एवंप्रभावः धर्मज्ञः महात्मा च दशरथः तथापि न सुखी आसीत्। पुत्रार्थं सः नित्यं तप्यते स्म; तस्य वंशं वर्धयिता सुतः न आसीत्। एवं चिन्तयतः तस्य महात्मनः मनसि एका बुद्धिः उदपद्यत — ‘पुत्रार्थम् अहं वाजिमेधेन किमर्थं न यजामि’ इति। अत्र द्रष्टव्यम् — पूर्वसर्गे राज्ञः सम्पत् विस्तरेण वर्णिता; अष्टौ अमात्याः, ऋत्विजः, निष्कण्टकं राज्यम्, इन्द्रोपमं शासनम्। अस्मिन् तु सर्गे तस्य एकः एव अभावः कथ्यते। ऐश्वर्यं सर्वम् अस्ति, तथापि वंशकरः सुतः नास्ति; तेन सा समग्रा सम्पत् तस्मै शून्या इव भाति। कविः प्रथमं पूर्णतां दर्शयति, ततः एकं रिक्तं स्थानम्; तेन एव सर्वा कथा प्रवर्तते।

सः बुद्धिमान् धर्मात्मा कृतात्मभिः सर्वैः अपि मन्त्रिभिः सह ‘यष्टव्यम्’ इति निश्चितां मतिम् अकरोत्। ततः महातेजाः राजा मन्त्रिसत्तमं सुमन्त्रम् अब्रवीत् — ‘मम सर्वान् गुरून् पुरोहितैः सह शीघ्रम् आनय’ इति। त्वरितविक्रमः सुमन्त्रः तूर्णं गत्वा तान् समस्तान् वेदपारगान् समानयत्। मननीयम् — राजा प्रथमं मन्त्रिभिः सह विमृशति, ततः एव गुरून् आह्वयति। निश्चयः पूर्वम्, अनुष्ठानविधिः पश्चात्। सप्तमे सर्गे ‘सुमन्त्रश्चाष्टमोऽर्थवित्’ इति यः उक्तः, सः एव अत्र प्रथमं कार्ये नियुज्यते; अग्रे च समग्रे रामायणे सः एव राज्ञः वचनवाहकः भवति।

सुयज्ञं वामदेवं जाबालिं काश्यपं पुरोहितं वसिष्ठम् अन्यान् च द्विजोत्तमान् — एतान् सर्वान् सुमन्त्रः आनीतवान्। धर्मात्मा राजा दशरथः तान् पूजयित्वा धर्मेण अर्थेन च सहितं श्लक्ष्णं मृदु वचनम् अब्रवीत्। अत्र सप्तमसर्गोक्ताः एव ऋत्विजः मन्त्रिणश्च पुनः दृश्यन्ते; तत्र तेषां गुणाः गणिताः, अत्र तु तेषां कार्यम् आरभ्यते। गुणवर्णनं निष्फलं न — यत् तत्र प्रतिज्ञातम्, तत् अत्र कर्मणा दृश्यते। अपि च पूजा पूर्वं, प्रार्थना पश्चात्; याचमानः अपि राजा मर्यादां न त्यजति।

राजा उवाच — ‘पुत्रार्थं लालप्यमानस्य मम सुखं नास्ति। तदर्थं हयमेधेन यक्ष्यामि इति मम मतिः। शास्त्रदृष्टेन कर्मणा यष्टुम् इच्छामि; कथम् अहं कामं प्राप्स्यामि, अत्र भवद्भिः बुद्धिः विचिन्त्यताम्’ इति। द्वे पदे स्मरणीये — ‘लालप्यमानस्य’ इति यङन्तरूपं विलापस्य पौनःपुन्यं सूचयति; एकवारं न, अपि तु नित्यं सः विलपति। ‘शास्त्रदृष्टेन’ इति च स्वच्छन्दतां निषेधति। यज्ञः इच्छया न नीयते, अपि तु शास्त्रेण। राजा अपि स्वबुद्धिं न प्रमाणीकरोति; ‘बुद्धिरत्र विचिन्त्यताम्’ इति सः विद्वत्सु भारं निक्षिपति।

ततः वसिष्ठप्रमुखाः सर्वे ब्राह्मणाः ‘साधु’ इति वदन्तः पार्थिवस्य मुखात् निःसृतं तत् वाक्यं प्रत्यपूजयन्। परमप्रीताः ते दशरथम् ऊचुः — ‘यज्ञसम्भाराः सम्भ्रियन्ताम्, तुरगश्च विमुच्यताम्, सरय्वाः उत्तरे तीरे यज्ञभूमिः विधीयताम्। हे पार्थिव, त्वं सर्वथा अभिप्रेतान् पुत्रान् प्राप्स्यसि’ इति। केवलम् अनुमोदनं न, अपि तु समग्रः कार्यक्रमः अपि तैः तत्क्षणम् एव उक्तः। एषा सभायाः रीतिः — यत्र विद्वांसः सन्ति, तत्र प्रशंसा वचनमात्रं न भवति; सा कर्मणि परिणमति।

‘यस्मात् ते इयं धार्मिकी बुद्धिः पुत्रार्थम् आगता, तस्मात् सा अवश्यं सेत्स्यति’ — इति कारणं ते अवदन्। एतत् द्विजभाषितं श्रुत्वा राजा तुष्टः अभवत्। हर्षेण व्याकुललोचनः सः अमात्यान् अब्रवीत् — ‘गुरूणां वचनात् मम सम्भाराः इह सम्भ्रियन्ताम्’ इति। द्रष्टव्यम् — फलं न केवलं क्रियायाः, अपि तु सङ्कल्पशुद्धेः। यस्य बुद्धिः धर्म्या, तस्य कामः सिध्यति — इति ब्राह्मणानां निर्णयः। अपि च ‘गुरूणां वचनात्’ इति पदं सूचयति यत् राजा आज्ञां स्वनाम्ना न ददाति; गुरुवचनम् एव सः प्रमाणीकरोति।

‘समर्थैः अधिष्ठितः अश्वः उपाध्यायेन सह विमुच्यताम्; सरय्वाः उत्तरे तीरे यज्ञभूमिः विधीयताम्; कल्पानुसारं विध्यनुसारं च शान्तिकर्माणि वर्धन्ताम्। अयं यज्ञः सर्वेण अपि महीक्षिता प्राप्तुं शक्यः, यदि अस्मिन् क्रतुसत्तमे कष्टः अपराधः न भवेत्। विद्वांसः ब्रह्मराक्षसाः हि छिद्रम् एव मृगयन्ते’ इति। अश्वमेधस्य भयं न शत्रुभ्यः, अपि तु स्वकीयात् प्रमादात्। यः रक्षकः सः एव अश्वस्य आधारः; यत् छिद्रं तत् एव विघ्नस्य द्वारम्। अत्र अपि विद्वत्ता एव भयहेतुः उक्ता — ‘विद्वांसः ब्रह्मराक्षसाः’ इति; ज्ञानं शुद्धेः विना अनर्थाय कल्पते।

‘विधिहीनस्य यज्ञस्य कर्ता सद्यः एव विनश्यति। अतः यथा मे एषः क्रतुः विधिपूर्वं समाप्यते, तथा विधानं क्रियताम्; भवन्तः साधनेषु समर्थाः सन्ति’ इति राजा उक्तवान्। ततः प्रतिपूजिताः सर्वे मन्त्रिणः ‘तथा’ इति अब्रुवन्। शुभं कर्म अपि अविधिना कृतं हन्ति, न रक्षति — एषा वैदिकी शिक्षा अत्र स्पष्टम् उक्ता। ‘सद्यः’ इति पदं तीक्ष्णम्; फलं कालान्तरे न, तत्क्षणम् एव भवति। महत् कर्म आरभमाणेन तस्मात् विधौ अतीव सावधानेन भवितव्यम्।

पार्थिवेन्द्रस्य तत् वाक्यं यथापूर्वं निशम्य ते मन्त्रिणः सम्मतिम् अदर्शयन्। धर्मज्ञाः द्विजाः अपि नृपोत्तमं वर्धयन्तः, आशीर्भिः अभिनन्द्य, अनुज्ञाताः सन्तः यथागतं पुनः जग्मुः। तान् विप्रान् विसृज्य राजा सचिवान् इदम् अब्रवीत् — ‘ऋत्विग्भिः उपसंदिष्टः क्रतुः यथावत् आप्यताम्’ इति। एवम् उक्त्वा नृपशार्दूलः समुपस्थितान् सचिवान् अपि विससर्ज। द्वौ अपि पक्षौ — ब्राह्मणाः कर्मणः आदेशकाः, मन्त्रिणः च साधकाः — स्वं स्वं कार्यं गृहीत्वा निर्गच्छतः।

तान् विसृज्य महामतिः राजा स्वं वेश्म प्राविशत्। ततः गत्वा सः नरेन्द्रः हृदयंगमाः ताः पत्नीः उवाच — ‘दीक्षां विशत; अहं सुतकारणात् यक्ष्ये’ इति। तेन अतिकान्तेन वचनेन सुवर्चसां तासां मुखपद्मानि हिमात्यये पद्मानि इव अशोभन्त। उपमा च मनोहरा — हिमकालः शोकः, तस्य अत्ययः आशा। अपुत्रता शीतम् इव आसीत्, यज्ञसङ्कल्पः च वसन्तः इव। सर्गस्य आरम्भे राज्ञः तापः, अन्ते च राज्ञीनां मुखप्रसादः; एतेन एव कविः सूचयति यत् चिन्तायाः कालः गतः, आशायाः च आगतः।

ఇంతటి ప్రభావం గలవాడు, ధర్మజ్ఞుడు, మహాత్ముడు అయిన దశరథుడు అయినప్పటికీ సుఖంగా లేడు. పుత్రుని కోసం అతడు నిత్యం పరితపించేవాడు; అతని వంశాన్ని వృద్ధి చేసే కుమారుడు లేడు. ఇలా ఆలోచిస్తున్న ఆ మహాత్ముని మనసులో ఒక ఆలోచన పుట్టింది — ‘పుత్రుని కోసం నేను అశ్వమేధంతో ఎందుకు యజ్ఞం చేయకూడదు?’ అని. ఇక్కడ గమనించాలి — పూర్వసర్గలో రాజు సంపద విస్తారంగా వర్ణించబడింది; ఎనిమిది మంది అమాత్యులు, ఋత్విజులు, కంటకాలు లేని రాజ్యం, ఇంద్రునితో సమానమైన శాసనం. కానీ ఈ సర్గలో అతనికి ఉన్న ఒక్క లోటు మాత్రమే చెప్పబడుతోంది. ఐశ్వర్యం అంతా ఉంది, అయినా వంశాన్ని నిలిపే కుమారుడు లేడు; దానివల్ల ఆ సంపద అంతా అతనికి శూన్యంలా తోస్తుంది. కవి మొదట పూర్ణత్వాన్ని చూపిస్తాడు, తర్వాత ఒక ఖాళీ స్థానాన్ని; దానితోనే కథ అంతా ముందుకు సాగుతుంది.

బుద్ధిమంతుడు, ధర్మాత్ముడు అయిన ఆ రాజు ఆత్మనిగ్రహం గల మంత్రులందరితో కలిసి ‘యజ్ఞం చేయాలి’ అని నిశ్చయించుకున్నాడు. తర్వాత మహాతేజస్వి అయిన రాజు మంత్రిశ్రేష్ఠుడైన సుమంత్రునితో ‘నా గురువులందరినీ పురోహితులతో సహా త్వరగా తీసుకురా’ అన్నాడు. వేగంగా పనిచేసే సుమంత్రుడు వెంటనే వెళ్ళి వేదపారంగతులైన వారందరినీ తీసుకువచ్చాడు. మననీయం — రాజు మొదట మంత్రులతో ఆలోచిస్తాడు, ఆ తర్వాతనే గురువులను పిలుస్తాడు. నిశ్చయం ముందు, అనుష్ఠానవిధి తర్వాత. ఏడవ సర్గలో ‘సుమంత్రశ్చాష్టమోఽర్థవిత్’ (ఎనిమిదవవాడు అర్థవిదుడైన సుమంత్రుడు) అని ఎవరి గురించి చెప్పబడిందో, అతడే ఇక్కడ మొదటగా కార్యంలో నియమించబడ్డాడు; ముందు రామాయణమంతటా అతడే రాజు మాటలను మోసుకువెళ్ళేవాడవుతాడు.

