विष्णौ दशरथस्य पुत्रत्वं गते सति स्वयम्भूः भगवान् ब्रह्मा सर्वाः देवताः इदम् उवाच — ‘अयं विष्णुः सत्यसन्धः वीरः अस्माकं सर्वेषाम् अपि हितैषी; अतः तस्य सहायान् बलिनः कामरूपिणः पुत्रान् यूयं सृजध्वम्।’ ते च कीदृशाः भवेयुः इति ब्रह्मा स्वयम् एव निर्दिशति — मायाविदः, शूराः, जवे वायुवेगसमानाः, नयज्ञाः, बुद्धिसम्पन्नाः, विष्णुतुल्यपराक्रमाः, केनापि असंहार्याः, उपायज्ञाः, दिव्यसंहननान्विताः, सर्वास्त्रगुणसम्पन्नाः, अमृतप्राशनाः देवाः इव तेजस्विनः। अत्र कथायाः गूढं मर्म — अवतारः एकाकी न अवतरति; सहायाः अपि तेन सह सृज्यन्ते। यत् कर्म राघवेण कर्तव्यम्, तस्य साधनं तस्य जन्मनः पूर्वम् एव सज्जीक्रियते। ‘नयज्ञान्’ इति पदेन ज्ञाप्यते यत् केवलं बलं न पर्याप्तम्, नीतिः अपि तत्र अपेक्ष्यते।

ब्रह्मा सृष्टेः योनीः अपि गणयति — मुख्यासु अप्सरस्सु, गन्धर्वीणां तनूषु, यक्षाणां पन्नगानां च कन्यासु, ऋक्षीषु विद्याधरीषु च, किन्नरीणां गात्रेषु वानरीणां तनूषु च। तासु सर्वासु देवाः हरिरूपेण आत्मतुल्यपराक्रमान् पुत्रान् जनयन्तु इति आदेशः। ‘हरिरूपेण’ इति पदं मननीयम् — देवाः स्वं दिव्यं रूपं त्यक्त्वा वानररूपम् आश्रयन्ते; तेन ज्ञाप्यते यत् कार्यम् एव प्रधानम्, न तु आकारः। एतावत्यः योनयः इह गणिताः, यतः आगामिनी सेना न एकस्मात् कुलात् जायते, अपि तु समग्रात् देवलोकात् तिर्यग्लोकाच्च समुत्पद्यते। एषा एव सेना अग्रे किष्किन्धायां युद्धकाण्डे च रामस्य बाहुः भविष्यति। पूर्वस्मिन् सर्गे विष्णुः पायसरूपेण दशरथस्य गृहं प्रविष्टः; अस्मिन् तु तस्य परिवारः सज्ज्यते। ‘सृजध्वम्’ इति आत्मनेपदस्य बहुवचनं सर्वान् देवान् समानम् एव आह्वयति — न कश्चित् उपेक्ष्यते, न च कस्यचित् विशेषः।

ब्रह्मा वदति — ‘ऋक्षपुंगवः जाम्बवान् तु मया पूर्वम् एव सृष्टः; जृम्भमाणस्य मम वक्त्रात् सः सहसा अजायत।’ एतेन ज्ञाप्यते यत् जाम्बवान् सर्वेषां ज्येष्ठः, साक्षात् ब्रह्मणः मुखजातः; अतः एव सः अग्रे वानराणां मन्त्री स्मृतिकोशश्च भवति। ‘जृम्भमाणस्य’ इति पदम् अतीव चित्रम् — न सङ्कल्पेन, न तपसा, अपि तु जृम्भिकामात्रेण ब्रह्मणः मुखात् जाम्बवान् जातः; एतावती तस्य सहजा महत्ता। भगवता एवम् उक्ताः ते देवाः तत् शासनं प्रतिश्रुत्य वानररूपिणः पुत्रान् जनयामासुः। न केवलं देवाः — महात्मानः ऋषयः, सिद्धाः, विद्याधराः, उरगाः, चारणाश्च वनचारिणः वीरान् सुतान् ससृजुः। एवं समग्रः दिव्यलोकः एकस्मिन् कर्मणि एकमतः प्रवृत्तः। अत्र श्रोतव्यं यत् ब्रह्मणः आज्ञा न विचारिता, अपि तु तत्क्षणम् एव अनुष्ठिता। ‘तनूषु’ ‘गात्रेषु’ इति पदद्वयम् अपि शरीरवाचकम्; तेन सूच्यते यत् इयं सृष्टिः औरसी एव, न तु मन्त्रमात्रजनिता। अपरं च — यासु योनिषु ते जाताः, ताः सर्वाः अपि दिव्याः; अतः वानराः इति नाम्ना अपि ते न प्राकृताः।

अथ कविः प्रत्येकं यूथपं तस्य दिव्येन पित्रा सह नामतः गणयति। इन्द्रः महेन्द्राभं वानरेन्द्रं वालिनम् आत्मजं जनयामास; तपतां वरः तपनः सूर्यः सुग्रीवं जनयामास। बृहस्पतिः तारं नाम महाकपिं जनयत्, यः सर्ववानरमुख्यानां मध्ये बुद्धिमान् अनुत्तमश्च आसीत्। धनदस्य कुबेरस्य सुतः श्रीमान् गन्धमादनः नाम वानरः; विश्वकर्मा तु नलं नाम महाकपिम् अजनयत्। पावकस्य अग्नेः सुतः श्रीमान् नीलः अग्निसदृशप्रभः; सः वीर्यवान् तेजसा यशसा वीर्येण च सर्वान् अत्यरिच्यत। एषा नामावली केवला सूची न भवति — प्रत्येकस्य वानरस्य पराक्रमः तस्य पितुः स्वभावानुरूपः इति अग्रे एव कविः वक्ष्यति। ‘वनचारिणः’ इति च पदं द्विः प्रयुज्यते — पितरः अपि वनचारिणः, पुत्राः अपि। नलस्य पिता विश्वकर्मा शिल्पिनां देवः — अतः एव सेतुबन्धनं तेन एव कर्तव्यम् इति कथायाः बीजम् अत्र एव निहितम्।

रूपद्रविणसम्पन्नौ रूपसम्मतौ अश्विनौ स्वयम् एव मैन्दं द्विविदं च जनयामासतुः; अश्विनोः द्वित्वात् पुत्रौ अपि द्वौ इति सौन्दर्यम्। वरुणः सुषेणं नाम वानरम् अजनयत्, महाबलः पर्जन्यः च शरभं जनयामास। ततः सर्वेषां शिखरे — मारुतस्य औरसः श्रीमान् हनूमान् नाम वानरः; सः वज्रसंहननोपेतः, जवे वैनतेयसमः। ‘औरसः’ इति पदं विशेषेण प्रयुक्तम् — न दत्तः, न कृत्रिमः, अपि तु साक्षात् वायोः आत्मजः। ‘वज्रसंहननः’ इति शरीरस्य दार्ढ्यम्, ‘वैनतेयसमः’ इति वेगः — द्वाभ्याम् एव पदाभ्यां सुन्दरकाण्डस्य सर्वं बीजम् अत्र निहितम्। यस्य समुद्रलङ्घनं श्रोतव्यम्, तस्य जन्म अत्र सूच्यते। ‘तपतां वरः’ इति सूर्यस्य विशेषणं स्मरणीयम्; सुग्रीवस्य पिता तेजसां श्रेष्ठः, वालिनश्च पिता देवराजः — अतः एव भ्रात्रोः विरोधः अग्रे महान् भवति। तारस्य पिता देवगुरुः, अतः एव तस्य बुद्धिः सर्वेभ्यः उत्कृष्टा।

ते सर्ववानरमुख्येषु बुद्धिमन्तः बलवन्तश्च आसन्। एवं बहुसाहस्राः वानराः सृष्टाः, सर्वे च दशग्रीववधोद्यताः — जन्मनः एव तेषां प्रयोजनं निश्चितम्। ते अप्रमेयबलाः वीराः विक्रान्ताः कामरूपिणः, गजाचलसंकाशाः वपुष्मन्तः महाबलाश्च। ऋक्षाः वानराः गोपुच्छाश्च क्षिप्रम् एव अभिजज्ञिरे। अत्र कविः नियमम् एकं कथयति — यस्य देवस्य यत् रूपं, यः वेषः, यश्च पराक्रमः, तेन समम् एव तस्य तस्य सुतः पृथक् पृथक् अजायत। गोलांगूलेषु ये उत्पन्नाः, ते किंचित् अधिकविक्रमाः बभूवुः। एतेन ज्ञायते यत् वानरसेना वस्तुतः देवसेना एव, केवलं रूपान्तरं प्राप्ता। वरुणपर्जन्यौ जलस्य वृष्टेश्च अधिपती; तयोः पुत्रौ सुषेणशरभौ। एवं द्यौः, अग्निः, वायुः, जलम्, औषधं च — सर्वे लोकधारकाः भावाः अस्यां सेनायाम् अंशेन प्रविष्टाः।

ऋक्षीषु किन्नरीषु च तथा जाताः वानराः। देवाः महर्षयः गन्धर्वाः तार्क्ष्यः यक्षाः यशस्विनः, नागाः किंपुरुषाः सिद्धाः विद्याधराः उरगाश्च — बहवः हृष्टाः तत्र सहस्रशः सुतान् जनयामासुः। चारणाः अपि वनचारिणः वीरान् सुतान् ससृजुः — सुमहाकायान् वनचारिणः सर्वान् वानरान्। पुनश्च मुख्यासु अप्सरस्सु, विद्याधरीषु, नागकन्यासु, गन्धर्वीणां तनूषु च तदा कामरूपबलोपेताः यथाकामविचारिणः पुत्राः उत्पन्नाः। ‘यथाकामविचारिणः’ इति पदेन तेषां स्वातन्त्र्यं सूच्यते — न ते केनापि नियन्त्रिताः। ‘बहुसाहस्राः’ इति सङ्ख्या न गणनार्था, अपि तु आधिक्यसूचिका। ‘कामरूपिणः’ इति पदं पुनः पुनः आवर्तते — यत् रूपम् इच्छन्ति, तत् धर्तुं शक्नुवन्ति इति तेषां मुख्यं वैशिष्ट्यम्।

ते दर्पेण बलेन च सिंहशार्दूलसदृशाः; शिलाः एव तेषाम् आयुधानि, पर्वताः एव रणभूमिः। नखदंष्ट्रायुधाः सर्वे, सर्वे च सर्वास्त्रकोविदाः — प्रकृतिदत्तं शस्त्रं शास्त्रीयं च अस्त्रज्ञानम् उभयम् अपि तेषु मिलितम्। ते शैलेन्द्रान् विचालयेयुः, स्थिरान् द्रुमान् भेदयेयुः, सरितां पतिं समुद्रं वेगेन क्षोभयेयुः, पद्भ्यां क्षितिं दारयेयुः, महार्णवान् आप्लवेयुः, नभस्तलं विशेयुः, तोयदान् अपि गृह्णीयुः, वने प्रव्रजतः मत्तान् मातंगान् अपि गृह्णीयुः, नादेन च नर्दमानान् विहंगमान् पातयेयुः। अत्र लिङ्प्रत्ययस्य आवृत्तिः सामर्थ्यं दर्शयति, न तु कृतं कर्म — ‘एतत् सर्वं कर्तुं शक्नुयुः’ इति। ईदृशानां कामरूपिणां हरीणाम् अपरिमिताः प्रसूतयः अभवन्। अत्र सृष्टिः द्विधा वर्णिता — प्रथमं प्रधानदेवानां सन्ततिः, ततः च सर्वेषां दिव्यगणानाम्। एतेन ज्ञाप्यते यत् न कश्चित् दिव्यः गणः अस्मात् महाकार्यात् बहिः स्थितः; सर्वे मिलित्वा एकं लक्ष्यं साधयन्ति। ‘गृह्णीयुरपि तोयदान्’ इति पदेन मेघानाम् अपि ग्रहणं कथ्यते; एतावता औद्धत्येन सह तेषां विनयः अग्रे रामदर्शने एव प्रकाशते।

यूथपानां महात्मनां शतं शतसहस्राणि जातानि; ते च हरीणां प्रधानेषु यूथेषु हरियूथपाः बभूवुः। ते पुनः अन्यान् यूथपश्रेष्ठान् वीरान् हरीन् अजनयन्। तेषु अन्ये सहस्रशः ऋक्षवतः पर्वतस्य प्रस्थान् उपतस्थुः, अन्ये च नानाविधान् शैलान् काननानि च भेजिरे। सर्वे च ते हरियूथपाः सूर्यपुत्रं सुग्रीवं शक्रपुत्रं च वालिनम् — भ्रातरौ — उपतस्थुः, तथा नलं नीलं हनूमन्तम् अन्यांश्च हरियूथपान् उपतस्थुः। अत्र सेनायाः संघटनं सूच्यते — गणाः, गणपतयः, तेषाम् उपरि च द्वौ भ्रातरौ। यत् किष्किन्धाकाण्डे विस्तरेण वर्ण्यते, तस्य आरम्भः अत्र एव दृश्यते। अयं वर्णनक्रमः अपि मनोहरः — प्रथमं शरीरबलम्, ततः शस्त्रज्ञानम्, ततः पर्वतसमुद्रपृथिवीनभसां क्रमेण अतिक्रमणम्; अर्थात् स्थलात् जलं, जलात् आकाशम्। यः समुद्रं लङ्घितुं शक्नोति, तस्य सेतुबन्धः न दुष्करः।

