വാക്ക് ആജ്ഞപോലെ അനുസരിക്കപ്പെട്ടു; ആരും താമസിച്ചില്ല. 'പ്രത്യുജ്ജഗാമ' — രാജാവ് ആസനത്തിൽനിന്ന് എഴുന്നേറ്റ് നേരെ എതിരേൽക്കാൻ ചെന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് അതിഥിപൂജയുടെ ആദ്യ അംഗം. ഉപമയും സാർത്ഥകമാണ് — ഇന്ദ്രൻ ബ്രഹ്മാവിനെ എന്നപോലെ രാജാവ് മുനിയെ; ഐശ്വര്യം തപസ്സിനു മുന്നിൽ നമ്രമാകുന്നു.

ആ വിശ്വാമിത്രൻ ശാസ്ത്രത്തിൽ കാണുന്ന വിധിപ്രകാരം രാജാവിന്റെ അർഘ്യം സ്വീകരിച്ച് നരാധിപനോട് കുശലവും അവ്യയമായ ക്ഷേമവും ചോദിച്ചു. 'അവ്യയം' — ഇപ്പോഴത്തെ ക്ഷേമം മാത്രമല്ല, മുറിയാത്തതും സ്ഥിരവുമായ ക്ഷേമം. അതിധാർമ്മികനായ കൗശികൻ നഗരത്തിലും ഭണ്ഡാരത്തിലും ജനപദത്തിലും ബന്ധുക്കളിലും സുഹൃത്തുക്കളിലും രാജാവിന്റെ കുശലം ചോദിച്ചു. ഇവ അഞ്ചും രാജ്യത്തിന്റെ അംഗങ്ങളാണ്; മുനിയുടെ ചോദ്യക്രമംതന്നെ രാജധർമ്മത്തിന്റെ സൂചിയാണ്. വീണ്ടും അദ്ദേഹം ചോദിച്ചു — 'അങ്ങയുടെ സാമന്തശത്രുക്കളെല്ലാം നമിച്ചവരും ജയിക്കപ്പെട്ടവരുമാണോ? ദൈവികവും മാനുഷികവുമായ കർമ്മം അങ്ങ് നന്നായി അനുഷ്ഠിക്കുന്നുണ്ടോ?' ദൈവികകർമ്മം എന്നാൽ യജ്ഞം, ഹോമം മുതലായവ, മാനുഷികകർമ്മം എന്നാൽ അതിഥിസത്കാരം, പ്രജാപാലനം മുതലായവ; ഇവ രണ്ടും നിർവ്വഹിക്കുമ്പോഴാണ് രാജാവ് കൃതാർത്ഥനാകുന്നത്. പിന്നീട് മഹാഭാഗനായ മുനിശ്രേഷ്ഠൻ വസിഷ്ഠനെയും ആ ഋഷിമാരെയും സമീപിച്ച് ന്യായമനുസരിച്ച് കുശലം പറഞ്ഞു. വിശ്വാമിത്രനും വസിഷ്ഠനും തമ്മിലുള്ള പുരാതനമായ വൈരം പ്രസിദ്ധമാണ്; എന്നിട്ടും ഇവിടെ അദ്ദേഹം ആദ്യംതന്നെ അദ്ദേഹത്തെ സമീപിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മർഷിത്വം പ്രാപിച്ചവന്റെ ലക്ഷണം ഇതുതന്നെയാണ്. പിന്നീട് അവരെല്ലാം സന്തുഷ്ടമനസ്കരായി ആ രാജാവിന്റെ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു, അദ്ദേഹത്താൽ പൂജിക്കപ്പെട്ട് യഥായോഗ്യം ഇരുന്നു. 'ശാസ്ത്രദൃഷ്ടേന കർമ്മണാ' (ശാസ്ത്രത്തിൽ കാണുന്ന വിധിപ്രകാരം) — അർഘ്യം സ്വീകരിക്കുന്നതുപോലും വിധിയാൽ നിയതമാണ്; സ്വീകരിക്കുന്നവനും മന്ത്രമുണ്ട്. ഋഷിമാരോടെല്ലാം ന്യായമനുസരിച്ചു സംസാരിച്ചു; ഓരോരുത്തരുടെയും പദവിക്കനുസരിച്ചുള്ള വാക്ക്. രാജാവ് അവരെയെല്ലാം യഥായോഗ്യം പൂജിച്ച് ഇരുത്തുന്നു; സഭ സജ്ജമായി.