సుయజ్ఞుడు, వామదేవుడు, జాబాలి, కాశ్యపుడు, పురోహితుడైన వసిష్ఠుడు, ఇతర ద్విజోత్తములు — వీరందరినీ సుమంత్రుడు తీసుకువచ్చాడు. ధర్మాత్ముడైన రాజు దశరథుడు వారిని పూజించి, ధర్మార్థాలతో కూడిన మృదువైన, మధురమైన మాటలు పలికాడు. ఇక్కడ ఏడవ సర్గలో చెప్పబడిన ఋత్విజులూ మంత్రులే మళ్ళీ కనిపిస్తున్నారు; అక్కడ వారి గుణాలు లెక్కించబడ్డాయి, ఇక్కడ వారి కార్యం ప్రారంభమవుతుంది. గుణవర్ణన నిష్ఫలం కాదు — అక్కడ వాగ్దానం చేయబడినది ఇక్కడ కర్మలో కనిపిస్తుంది. అంతేకాక పూజ ముందు, ప్రార్థన తర్వాత; యాచిస్తున్నప్పటికీ రాజు మర్యాదను విడిచిపెట్టడు.

రాజు ఇలా అన్నాడు — ‘పుత్రుని కోసం విలపిస్తూనే ఉన్న నాకు సుఖం లేదు. అందుకోసం అశ్వమేధంతో యజ్ఞం చేస్తాను అని నా ఆలోచన. శాస్త్రంలో చెప్పబడిన విధానంతో యజ్ఞం చేయాలనుకుంటున్నాను; నా కోరిక నాకు ఎలా నెరవేరుతుందో దీనిపై మీరు ఆలోచించండి.’ రెండు పదాలు గుర్తుంచుకోదగినవి — ‘లాలప్యమానస్య’ అనే యఙంత రూపం విలాపం పదేపదే జరగడాన్ని సూచిస్తుంది; ఒక్కసారి కాదు, అతడు నిత్యం విలపిస్తున్నాడు. ‘శాస్త్రదృష్టేన’ (శాస్త్రంలో చూపబడిన) అనే పదం స్వేచ్ఛాచారాన్ని నిషేధిస్తుంది. యజ్ఞం ఇష్టం వచ్చినట్లు కాదు, శాస్త్రం ప్రకారమే నడుస్తుంది. రాజు కూడా తన బుద్ధినే ప్రమాణంగా తీసుకోడు; ‘బుద్ధిరత్ర విచింత్యతామ్’ (దీనిపై ఆలోచించండి) అని అతడు భారాన్ని విద్వాంసులపై ఉంచుతాడు.

అప్పుడు వసిష్ఠుడు మొదలైన బ్రాహ్మణులందరూ ‘సాధు’ (మంచిది) అంటూ రాజు నోటి నుండి వెలువడిన ఆ మాటను ప్రశంసించారు. పరమప్రీతులైన వారు దశరథునితో ఇలా అన్నారు — ‘యజ్ఞసామగ్రి సమకూర్చబడుగాక, అశ్వం విడువబడుగాక, సరయూనది ఉత్తరతీరంలో యజ్ఞభూమి ఏర్పాటు చేయబడుగాక. ఓ రాజా, నీవు అన్ని విధాలా కోరుకున్న పుత్రులను పొందుతావు.’ కేవలం ఆమోదం మాత్రమే కాదు, సమగ్రమైన కార్యక్రమం కూడా వారు ఆ క్షణంలోనే చెప్పారు. ఇదే సభ పద్ధతి — విద్వాంసులు ఉన్నచోట ప్రశంస కేవలం మాటగా మిగలదు; అది కర్మగా పరిణమిస్తుంది.

‘పుత్రుని కోసం నీకు ఈ ధార్మికమైన ఆలోచన వచ్చింది కాబట్టి, అది తప్పక సిద్ధిస్తుంది’ — అని వారు కారణం చెప్పారు. ద్విజులు పలికిన ఈ మాట విని రాజు సంతోషించాడు. ఆనందంతో కళ్ళు చెమర్చిన అతడు అమాత్యులతో ‘గురువుల మాట ప్రకారం నా కోసం ఇక్కడ సామగ్రి సమకూర్చబడుగాక’ అన్నాడు. గమనించాలి — ఫలం కేవలం క్రియ వల్లనే కాదు, సంకల్పశుద్ధి వల్ల కూడా. ఎవరి బుద్ధి ధర్మబద్ధమో, వారి కోరిక సిద్ధిస్తుంది — ఇదే బ్రాహ్మణుల నిర్ణయం. అంతేకాక ‘గురూణాం వచనాత్’ (గురువుల మాట ప్రకారం) అనే పదం రాజు తన పేరుతో ఆజ్ఞ ఇవ్వడం లేదని సూచిస్తుంది; గురువాక్యాన్నే అతడు ప్రమాణంగా చేసుకుంటాడు.

‘సమర్థులైన రక్షకులతో కూడిన అశ్వం ఉపాధ్యాయునితో సహా విడువబడుగాక; సరయూ ఉత్తరతీరంలో యజ్ఞభూమి ఏర్పాటు చేయబడుగాక; కల్పసూత్రాల ప్రకారం, విధి ప్రకారం శాంతికర్మలు వృద్ధి చెందుగాక. ఈ క్రతుశ్రేష్ఠంలో కష్టకరమైన అపరాధం ఏదీ జరగకపోతే, ఈ యజ్ఞాన్ని ఏ రాజైనా పొందగలడు. ఎందుకంటే విద్వాంసులైన బ్రహ్మరాక్షసులు లోపం కోసమే వెతుకుతూ ఉంటారు.’ అశ్వమేధానికి భయం శత్రువుల నుండి కాదు, తన సొంత ప్రమాదం (అజాగ్రత్త) నుండి. రక్షకుడే అశ్వానికి ఆధారం; లోపమే విఘ్నానికి ద్వారం. ఇక్కడ కూడా విద్వత్తే భయకారణంగా చెప్పబడింది — ‘విద్వాంసులైన బ్రహ్మరాక్షసులు’ అని; శుద్ధి లేని జ్ఞానం అనర్థానికే దారితీస్తుంది.