ते सर्वे तार्क्ष्यबलसम्पन्नाः युद्धविशारदाः च; विचरन्तः ते सिंहान् व्याघ्रान् महोरगान् च सर्वान् अर्दयन्ति स्म। महाबलः महाबाहुः विपुलविक्रमः वाली स्वेन भुजवीर्येण ऋक्षान् गोपुच्छान् वानरांश्च जुगोप। तैः शूरैः इयं पृथिवी सपर्वतवनार्णवा कीर्णा आसीत् — विविधसंस्थानैः नानाव्यञ्जनलक्षणैश्च ते युक्ताः। अन्तिमः श्लोकः वृत्तान्तरे निबद्धः — मेघवृन्दाचलकूटसंनिभैः महाबलैः भीमशरीररूपैः वानरयूथपाधिपैः समावृता भूः बभूव, ‘रामसहायहेतोः’ इति। एतत् एव सर्गस्य हृदयम् — रामः अद्यापि बालः, युद्धं तु दूरे; तथापि या सेना तत् युद्धं जेष्यति, सा सज्जा जाता। ‘शतं शतसहस्राणि’ इति कोटिसङ्ख्या; तथापि सा सङ्ख्या न भारः, यतः तेषां नायकाः नियताः। गणात् गणपतिः, गणपतिभ्यः च यूथपाधिपः — एषा त्रिस्तरा व्यवस्था एव अग्रे लङ्कायां सफला भवति।

విష్ణువు దశరథునికి పుత్రుడైన తర్వాత స్వయంభువు అయిన భగవాన్ బ్రహ్మ దేవతలందరితో ఇలా అన్నాడు — ‘ఈ విష్ణువు సత్యసంధుడు, వీరుడు, మనందరికీ హితం కోరేవాడు; కాబట్టి అతనికి సహాయకులుగా బలవంతులైన, కోరిన రూపం ధరించగల పుత్రులను మీరు సృష్టించండి.’ వారు ఎలాంటివారై ఉండాలో బ్రహ్మ స్వయంగానే నిర్దేశిస్తాడు — మాయలు ఎరిగినవారు, శూరులు, వేగంలో వాయువేగంతో సమానులు, నీతిజ్ఞులు, బుద్ధిసంపన్నులు, విష్ణువుతో సమానమైన పరాక్రమం గలవారు, ఎవరిచేతా సంహరించబడనివారు, ఉపాయాలు ఎరిగినవారు, దివ్యమైన దేహదార్ఢ్యం గలవారు, అన్ని అస్త్రగుణాలతో కూడినవారు, అమృతం తాగే దేవతలవలె తేజస్వులు. ఇక్కడ కథలోని గూఢమర్మం — అవతారం ఒంటరిగా అవతరించదు; సహాయకులు కూడా అతనితో పాటు సృష్టించబడతారు. రాఘవుడు చేయవలసిన కర్మకు సాధనం అతని జన్మకు ముందే సిద్ధం చేయబడుతుంది. ‘నయజ్ఞాన్’ (నీతిజ్ఞులను) అనే పదంతో కేవలం బలం చాలదని, అక్కడ నీతి కూడా అవసరమని తెలుస్తుంది.

బ్రహ్మ సృష్టికి యోనులను కూడా లెక్కిస్తాడు — ముఖ్యులైన అప్సరసలలో, గంధర్వస్త్రీల శరీరాలలో, యక్షుల పన్నగుల కన్యలలో, ఋక్షస్త్రీలలో విద్యాధరీలలో, కిన్నరీల గాత్రాలలో, వానరీల శరీరాలలో. వారందరిలోనూ దేవతలు వానరరూపంలో తమతో సమానమైన పరాక్రమం గల పుత్రులను కనాలని ఆదేశం. ‘హరిరూపేణ’ (వానరరూపంలో) అనే పదం మననీయం — దేవతలు తమ దివ్యరూపాన్ని విడిచి వానరరూపాన్ని ఆశ్రయిస్తారు; దీనివల్ల కార్యమే ప్రధానం, ఆకారం కాదని తెలుస్తుంది. ఇన్ని యోనులు ఇక్కడ లెక్కించబడ్డాయి, ఎందుకంటే రాబోయే సైన్యం ఒకే కులం నుండి పుట్టదు, సమగ్ర దేవలోకం నుండీ తిర్యగ్లోకం నుండీ పుడుతుంది. ఈ సైన్యమే ముందు కిష్కింధలోనూ యుద్ధకాండలోనూ రాముని బాహువవుతుంది. పూర్వసర్గలో విష్ణువు పాయసరూపంలో దశరథుని ఇంటిలోకి ప్రవేశించాడు; ఈ సర్గలో అతని పరివారం సిద్ధం చేయబడుతోంది. ‘సృజధ్వమ్’ (సృష్టించండి) అనే ఆత్మనేపద బహువచనం దేవతలందరినీ సమానంగా పిలుస్తుంది — ఎవరూ ఉపేక్షించబడరు, ఎవరికీ ప్రత్యేకత లేదు.

బ్రహ్మ ఇలా అంటాడు — ‘ఋక్షశ్రేష్ఠుడైన జాంబవంతుని మాత్రం నేను ముందే సృష్టించాను; నేను ఆవలిస్తుండగా నా నోటి నుండి అతడు హఠాత్తుగా పుట్టాడు.’ దీనివల్ల జాంబవంతుడు అందరికంటే జ్యేష్ఠుడని, సాక్షాత్తు బ్రహ్మ ముఖం నుండి పుట్టినవాడని తెలుస్తుంది; అందువల్లనే అతడు ముందు వానరులకు మంత్రీ, స్మృతికోశమూ అవుతాడు. ‘జృంభమాణస్య’ (ఆవలిస్తున్నవాని) అనే పదం అత్యంత చిత్రమైనది — సంకల్పంతో కాదు, తపస్సుతో కాదు, కేవలం ఆవలింతతోనే బ్రహ్మ నోటి నుండి జాంబవంతుడు పుట్టాడు; అంతటి సహజమైన మహత్త్వం అతనిది. భగవానుడు ఇలా చెప్పగా ఆ దేవతలు ఆ శాసనాన్ని అంగీకరించి వానరరూపం గల పుత్రులను కన్నారు. దేవతలు మాత్రమే కాదు — మహాత్ములైన ఋషులూ, సిద్ధులూ, విద్యాధరులూ, ఉరగులూ, చారణులూ వనచారులైన వీరపుత్రులను సృష్టించారు. ఇలా సమగ్ర దివ్యలోకం ఒకే కర్మలో ఏకాభిప్రాయంతో ప్రవర్తించింది. ఇక్కడ వినదగినది ఏమంటే బ్రహ్మ ఆజ్ఞ ఆలోచించబడలేదు, వెంటనే ఆచరించబడింది. ‘తనూషు’, ‘గాత్రేషు’ అనే రెండు పదాలూ శరీరాన్ని సూచించేవే; దీనివల్ల ఈ సృష్టి ఔరసమైనదేనని, కేవలం మంత్రంతో పుట్టినది కాదని సూచించబడుతుంది. ఇంకా — వారు పుట్టిన యోనులన్నీ దివ్యమైనవే; కాబట్టి వానరులు అనే పేరు ఉన్నా వారు ప్రాకృతులు కారు.

తర్వాత కవి ప్రతి యూథపతినీ అతని దివ్యమైన తండ్రితో కలిపి పేరుపేరునా లెక్కిస్తాడు. ఇంద్రుడు మహేంద్రుని వంటి కాంతి గల వానరేంద్రుడు వాలిని కుమారునిగా కన్నాడు; తపించేవారిలో శ్రేష్ఠుడైన సూర్యుడు సుగ్రీవుని కన్నాడు. బృహస్పతి తారుడు అనే మహాకపిని కన్నాడు, అతడు వానరముఖ్యులందరిలో బుద్ధిమంతుడు, సాటిలేనివాడు. ధనదుడైన కుబేరుని కుమారుడు శ్రీమంతుడైన గంధమాదనుడు అనే వానరుడు; విశ్వకర్మ నలుడు అనే మహాకపిని కన్నాడు. పావకుడైన అగ్ని కుమారుడు అగ్నితో సమానమైన కాంతి గల శ్రీమంతుడైన నీలుడు; ఆ వీర్యవంతుడు తేజస్సులో, యశస్సులో, పరాక్రమంలో అందరినీ మించిపోయాడు. ఈ నామావళి కేవలం జాబితా కాదు — ప్రతి వానరుని పరాక్రమమూ అతని తండ్రి స్వభావానికి అనుగుణమైనదని కవి ముందే చెబుతాడు. ‘వనచారిణః’ (వనచారులు) అనే పదం రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది — తండ్రులూ వనచారులే, పుత్రులూ వనచారులే. నలుని తండ్రి విశ్వకర్మ శిల్పుల దేవుడు — అందువల్లనే సేతుబంధనం అతనిచేతనే జరగాలనే కథాబీజం ఇక్కడే నిక్షిప్తమై ఉంది.

రూపసంపదతో కూడిన, అందానికి ప్రసిద్ధులైన అశ్వినీదేవతలు స్వయంగా మైందుని, ద్వివిదుని కన్నారు; అశ్వినులు ఇద్దరు కాబట్టి పుత్రులు కూడా ఇద్దరు అనేది సౌందర్యం. వరుణుడు సుషేణుడు అనే వానరుని కన్నాడు, మహాబలుడైన పర్జన్యుడు శరభుని కన్నాడు. తర్వాత అందరికీ శిఖరంగా — వాయువు ఔరసపుత్రుడు శ్రీమంతుడైన హనుమంతుడు అనే వానరుడు; అతడు వజ్రంలాంటి దృఢమైన శరీరం గలవాడు, వేగంలో వైనతేయునితో (గరుడునితో) సమానుడు. ‘ఔరసః’ అనే పదం విశేషంగా ప్రయోగించబడింది — దత్తుడు కాదు, కృత్రిముడు కాదు, సాక్షాత్తు వాయువు కుమారుడు. ‘వజ్రసంహననః’ అనేది శరీర దార్ఢ్యం, ‘వైనతేయసమః’ అనేది వేగం — ఈ రెండు పదాలలోనే సుందరకాండ బీజమంతా నిక్షిప్తమై ఉంది. ఎవరి సముద్రలంఘనం వినబోతున్నామో, అతని జన్మ ఇక్కడ సూచించబడుతోంది. ‘తపతాం వరః’ (తపించేవారిలో శ్రేష్ఠుడు) అనే సూర్యుని విశేషణం గుర్తుంచుకోదగినది; సుగ్రీవుని తండ్రి తేజస్సులలో శ్రేష్ఠుడు, వాలి తండ్రి దేవరాజు — అందువల్లనే సోదరుల మధ్య విరోధం ముందు గొప్పదవుతుంది. తారుని తండ్రి దేవగురువు, అందువల్లనే అతని బుద్ధి అందరికంటే ఉత్కృష్టమైనది.

వారు వానరముఖ్యులందరిలో బుద్ధిమంతులు, బలవంతులు. ఇలా అనేక వేల వానరులు సృష్టించబడ్డారు, అందరూ దశగ్రీవుని వధకు సిద్ధమైనవారు — జన్మతోనే వారి ప్రయోజనం నిశ్చయమైంది. ఆ వీరులు అపారమైన బలం గలవారు, పరాక్రమవంతులు, కోరిన రూపం ధరించగలవారు, ఏనుగుల వంటి, పర్వతాల వంటి భారీ శరీరాలు గలవారు, మహాబలులు. ఋక్షాలూ వానరులూ గోపుచ్ఛాలూ (గోలాంగూలాలూ) త్వరగానే పుట్టారు. ఇక్కడ కవి ఒక నియమాన్ని చెబుతున్నాడు — ఏ దేవునికి ఏ రూపం, ఏ వేషం, ఏ పరాక్రమం ఉన్నాయో, వాటితో సమానంగానే అతని అతని కుమారుడు వేర్వేరుగా పుట్టాడు. గోలాంగూలాలలో పుట్టినవారు కొంచెం ఎక్కువ పరాక్రమం గలవారయ్యారు. దీనివల్ల వానరసైన్యం వాస్తవానికి దేవసైన్యమే, కేవలం రూపాంతరం పొందిందని తెలుస్తుంది. వరుణపర్జన్యులు జలానికీ వర్షానికీ అధిపతులు; వారి పుత్రులు సుషేణుడూ శరభుడూ. ఇలా ఆకాశం, అగ్ని, వాయువు, జలం, ఔషధం — లోకాన్ని ధరించే భావాలన్నీ ఈ సైన్యంలో అంశరూపంలో ప్రవేశించాయి.

ఋక్షస్త్రీలలోనూ కిన్నరీలలోనూ కూడా అలాగే వానరులు పుట్టారు. దేవతలూ మహర్షులూ గంధర్వులూ తార్క్ష్యుడూ (గరుడుడూ) యశస్వులైన యక్షులూ, నాగులూ కింపురుషులూ సిద్ధులూ విద్యాధరులూ ఉరగులూ — అనేకులు ఆనందంతో అక్కడ వేలాదిగా పుత్రులను కన్నారు. చారణులు కూడా వనచారులైన వీరపుత్రులను సృష్టించారు — అతి భారీ శరీరాలు గల వనచారులైన వానరులందరినీ. మళ్ళీ ముఖ్యులైన అప్సరసలలో, విద్యాధరీలలో, నాగకన్యలలో, గంధర్వస్త్రీల శరీరాలలో అప్పుడు కోరిన రూపమూ బలమూ గలవారై, ఇష్టం వచ్చినట్లు సంచరించే పుత్రులు పుట్టారు. ‘యథాకామవిచారిణః’ (ఇష్టం వచ్చినట్లు సంచరించేవారు) అనే పదంతో వారి స్వాతంత్ర్యం సూచించబడుతుంది — వారు ఎవరిచేతా నియంత్రించబడరు. ‘బహుసాహస్రాః’ (అనేక వేలు) అనే సంఖ్య లెక్క కోసం కాదు, ఆధిక్యాన్ని సూచించడానికి. ‘కామరూపిణః’ (కోరిన రూపం ధరించగలవారు) అనే పదం మళ్ళీ మళ్ళీ ఆవృత్తమవుతుంది — ఏ రూపం కోరితే ఆ రూపం ధరించగలగడమే వారి ముఖ్య వైశిష్ట్యం.