അനന്തരം സന്തുഷ്ടമനസ്കനും പരമോദാരനുമായ രാജാവ് മഹാമുനിയായ വിശ്വാമിത്രനെ പൂജിച്ചുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു — 'മർത്ത്യന് അമൃതം ലഭിക്കുന്നതുപോലെ, ജലമില്ലാത്ത ദേശത്ത് മഴ പെയ്യുന്നതുപോലെ, സന്തതിയില്ലാത്തവന് യോഗ്യയായ ഭാര്യയിൽ പുത്രൻ ജനിക്കുന്നതുപോലെ, നഷ്ടപ്പെട്ട വസ്തു വീണ്ടും ലഭിക്കുന്നതുപോലെ, മഹത്തായ അഭ്യുദയത്തിലുണ്ടാകുന്ന ഹർഷംപോലെ — അങ്ങനെയാണ് അങ്ങയുടെ ആഗമനത്തെ ഞാൻ കാണുന്നത്. മഹാമുനേ, അങ്ങേക്കു സ്വാഗതം.' അഞ്ച് ഉപമകൾ ക്രമമായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; എല്ലാറ്റിലും ഒരേ ഭാവമാണ് — ലഭിക്കാനാവാത്തത് പ്രയത്നമില്ലാതെ ലഭിച്ചു. 'പുത്രജന്മാപ്രജസ്യ' (സന്തതിയില്ലാത്തവന് പുത്രജന്മം) എന്ന ഉപമ ഈ സർഗത്തിൽത്തന്നെ സഫലമാണ്, കാരണം രാജാവ് സ്വയം ഇത് അനുഭവിച്ചിരിക്കുന്നു. വീണ്ടും അദ്ദേഹം പറയുന്നു — 'അങ്ങയുടെ ഏതു പരമമായ ആഗ്രഹമാണ് ഞാൻ നിറവേറ്റേണ്ടത്? ഞാൻ ഹർഷിതനാണ്. അല്ലയോ ബ്രഹ്മൻ, അങ്ങ് എനിക്കു ദാനത്തിനു യോഗ്യനായ പാത്രമാണ്; അല്ലയോ മാനദാ, ഭാഗ്യവശാൽ അങ്ങ് വന്നെത്തി. ഇന്ന് എന്റെ ജന്മം സഫലമായി, ജീവിതം സുജീവിതമായി. വിപ്രേന്ദ്രനെ ഞാൻ കണ്ടതിനാൽ എന്റെ രാത്രി സുപ്രഭാതമായിത്തീർന്നു. മുമ്പ് അങ്ങ് രാജർഷി എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായിരുന്നു; തപസ്സാൽ പ്രഭ ജ്വലിപ്പിച്ച് ബ്രഹ്മർഷിത്വം പ്രാപിച്ചു; അതിനാൽ അങ്ങ് എനിക്കു പലവിധത്തിൽ പൂജ്യനാണ്. അതിനാൽ ഇത് എനിക്ക് അദ്ഭുതവും പരമപവിത്രവുമാണ്; അങ്ങയുടെ ദർശനത്താൽ ഞാൻ ശുഭമായ ഒരു തീർത്ഥക്ഷേത്രത്തിൽ ചെന്നതുപോലെയായി. അങ്ങ് എന്താണ് ആഗ്രഹിക്കുന്നത്, ആഗമനത്തിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം എന്താണ് എന്നു പറഞ്ഞാലും. അനുഗൃഹീതനാകാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അല്ലയോ സുവ്രതാ, കാര്യത്തെക്കുറിച്ച് അങ്ങ് സംശയിക്കേണ്ടതില്ല. ഞാൻ അതു മുഴുവനായി നിർവ്വഹിക്കും; അങ്ങാണല്ലോ എന്റെ ദൈവം. അങ്ങയുടെ ആഗമനംകൊണ്ടുണ്ടായ സമ്പൂർണ്ണവും അനുത്തമവുമായ ധർമ്മവും മഹത്തായ അഭ്യുദയവും ഞാൻ പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു.' 'വിമർശം ന ഗന്തുമർഹസി' (സംശയിക്കേണ്ടതില്ല) — 'സാധിക്കുമോ ഇല്ലയോ' എന്ന സംശയം അങ്ങേക്കു വേണ്ട എന്നർത്ഥം; ഈ വാക്കുതന്നെയാണ് പിന്നീട് രാജാവിനു ദുഃഖകാരണമാകുന്നത്. ആത്മസംയമിയായ രാജാവ് വിനയത്തോടെ പറഞ്ഞ, ഹൃദയത്തിനും കാതിനും സുഖം നൽകുന്ന ഈ വാക്കു കേട്ട്, ഗുണങ്ങളാലും യശസ്സാലും പ്രസിദ്ധനും ഗുണങ്ങളാൽ വിശിഷ്ടനുമായ പരമർഷി പരമമായ ഹർഷം പ്രാപിച്ചു. അവസാനത്തെ ശ്ലോകം ശ്ലോകവൃത്തം (അനുഷ്ടുപ്പ്) ഉപേക്ഷിച്ച് ദീർഘമായ ഒരു വൃത്തത്തിൽ നിബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു — ഇതു വാല്മീകിയുടെ സർഗസമാപ്തിയുടെ പ്രസിദ്ധമായ രീതിയാണ്. രാജാവിന്റെ ഈ വാക്ക് ഈ സർഗത്തിലെ ഏറ്റവും ദീർഘമായതാണ്; അതിലൂടെ കവി വിശ്വാമിത്രന്റെ മാഹാത്മ്യം പരോക്ഷമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. 'അദ്യ മേ സഫലം ജന്മ' (ഇന്ന് എന്റെ ജന്മം സഫലമായി) എന്നത് അതിശയോക്തിയല്ല, ഗൃഹസ്ഥന്റെ യഥാർത്ഥ ഭാവനയാണ് — മഹാനായ അതിഥി ആരുടെ ഗൃഹത്തിൽ വരുന്നുവോ, അവന്റെ ജന്മം സഫലം. 'രാജർഷിശബ്ദേന' എന്നതുമുതൽ 'ബ്രഹ്മർഷിത്വമനുപ്രാപ്തഃ' എന്നതുവരെ വിശ്വാമിത്രന്റെ മുഴുവൻ കഥയും ഒരു ശ്ലോകംകൊണ്ടുതന്നെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, അതു പിന്നീട് വിസ്തരിച്ചു പറയപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം ജനനത്തോടെ ആരംഭിച്ച്, കാത്തിരിപ്പോടെ വളർന്ന്, ആഗമനത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു; കഥയുടെ രണ്ടാമത്തെ അങ്കം ഇവിടെത്തന്നെ ആരംഭിക്കുന്നു.