‘విధి లేని యజ్ఞాన్ని చేసేవాడు వెంటనే నశిస్తాడు. కాబట్టి నా ఈ క్రతువు విధిపూర్వకంగా పూర్తయ్యేలా ఏర్పాటు చేయండి; మీరు సాధనాలలో సమర్థులు’ అని రాజు అన్నాడు. అప్పుడు సత్కరించబడిన మంత్రులందరూ ‘అలాగే’ అన్నారు. శుభకర్మ కూడా విధి లేకుండా చేస్తే రక్షించదు, చంపుతుంది — ఈ వైదిక శిక్షణ ఇక్కడ స్పష్టంగా చెప్పబడింది. ‘సద్యః’ (వెంటనే) అనే పదం తీక్షణమైనది; ఫలం కాలాంతరంలో కాదు, ఆ క్షణంలోనే కలుగుతుంది. కాబట్టి మహత్తరమైన కర్మను ప్రారంభించేవాడు విధి విషయంలో అత్యంత జాగ్రత్తగా ఉండాలి.

రాజశ్రేష్ఠుని ఆ మాటను మునుపటిలాగే విని ఆ మంత్రులు తమ సమ్మతిని చూపారు. ధర్మజ్ఞులైన ద్విజులు కూడా నృపోత్తముని వర్ధిల్లమని దీవిస్తూ, ఆశీర్వాదాలతో అభినందించి, అనుమతి పొంది వచ్చినట్లే తిరిగి వెళ్ళారు. ఆ విప్రులను పంపివేసిన తర్వాత రాజు సచివులతో ఇలా అన్నాడు — ‘ఋత్విజులు ఉపదేశించిన విధంగా క్రతువు యథావిధిగా నెరవేర్చబడుగాక.’ ఇలా చెప్పి ఆ నృపశార్దూలుడు అక్కడ ఉన్న సచివులను కూడా పంపివేశాడు. రెండు పక్షాలూ — కర్మను ఆదేశించే బ్రాహ్మణులూ, దానిని సాధించే మంత్రులూ — తమ తమ పనిని స్వీకరించి బయలుదేరుతారు.

వారిని పంపివేసి మహాబుద్ధిమంతుడైన రాజు తన భవనంలోకి ప్రవేశించాడు. అక్కడికి వెళ్ళి ఆ నరేంద్రుడు తనకు హృదయప్రియులైన భార్యలతో ఇలా అన్నాడు — ‘దీక్ష స్వీకరించండి; నేను పుత్రుల కోసం యజ్ఞం చేయబోతున్నాను.’ అత్యంత మనోహరమైన ఆ మాటతో తేజస్వినులైన వారి ముఖపద్మాలు శీతాకాలం ముగిసినప్పుడు పద్మాలలా ప్రకాశించాయి. ఉపమానం కూడా మనోహరమైనది — శీతాకాలం శోకం, దాని అంతం ఆశ. పుత్రులు లేకపోవడం చలికాలంలా ఉండేది, యజ్ఞసంకల్పం వసంతంలా వచ్చింది. సర్గ ఆరంభంలో రాజు తాపం, చివరలో రాణుల ముఖప్రసన్నత; దీనితోనే కవి చింతాకాలం గడిచిపోయిందని, ఆశాకాలం వచ్చిందని సూచిస్తున్నాడు.

இத்தகைய பெருமை வாய்ந்தவனும், அறம் அறிந்தவனும், மகாத்மாவுமான தசரதன் அப்படி இருந்தும் மகிழ்ச்சியுடன் இல்லை. மகனுக்காக அவன் எப்போதும் வருந்திக்கொண்டிருந்தான்; அவனுடைய குலத்தை வளர்க்கும் மகன் இல்லை. இவ்வாறு சிந்தித்துக்கொண்டிருந்த அந்த மகாத்மாவின் மனத்தில் ஓர் எண்ணம் தோன்றியது — ‘மகனுக்காக நான் ஏன் அசுவமேதத்தால் வேள்வி செய்யக்கூடாது?’ இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — முந்தைய சர்க்கத்தில் மன்னனின் செல்வம் விரிவாக வர்ணிக்கப்பட்டது: எட்டு அமைச்சர்கள், ரித்விக்குகள், இடையூறற்ற அரசு, இந்திரனுக்கு நிகரான ஆட்சி. இந்த சர்க்கத்திலோ அவனுக்கிருந்த ஒரே குறை சொல்லப்படுகிறது. எல்லாச் செல்வமும் இருக்கிறது, ஆயினும் குலம் தழைக்கச் செய்யும் மகன் இல்லை; அதனால் அந்த முழுச் செல்வமும் அவனுக்கு வெறுமையாகத் தோன்றுகிறது. கவி முதலில் முழுமையைக் காட்டுகிறார், பின்னர் ஒரு வெற்றிடத்தை; அதனாலேயே முழுக் கதையும் நகரத் தொடங்குகிறது.

அறிவுடையவனும் அறம் சார்ந்த உள்ளம் கொண்டவனுமான அவன், மனம் பக்குவப்பட்ட அமைச்சர்கள் அனைவருடனும் கலந்து, ‘வேள்வி செய்ய வேண்டும்’ என்ற உறுதியான முடிவை எடுத்தான். பின்னர் பெரும் ஒளி படைத்த மன்னன் அமைச்சர்களில் சிறந்த சுமந்திரனிடம், ‘என் குருமார் அனைவரையும் புரோகிதர்களுடன் விரைவில் அழைத்து வா’ என்றான். விரைந்து செயல்படும் சுமந்திரன் உடனே சென்று வேதங்களைக் கரைகண்ட அவர்கள் அனைவரையும் அழைத்து வந்தான். சிந்திக்கத் தக்கது — மன்னன் முதலில் அமைச்சர்களுடன் ஆராய்கிறான், அதன் பின்னரே குருமாரை அழைக்கிறான். முடிவு முதலில், சடங்குமுறை பின்னர். ஏழாம் சர்க்கத்தில் ‘எட்டாவதாகப் பொருள் அறிந்த சுமந்திரன்’ என்று சொல்லப்பட்டவனே இங்கு முதன்முதலாகப் பணியில் அமர்த்தப்படுகிறான்; பின்னர் ராமாயணம் முழுவதும் அவனே மன்னனின் சொல்லைச் சுமந்து செல்பவனாகிறான்.