వారు దర్పంలోనూ బలంలోనూ సింహాలతో పులులతో సమానులు; శిలలే వారి ఆయుధాలు, పర్వతాలే వారి రణభూమి. అందరూ గోళ్ళూ కోరలూ ఆయుధాలుగా గలవారు, అందరూ సర్వాస్త్రకోవిదులు — ప్రకృతి ఇచ్చిన శస్త్రమూ శాస్త్రీయమైన అస్త్రజ్ఞానమూ రెండూ వారిలో కలిశాయి. వారు పర్వతరాజులను కదిలించగలరు, స్థిరమైన వృక్షాలను బద్దలుకొట్టగలరు, నదులకు పతి అయిన సముద్రాన్ని వేగంతో కల్లోలపరచగలరు, పాదాలతో భూమిని చీల్చగలరు, మహాసముద్రాలను దాటగలరు, ఆకాశంలోకి ప్రవేశించగలరు, మేఘాలను కూడా పట్టుకోగలరు, అడవిలో తిరిగే మదపుటేనుగులను కూడా పట్టుకోగలరు, తమ నాదంతో అరుస్తున్న పక్షులను కూల్చగలరు. ఇక్కడ లిఙ్ ప్రత్యయపు ఆవృత్తి సామర్థ్యాన్ని చూపిస్తుంది, చేసిన కర్మను కాదు — ‘ఇదంతా చేయగలరు’ అని. కోరిన రూపం ధరించగల ఇలాంటి వానరుల సంతతి అపరిమితంగా పుట్టింది. ఇక్కడ సృష్టి రెండు విధాలుగా వర్ణించబడింది — మొదట ప్రధాన దేవతల సంతతి, తర్వాత దివ్యగణాలన్నిటి సంతతి. దీనివల్ల ఏ దివ్యగణమూ ఈ మహాకార్యానికి బయట నిలవలేదని తెలుస్తుంది; అందరూ కలిసి ఒకే లక్ష్యాన్ని సాధిస్తారు. ‘గృహ్ణీయురపి తోయదాన్’ (మేఘాలను కూడా పట్టుకోగలరు) అనే పదంతో మేఘాలను కూడా పట్టుకోవడం చెప్పబడింది; ఇంతటి ఔద్ధత్యంతో పాటు వారి వినయం ముందు రామదర్శనంలోనే ప్రకాశిస్తుంది.

మహాత్ములైన యూథపతులు వందల లక్షలుగా పుట్టారు; వారు వానరుల ప్రధానయూథాలలో వానరయూథపతులయ్యారు. వారు మళ్ళీ ఇతర యూథపశ్రేష్ఠులైన వీరవానరులను కన్నారు. వారిలో కొందరు వేలాదిగా ఋక్షవత్ పర్వతపు చరియలను చేరారు, మరికొందరు నానావిధ పర్వతాలనూ అడవులనూ ఆశ్రయించారు. ఆ వానరయూథపతులందరూ సూర్యపుత్రుడైన సుగ్రీవునీ ఇంద్రపుత్రుడైన వాలినీ — ఆ సోదరులిద్దరినీ — సేవించారు, అలాగే నలుని, నీలుని, హనుమంతుని, ఇతర వానరయూథపతులనూ సేవించారు. ఇక్కడ సైన్యపు సంఘటన సూచించబడుతుంది — గణాలు, గణపతులు, వారిపైన ఇద్దరు సోదరులు. కిష్కింధాకాండలో విస్తారంగా వర్ణించబడేదానికి ఆరంభం ఇక్కడే కనిపిస్తుంది. ఈ వర్ణనక్రమం కూడా మనోహరమైనది — మొదట శరీరబలం, తర్వాత శస్త్రజ్ఞానం, తర్వాత పర్వతం, సముద్రం, భూమి, ఆకాశాలను క్రమంగా అతిక్రమించడం; అంటే నేల నుండి నీటికి, నీటి నుండి ఆకాశానికి. సముద్రాన్ని దాటగలవానికి సేతుబంధనం కష్టం కాదు.

వారందరూ గరుడుని బలంతో సమానమైన బలం గలవారు, యుద్ధవిశారదులు; సంచరిస్తూ వారు సింహాలనూ పులులనూ మహాసర్పాలనూ అన్నిటినీ బాధించేవారు. మహాబలుడు, మహాబాహువు, విపులపరాక్రమం గలవాడు అయిన వాలి తన భుజబలంతో ఋక్షాలనూ గోపుచ్ఛాలనూ వానరులనూ రక్షించాడు. ఆ శూరులతో పర్వతాలూ అడవులూ సముద్రాలూ గల ఈ భూమి నిండిపోయింది — వారు నానావిధ ఆకారాలూ నానావిధ గుర్తులూ లక్షణాలూ గలవారు. చివరి శ్లోకం వేరే వృత్తంలో కూర్చబడింది — మేఘసమూహాల వంటి, పర్వతశిఖరాల వంటి, మహాబలులైన, భయంకర శరీరరూపాలు గల వానరయూథపాధిపతులతో భూమి ఆవరించబడింది, ‘రామసహాయహేతోః’ (రామునికి సహాయం చేయడం కోసం). ఇదే సర్గకు హృదయం — రాముడు ఇంకా బాలుడు, యుద్ధం మాత్రం దూరంలో ఉంది; అయినా ఆ యుద్ధాన్ని గెలవబోయే సైన్యం సిద్ధమైంది. ‘శతం శతసహస్రాణి’ (వందల లక్షలు) అంటే కోటి సంఖ్య; అయినా ఆ సంఖ్య భారం కాదు, ఎందుకంటే వారి నాయకులు నియతులు. గణం నుండి గణపతి, గణపతుల నుండి యూథపాధిపతి — ఈ మూడంచెల వ్యవస్థయే ముందు లంకలో సఫలమవుతుంది.

விஷ்ணு தசரதனின் மகனாகப் பிறக்கச் சென்றதும், சுயம்புவான பகவான் பிரம்மன் தேவர்கள் அனைவரிடமும் இவ்வாறு சொன்னார் — ‘இந்த விஷ்ணு சத்தியம் தவறாதவர், வீரர், நம் அனைவருக்கும் நலம் நாடுபவர்; ஆகவே அவருக்குத் துணையாக, வலிமை மிக்க, விரும்பிய வடிவை எடுக்க வல்ல மக்களை நீங்கள் படையுங்கள்.’ அவர்கள் எத்தகையவர்களாக இருக்க வேண்டும் என்பதைப் பிரம்மனே குறிப்பிடுகிறார் — மாயை அறிந்தவர்கள், வீரர்கள், வேகத்தில் காற்றுக்கு நிகரானவர்கள், நீதி அறிந்தவர்கள், அறிவு நிறைந்தவர்கள், விஷ்ணுவுக்கு நிகரான வீரம் உடையவர்கள், எவராலும் அழிக்க முடியாதவர்கள், உபாயம் அறிந்தவர்கள், தெய்வீக உடலமைப்பு கொண்டவர்கள், எல்லா அஸ்திரங்களின் திறனும் நிறைந்தவர்கள், அமுதம் உண்ணும் தேவர்களைப் போல ஒளியுடையவர்கள். இங்கே கதையின் மறைபொருள் — அவதாரம் தனியாக இறங்குவதில்லை; துணைவர்களும் அவருடன் படைக்கப்படுகின்றனர். ராகவன் செய்ய வேண்டிய பணிக்கான கருவி அவன் பிறப்பதற்கு முன்பே ஆயத்தம் செய்யப்படுகிறது. ‘நயஜ்ஞான்’ — ‘நீதி அறிந்தவர்கள்’ — என்ற சொல்லால், வலிமை மட்டும் போதாது, நீதியும் அங்கே தேவைப்படுகிறது என்பது தெரிகிறது.

பிரம்மன் படைப்புக்கான மூலங்களையும் எண்ணுகிறார் — முதன்மையான அப்சரஸ்களிடத்திலும், கந்தர்வப் பெண்களின் உடல்களிலும், யக்ஷர்களின் நாகர்களின் கன்னியரிடத்திலும், பெண் கரடிகளிடத்திலும், வித்யாதரப் பெண்களிடத்திலும், கின்னரப் பெண்களின் உடல்களிலும், பெண் வானரங்களின் உடல்களிலும். அவர்கள் அனைவரிடத்திலும் தேவர்கள் வானர வடிவில் தமக்கு நிகரான வீரம் கொண்ட மக்களைத் தோற்றுவிக்கட்டும் என்பது ஆணை. ‘ஹரிரூபேண’ — ‘வானர வடிவில்’ — என்ற சொல் சிந்திக்கத் தக்கது: தேவர்கள் தம் தெய்வீக வடிவைக் கைவிட்டு வானர வடிவை ஏற்கின்றனர்; இதனால் பணியே முதன்மை, வடிவம் அல்ல என்பது தெரிகிறது. இவ்வளவு மூலங்கள் இங்கே எண்ணப்படுவதற்குக் காரணம், வரப்போகும் படை ஒரே குலத்திலிருந்து பிறப்பதில்லை, முழுத் தேவலோகத்திலிருந்தும் விலங்குலகிலிருந்தும் தோன்றுகிறது. இதே படைதான் பின்னர் கிஷ்கிந்தையிலும் யுத்த காண்டத்திலும் ராமனின் தோளாக இருக்கப்போகிறது. முந்தைய சர்க்கத்தில் விஷ்ணு பாயச வடிவில் தசரதனின் இல்லத்திற்குள் புகுந்தார்; இதிலோ அவருடைய பரிவாரம் ஆயத்தம் செய்யப்படுகிறது. ‘ஸ்ருஜத்வம்’ — ‘படையுங்கள்’ — என்ற பன்மை வினை தேவர்கள் அனைவரையும் சமமாகவே அழைக்கிறது — எவரும் புறக்கணிக்கப்படவில்லை, எவருக்கும் தனிச்சிறப்பும் இல்லை.

பிரம்மன் சொல்கிறார் — ‘கரடிகளில் சிறந்த ஜாம்பவானை நான் முன்பே படைத்துவிட்டேன்; நான் கொட்டாவி விட்டபோது என் வாயிலிருந்து அவன் திடீரென்று பிறந்தான்.’ இதனால் ஜாம்பவான் அனைவரிலும் மூத்தவன், நேரடியாகப் பிரம்மனின் வாயிலிருந்து பிறந்தவன் என்பது தெரிகிறது; அதனாலேயே பின்னர் அவன் வானரர்களின் ஆலோசகனாகவும் நினைவுக் களஞ்சியமாகவும் விளங்குகிறான். ‘ஜ்ரும்பமாணஸ்ய’ — ‘கொட்டாவி விடும்போது’ — என்ற சொல் மிகவும் வியப்பானது: சங்கல்பத்தாலும் அல்ல, தவத்தாலும் அல்ல, ஒரு கொட்டாவியாலேயே பிரம்மனின் வாயிலிருந்து ஜாம்பவான் பிறந்தான்; அவ்வளவு இயல்பானது அவனுடைய பெருமை. பகவானால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட அந்தத் தேவர்கள் அந்த ஆணையை ஏற்று வானர வடிவுடைய மக்களைத் தோற்றுவித்தனர். தேவர்கள் மட்டுமல்ல — மகாத்மாக்களான ரிஷிகள், சித்தர்கள், வித்யாதரர்கள், நாகர்கள், சாரணர்கள் ஆகியோரும் காட்டில் திரியும் வீரமிக்க மக்களைப் படைத்தனர். இவ்வாறு முழுத் தெய்வ உலகமும் ஒரே பணியில் ஒருமித்து ஈடுபட்டது. இங்கே கேட்க வேண்டியது — பிரம்மனின் ஆணை ஆராயப்படவில்லை, அக்கணமே நிறைவேற்றப்பட்டது. ‘தனூஷு’, ‘காத்ரேஷு’ என்ற இரு சொற்களும் உடலைக் குறிப்பவை; இதனால் இந்தப் படைப்பு உடலால் பிறந்ததே, வெறும் மந்திரத்தால் தோன்றியதல்ல என்பது குறிக்கப்படுகிறது. மேலும் — அவர்கள் பிறந்த மூலங்கள் அனைத்தும் தெய்வீகமானவை; ஆகவே வானரர்கள் என்ற பெயர் கொண்டிருந்தாலும் அவர்கள் சாதாரணமானவர்கள் அல்லர்.

பின்னர் கவி ஒவ்வொரு படைத்தலைவனையும் அவனுடைய தெய்வீகத் தந்தையுடன் பெயர் சொல்லி எண்ணுகிறார். இந்திரன் மகேந்திரனைப் போன்ற ஒளியுடைய வானரத் தலைவன் வாலியைத் தன் மகனாகத் தோற்றுவித்தான்; ஒளிர்வனவற்றுள் சிறந்த சூரியன் சுக்ரீவனைத் தோற்றுவித்தான். பிருகஸ்பதி தாரன் என்ற பெரும் வானரத்தைத் தோற்றுவித்தார்; அவன் வானரத் தலைவர்கள் அனைவரிலும் அறிவுடையவனும் ஒப்பற்றவனுமாக இருந்தான். செல்வம் அளிப்பவனான குபேரனின் மகன் ஒளி பொருந்திய கந்தமாதனன் என்ற வானரன்; விஶ்வகர்மாவோ நளன் என்ற பெரும் வானரத்தைத் தோற்றுவித்தான். அக்னியின் மகன் ஒளி பொருந்திய நீலன், தீக்கு நிகரான ஒளியுடையவன்; வீரமிக்க அவன் ஒளியிலும் புகழிலும் வீரத்திலும் அனைவரையும் விஞ்சினான். இந்தப் பெயர்ப் பட்டியல் வெறும் பட்டியல் அல்ல — ஒவ்வொரு வானரனின் வீரமும் அவனுடைய தந்தையின் இயல்புக்கு ஏற்றதே என்று கவி மேலே சொல்லப்போகிறார். ‘வனசாரிண:’ — ‘காட்டில் திரிபவர்கள்’ — என்ற சொல் இருமுறை ஆளப்படுகிறது — தந்தையரும் காட்டில் திரிபவர்கள், மக்களும் அவ்வாறே. நளனின் தந்தை விஶ்வகர்மா, கைவினைஞர்களின் தெய்வம் — ஆகவே சேதுவைக் கட்டுவதை அவனே செய்ய வேண்டும் என்ற கதையின் வித்து இங்கேயே பொதிந்துள்ளது.