When the great-souled Daśaratha’s horse sacrifice was complete, the immortals received their portions and went back as they had come. “As they had come” is a subtle touch: they returned by the road they arrived by, for a satisfied guest departs without trouble. Then the observances of the king’s consecration came to an end. Having taken the vow of sacrifice, the sacrificer lives under strict rules; once the rite is over he returns to the ordinary life of a householder. So the king entered the city with his wives, his servants, his army and his carriages. The kings of many lands, honoured by him as each deserved, bowed to the great sage and went home gladly; “as each deserved” means each was honoured according to his rank, not all alike. As those splendid kings left the city for their own lands, their bright and joyful armies made a fine sight. The poet describes the close of the sacrifice in a quiet key: the clamour has died down, the guests have gone, and the king is back in his palace. At the end of a great undertaking only this emptiness remains, and the fruit for which it was all begun has not yet appeared.

When the kings had gone, the splendid King Daśaratha entered his city again with the best of the brāhmaṇas going before him; he walks behind and they in front, as humility requires. Ṛśyaśṛṅga, highly honoured, departed with Śāntā, and the wise king and his retinue went with him part of the way. That shows the householder’s duty: when a guest leaves, the master of the house walks with him a little way before bidding him farewell. Having sent them all off, the king lived there contentedly, his mind fulfilled, thinking about the birth of a son. “His mind fulfilled,” and yet “thinking about the birth of a son”: he has the promise but not yet the fruit, and that is the state of waiting. The poet places the king’s happiness and his anxiety in a single verse.

When the sacrifice was over, six seasons passed, and then, in the twelfth month, Caitra, on the ninth day of the lunar fortnight, Rāma was born. Six seasons make a year, so the time from conception to birth is also indicated. Here the poet marks the time in the terms of astrology, which is rare in Vālmīki. The birth star was the one whose deity is Aditi, that is, Punarvasu. Five planets stood in their exaltation, the positions where a planet is strongest; tradition explains these as the sun in Aries, Mars in Capricorn, Saturn in Libra, Jupiter in Cancer and Venus in Pisces. The ascendant was Cancer, and in it Jupiter, lord of speech, stood with the moon. This conjunction of Jupiter and moon in the ascendant, with five planets exalted, marks a most rare and auspicious moment. As that sign was rising, Kausalyā gave birth to Rāma, lord of the world, honoured by all the worlds and bearing divine marks: the greatly blessed son who was half of Viṣṇu, the joy of the Ikṣvākus, with reddish eyes, mighty arms, red lips and a voice like a kettledrum. Even the description of the infant is made of the signs of kingship.

With that son of boundless splendour Kausalyā shone as Aditi shone with Indra, best of the gods and wielder of the thunderbolt. The comparison fits the verse before: where the birth star is Aditi’s, the image is Aditi’s too. To Kaikeyī was born Bharata, whose valour was truth, a quarter of Viṣṇu in his own person and complete in every virtue; the parts assigned follow the way the pāyasa was divided. Then Sumitrā bore two sons, Lakṣmaṇa and Śatrughna, heroes skilled in every weapon, sharing between them a half of Viṣṇu. The poet gives their birth stars separately too. Bharata, of serene mind, was born under Puṣya with Pisces rising; Pisces is Jupiter’s own sign and Puṣya the most auspicious of stars. Sumitrā’s two sons were born under the serpent star, Āśleṣā, whose deities are the serpents, with Cancer rising, when the sun had climbed high in the middle of the day. So the births of all four are bound to precise times; the poet does not merely tell, he gives proof.

The king’s four great-souled sons were born one after another, virtuous and worthy of him, and in their brightness like the Proṣṭhapada stars, the four stars of Bhādrapada that shine with equal light; so the brothers’ likeness to one another is shown through their radiance. At their birth the gandharvas sang sweetly, bands of apsarases danced, the drums of the gods sounded, and a rain of flowers fell from the sky. In Ayodhyā there was a great festival, and the streets were so packed with people that there was no room to set a foot, crowded with actors and dancers, ringing with singers and musicians, broad and strewn with every precious thing, even jewels scattered in the lanes. The king gave the bards, chroniclers and panegyrists, who live by the king’s favour, their due gifts, and to the brāhmaṇas he gave wealth and cattle by the thousand. Notice that the gods rejoice in heaven and the city on earth, one joy in both places: this birth is the rise of the three worlds, not of one family only. In the previous sarga the gods were petitioners; here they themselves play the drums. The gandharvas’ song is sweet and soft, and the rain of flowers falling from the sky is the sign that the gods bear witness.