ஸுயஜ்ஞர், வாமதேவர், ஜாபாலி, காஸ்யபர், புரோகிதரான வசிஷ்டர், மற்றும் அந்தணர்களில் சிறந்த பிறர் — இவர்கள் அனைவரையும் சுமந்திரன் அழைத்து வந்தான். அறம் சார்ந்த உள்ளம் கொண்ட மன்னன் தசரதன் அவர்களைப் போற்றி வணங்கி, அறமும் பொருளும் நிறைந்த, மென்மையான, இனிய சொல்லைக் கூறினான். இங்கே ஏழாம் சர்க்கத்தில் சொல்லப்பட்ட அதே ரித்விக்குகளும் ஆலோசகர்களும் மீண்டும் காணப்படுகின்றனர்; அங்கு அவர்களின் நற்பண்புகள் எண்ணப்பட்டன, இங்கோ அவர்களின் பணி தொடங்குகிறது. நற்பண்பு வர்ணனை பயனற்றதல்ல — அங்கு வாக்களிக்கப்பட்டது இங்கு செயலில் காணப்படுகிறது. மேலும் வழிபாடு முதலில், வேண்டுகோள் பின்னர்; வேண்டுபவனாக இருந்தபோதும் மன்னன் மரியாதையைக் கைவிடவில்லை.

மன்னன் கூறினான் — ‘மகனுக்காக ஓயாமல் புலம்பிக்கொண்டிருக்கும் எனக்கு மகிழ்ச்சி இல்லை. அதற்காக அசுவமேதத்தால் வேள்வி செய்வேன் என்பது என் எண்ணம். சாஸ்திரம் காட்டிய முறைப்படி வேள்வி செய்ய விரும்புகிறேன்; என் விருப்பத்தை நான் எவ்வாறு அடைவேன் என்பதைப் பற்றி நீங்கள் சிந்தித்துச் சொல்லுங்கள்.’ இரண்டு சொற்கள் நினைவில் கொள்ளத் தக்கவை — ‘லாலப்யமானஸ்ய’ என்ற மிகுதிப்பொருள் வினைவடிவம் புலம்பலின் தொடர்ச்சியைக் குறிக்கிறது; ஒருமுறை அல்ல, எப்போதும் அவன் புலம்புகிறான். ‘ஶாஸ்த்ரத்ருஷ்டேன’ — ‘சாஸ்திரம் காட்டிய’ — என்ற சொல் தன்னிச்சையான போக்கை மறுக்கிறது. வேள்வி விருப்பப்படி நடத்தப்படுவதில்லை, சாஸ்திரப்படியே நடத்தப்படுகிறது. மன்னனும் தன் அறிவையே சான்றாகக் கொள்வதில்லை; ‘இதைப் பற்றிச் சிந்தியுங்கள்’ என்று அவன் பொறுப்பை அறிஞர்களிடம் ஒப்படைக்கிறான்.

அப்போது வசிஷ்டர் முதலான அந்தணர்கள் அனைவரும் ‘நன்று!’ என்று சொல்லி, மன்னனின் வாயிலிருந்து வெளிவந்த அந்தச் சொல்லைப் பாராட்டினர். பெருமகிழ்ச்சியடைந்த அவர்கள் தசரதனிடம் கூறினர் — ‘வேள்விக்கான பொருள்கள் சேகரிக்கப்படட்டும், குதிரை அவிழ்த்து விடப்படட்டும், சரயு நதியின் வடகரையில் வேள்விக்களம் அமைக்கப்படட்டும். மன்னா! நீ விரும்பிய மக்களை நிச்சயம் பெறுவாய்.’ வெறும் ஒப்புதல் மட்டுமல்ல, முழுச் செயல்திட்டமும் அவர்களால் அக்கணமே சொல்லப்பட்டது. இதுவே அவையின் இயல்பு — அறிஞர்கள் இருக்கும் இடத்தில் பாராட்டு வெறும் சொல்லாக நின்றுவிடுவதில்லை; அது செயலாக மாறுகிறது.

‘மகனுக்காக உனக்கு இந்த அறம் சார்ந்த எண்ணம் தோன்றியிருப்பதால், அது நிச்சயம் நிறைவேறும்’ — என்று அவர்கள் காரணத்தையும் சொன்னார்கள். அந்தணர்கள் சொன்ன இதைக் கேட்டு மன்னன் மகிழ்ந்தான். மகிழ்ச்சியால் கண்கள் கலங்க அவன் அமைச்சர்களிடம், ‘குருமாரின் சொற்படி வேள்விக்கான பொருள்கள் இங்கே எனக்காகச் சேகரிக்கப்படட்டும்’ என்றான். கவனிக்க வேண்டியது — பயன் செயலால் மட்டுமல்ல, உள்ளத் தீர்மானத்தின் தூய்மையாலும் விளைகிறது. எவனுடைய எண்ணம் அறவழிப்பட்டதோ அவனுடைய விருப்பம் நிறைவேறும் — இதுவே அந்தணர்களின் தீர்ப்பு. மேலும் ‘குருமாரின் சொற்படி’ என்ற சொல் மன்னன் தன் பெயரால் ஆணையிடவில்லை என்பதைக் குறிக்கிறது; குருவின் சொல்லையே அவன் சான்றாகக் கொள்கிறான்.

‘திறமைசாலிகளின் காவலுடன், உபாத்தியாயருடன் குதிரை அவிழ்த்து விடப்படட்டும்; சரயுவின் வடகரையில் வேள்விக்களம் அமைக்கப்படட்டும்; கல்ப சூத்திரங்களின்படியும் விதிமுறைப்படியும் சாந்திச் சடங்குகள் பெருகட்டும். வேள்விகளில் சிறந்த இதில் கடுமையான பிழை நேராவிட்டால், இந்த வேள்வியை எந்த மன்னனும் அடைய முடியும். ஏனெனில் கற்றறிந்த பிரம்மராக்ஷசர்கள் ஓட்டையையே தேடிக்கொண்டிருக்கிறார்கள்.’ அசுவமேதத்தின் அச்சம் பகைவர்களால் அல்ல, தன் கவனக்குறைவாலேயே. காவலனே குதிரையின் ஆதாரம்; ஓட்டையே இடையூறின் வாயில். இங்கும் கல்வியே அச்சத்திற்குக் காரணமாகச் சொல்லப்படுகிறது — ‘கற்றறிந்த பிரம்மராக்ஷசர்கள்’; தூய்மையில்லாத அறிவு கேட்டிற்கே வழிவகுக்கிறது.