அழகும் செல்வமும் நிறைந்த, அழகால் போற்றப்படும் அஸ்வினி தேவர்கள் தாமே மைந்தனையும் த்விவிதனையும் தோற்றுவித்தனர்; அஸ்வினிகள் இருவர் என்பதால் மகன்களும் இருவர் என்பது அழகு. வருணன் சுஷேணன் என்ற வானரத்தைத் தோற்றுவித்தான்; பெருவலிமையுடைய பர்ஜன்யன் சரபனைத் தோற்றுவித்தான். பின்னர் அனைவருக்கும் சிகரமாக — காற்றுத் தேவனின் சொந்த மகனான, ஒளி பொருந்திய அனுமன் என்ற வானரன்; அவன் வஜ்ரம் போன்ற உடலமைப்பு கொண்டவன், வேகத்தில் கருடனுக்கு நிகரானவன். ‘ஔரஸ:’ — ‘சொந்த மகன்’ — என்ற சொல் சிறப்பாக ஆளப்படுகிறது — தத்துக் கொடுக்கப்பட்டவனும் அல்ல, செயற்கையானவனும் அல்ல, நேரடியாகக் காற்றின் மகன். ‘வஜ்ரஸம்ஹனன:’ என்பது உடலின் உறுதி, ‘வைனதேயஸம:’ என்பது வேகம் — இவ்விரு சொற்களிலேயே சுந்தர காண்டத்தின் முழு வித்தும் பொதிந்துள்ளது. எவனுடைய கடல் தாண்டுதலைக் கேட்கப்போகிறோமோ அவனுடைய பிறப்பு இங்கே குறிக்கப்படுகிறது. சூரியனுக்குரிய ‘ஒளிர்வனவற்றுள் சிறந்தவன்’ என்ற அடைமொழியை நினைவில் கொள்ள வேண்டும்; சுக்ரீவனின் தந்தை ஒளிகளில் சிறந்தவன், வாலியின் தந்தை தேவர்களின் அரசன் — ஆகவேதான் சகோதரர்களின் பகை பின்னர் பெரிதாகிறது. தாரனின் தந்தை தேவர்களின் குரு; ஆகவேதான் அவனுடைய அறிவு அனைவரையும் விஞ்சியது.

வானரத் தலைவர்கள் அனைவரிலும் அவர்கள் அறிவுடையவர்களாகவும் வலிமை மிக்கவர்களாகவும் இருந்தனர். இவ்வாறு பல்லாயிரக்கணக்கான வானரர்கள் படைக்கப்பட்டனர்; அனைவரும் பத்துத் தலையனைக் கொல்வதற்கு முனைந்தவர்கள் — பிறப்பிலேயே அவர்களுடைய நோக்கம் தீர்மானிக்கப்பட்டுவிட்டது. அவர்கள் அளவிட முடியாத வலிமையுடைய வீரர்கள், பராக்கிரமசாலிகள், விரும்பிய வடிவை எடுக்க வல்லவர்கள், யானைக்கும் மலைக்கும் நிகரான பருத்த உடலும் பெருவலிமையும் கொண்டவர்கள். கரடிகளும், வானரர்களும், கோலாங்கூலங்களும் — பசுவின் வால் போன்ற வால் கொண்ட குரங்குகளும் — விரைவிலேயே பிறந்தன. இங்கே கவி ஒரு நியதியைச் சொல்கிறார் — எந்தத் தேவனுக்கு எந்த வடிவமும், எந்தத் தோற்றமும், எந்த வீரமும் இருந்ததோ, அதற்கு நிகராகவே அவனவனுடைய மகன் தனித்தனியாகப் பிறந்தான். கோலாங்கூலங்களில் பிறந்தவர்கள் சற்றுக் கூடுதல் வீரம் உடையவர்களாக இருந்தனர். இதனால் வானரப் படை உண்மையில் தேவர் படையே, வேறு வடிவை மட்டும் பெற்றது என்பது தெரிகிறது. வருணனும் பர்ஜன்யனும் நீருக்கும் மழைக்கும் அதிபதிகள்; அவர்களின் மகன்கள் சுஷேணனும் சரபனும். இவ்வாறு வானம், அக்னி, காற்று, நீர், மூலிகை — உலகைத் தாங்கும் சக்திகள் அனைத்தும் இந்தப் படையில் ஒரு கூறாகப் புகுந்துள்ளன.

பெண் கரடிகளிடத்திலும் கின்னரப் பெண்களிடத்திலும் அவ்வாறே வானரர்கள் பிறந்தனர். தேவர்கள், மகரிஷிகள், கந்தர்வர்கள், தார்க்ஷ்யன், புகழ்பெற்ற யக்ஷர்கள், நாகர்கள், கிம்புருஷர்கள், சித்தர்கள், வித்யாதரர்கள், உரகர்கள் — பலர் மகிழ்ச்சியுடன் அங்கே ஆயிரக்கணக்கில் மக்களைத் தோற்றுவித்தனர். காட்டில் திரியும் சாரணர்களும் வீரமிக்க மக்களைப் படைத்தனர் — மிகப் பெரிய உடலுடைய, காட்டில் திரியும் வானரர்கள் அனைவரையும். மீண்டும் முதன்மையான அப்சரஸ்களிடத்திலும், வித்யாதரப் பெண்களிடத்திலும், நாக கன்னியரிடத்திலும், கந்தர்வப் பெண்களின் உடல்களிலும் அப்போது விரும்பிய வடிவும் வலிமையும் கொண்ட, விரும்பியபடி திரியும் மக்கள் தோன்றினர். ‘யதாகாமவிசாரிண:’ — ‘விரும்பியபடி திரிபவர்கள்’ — என்ற சொல்லால் அவர்களுடைய சுதந்திரம் குறிக்கப்படுகிறது — எவராலும் அவர்கள் கட்டுப்படுத்தப்படுவதில்லை. ‘பஹுஸாஹஸ்ரா:’ — ‘பல்லாயிரக்கணக்கானோர்’ — என்ற எண் கணக்கிடுவதற்கானது அல்ல, மிகுதியைக் குறிப்பது. ‘காமரூபிண:’ — ‘விரும்பிய வடிவை எடுப்பவர்கள்’ — என்ற சொல் மீண்டும் மீண்டும் வருகிறது — விரும்பிய வடிவை எடுக்க முடிவதே அவர்களின் முதன்மைச் சிறப்பு.

செருக்கிலும் வலிமையிலும் அவர்கள் சிங்கங்களுக்கும் புலிகளுக்கும் நிகரானவர்கள்; பாறைகளே அவர்களின் ஆயுதங்கள், மலைகளே போர்க்களம். நகமும் பல்லுமே அனைவருக்கும் ஆயுதம்; அனைவரும் எல்லா அஸ்திரங்களிலும் வல்லவர்கள் — இயற்கை அளித்த ஆயுதமும் சாஸ்திரப்படியான அஸ்திர அறிவும் இரண்டும் அவர்களிடம் இணைந்துள்ளன. அவர்கள் பெரும் மலைகளை அசைக்க வல்லவர்கள், உறுதியாக நிற்கும் மரங்களைப் பிளக்க வல்லவர்கள், ஆறுகளின் தலைவனான கடலைத் தம் வேகத்தால் கலக்க வல்லவர்கள், கால்களால் பூமியைப் பிளக்க வல்லவர்கள், பெருங்கடல்களைத் தாண்ட வல்லவர்கள், வானவெளிக்குள் புக வல்லவர்கள், மேகங்களையும் பிடிக்க வல்லவர்கள், காட்டில் திரியும் மதயானைகளையும் பிடிக்க வல்லவர்கள், தம் முழக்கத்தால் கூவிக்கொண்டிருக்கும் பறவைகளையும் வீழ்த்த வல்லவர்கள். இங்கே ‘லிங்’ வினைவடிவம் மீண்டும் மீண்டும் வருவது ஆற்றலையே காட்டுகிறது, செய்து முடித்த செயலை அல்ல — ‘இவை அனைத்தையும் செய்ய வல்லவர்கள்’ என்பதே பொருள். விரும்பிய வடிவை எடுக்கும் இத்தகைய வானரர்களின் வழித்தோன்றல்கள் அளவற்றவையாயின. இங்கே படைப்பு இரு வகையாக வர்ணிக்கப்படுகிறது — முதலில் முதன்மைத் தேவர்களின் வழித்தோன்றல்கள், பின்னர் எல்லாத் தெய்வக் கூட்டங்களினுடையவை. இதனால் எந்தத் தெய்வக் கூட்டமும் இந்தப் பெரும் பணிக்கு வெளியே நிற்கவில்லை; அனைவரும் இணைந்து ஒரே இலக்கை நிறைவேற்றுகின்றனர் என்பது தெரிகிறது. ‘க்ருஹ்ணீயுரபி தோயதான்’ — ‘மேகங்களையும் பிடிக்க வல்லவர்கள்’ — என்ற சொல்லால் மேகங்களையும் பிடிப்பது சொல்லப்படுகிறது; இவ்வளவு செருக்குடன் கூடவே அவர்களுடைய பணிவு பின்னர் ராமனைக் காணும்போதே வெளிப்படுகிறது.

மகாத்மாக்களான படைத்தலைவர்கள் நூறு லட்சம் பேர் பிறந்தனர்; அவர்கள் வானரர்களின் முதன்மைக் கூட்டங்களில் வானரப் படைத்தலைவர்களாக ஆயினர். அவர்கள் மீண்டும் படைத்தலைவர்களில் சிறந்த வேறு வீர வானரர்களைத் தோற்றுவித்தனர். அவர்களில் சிலர் ஆயிரக்கணக்கில் ரிக்ஷவான் மலையின் சாரல்களில் தங்கினர்; பிறர் பலவகை மலைகளையும் காடுகளையும் அடைந்தனர். அந்த வானரப் படைத்தலைவர்கள் அனைவரும் சூரியனின் மகனான சுக்ரீவனையும் இந்திரனின் மகனான வாலியையும் — அந்தச் சகோதரர்கள் இருவரையும் — பணிந்து சார்ந்தனர்; அவ்வாறே நளன், நீலன், அனுமன், பிற வானரப் படைத்தலைவர்கள் ஆகியோரையும் சார்ந்தனர். இங்கே படையின் அமைப்பு குறிக்கப்படுகிறது — கூட்டங்கள், கூட்டத் தலைவர்கள், அவர்களுக்கு மேல் இரு சகோதரர்கள். கிஷ்கிந்தா காண்டத்தில் விரிவாக வர்ணிக்கப்படுவதன் தொடக்கம் இங்கேயே காணப்படுகிறது. இந்த வர்ணனை வரிசையும் அழகானது — முதலில் உடல்வலிமை, பின்னர் அஸ்திர அறிவு, பின்னர் மலை, கடல், பூமி, வானம் ஆகியவற்றை வரிசையாகக் கடத்தல்; அதாவது நிலத்திலிருந்து நீருக்கு, நீரிலிருந்து வானுக்கு. கடலைத் தாண்ட வல்லவனுக்குச் சேதுவைக் கட்டுவது கடினமல்ல.

அவர்கள் அனைவரும் கருடனுக்கு நிகரான வலிமை நிறைந்தவர்கள், போரில் வல்லவர்கள்; திரிந்துகொண்டே அவர்கள் சிங்கங்களையும் புலிகளையும் பெரும் பாம்புகளையும் எல்லாம் துன்புறுத்தினர். பெருவலிமையும் நீண்ட கைகளும் பெரும் பராக்கிரமமும் கொண்ட வாலி தன் தோள்வலிமையால் கரடிகளையும் கோலாங்கூலங்களையும் வானரர்களையும் காத்து வந்தான். மலைகளோடும் காடுகளோடும் கடல்களோடும் கூடிய இந்தப் பூமி அந்த வீரர்களால் நிறைந்திருந்தது — பலவகை உடலமைப்புகளும் பலவகை அடையாளங்களும் இலக்கணங்களும் அவர்களுக்கு இருந்தன. இறுதி சுலோகம் வேறொரு யாப்பில் அமைந்துள்ளது — மேகக் கூட்டங்களுக்கும் மலைச்சிகரங்களுக்கும் நிகரான, பெருவலிமையுடைய, அச்சம் தரும் உடல் வடிவு கொண்ட வானரப் படைத்தலைவர்களின் தலைவர்களால் பூமி சூழப்பட்டது — ‘ராமஸஹாயஹேதோ:’ — ‘ராமனுக்குத் துணையாவதற்காக’. இதுவே சர்க்கத்தின் இதயம் — ராமன் இன்னும் குழந்தை, போர் தொலைவில் இருக்கிறது; ஆயினும் அந்தப் போரை வெல்லப்போகும் படை ஆயத்தமாகிவிட்டது. ‘ஶதம் ஶதஸஹஸ்ராணி’ — ‘நூறு லட்சம்’ — என்பது கோடி என்ற எண்; ஆயினும் அந்த எண் சுமையல்ல, ஏனெனில் அவர்களுக்குத் தலைவர்கள் நியமிக்கப்பட்டுள்ளனர். கூட்டத்திலிருந்து கூட்டத் தலைவன், கூட்டத் தலைவர்களிலிருந்து படைத்தலைவர்களின் தலைவன் — இந்த மூன்றடுக்கு அமைப்பே பின்னர் இலங்கையில் வெற்றி பெறுகிறது.