When the eleventh day had passed, the king held the naming ceremony. Vasiṣṭha, greatly pleased, gave the names: the great-souled eldest was called Rāma, Kaikeyī’s son Bharata, Sumitrā’s son Lakṣmaṇa, and the other Śatrughna. The order of the names also fixes the order of the sons’ seniority. The king fed the brāhmaṇas and the people of the city and the countryside alike, and gave the brāhmaṇas a great heap of flawless jewels. He had all the rites of childhood performed for them, the birth ceremony, the naming, the first outing, the first feeding with rice, the first cutting of hair and the rest, each according to rule. Among them all the eldest, Rāma, was like a banner, the delight of his father; as an army is recognised from afar by its banner, so is the Ikṣvāku line by Rāma. The commentators take “the eleventh day” to refer to the period of birth impurity, which for kṣatriyas lasts twelve days, so that the naming fell on the thirteenth. Naming is a second birth, since it is by his name that a man is known in the world, and Vasiṣṭha’s pleasure is specially mentioned because the family teacher himself gives the names.

Rāma became all the more esteemed by all beings, honoured like the Self-existent Brahmā himself. All the princes knew the Veda, all were brave and devoted to the good of the world, rich in knowledge and complete in virtue. The poet first tells of their likeness, then of Rāma’s preeminence. Among them Rāma, of great splendour and valour that was truth, was dear to the whole world, spotless as the moon. “Dear to the whole world” sums up the Rāmāyaṇa: Rāma is not only strong but loved by all. He was acknowledged the best on an elephant’s shoulder, on horseback and in handling a chariot, the three skills of a kṣatriya in war. He was devoted to the science of archery and devoted to serving his father, so skill in arms and love for his father went together. Then the poet turns to Lakṣmaṇa: from childhood Lakṣmaṇa, the increaser of good fortune, was deeply attached to Rāma. “From childhood” deserves thought: this love did not grow later; it was part of his nature from the start.

Lakṣmaṇa always did everything to please his elder brother Rāma, the delight of the world, and served him even with his own body, not only in thought and word. Endowed with good fortune, he was like a second life of Rāma walking about outside him, one of the best-known images in the Rāmāyaṇa. Without him Rāma, best of men, could not sleep, and would not eat the fine food brought to him unless Lakṣmaṇa was there. Sleep and food are the body’s daily needs, and even these waited on Lakṣmaṇa. Whenever Rāma rode out hunting, Lakṣmaṇa followed behind with his bow, guarding him. Guarding was his very nature, and we will see it again and again in the forest. In the same way Śatrughna, Lakṣmaṇa’s younger brother, held Bharata dearer than life, and Bharata held him just as dear. So among the four, two pairs formed of themselves, Rāma and Lakṣmaṇa, Bharata and Śatrughna, and this pairing underlies the whole story. With these four beloved and blessed sons Daśaratha was supremely happy. The phrases “endowed with good fortune” and “increaser of good fortune” are both plays on the meaning of Lakṣmaṇa’s name.

Surrounded by his sons, Daśaratha was as happy as Brahmā, the Grandfather, surrounded by the gods. When they had grown rich in knowledge and complete in virtue, modest, renowned, all-knowing and far-seeing, their father rejoiced in these powerful and brilliant sons like Brahmā, lord of the worlds. “Modest” is named first, because modesty guards all the virtues, and learning without it leads to ruin; “far-seeing” means they weighed the distant consequences of things. Those tigers among men were devoted to Vedic study and to serving their father, and grounded in the science of the bow; these three, the Veda, service of one’s father and practice with arms, were a prince’s daily work. Then the righteous King Daśaratha, with his teachers and kinsmen, began to think about their marriage, for marriage is the door to the householder’s life, and that is what a father looks to next. But even as the great-souled king was pondering this among his counsellors, something quite different was on its way. The poet builds the turn of the story delicately: the father plans a wedding, and fate is arranging exile in the forest. “With his teachers and kinsmen” shows that he did not decide alone; consultation with teachers, kin and counsellors is good government. When sons come of age, a father’s concern is only natural.