‘விதிமுறை தவறிய வேள்வியைச் செய்பவன் உடனே அழிந்துவிடுகிறான். ஆகவே என்னுடைய இந்த வேள்வி முறைப்படி நிறைவுபெறும் வகையில் ஏற்பாடு செய்யுங்கள்; நீங்கள் அதற்கான வழிகளில் வல்லவர்கள்’ என்று மன்னன் கூறினான். அப்போது அவனால் போற்றப்பட்ட அமைச்சர்கள் அனைவரும் ‘அப்படியே’ என்றனர். நற்செயலும் முறையின்றிச் செய்யப்பட்டால் காப்பதில்லை, அழிக்கிறது — இந்த வேத போதனை இங்கே தெளிவாகச் சொல்லப்படுகிறது. ‘ஸத்ய:’ — ‘உடனே’ — என்ற சொல் கூர்மையானது; பயன் பிற்காலத்தில் அல்ல, அக்கணமே விளைகிறது. ஆகவே பெரும் செயலைத் தொடங்குபவன் விதிமுறையில் மிகவும் கவனமாக இருக்க வேண்டும்.

மன்னர் மன்னனின் அந்தச் சொல்லை முன்போலவே கேட்டு அந்த அமைச்சர்கள் தங்கள் ஒப்புதலைத் தெரிவித்தனர். அறம் அறிந்த அந்தணர்களும் மன்னர்களில் சிறந்தவனை வாழ்த்தி, ஆசிகளால் மகிழ்வித்து, விடைபெற்றுக்கொண்டு, வந்தவாறே திரும்பிச் சென்றனர். அந்த அந்தணர்களை அனுப்பிவிட்டு மன்னன் அமைச்சர்களிடம், ‘ரித்விக்குகள் அறிவுறுத்தியபடி வேள்வி முறையாக நிறைவேற்றப்படட்டும்’ என்றான். இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, மன்னர்களில் புலி போன்ற அவன் அங்கிருந்த அமைச்சர்களையும் அனுப்பி வைத்தான். இரு தரப்பினரும் — செயலை வகுத்துரைக்கும் அந்தணர்களும் அதை நிறைவேற்றும் அமைச்சர்களும் — தத்தம் பணியை ஏற்றுக்கொண்டு புறப்படுகின்றனர்.

அவர்களை அனுப்பிவிட்டு, பேரறிவுடைய மன்னன் தன் மாளிகைக்குள் புகுந்தான். அங்கு சென்று அந்த மன்னன் தன் உள்ளத்திற்கு இனிய மனைவியரிடம், ‘தீட்சை ஏற்றுக்கொள்ளுங்கள்; மகனுக்காக நான் வேள்வி செய்யப்போகிறேன்’ என்றான். மிகவும் இனிய அந்தச் சொல்லால், ஒளிமிக்க அவர்களின் முகத்தாமரைகள் பனிக்காலம் முடிந்ததும் மலரும் தாமரைகளைப் போல் பொலிந்தன. உவமையும் அழகானது — பனிக்காலம் துயரம், அதன் முடிவு நம்பிக்கை. மகப்பேறின்மை குளிர் போன்றிருந்தது, வேள்வித் தீர்மானம் வசந்தம் போன்றது. சர்க்கத்தின் தொடக்கத்தில் மன்னனின் துயரம், முடிவில் அரசியரின் முகமலர்ச்சி; இதன் மூலமே கவலையின் காலம் கழிந்தது, நம்பிக்கையின் காலம் வந்தது என்று கவி குறிப்பிடுகிறார்.

ಇಂಥ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯೂ ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಮಹಾತ್ಮನೂ ಆದ ದಶರಥನು ಆದರೂ ಸುಖಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಪುತ್ರನಿಗಾಗಿ ಅವನು ನಿತ್ಯವೂ ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಿದ್ದನು; ಅವನ ವಂಶವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ ಮಗನಿರಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಯೋಚನೆ ಹುಟ್ಟಿತು — ‘ಪುತ್ರನಿಗಾಗಿ ನಾನು ಅಶ್ವಮೇಧಯಾಗವನ್ನು ಏಕೆ ಮಾಡಬಾರದು?’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಸಂಪತ್ತು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಯಿತು; ಎಂಟು ಅಮಾತ್ಯರು, ಋತ್ವಿಜರು, ಕಂಟಕರಹಿತ ರಾಜ್ಯ, ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಆಡಳಿತ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಾದರೋ ಅವನ ಒಂದೇ ಒಂದು ಕೊರತೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಐಶ್ವರ್ಯವೆಲ್ಲ ಇದೆ, ಆದರೂ ವಂಶವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುವ ಮಗನಿಲ್ಲ; ಅದರಿಂದ ಆ ಸಮಗ್ರ ಸಂಪತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಶೂನ್ಯದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಕವಿ ಮೊದಲು ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ಒಂದು ಖಾಲಿ ಜಾಗವನ್ನು; ಅದರಿಂದಲೇ ಇಡೀ ಕಥೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ.