ವಿಷ್ಣುವು ದಶರಥನ ಪುತ್ರನಾಗಿ ಜನಿಸಲು ಹೋದ ಮೇಲೆ ಸ್ವಯಂಭುವಾದ ಭಗವಾನ್ ಬ್ರಹ್ಮನು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಈ ವಿಷ್ಣು ಸತ್ಯಸಂಧನು, ವೀರನು, ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಹಿತೈಷಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಸಹಾಯಕರಾಗುವ ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ, ಬಯಸಿದ ರೂಪ ತಾಳಬಲ್ಲ ಪುತ್ರರನ್ನು ನೀವು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ.’ ಅವರು ಹೇಗಿರಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಾಯೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲವರು, ಶೂರರು, ವೇಗದಲ್ಲಿ ವಾಯುವಿಗೆ ಸಮಾನರು, ನೀತಿಜ್ಞರು, ಬುದ್ಧಿಸಂಪನ್ನರು, ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು, ಯಾರಿಂದಲೂ ಸೋಲಿಸಲಾಗದವರು, ಉಪಾಯಜ್ಞರು, ದಿವ್ಯವಾದ ದೇಹದಾರ್ಢ್ಯವುಳ್ಳವರು, ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವರು, ಅಮೃತವನ್ನು ಸೇವಿಸುವ ದೇವತೆಗಳಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಗಳು. ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಗೂಢ ಮರ್ಮ — ಅವತಾರ ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಇಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಸಹಾಯಕರೂ ಅವನೊಡನೆ ಸೃಷ್ಟಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ. ರಾಘವನು ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯದ ಸಾಧನವನ್ನು ಅವನ ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಯಜ್ಞಾನ್’ (ನೀತಿಜ್ಞರನ್ನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೇವಲ ಬಲ ಸಾಲದು, ಅಲ್ಲಿ ನೀತಿಯೂ ಬೇಕು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಬ್ರಹ್ಮನು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮೂಲಗಳನ್ನೂ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮುಖ್ಯ ಅಪ್ಸರೆಯರಲ್ಲಿ, ಗಂಧರ್ವಸ್ತ್ರೀಯರ ದೇಹಗಳಲ್ಲಿ, ಯಕ್ಷರ ಮತ್ತು ನಾಗರ ಕನ್ಯೆಯರಲ್ಲಿ, ಕರಡಿ ಹೆಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾಧರಿಯರಲ್ಲಿ, ಕಿನ್ನರಿಯರ ದೇಹಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವಾನರಿಯರ ದೇಹಗಳಲ್ಲಿ. ಅವರೆಲ್ಲರಲ್ಲಿಯೂ ದೇವತೆಗಳು ವಾನರರೂಪದಲ್ಲಿ ತಮಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ ಪುತ್ರರನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಲಿ ಎಂಬುದು ಆದೇಶ. ‘ಹರಿರೂಪೇಣ’ (ವಾನರರೂಪದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ ಮನನೀಯ — ದೇವತೆಗಳು ತಮ್ಮ ದಿವ್ಯರೂಪವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ವಾನರರೂಪವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದರಿಂದ ಕಾರ್ಯವೇ ಪ್ರಧಾನ, ಆಕಾರವಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಇಷ್ಟೊಂದು ಮೂಲಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದೆ ಬರುವ ಸೈನ್ಯ ಒಂದೇ ಕುಲದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ, ಸಮಗ್ರ ದೇವಲೋಕದಿಂದಲೂ ತಿರ್ಯಗ್ಲೋಕದಿಂದಲೂ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಸೈನ್ಯ ಮುಂದೆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿಯೂ ರಾಮನ ಬಾಹುವಾಗುವುದು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವು ಪಾಯಸರೂಪದಲ್ಲಿ ದಶರಥನ ಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಾದರೋ ಅವನ ಪರಿವಾರ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸೃಜಧ್ವಮ್’ (ಸೃಷ್ಟಿಸಿರಿ) ಎಂಬ ಆತ್ಮನೇಪದದ ಬಹುವಚನ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಸಮಾನವಾಗಿಯೇ ಕರೆಯುತ್ತದೆ — ಯಾರನ್ನೂ ಉಪೇಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಯಾರಿಗೂ ವಿಶೇಷವಿಲ್ಲ.

ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಕರಡಿಗಳ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಜಾಂಬವಂತನನ್ನಾದರೋ ನಾನು ಮೊದಲೇ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ್ದೇನೆ; ನಾನು ಆಕಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ನನ್ನ ಬಾಯಿಂದ ಅವನು ಒಮ್ಮೆಲೇ ಹುಟ್ಟಿದನು.’ ಇದರಿಂದ ಜಾಂಬವಂತನು ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಹಿರಿಯನು, ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮುಖದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಮುಂದೆ ವಾನರರ ಮಂತ್ರಿಯೂ ನೆನಪಿನ ಭಂಡಾರವೂ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಜೃಂಭಮಾಣಸ್ಯ’ (ಆಕಳಿಸುತ್ತಿದ್ದವನ) ಎಂಬ ಪದ ಅತ್ಯಂತ ಚಿತ್ರವತ್ತಾದುದು — ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದಲ್ಲ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಆಕಳಿಕೆಯಿಂದಲೇ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮುಖದಿಂದ ಜಾಂಬವಂತನು ಹುಟ್ಟಿದನು; ಅಷ್ಟು ಸಹಜವಾದುದು ಅವನ ಹಿರಿಮೆ. ಭಗವಂತನಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ದೇವತೆಗಳು ಆ ಶಾಸನವನ್ನು ಒಪ್ಪಿ ವಾನರರೂಪಿಗಳಾದ ಪುತ್ರರನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದರು. ದೇವತೆಗಳಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ — ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಋಷಿಗಳು, ಸಿದ್ಧರು, ವಿದ್ಯಾಧರರು, ಉರಗರು, ಚಾರಣರು — ಇವರೂ ವನಚಾರಿಗಳಾದ ವೀರಪುತ್ರರನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದರು. ಹೀಗೆ ಸಮಗ್ರ ದಿವ್ಯಲೋಕವು ಒಂದೇ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಏಕಮತದಿಂದ ತೊಡಗಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಕೇಳಬೇಕಾದುದು — ಬ್ರಹ್ಮನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ವಿಮರ್ಶಿಸಲಿಲ್ಲ, ತಕ್ಷಣವೇ ಅನುಷ್ಠಾನಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ‘ತನೂಷು’, ‘ಗಾತ್ರೇಷು’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳೂ ಶರೀರವಾಚಕ; ಇದರಿಂದ ಈ ಸೃಷ್ಟಿ ಔರಸವೇ, ಕೇವಲ ಮಂತ್ರಜನಿತವಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತ. ಇನ್ನೊಂದು — ಅವರು ಯಾವ ಮೂಲಗಳಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ದಿವ್ಯವೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರರೆಂಬ ಹೆಸರಿದ್ದರೂ ಅವರು ಸಾಮಾನ್ಯರಲ್ಲ.

ಆಮೇಲೆ ಕವಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಯೂಥಪನನ್ನು (ವಾನರ ಗುಂಪಿನ ನಾಯಕನನ್ನು) ಅವನ ದಿವ್ಯ ತಂದೆಯೊಡನೆ ಹೆಸರಿಸಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರನು ಮಹೇಂದ್ರಪರ್ವತದಂತಿರುವ ವಾನರೇಂದ್ರ ವಾಲಿಯನ್ನು ಮಗನಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿಸಿದನು; ತಾಪಕರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಸೂರ್ಯನು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದನು. ಬೃಹಸ್ಪತಿಯು ತಾರನೆಂಬ ಮಹಾಕಪಿಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದನು, ಅವನು ಎಲ್ಲ ವಾನರಮುಖ್ಯರಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ ಅನುತ್ತಮನೂ ಆಗಿದ್ದನು. ಧನದನಾದ ಕುಬೇರನ ಮಗನು ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಗಂಧಮಾದನನೆಂಬ ವಾನರ; ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಾದರೋ ನಲನೆಂಬ ಮಹಾಕಪಿಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದನು. ಪಾವಕನ, ಅಂದರೆ ಅಗ್ನಿಯ, ಮಗನು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಭೆಯುಳ್ಳ ಶ್ರೀಮಂತ ನೀಲ; ಆ ವೀರ್ಯವಂತನು ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೂ ಯಶಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೂ ವೀರ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಮೀರಿಸಿದ್ದನು. ಈ ನಾಮಾವಳಿ ಕೇವಲ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲ — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವಾನರನ ಪರಾಕ್ರಮವೂ ಅವನ ತಂದೆಯ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಅನುರೂಪ ಎಂದು ಕವಿ ಮುಂದೆಯೇ ಹೇಳುವನು. ‘ವನಚಾರಿಣಃ’ (ವನಚಾರಿಗಳು) ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ — ತಂದೆಯರೂ ವನಚಾರಿಗಳು, ಮಕ್ಕಳೂ. ನಲನ ತಂದೆ ವಿಶ್ವಕರ್ಮ ಶಿಲ್ಪಿಗಳ ದೇವ — ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಸೇತುಬಂಧನವನ್ನು ಅವನೇ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬ ಕಥೆಯ ಬೀಜ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಅಡಗಿದೆ.

ರೂಪ ಮತ್ತು ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ, ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮಾನ್ಯರಾದ ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳು ಸ್ವತಃ ಮೈಂದನನ್ನೂ ದ್ವಿವಿದನನ್ನೂ ಹುಟ್ಟಿಸಿದರು; ಅಶ್ವಿನಿಗಳು ಇಬ್ಬರಾದುದರಿಂದ ಮಕ್ಕಳೂ ಇಬ್ಬರು — ಇದು ಇಲ್ಲಿನ ಸೊಬಗು. ವರುಣನು ಸುಷೇಣನೆಂಬ ವಾನರನನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದನು, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಪರ್ಜನ್ಯನು ಶರಭನನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಎಲ್ಲರ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ — ಮಾರುತನ (ವಾಯುವಿನ) ಔರಸಪುತ್ರನಾದ ಶ್ರೀಮಂತ ಹನುಮಂತನೆಂಬ ವಾನರ; ಅವನು ವಜ್ರದಂತಹ ದೇಹದಾರ್ಢ್ಯವುಳ್ಳವನು, ವೇಗದಲ್ಲಿ ಗರುಡನಿಗೆ ಸಮಾನನು. ‘ಔರಸಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ದತ್ತುಪುತ್ರನಲ್ಲ, ಕೃತ್ರಿಮನಲ್ಲ, ಸಾಕ್ಷಾತ್ ವಾಯುವಿನ ಮಗ. ‘ವಜ್ರಸಂಹನನಃ’ ಎಂಬುದು ಶರೀರದ ದೃಢತೆ, ‘ವೈನತೇಯಸಮಃ’ ಎಂಬುದು ವೇಗ — ಈ ಎರಡೇ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಎಲ್ಲ ಬೀಜವೂ ಅಡಗಿದೆ. ಯಾರ ಸಮುದ್ರಲಂಘನವನ್ನು ಕೇಳಲಿದ್ದೇವೋ ಅವನ ಜನ್ಮ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ತಪತಾಂ ವರಃ’ (ತಾಪಕರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ) ಎಂಬ ಸೂರ್ಯನ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ನೆನಪಿಡಬೇಕು; ಸುಗ್ರೀವನ ತಂದೆ ತೇಜಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ವಾಲಿಯ ತಂದೆ ದೇವರಾಜ — ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಮುಂದೆ ಸಹೋದರರ ವಿರೋಧ ದೊಡ್ಡದಾಗುತ್ತದೆ. ತಾರನ ತಂದೆ ದೇವಗುರು, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನ ಬುದ್ಧಿ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಉತ್ಕೃಷ್ಟ.

ಅವರು ಎಲ್ಲ ವಾನರಮುಖ್ಯರಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿವಂತರೂ ಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ಆಗಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ವಾನರರು ಸೃಷ್ಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು, ಎಲ್ಲರೂ ದಶಗ್ರೀವನ (ರಾವಣನ) ವಧೆಗೆ ಸಿದ್ಧರಾದವರು — ಹುಟ್ಟಿನಿಂದಲೇ ಅವರ ಉದ್ದೇಶ ನಿಶ್ಚಿತ. ಅವರು ಅಪ್ರಮೇಯ ಬಲವುಳ್ಳ ವೀರರು, ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು, ಬಯಸಿದ ರೂಪ ತಾಳಬಲ್ಲವರು, ಆನೆಗಳಂತೆಯೂ ಬೆಟ್ಟಗಳಂತೆಯೂ ಕಾಣುವವರು, ದೃಢಕಾಯರು, ಮಹಾಬಲರು. ಕರಡಿಗಳು, ವಾನರರು, ಗೋಲಾಂಗೂಲಗಳು (ಹಸುವಿನ ಬಾಲದಂತಹ ಬಾಲವುಳ್ಳ ಕೋತಿಗಳು) ಬೇಗನೆ ಹುಟ್ಟಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಒಂದು ನಿಯಮವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಯಾವ ದೇವನ ರೂಪ, ವೇಷ, ಪರಾಕ್ರಮ ಹೇಗಿತ್ತೋ ಅದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿಯೇ ಅವನವನ ಮಗನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದನು. ಗೋಲಾಂಗೂಲಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವರು ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚು ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದರು. ಇದರಿಂದ ವಾನರಸೈನ್ಯ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ದೇವಸೈನ್ಯವೇ, ಕೇವಲ ರೂಪಾಂತರ ಪಡೆದಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ವರುಣ ಮತ್ತು ಪರ್ಜನ್ಯ ಜಲಕ್ಕೂ ಮಳೆಗೂ ಅಧಿಪತಿಗಳು; ಅವರ ಮಕ್ಕಳು ಸುಷೇಣ ಮತ್ತು ಶರಭ. ಹೀಗೆ ಆಕಾಶ, ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ಜಲ, ಔಷಧ — ಲೋಕವನ್ನು ಧರಿಸುವ ಎಲ್ಲ ತತ್ತ್ವಗಳೂ ಈ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಂಶರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿವೆ.