At that very moment the great sage Viśvāmitra, of great splendour, arrived; the verb tells of a sudden arrival, for no one had summoned him. Wishing to see the king, he said to the gatekeepers: “Announce at once that Kauśika, son of Gādhi, has come.” He does not give his personal name but his family and his father, as is the custom of sages. Hearing him, the gatekeepers, thrown into confusion and urged on by his words, ran to the king’s palace; they did not merely go, they ran, and their agitation itself shows Viśvāmitra’s power. Reaching the palace, they told the Ikṣvāku king that the sage Viśvāmitra had come. Hearing them, the king, composed and glad, went out with his family priest Vasiṣṭha to meet him, as Indra goes to meet Brahmā; a great guest calls for the priest’s presence at his welcome too. Seeing that ascetic of strict vows, blazing with splendour, the king’s own face lit up with joy, and he had the water of welcome brought. The sage’s word at the gate was obeyed like a command, and no one delayed. Rising from his seat and going out to meet the guest is the first part of honouring him, and the comparison is apt: as Indra before Brahmā, so the king before the sage; worldly power bows before austerity.

Viśvāmitra accepted the king’s offering with the rite laid down in scripture, and asked after the king’s welfare and the lasting prosperity of his realm, not only present well-being but welfare unbroken and secure. The righteous Kauśika asked after the king’s city, treasury, country, kin and friends; these five are the limbs of a kingdom, and the sage’s questions are themselves a list of a king’s duties. He asked further: “Are all your vassals submissive and your enemies conquered? Have you performed well your duties to the gods and to men?” Duties to the gods are sacrifices and offerings; duties to men are hospitality, protecting the people and the like; a king who fulfils both has done his work. Then the greatly blessed sage met Vasiṣṭha and asked after the welfare of the other sages as was proper. The ancient enmity between Viśvāmitra and Vasiṣṭha is well known, yet here he goes to greet him first, and that is the mark of one who has become a brahmin sage. Then all of them, glad at heart, entered the king’s palace and, honoured by him, sat down each as befitted his rank. Even accepting an offering is governed by rule, each sage was addressed according to his standing, and the assembly was ready.

Then the most generous king, rejoicing, honoured the great sage Viśvāmitra and said: “Your coming is to me like the gaining of the nectar of immortality by a mortal, like rain on a waterless land, like the birth of a son to a childless man from a worthy wife, like the recovery of something lost, like the joy of a great good fortune. Welcome, great sage.” Five comparisons are given in turn, and all carry one feeling: the unattainable gained without effort. The comparison of a son born to a childless man has come true in this very sarga, for the king has lived it himself. He went on: “What is your dearest wish? What can I do for you in my joy? You are worthy of my service, brahmin; by good fortune you have come, giver of honour. Today my birth has borne fruit and my life has been well lived; because I have seen the best of brāhmaṇas, my night has dawned well. Once you were known as a royal sage; your splendour kindled by austerity, you have become a brahmin sage, and so you are doubly to be honoured by me. That is a wonder and a supreme purification for me; seeing you, lord, I feel as if I had come to a holy place. Tell me what you seek and what business brings you. I am favoured by you and wish to serve your purpose. You need not hesitate over it, you of good vows; I shall do it all, without reserve, for you are my very god. Through your coming I have gained the highest dharma and great good fortune.” “You need not hesitate” means: do not doubt whether it can be done; and these very words will later bring the king grief. Hearing this speech, spoken modestly by that self-possessed king and pleasing to heart and ear, the supreme sage, famous for his virtues and distinguished by them, was filled with the greatest joy. The last verse leaves the usual metre for a longer one, Vālmīki’s familiar way of closing a sarga. The king’s speech is the longest in the sarga, and through it the poet indirectly establishes Viśvāmitra’s greatness. “Today my birth has borne fruit” is no exaggeration but a householder’s true feeling: when a great guest comes to a man’s house, his birth is fulfilled. From “royal sage” to “brahmin sage,” Viśvāmitra’s whole story is hinted at in a single verse, to be told at length later. So this sarga, begun with a birth, lengthened by waiting and closed by an arrival, opens the second act of the story.