ಕರಡಿ ಹೆಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕಿನ್ನರಿಯರಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ವಾನರರು ಹುಟ್ಟಿದರು. ದೇವತೆಗಳು, ಮಹರ್ಷಿಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ತಾರ್ಕ್ಷ್ಯ (ಗರುಡ), ಯಶಸ್ವಿಗಳಾದ ಯಕ್ಷರು, ನಾಗರು, ಕಿಂಪುರುಷರು, ಸಿದ್ಧರು, ವಿದ್ಯಾಧರರು, ಉರಗರು — ಅನೇಕರು ಹರ್ಷದಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಗಟ್ಟಲೆ ಪುತ್ರರನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದರು. ಚಾರಣರೂ ವನಚಾರಿಗಳಾದ ವೀರಪುತ್ರರನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದರು — ಮಹಾಕಾಯರಾದ, ವನದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನು. ಮತ್ತೆ ಮುಖ್ಯ ಅಪ್ಸರೆಯರಲ್ಲಿ, ವಿದ್ಯಾಧರಿಯರಲ್ಲಿ, ನಾಗಕನ್ಯೆಯರಲ್ಲಿ, ಗಂಧರ್ವಸ್ತ್ರೀಯರ ದೇಹಗಳಲ್ಲಿ ಆಗ ಬಯಸಿದ ರೂಪ ಮತ್ತು ಬಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಪುತ್ರರು ಹುಟ್ಟಿದರು. ‘ಯಥಾಕಾಮವಿಚಾರಿಣಃ’ (ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಸಂಚರಿಸುವವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವರನ್ನು ಯಾರೂ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಬಹುಸಾಹಸ್ರಾಃ’ (ಅನೇಕ ಸಾವಿರ) ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಎಣಿಕೆಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಆಧಿಕ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು. ‘ಕಾಮರೂಪಿಣಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಬಯಸಿದ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಬಲ್ಲರು ಎಂಬುದೇ ಅವರ ಮುಖ್ಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ.

ದರ್ಪದಲ್ಲಿಯೂ ಬಲದಲ್ಲಿಯೂ ಅವರು ಸಿಂಹ-ಹುಲಿಗಳಿಗೆ ಸಮಾನರು; ಬಂಡೆಗಳೇ ಅವರ ಆಯುಧಗಳು, ಬೆಟ್ಟಗಳೇ ಅವರ ರಣಭೂಮಿ. ಎಲ್ಲರೂ ಉಗುರು-ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳನ್ನೇ ಆಯುಧವಾಗಿ ಉಳ್ಳವರು, ಎಲ್ಲರೂ ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕೋವಿದರು — ಪ್ರಕೃತಿದತ್ತವಾದ ಶಸ್ತ್ರವೂ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾದ ಅಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನವೂ ಎರಡೂ ಅವರಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ. ಅವರು ಪರ್ವತರಾಜರನ್ನು ಅಲುಗಿಸಬಲ್ಲರು, ಸ್ಥಿರವಾದ ಮರಗಳನ್ನು ಸೀಳಬಲ್ಲರು, ನದಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ವೇಗದಿಂದ ಕಲಕಬಲ್ಲರು, ಕಾಲುಗಳಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೀಳಬಲ್ಲರು, ಮಹಾಸಾಗರಗಳನ್ನು ದಾಟಬಲ್ಲರು, ಆಕಾಶವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಬಲ್ಲರು, ಮೋಡಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿಯಬಲ್ಲರು, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಮದಿಸಿದ ಆನೆಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿಯಬಲ್ಲರು, ತಮ್ಮ ಗರ್ಜನೆಯಿಂದ ಕೂಗುತ್ತಿರುವ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನೂ ಕೆಳಗುರುಳಿಸಬಲ್ಲರು. ಇಲ್ಲಿ ವಿಧ್ಯರ್ಥಕ (ಲಿಙ್) ಪ್ರತ್ಯಯದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯವನ್ನಲ್ಲ — ‘ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಾಡಬಲ್ಲರು’ ಎಂದು. ಇಂಥ ಕಾಮರೂಪಿಗಳಾದ ವಾನರರ ಅಪರಿಮಿತ ಸಂತತಿ ಹುಟ್ಟಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಎರಡು ಬಗೆಯಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಪ್ರಧಾನ ದೇವತೆಗಳ ಸಂತತಿ, ಆಮೇಲೆ ಎಲ್ಲ ದಿವ್ಯಗಣಗಳದ್ದು. ಇದರಿಂದ ಯಾವ ದಿವ್ಯಗಣವೂ ಈ ಮಹಾಕಾರ್ಯದಿಂದ ಹೊರಗುಳಿಯಲಿಲ್ಲ; ಎಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ಒಂದೇ ಗುರಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಗೃಹ್ಣೀಯುರಪಿ ತೋಯದಾನ್’ (ಮೋಡಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿಯಬಲ್ಲರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮೋಡಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇಷ್ಟು ಉದ್ಧತಿಯೊಡನೆ ಅವರ ವಿನಯ ಮುಂದೆ ರಾಮನ ದರ್ಶನದಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ.

ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಯೂಥಪರು ನೂರು ಲಕ್ಷ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದರು; ಅವರು ವಾನರರ ಪ್ರಧಾನ ಗುಂಪುಗಳಲ್ಲಿ ವಾನರಯೂಥಪರಾದರು. ಅವರು ಮತ್ತೆ ಇತರ ಯೂಥಪಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ವೀರವಾನರರನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದರು. ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಸಾವಿರಗಟ್ಟಲೆ ಋಕ್ಷವಂತ ಪರ್ವತದ ತಪ್ಪಲುಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದರು, ಇತರರು ನಾನಾವಿಧ ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನೂ ಕಾಡುಗಳನ್ನೂ ಆಶ್ರಯಿಸಿದರು. ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರಯೂಥಪರೂ ಸೂರ್ಯಪುತ್ರ ಸುಗ್ರೀವ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಪುತ್ರ ವಾಲಿ — ಈ ಸಹೋದರರನ್ನು ಸೇವಿಸಿದರು; ಹಾಗೆಯೇ ನಲ, ನೀಲ, ಹನುಮಂತ ಮತ್ತು ಇತರ ವಾನರಯೂಥಪರನ್ನು ಸೇವಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯದ ಸಂಘಟನೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಗಣಗಳು, ಗಣಪತಿಗಳು, ಅವರ ಮೇಲೆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು. ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗುವುದರ ಆರಂಭ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಈ ವರ್ಣನಾಕ್ರಮವೂ ಮನೋಹರ — ಮೊದಲು ಶರೀರಬಲ, ಆಮೇಲೆ ಶಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನ, ಆಮೇಲೆ ಪರ್ವತ, ಸಮುದ್ರ, ಭೂಮಿ, ಆಕಾಶಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೀರುವುದು; ಅಂದರೆ ನೆಲದಿಂದ ನೀರಿಗೆ, ನೀರಿನಿಂದ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ. ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಲಂಘಿಸಬಲ್ಲವನಿಗೆ ಸೇತುಬಂಧನ ದುಷ್ಕರವಲ್ಲ.

ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಗರುಡನ ಬಲದಿಂದ ಕೂಡಿದವರು, ಯುದ್ಧವಿಶಾರದರು; ಸಂಚರಿಸುತ್ತ ಅವರು ಸಿಂಹಗಳನ್ನೂ ಹುಲಿಗಳನ್ನೂ ಮಹಾಸರ್ಪಗಳನ್ನೂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮರ್ದಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಹಾಬಲನೂ ಮಹಾಬಾಹುವೂ ವಿಪುಲಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಆದ ವಾಲಿ ತನ್ನ ಭುಜಬಲದಿಂದ ಕರಡಿಗಳನ್ನೂ ಗೋಲಾಂಗೂಲಗಳನ್ನೂ ವಾನರರನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸಿದನು. ಆ ಶೂರರಿಂದ ಪರ್ವತ, ವನ, ಸಾಗರಗಳೊಡನೆ ಈ ಭೂಮಿ ತುಂಬಿಹೋಗಿತ್ತು — ಅವರು ಬಗೆಬಗೆಯ ಆಕಾರಗಳಿಂದಲೂ ನಾನಾ ಗುರುತು-ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ್ದರು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಬೇರೆ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ಮೇಘಸಮೂಹಗಳಂತೆಯೂ ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳಂತೆಯೂ ಇರುವ, ಮಹಾಬಲರಾದ, ಭೀಕರ ಶರೀರರೂಪವುಳ್ಳ ವಾನರಯೂಥಪಾಧಿಪರಿಂದ ಭೂಮಿ ಆವೃತವಾಯಿತು, ‘ರಾಮಸಹಾಯಹೇತೋಃ’ (ರಾಮನಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ). ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಹೃದಯ — ರಾಮನು ಇನ್ನೂ ಬಾಲಕ, ಯುದ್ಧ ಇನ್ನೂ ದೂರ; ಆದರೂ ಆ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲಿರುವ ಸೈನ್ಯ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ‘ಶತಂ ಶತಸಹಸ್ರಾಣಿ’ (ನೂರು ಲಕ್ಷ) ಎಂಬುದು ಕೋಟಿಸಂಖ್ಯೆ; ಆದರೂ ಆ ಸಂಖ್ಯೆ ಭಾರವಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರ ನಾಯಕರು ನಿಯತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಗಣದಿಂದ ಗಣಪತಿ, ಗಣಪತಿಗಳಿಂದ ಯೂಥಪಾಧಿಪ — ಈ ಮೂರು ಹಂತದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೇ ಮುಂದೆ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಸಫಲವಾಗುತ್ತದೆ.

വിഷ്ണു ദശരഥന്റെ പുത്രനായിത്തീർന്നപ്പോൾ സ്വയംഭൂവായ ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാവ് എല്ലാ ദേവതകളോടും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — 'സത്യസന്ധനും വീരനുമായ ഈ വിഷ്ണു നമുക്കെല്ലാവർക്കും ഹിതം ആഗ്രഹിക്കുന്നവനാണ്; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിനു സഹായികളായി ബലശാലികളും ഇഷ്ടമുള്ള രൂപം ധരിക്കാൻ കഴിയുന്നവരുമായ പുത്രന്മാരെ നിങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുവിൻ.' അവർ എങ്ങനെയുള്ളവരായിരിക്കണം എന്ന് ബ്രഹ്മാവുതന്നെ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു — മായ അറിയുന്നവർ, ശൂരർ, വേഗത്തിൽ വായുവിനു തുല്യർ, നയജ്ഞർ, ബുദ്ധിസമ്പന്നർ, വിഷ്ണുതുല്യപരാക്രമികൾ, ആർക്കും തോല്പിക്കാനാവാത്തവർ, ഉപായജ്ഞർ, ദിവ്യമായ ശരീരഘടനയുള്ളവർ, എല്ലാ അസ്ത്രഗുണങ്ങളുമുള്ളവർ, അമൃതം ഭക്ഷിക്കുന്ന ദേവന്മാരെപ്പോലെ തേജസ്വികൾ. ഇവിടെ കഥയുടെ ഗൂഢമായ ഒരു മർമ്മമുണ്ട് — അവതാരം ഒറ്റയ്ക്ക് അവതരിക്കുന്നില്ല; സഹായികളും അതോടൊപ്പം സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു. രാഘവൻ ചെയ്യേണ്ട കർമ്മത്തിന്റെ സാധനം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജനനത്തിനു മുമ്പുതന്നെ സജ്ജമാക്കപ്പെടുന്നു. 'നയജ്ഞാൻ' (നയമറിയുന്നവർ) എന്ന പദത്താൽ ബലം മാത്രം പോരാ, നീതിയും അവിടെ ആവശ്യമാണ് എന്ന് അറിയിക്കപ്പെടുന്നു.

ബ്രഹ്മാവ് സൃഷ്ടിയുടെ യോനികളെയും എണ്ണുന്നു — മുഖ്യരായ അപ്സരസ്സുകളിൽ, ഗന്ധർവ്വസ്ത്രീകളുടെ ശരീരങ്ങളിൽ, യക്ഷന്മാരുടെയും നാഗന്മാരുടെയും കന്യകമാരിൽ, ഋക്ഷസ്ത്രീകളിലും വിദ്യാധരികളിലും, കിന്നരികളുടെ ഗാത്രങ്ങളിലും വാനരികളുടെ ശരീരങ്ങളിലും. അവരിലെല്ലാം ദേവന്മാർ വാനരരൂപത്തിൽ തങ്ങൾക്കു തുല്യമായ പരാക്രമമുള്ള പുത്രന്മാരെ ജനിപ്പിക്കട്ടെ എന്നാണ് ആദേശം. 'ഹരിരൂപേണ' (വാനരരൂപത്തിൽ) എന്ന പദം ചിന്തനീയമാണ് — ദേവന്മാർ തങ്ങളുടെ ദിവ്യരൂപം ഉപേക്ഷിച്ച് വാനരരൂപം സ്വീകരിക്കുന്നു; കാര്യമാണ് പ്രധാനം, ആകാരമല്ല എന്ന് ഇതിലൂടെ അറിയിക്കപ്പെടുന്നു. ഇത്രയധികം യോനികൾ ഇവിടെ എണ്ണപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്, വരാനിരിക്കുന്ന സേന ഒരു കുലത്തിൽനിന്നല്ല, സമഗ്രമായ ദേവലോകത്തിൽനിന്നും തിര്യഗ്ലോകത്തിൽനിന്നും ഉത്ഭവിക്കുന്നു എന്നതിനാലാണ്. ഈ സേനതന്നെയാണ് പിന്നീട് കിഷ്കിന്ധയിലും യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലും രാമന്റെ കൈയായിത്തീരുന്നത്. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ വിഷ്ണു പായസരൂപത്തിൽ ദശരഥന്റെ ഗൃഹത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; ഇതിലാകട്ടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പരിവാരം സജ്ജമാക്കപ്പെടുന്നു. 'സൃജധ്വം' (സൃഷ്ടിക്കുവിൻ) എന്ന ആത്മനേപദബഹുവചനരൂപം എല്ലാ ദേവന്മാരെയും ഒരുപോലെ വിളിക്കുന്നു — ആരും ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടുന്നില്ല, ആർക്കും പ്രത്യേകതയുമില്ല.

ബ്രഹ്മാവ് പറയുന്നു — 'ഋക്ഷശ്രേഷ്ഠനായ ജാംബവാനെയാകട്ടെ ഞാൻ മുമ്പുതന്നെ സൃഷ്ടിച്ചിട്ടുണ്ട്; ഞാൻ കോട്ടുവായിട്ടപ്പോൾ എന്റെ വായിൽനിന്ന് അവൻ പെട്ടെന്നു ജനിച്ചു.' ഇതിൽനിന്ന് ജാംബവാൻ എല്ലാവരിലും മൂത്തവനാണെന്നും സാക്ഷാൽ ബ്രഹ്മാവിന്റെ മുഖത്തുനിന്നു ജനിച്ചവനാണെന്നും അറിയാം; അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് പിന്നീട് അദ്ദേഹം വാനരന്മാരുടെ മന്ത്രിയും സ്മൃതികോശവുമായിത്തീരുന്നത്. 'ജൃംഭമാണസ്യ' (കോട്ടുവായിടുന്നവന്റെ) എന്ന പദം അത്യന്തം വിചിത്രമാണ് — സങ്കല്പംകൊണ്ടല്ല, തപസ്സുകൊണ്ടല്ല, ഒരു കോട്ടുവായ്കൊണ്ടു മാത്രം ബ്രഹ്മാവിന്റെ മുഖത്തുനിന്ന് ജാംബവാൻ ജനിച്ചു; അത്രയ്ക്കു സഹജമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മഹത്ത്വം. ഭഗവാൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ആ ദേവന്മാർ ആ ശാസനം അംഗീകരിച്ച് വാനരരൂപികളായ പുത്രന്മാരെ ജനിപ്പിച്ചു. ദേവന്മാർ മാത്രമല്ല — മഹാത്മാക്കളായ ഋഷിമാരും സിദ്ധന്മാരും വിദ്യാധരന്മാരും ഉരഗങ്ങളും ചാരണന്മാരും വനചാരികളായ വീരപുത്രന്മാരെ സൃഷ്ടിച്ചു. ഇങ്ങനെ സമഗ്രമായ ദിവ്യലോകം ഒരേ കർമ്മത്തിൽ ഒരേ മനസ്സോടെ ഏർപ്പെട്ടു. ഇവിടെ കേൾക്കേണ്ടത് — ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആജ്ഞയെക്കുറിച്ച് ആലോചിച്ചു നിന്നില്ല, ആ നിമിഷംതന്നെ അനുഷ്ഠിച്ചു. 'തനൂഷു', 'ഗാത്രേഷു' എന്നീ രണ്ടു പദങ്ങളും ശരീരത്തെ കുറിക്കുന്നു; ഈ സൃഷ്ടി ഔരസമാണ്, കേവലം മന്ത്രത്താൽ ജനിച്ചതല്ല എന്ന് ഇതിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മറ്റൊന്ന് — അവർ ജനിച്ച യോനികളെല്ലാം ദിവ്യമാണ്; അതിനാൽ വാനരന്മാർ എന്ന പേരുണ്ടെങ്കിലും അവർ പ്രാകൃതരല്ല.

അനന്തരം കവി ഓരോ യൂഥപനെയും (സംഘനായകനെയും) അവന്റെ ദിവ്യനായ പിതാവിനോടൊപ്പം പേരെടുത്ത് എണ്ണുന്നു. ഇന്ദ്രൻ മഹേന്ദ്രനു തുല്യനായ വാനരേന്ദ്രൻ ബാലിയെ പുത്രനായി ജനിപ്പിച്ചു; തപിപ്പിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ സൂര്യൻ സുഗ്രീവനെ ജനിപ്പിച്ചു. ബൃഹസ്പതി താരൻ എന്ന മഹാകപിയെ ജനിപ്പിച്ചു, എല്ലാ വാനരമുഖ്യന്മാരുടെയും ഇടയിൽ ബുദ്ധിമാനും അനുത്തമനുമായിരുന്നു അവൻ. ധനദനായ കുബേരന്റെ പുത്രനാണ് ശ്രീമാനായ ഗന്ധമാദനൻ എന്ന വാനരൻ; വിശ്വകർമ്മാവാകട്ടെ നളൻ എന്ന മഹാകപിയെ ജനിപ്പിച്ചു. പാവകനായ അഗ്നിയുടെ പുത്രനാണ് അഗ്നിതുല്യപ്രഭയുള്ള ശ്രീമാനായ നീലൻ; വീര്യവാനായ അവൻ തേജസ്സുകൊണ്ടും യശസ്സുകൊണ്ടും വീര്യംകൊണ്ടും എല്ലാവരെയും അതിശയിച്ചു. ഈ നാമാവലി വെറുമൊരു പട്ടികയല്ല — ഓരോ വാനരന്റെയും പരാക്രമം അവന്റെ പിതാവിന്റെ സ്വഭാവത്തിന് അനുസൃതമാണെന്ന് കവി തുടർന്നുതന്നെ പറയും. 'വനചാരിണഃ' എന്ന പദം രണ്ടു തവണ പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു — പിതാക്കന്മാരും വനചാരികൾ, പുത്രന്മാരും. നളന്റെ പിതാവ് ശില്പികളുടെ ദേവനായ വിശ്വകർമ്മാവാണ് — അതിനാൽ സേതുബന്ധനം അവൻതന്നെ ചെയ്യണം എന്ന കഥാബീജം ഇവിടെത്തന്നെ നിഹിതമാണ്.

രൂപസമ്പത്തുള്ളവരും രൂപംകൊണ്ട് ആദരിക്കപ്പെടുന്നവരുമായ അശ്വിനീദേവന്മാർ സ്വയംതന്നെ മൈന്ദനെയും ദ്വിവിദനെയും ജനിപ്പിച്ചു; അശ്വിനികൾ രണ്ടായതിനാൽ പുത്രന്മാരും രണ്ട് എന്നതാണ് സൗന്ദര്യം. വരുണൻ സുഷേണൻ എന്ന വാനരനെ ജനിപ്പിച്ചു, മഹാബലനായ പർജ്ജന്യൻ ശരഭനെയും ജനിപ്പിച്ചു. പിന്നീട് എല്ലാവരുടെയും ശിഖരത്തിൽ — മാരുതന്റെ ഔരസപുത്രനായ ശ്രീമാനായ ഹനുമാൻ എന്ന വാനരൻ; അവൻ വജ്രംപോലെ ദൃഢമായ ശരീരമുള്ളവനും വേഗത്തിൽ ഗരുഡനു തുല്യനുമായിരുന്നു. 'ഔരസഃ' എന്ന പദം വിശേഷിച്ചു പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — ദത്തുപുത്രനല്ല, കൃത്രിമനല്ല, സാക്ഷാൽ വായുവിന്റെ ആത്മജൻ. 'വജ്രസംഹനനഃ' ശരീരത്തിന്റെ ദാർഢ്യം, 'വൈനതേയസമഃ' വേഗം — ഈ രണ്ടു പദങ്ങളിൽത്തന്നെ സുന്ദരകാണ്ഡത്തിന്റെ മുഴുവൻ ബീജവും നിഹിതമാണ്. ആരുടെ സമുദ്രലംഘനം കേൾക്കാനിരിക്കുന്നുവോ, അവന്റെ ജനനം ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. 'തപതാം വരഃ' (തപിപ്പിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ) എന്ന സൂര്യന്റെ വിശേഷണം ഓർമ്മിക്കേണ്ടതാണ്; സുഗ്രീവന്റെ പിതാവ് തേജസ്സുകളിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ, ബാലിയുടെ പിതാവ് ദേവരാജൻ — അതുകൊണ്ടുതന്നെ സഹോദരന്മാരുടെ വിരോധം പിന്നീട് വലുതാകുന്നു. താരന്റെ പിതാവ് ദേവഗുരുവാണ്, അതുകൊണ്ടുതന്നെ അവന്റെ ബുദ്ധി എല്ലാവരെക്കാളും ഉത്കൃഷ്ടമാണ്.

എല്ലാ വാനരമുഖ്യന്മാരിലും അവർ ബുദ്ധിമാന്മാരും ബലവാന്മാരുമായിരുന്നു. ഇങ്ങനെ അനേകായിരം വാനരന്മാർ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടു, എല്ലാവരും ദശഗ്രീവവധത്തിന് ഒരുങ്ങിയവരായിരുന്നു — ജനനംമുതൽതന്നെ അവരുടെ ലക്ഷ്യം നിശ്ചിതമായിരുന്നു. അളവറ്റ ബലമുള്ളവരും വീരരും വിക്രാന്തരും ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്നവരും ആനയ്ക്കും പർവ്വതത്തിനും തുല്യരും ഉറച്ച ശരീരമുള്ളവരും മഹാബലരുമായിരുന്നു അവർ. ഋക്ഷരും വാനരരും ഗോപുച്ഛരും (ഗോലാംഗൂലങ്ങളും) വേഗംതന്നെ ജനിച്ചു. ഇവിടെ കവി ഒരു നിയമം പറയുന്നു — ഏതു ദേവന് ഏതു രൂപവും ഏതു വേഷവും ഏതു പരാക്രമവുമുണ്ടോ, അതിനു തുല്യമായിത്തന്നെ അതതു ദേവന്റെ പുത്രൻ വെവ്വേറെ ജനിച്ചു. ഗോലാംഗൂലങ്ങളിൽ ജനിച്ചവർ അല്പം കൂടുതൽ പരാക്രമമുള്ളവരായി. ഇതിൽനിന്ന് വാനരസേന വാസ്തവത്തിൽ ദേവസേനതന്നെയാണ്, രൂപാന്തരം പ്രാപിച്ചുവെന്നു മാത്രം എന്ന് അറിയാം. വരുണനും പർജ്ജന്യനും ജലത്തിന്റെയും മഴയുടെയും അധിപതികളാണ്; അവരുടെ പുത്രന്മാരാണ് സുഷേണനും ശരഭനും. ഇങ്ങനെ ആകാശം, അഗ്നി, വായു, ജലം, ഔഷധം — ലോകത്തെ നിലനിർത്തുന്ന എല്ലാ ഭാവങ്ങളും അംശരൂപത്തിൽ ഈ സേനയിൽ പ്രവേശിച്ചിരിക്കുന്നു.

ഋക്ഷസ്ത്രീകളിലും കിന്നരികളിലും അതുപോലെ വാനരന്മാർ ജനിച്ചു. ദേവന്മാർ, മഹർഷിമാർ, ഗന്ധർവ്വന്മാർ, താർക്ഷ്യൻ (ഗരുഡൻ), യശസ്വികളായ യക്ഷന്മാർ, നാഗന്മാർ, കിംപുരുഷന്മാർ, സിദ്ധന്മാർ, വിദ്യാധരന്മാർ, ഉരഗങ്ങൾ — ഇങ്ങനെ അനേകർ സന്തോഷത്തോടെ അവിടെ ആയിരക്കണക്കിനു പുത്രന്മാരെ ജനിപ്പിച്ചു. വനചാരികളായ ചാരണന്മാരും വീരപുത്രന്മാരെ സൃഷ്ടിച്ചു — അതിവിശാലമായ ശരീരമുള്ള, വനചാരികളായ എല്ലാ വാനരന്മാരെയും. വീണ്ടും മുഖ്യരായ അപ്സരസ്സുകളിലും വിദ്യാധരികളിലും നാഗകന്യകമാരിലും ഗന്ധർവ്വസ്ത്രീകളുടെ ശരീരങ്ങളിലും അപ്പോൾ ഇഷ്ടരൂപവും ബലവുമുള്ളവരും ഇഷ്ടംപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നവരുമായ പുത്രന്മാർ ഉത്ഭവിച്ചു. 'യഥാകാമവിചാരിണഃ' (ഇഷ്ടംപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നവർ) എന്ന പദത്താൽ അവരുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അവരെ ആരും നിയന്ത്രിക്കുന്നില്ല. 'ബഹുസാഹസ്രാഃ' (അനേകായിരം) എന്ന സംഖ്യ എണ്ണാനുള്ളതല്ല, ആധിക്യത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നതാണ്. 'കാമരൂപിണഃ' (ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്നവർ) എന്ന പദം വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു — ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഏതു രൂപവും ധരിക്കാൻ കഴിയുക എന്നതാണ് അവരുടെ മുഖ്യവൈശിഷ്ട്യം.

ദർപ്പംകൊണ്ടും ബലംകൊണ്ടും അവർ സിംഹങ്ങൾക്കും കടുവകൾക്കും തുല്യരായിരുന്നു; പാറകളായിരുന്നു അവരുടെ ആയുധങ്ങൾ, പർവ്വതങ്ങളായിരുന്നു രണഭൂമി. എല്ലാവരും നഖങ്ങളും ദംഷ്ട്രകളും ആയുധമാക്കിയവരും, എല്ലാവരും എല്ലാ അസ്ത്രങ്ങളിലും കോവിദരുമായിരുന്നു — പ്രകൃതി നൽകിയ ശസ്ത്രവും ശാസ്ത്രീയമായ അസ്ത്രജ്ഞാനവും രണ്ടും അവരിൽ ഒത്തുചേർന്നിരുന്നു. അവർക്ക് പർവ്വതേന്ദ്രന്മാരെ ഇളക്കാനും ഉറച്ചുനിൽക്കുന്ന മരങ്ങളെ പിളർക്കാനും നദികളുടെ നാഥനായ സമുദ്രത്തെ വേഗംകൊണ്ടു ക്ഷോഭിപ്പിക്കാനും കാലുകൾകൊണ്ട് ഭൂമിയെ പിളർക്കാനും മഹാസമുദ്രങ്ങളെ ചാടിക്കടക്കാനും ആകാശത്തിൽ പ്രവേശിക്കാനും മേഘങ്ങളെപ്പോലും പിടിക്കാനും വനത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന മദയാനകളെപ്പോലും പിടിക്കാനും ഗർജ്ജനംകൊണ്ട് പാടുന്ന പക്ഷികളെ വീഴ്ത്താനും കഴിയുമായിരുന്നു. ഇവിടെ ലിങ്പ്രത്യയത്തിന്റെ (സാധ്യതാർത്ഥകമായ ക്രിയാരൂപത്തിന്റെ) ആവർത്തനം സാമർത്ഥ്യമാണ് കാണിക്കുന്നത്, ചെയ്തുകഴിഞ്ഞ കർമ്മമല്ല — 'ഇതെല്ലാം ചെയ്യാൻ അവർക്കു കഴിയും' എന്നർത്ഥം. ഇത്തരം ഇഷ്ടരൂപധാരികളായ വാനരന്മാരുടെ അളവറ്റ സന്തതികൾ ഉണ്ടായി. ഇവിടെ സൃഷ്ടി രണ്ടു വിധത്തിൽ വർണ്ണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ആദ്യം പ്രധാനദേവന്മാരുടെ സന്തതി, പിന്നെ എല്ലാ ദിവ്യഗണങ്ങളുടെയും. ഒരു ദിവ്യഗണവും ഈ മഹാകാര്യത്തിനു പുറത്തുനിന്നില്ല എന്ന് ഇതിലൂടെ അറിയിക്കപ്പെടുന്നു; എല്ലാവരും ഒത്തുചേർന്ന് ഒരു ലക്ഷ്യം സാധിക്കുന്നു. 'ഗൃഹ്ണീയുരപി തോയദാൻ' (മേഘങ്ങളെപ്പോലും പിടിക്കാൻ കഴിയും) എന്ന പദത്താൽ മേഘങ്ങളെപ്പോലും പിടിക്കുന്നതു പറയപ്പെടുന്നു; ഇത്രയും ഔദ്ധത്യമുണ്ടായിട്ടും അവരുടെ വിനയം പിന്നീട് രാമദർശനത്തിൽ മാത്രമാണ് പ്രകാശിക്കുന്നത്.

മഹാത്മാക്കളായ യൂഥപന്മാർ നൂറു ലക്ഷം ജനിച്ചു; അവർ വാനരന്മാരുടെ പ്രധാനസംഘങ്ങളിൽ വാനരയൂഥപന്മാരായി. അവർ വീണ്ടും യൂഥപശ്രേഷ്ഠരായ മറ്റു വീരവാനരന്മാരെ ജനിപ്പിച്ചു. അവരിൽ ചിലർ ആയിരക്കണക്കിന് ഋക്ഷവാൻ പർവ്വതത്തിന്റെ താഴ്വരകളിൽ ചെന്നു പാർത്തു, മറ്റുചിലർ പലവിധ പർവ്വതങ്ങളെയും കാടുകളെയും ആശ്രയിച്ചു. ആ വാനരയൂഥപന്മാരെല്ലാം സൂര്യപുത്രനായ സുഗ്രീവനെയും ഇന്ദ്രപുത്രനായ ബാലിയെയും — സഹോദരന്മാരായ ഇരുവരെയും — ആശ്രയിച്ചു; അതുപോലെ നളനെയും നീലനെയും ഹനുമാനെയും മറ്റു വാനരയൂഥപന്മാരെയും ആശ്രയിച്ചു. ഇവിടെ സേനയുടെ സംഘടന സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഗണങ്ങൾ, ഗണപതികൾ, അവർക്കു മുകളിൽ രണ്ടു സഹോദരന്മാർ. കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിൽ വിസ്തരിച്ചു വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നതിന്റെ ആരംഭം ഇവിടെത്തന്നെ കാണാം. ഈ വർണ്ണനാക്രമവും മനോഹരമാണ് — ആദ്യം ശരീരബലം, പിന്നെ ശസ്ത്രജ്ഞാനം, പിന്നെ പർവ്വതം, സമുദ്രം, ഭൂമി, ആകാശം എന്നിവയെ ക്രമമായി അതിക്രമിക്കൽ; അതായത് കരയിൽനിന്നു ജലത്തിലേക്ക്, ജലത്തിൽനിന്ന് ആകാശത്തിലേക്ക്. സമുദ്രം ലംഘിക്കാൻ കഴിയുന്നവന് സേതുബന്ധനം ദുഷ്കരമല്ല.

അവരെല്ലാം ഗരുഡനു തുല്യമായ ബലമുള്ളവരും യുദ്ധവിശാരദരുമായിരുന്നു; സഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ട് അവർ സിംഹങ്ങളെയും കടുവകളെയും മഹാസർപ്പങ്ങളെയും എല്ലാം പീഡിപ്പിച്ചു. മഹാബലനും മഹാബാഹുവും വിപുലവിക്രമനുമായ ബാലി തന്റെ ഭുജവീര്യത്താൽ ഋക്ഷന്മാരെയും ഗോപുച്ഛന്മാരെയും വാനരന്മാരെയും രക്ഷിച്ചു. ആ ശൂരന്മാരാൽ പർവ്വതങ്ങളും വനങ്ങളും സമുദ്രങ്ങളും ഉൾപ്പെടെ ഈ ഭൂമി നിറഞ്ഞിരുന്നു — പലവിധ ശരീരഘടനകളും പലവിധ അടയാളലക്ഷണങ്ങളുമുള്ളവരായിരുന്നു അവർ. അവസാനത്തെ ശ്ലോകം മറ്റൊരു വൃത്തത്തിൽ നിബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു — മേഘക്കൂട്ടങ്ങൾക്കും പർവ്വതശിഖരങ്ങൾക്കും തുല്യരും മഹാബലരും ഭീമശരീരികളുമായ വാനരയൂഥപാധിപന്മാരാൽ ഭൂമി നിറഞ്ഞു, 'രാമസഹായഹേതോഃ' (രാമനെ സഹായിക്കുന്നതിനുവേണ്ടി) എന്ന്. ഇതുതന്നെയാണ് സർഗത്തിന്റെ ഹൃദയം — രാമൻ ഇപ്പോഴും ബാലനാണ്, യുദ്ധമാകട്ടെ വളരെ അകലെയാണ്; എന്നിട്ടും ആ യുദ്ധം ജയിക്കാനുള്ള സേന സജ്ജമായിക്കഴിഞ്ഞു. 'ശതം ശതസഹസ്രാണി' (നൂറു ലക്ഷം) എന്നത് കോടിസംഖ്യയാണ്; എന്നിട്ടും ആ സംഖ്യ ഭാരമല്ല, കാരണം അവരുടെ നായകന്മാർ നിയതരാണ്. ഗണത്തിൽനിന്നു ഗണപതി, ഗണപതികളിൽനിന്നു യൂഥപാധിപൻ — ഈ ത്രിതലവ്യവസ്ഥതന്നെയാണ് പിന്നീട് ലങ്കയിൽ വിജയിക്കുന്നത്.

When Viṣṇu had gone to be born as the son of that great-souled king, the Self-existent Brahmā said to all the gods: “This Viṣṇu is a hero true to his word who seeks the good of us all. Beget strong helpers for him, sons who can take any form they wish.” Brahmā himself described what they should be like: masters of magic, brave, swift as the wind, versed in policy and intelligent, equal to Viṣṇu in prowess, impossible to destroy, knowing the right means for every task, with bodies of divine make, skilled in every weapon, and as radiant as the gods who drink the nectar of immortality. Here lies a hidden point of the story: the divine descent does not come alone; its helpers are created with it. The means for the work Rāghava must do are made ready even before his birth. And “versed in policy” tells us that strength alone is not enough; statecraft is needed too.

Brahmā also named the mothers through whom they were to be born: the chief apsarases, gandharva women, the daughters of yakṣas and serpents, she-bears, vidyādhara women, kinnara women and she-monkeys. In all of these the gods were to beget, in the form of monkeys, sons equal to themselves in prowess. “In the form of monkeys” deserves thought: the gods set aside their divine form and take on the form of monkeys, which shows that the task is what matters, not the outward shape. So many sources are named because the army to come would spring not from one family but from the whole world of the gods and the world of beasts alike. This army will later be Rāma’s arm in Kiṣkindhā and in the war. In the previous sarga Viṣṇu entered Daśaratha’s house as the pāyasa; in this one his company is made ready. The command is addressed to all the gods equally; no one is passed over and no one is singled out.

Brahmā said: “Jāmbavān, the bull among bears, I created long before this; as I yawned, he sprang all at once from my mouth.” This shows that Jāmbavān is the eldest of them all, born straight from Brahmā’s mouth, which is why he will later be the monkeys’ counsellor and store of memory. Indeed it is a striking detail: not by resolve or austerity but by a mere yawn was Jāmbavān born, so natural was his greatness. Thus addressed by the Lord, the gods accepted his command and begot sons in the form of monkeys. Not only the gods: the great-souled sages, the siddhas, the vidyādharas, the serpents and the cāraṇas, who roam the woods, brought forth heroic sons. So the whole heavenly world moved as one in a single task. Notice that Brahmā’s command was not debated but carried out at once. The words used for the mothers speak of real bodies, showing that these sons were truly begotten and not produced by spells alone; and since all their mothers were divine, these monkeys, though called monkeys, were no ordinary creatures.

Now the poet names each troop leader with his divine father. Indra begot as his own son Vālin, lord of the monkeys, splendid as Indra himself; the Sun, best of those that blaze, begot Sugrīva. Bṛhaspati begot the great monkey Tāra, wisest of all the monkey chiefs and second to none. The glorious monkey Gandhamādana was the son of Kubera, giver of wealth, and Viśvakarmā begot the great monkey Nala. The glorious Nīla, bright as fire, was the son of Agni, and he surpassed the rest in energy, fame and valour. This list is not a bare catalogue: each monkey’s prowess matches his father’s nature, as the poet will soon say. Nala’s father is Viśvakarmā, god of craftsmen, and so the seed is sown here for the causeway he will build. And the cāraṇas who fathered sons are woodland roamers, like the sons themselves.

The Aśvins, rich in beauty and famed for it, begot Mainda and Dvivida of their own accord; as the Aśvins are two, so are their sons, a pleasing touch. Varuṇa begot the monkey Suṣeṇa, and mighty Parjanya, the rain god, begot Śarabha. And at the summit of them all stands the glorious Hanumān, the very own son of the Wind, his body hard as a thunderbolt and his speed equal to Garuḍa’s. “Very own son” is chosen with care: not adopted, not contrived, but truly the Wind’s own child. “Hard as a thunderbolt” speaks of his body’s strength and “equal to Garuḍa” of his speed, and in these two phrases the whole seed of the Sundara Kāṇḍa lies hidden: here is the birth of the one whose leap across the ocean we are to hear. Remember too that Sugrīva’s father is the best of the radiant ones and Vālin’s is the king of the gods, which is why the brothers’ conflict will later be so great; and Tāra’s father is the gods’ teacher, which is why his wisdom surpasses everyone’s.

Among all the monkey chiefs they were wise and strong. So monkeys were created by many thousands, all of them bent on killing the ten-necked Rāvaṇa; their purpose was fixed from birth. They were heroes of boundless strength, bold, able to take any form, huge as elephants and mountains, great of body and mighty. Bears, monkeys and cow-tailed langurs came quickly into being. The poet states a rule here: whatever form, dress and prowess each god had, his son was born matching it, each one separately. Those born among the langurs were somewhat greater in prowess. This shows that the monkey army was really an army of gods in another shape. Varuṇa and Parjanya rule the waters and the rain, and their sons are Suṣeṇa and Śarabha; so sky, fire, wind, water and healing, all the powers that sustain the world, entered this army in part.

Monkeys were likewise born of she-bears and kinnara women. Gods, great sages, gandharvas, Garuḍa, glorious yakṣas, nāgas, kiṃpuruṣas, siddhas, vidyādharas and serpents, many of them, in delight, begot sons there by the thousand. The cāraṇas, roamers of the woods, brought forth heroic sons too, monkeys of enormous size, all of them forest dwellers. And again, in the chief apsarases, in vidyādhara women, in nāga maidens and in gandharva women, sons were born who had strength and could take any form and go wherever they pleased. “Going wherever they pleased” speaks of their freedom; no one held them in check. “Many thousands” is not a count but a way of saying there were a great many. And “able to take any form” is repeated again and again, for their chief distinction was that they could assume whatever shape they wished.

In pride and strength they were like lions and tigers; rocks were their weapons and mountains their battlefield. All were armed with claws and fangs, and all were skilled in every weapon, so natural arms and learned skill met in them. They could shake the great mountains and split firm-rooted trees, stir up the ocean, lord of rivers, with their rush, cleave the earth with their feet and leap across the great seas; they could enter the sky and seize even the clouds, catch maddened elephants roaming the forest, and bring down crying birds with their roar. These are things they were able to do, not things they had done. Of such monkeys, able to take any form, the offspring were beyond measure. The creation is described in two stages, first the sons of the chief gods and then those of all the heavenly hosts, which shows that no heavenly company stood apart from this great work; all joined to achieve one aim. They could seize even the clouds, yet their humility, for all this boldness, will shine out later when they see Rāma.

A hundred hundred-thousand great-souled troop leaders were born, and they became the leaders of the chief monkey troops. They in turn begot heroic monkeys who were the best of troop leaders. Some of them, in their thousands, took their stand on the tablelands of Mount Ṛkṣavat; others lived on mountains of many kinds and in the forests. And all those troop leaders waited on the two brothers, Sugrīva son of the Sun and Vālin son of Indra, and on Nala, Nīla, Hanumān and the other leaders. The army’s structure is suggested here: bands, band leaders, and above them the two brothers; what the Kiṣkindhā Kāṇḍa will tell at length begins here. The order of the description is also pleasing: first bodily strength, then skill with weapons, then mastery of mountain, sea, earth and sky in turn, from land to water and from water to air. For those who can leap the ocean, building a causeway is no hard task.

All of them had the strength of Garuḍa and were skilled in battle; roaming about, they harried lions, tigers and great serpents alike. Vālin, of great strength, mighty arms and vast prowess, protected the bears, langurs and monkeys by the might of his arms. The whole earth, with its mountains, forests and seas, was covered with these heroes of many builds and many distinguishing marks. The last verse, in a different metre, says that the earth was filled with the mighty lords of the monkey troops, terrible in body and form, like banks of cloud and mountain peaks, all for the sake of helping Rāma. That is the heart of the sarga: Rāma is still a child and the war is far off, yet the army that will win it stands ready. A hundred hundred-thousand is a vast number, yet it is no burden, because their leaders are fixed. Bands under band leaders, band leaders under troop commanders: this threefold order is what will prove itself in Laṅkā.