ಆ ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಗಳಾದ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ‘ಯಜ್ಞ ಮಾಡಲೇಬೇಕು’ ಎಂದು ದೃಢನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿದನು. ಆಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಜನು ಮಂತ್ರಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಗುರುಗಳನ್ನೂ ಪುರೋಹಿತರೊಡನೆ ಬೇಗನೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಾ.’ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವ ಸುಮಂತ್ರನು ಬೇಗನೆ ಹೋಗಿ ವೇದಪಾರಂಗತರಾದ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಕರೆತಂದನು. ಮನನೀಯವಾದುದು — ರಾಜನು ಮೊದಲು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ವಿಮರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆಯೇ ಗುರುಗಳನ್ನು ಕರೆಸುತ್ತಾನೆ. ನಿಶ್ಚಯ ಮೊದಲು, ಅನುಷ್ಠಾನದ ವಿಧಿ ಆಮೇಲೆ. ಏಳನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ‘ಸುಮಂತ್ರಶ್ಚಾಷ್ಟಮೋಽರ್ಥವಿತ್’ (ಎಂಟನೆಯವನು ಅರ್ಥವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಸುಮಂತ್ರ) ಎಂದು ಯಾರನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತೋ ಅವನನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಮುಂದೆ ಇಡೀ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಅವನೇ ರಾಜನ ಸಂದೇಶವಾಹಕನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಸುಯಜ್ಞ, ವಾಮದೇವ, ಜಾಬಾಲಿ, ಕಾಶ್ಯಪ, ಪುರೋಹಿತನಾದ ವಸಿಷ್ಠ, ಮತ್ತು ಇತರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದ್ವಿಜರು — ಇವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಸುಮಂತ್ರನು ಕರೆತಂದನು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಜ ದಶರಥನು ಅವರನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ, ಧರ್ಮದಿಂದಲೂ ಅರ್ಥದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ನಯವಾದ ಮೃದುವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಏಳನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ಋತ್ವಿಜರೂ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಮತ್ತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಅಲ್ಲಿ ಅವರ ಗುಣಗಳು ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು, ಇಲ್ಲಿ ಅವರ ಕಾರ್ಯ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಗುಣವರ್ಣನೆ ನಿಷ್ಫಲವಲ್ಲ — ಅಲ್ಲಿ ಏನನ್ನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಲಾಯಿತೋ ಅದು ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಪೂಜೆ ಮೊದಲು, ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಆಮೇಲೆ; ಬೇಡುವಾಗಲೂ ರಾಜನು ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ.

ರಾಜನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಪುತ್ರನಿಗಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹಲುಬುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ ಸುಖವಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಶ್ವಮೇಧದಿಂದ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬುದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಂಡ ವಿಧಾನದಿಂದ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ನಾನು ನನ್ನ ಬಯಕೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಡೆಯಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ತಾವು ಆಲೋಚಿಸಬೇಕು.’ ಎರಡು ಪದಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಡಬೇಕು — ‘ಲಾಲಪ್ಯಮಾನಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಯಙಂತ (ಪುನರಾವೃತ್ತಿಸೂಚಕ) ರೂಪವು ವಿಲಾಪದ ಮರುಮರುಕಳಿಕೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನು ಒಮ್ಮೆಯಲ್ಲ, ನಿತ್ಯವೂ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಶಾಸ್ತ್ರದೃಷ್ಟೇನ’ (ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಂಡ) ಎಂಬುದು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸುತ್ತದೆ. ಯಜ್ಞವು ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ನಡೆಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ರಾಜನೂ ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವೆನ್ನುವುದಿಲ್ಲ; ‘ಬುದ್ಧಿರತ್ರ ವಿಚಿಂತ್ಯತಾಮ್’ (ಇಲ್ಲಿ ತಾವು ಆಲೋಚಿಸಿ) ಎಂದು ಅವನು ವಿದ್ವಾಂಸರ ಮೇಲೆ ಭಾರವನ್ನಿಡುತ್ತಾನೆ.

ಆಗ ವಸಿಷ್ಠನೇ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ‘ಸಾಧು’ (ಒಳ್ಳೆಯದು) ಎನ್ನುತ್ತ ರಾಜನ ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಟ ಆ ಮಾತನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿದರು. ಪರಮಪ್ರೀತರಾದ ಅವರು ದಶರಥನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಯಜ್ಞಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಿ, ಕುದುರೆಯನ್ನು ಬಿಡಲಿ, ಸರಯೂ ನದಿಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಿ. ಓ ರಾಜನೇ, ನೀನು ಬಯಸಿದ ಪುತ್ರರನ್ನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಪಡೆಯುವೆ.’ ಕೇವಲ ಅನುಮೋದನೆಯಲ್ಲ, ಇಡೀ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನೂ ಅವರು ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿಯೇ ಹೇಳಿದರು. ಇದು ಸಭೆಯ ರೀತಿ — ವಿದ್ವಾಂಸರಿರುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಶಂಸೆ ಕೇವಲ ಮಾತಾಗಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಅದು ಕರ್ಮವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಪುತ್ರನಿಗಾಗಿ ನಿನಗೆ ಈ ಧಾರ್ಮಿಕವಾದ ಬುದ್ಧಿ ಬಂದಿರುವುದರಿಂದ ಅದು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ’ — ಎಂದು ಅವರು ಕಾರಣವನ್ನೂ ಹೇಳಿದರು. ದ್ವಿಜರ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನು ಸಂತುಷ್ಟನಾದನು. ಹರ್ಷದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳು ತುಂಬಿಬಂದ ಅವನು ಅಮಾತ್ಯರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಗುರುಗಳ ಮಾತಿನಂತೆ ನನ್ನ ಯಜ್ಞಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಿ.’ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಫಲವು ಕೇವಲ ಕ್ರಿಯೆಯದಲ್ಲ, ಸಂಕಲ್ಪಶುದ್ಧಿಯದೂ ಹೌದು. ಯಾರ ಬುದ್ಧಿ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವೋ ಅವನ ಬಯಕೆ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ — ಇದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ನಿರ್ಣಯ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಗುರೂಣಾಂ ವಚನಾತ್’ (ಗುರುಗಳ ಮಾತಿನಂತೆ) ಎಂಬ ಪದವು ರಾಜನು ತನ್ನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಗುರುವಚನವನ್ನೇ ಅವನು ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಸಮರ್ಥರಾದ ರಕ್ಷಕರಿಂದ ಕಾಯಲ್ಪಟ್ಟ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಉಪಾಧ್ಯಾಯನೊಡನೆ ಬಿಡಲಿ; ಸರಯೂ ನದಿಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಿ; ಕಲ್ಪಸೂತ್ರಗಳಿಗೂ ವಿಧಿಗಳಿಗೂ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಶಾಂತಿಕರ್ಮಗಳು ನಡೆಯಲಿ. ಈ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಯಾವ ರಾಜನಾದರೂ ಪಡೆಯಬಲ್ಲನು — ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಘೋರವಾದ ಅಪಚಾರ ಸಂಭವಿಸದಿದ್ದರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ಬ್ರಹ್ಮರಾಕ್ಷಸರು ಲೋಪವನ್ನೇ ಹುಡುಕುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ.’ ಅಶ್ವಮೇಧದ ಭಯ ಶತ್ರುಗಳಿಂದಲ್ಲ, ತನ್ನದೇ ಆದ ಪ್ರಮಾದದಿಂದ. ರಕ್ಷಕನೇ ಕುದುರೆಯ ಆಧಾರ; ಲೋಪವೇ ವಿಘ್ನದ ಬಾಗಿಲು. ಇಲ್ಲಿಯೂ ವಿದ್ವತ್ತೇ ಭಯದ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ‘ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ಬ್ರಹ್ಮರಾಕ್ಷಸರು’; ಶುದ್ಧಿಯಿಲ್ಲದ ಜ್ಞಾನವು ಅನರ್ಥಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ವಿಧಿಹೀನವಾದ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುವವನು ತಕ್ಷಣವೇ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಈ ಯಜ್ಞವು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮುಗಿಯುವಂತೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿ; ತಾವು ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದೀರಿ’ ಎಂದು ರಾಜನು ಹೇಳಿದನು. ಆಗ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದರು. ಶುಭಕರ್ಮವೂ ವಿಧಿಯಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡಿದರೆ ರಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ — ಈ ವೈದಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಸದ್ಯಃ’ (ತಕ್ಷಣ) ಎಂಬ ಪದ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದುದು; ಫಲವು ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಲ್ಲ, ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವವನು ವಿಧಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಎಚ್ಚರದಿಂದಿರಬೇಕು.

ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಮೊದಲಿನಂತೆಯೇ ಕೇಳಿ ಆ ಮಂತ್ರಿಗಳು ತಮ್ಮ ಸಮ್ಮತಿಯನ್ನು ತೋರಿದರು. ಧರ್ಮಜ್ಞರಾದ ದ್ವಿಜರೂ ನೃಪೋತ್ತಮನನ್ನು ಹರಸುತ್ತ, ಆಶೀರ್ವಾದಗಳಿಂದ ಅಭಿನಂದಿಸಿ, ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಬಂದಂತೆಯೇ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು. ಆ ವಿಪ್ರರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟ ಮೇಲೆ ರಾಜನು ಸಚಿವರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಋತ್ವಿಜರು ಉಪದೇಶಿಸಿದಂತೆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸಿ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನು ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಸಚಿವರನ್ನೂ ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟನು. ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳು — ಕರ್ಮವನ್ನು ಆದೇಶಿಸುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ ಮಂತ್ರಿಗಳು — ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೊರಡುತ್ತಾರೆ.

ಅವರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು ಮಹಾಮತಿಯಾದ ರಾಜನು ತನ್ನ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಆ ನರೇಂದ್ರನು ತನ್ನ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಿಯರಾದ ಪತ್ನಿಯರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ; ಪುತ್ರರಿಗಾಗಿ ನಾನು ಯಜ್ಞ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.’ ಆ ಅತ್ಯಂತ ಮನೋಹರವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಕಾಂತಿಯುಕ್ತರಾದ ಅವರ ಮುಖಕಮಲಗಳು ಚಳಿಗಾಲ ಕಳೆದಾಗ ಅರಳುವ ಕಮಲಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದವು. ಉಪಮೆಯೂ ಮನೋಹರವಾದುದು — ಚಳಿಗಾಲವೇ ಶೋಕ, ಅದರ ಅಂತ್ಯವೇ ಆಶೆ. ಅಪುತ್ರತೆ ಚಳಿಯಂತಿತ್ತು, ಯಜ್ಞಸಂಕಲ್ಪ ವಸಂತದಂತೆ. ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಪರಿತಾಪ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಣಿಯರ ಮುಖಪ್ರಸನ್ನತೆ; ಇದರಿಂದಲೇ ಚಿಂತೆಯ ಕಾಲ ಕಳೆಯಿತು, ಆಶೆಯ ಕಾಲ ಬಂದಿತು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ഇത്രയും പ്രഭാവമുള്ളവനും ധർമ്മജ്ഞനും മഹാത്മാവുമായിരുന്നിട്ടും ദശരഥൻ സുഖിയായിരുന്നില്ല. പുത്രനുവേണ്ടി അദ്ദേഹം എന്നും ദുഃഖിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ വംശം വളർത്താൻ ഒരു പുത്രൻ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ ആ മഹാത്മാവിന്റെ മനസ്സിൽ ഒരു ആശയം ഉദിച്ചു — 'പുത്രനുവേണ്ടി ഞാൻ എന്തുകൊണ്ട് അശ്വമേധം ചെയ്തുകൂടാ' എന്ന്. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാജാവിന്റെ സമ്പത്ത് വിസ്തരിച്ചു വർണ്ണിച്ചു; എട്ട് അമാത്യന്മാർ, ഋത്വിക്കുകൾ, ശത്രുക്കളില്ലാത്ത രാജ്യം, ഇന്ദ്രതുല്യമായ ഭരണം. ഈ സർഗത്തിലാകട്ടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഒരേയൊരു കുറവാണ് പറയുന്നത്. ഐശ്വര്യമെല്ലാമുണ്ട്, എന്നാൽ വംശം നിലനിർത്തുന്ന പുത്രനില്ല; അതിനാൽ ആ സമഗ്രമായ സമ്പത്ത് അദ്ദേഹത്തിന് ശൂന്യമെന്നപോലെ തോന്നുന്നു. കവി ആദ്യം പൂർണ്ണത കാണിക്കുന്നു, പിന്നെ ഒരു ഒഴിഞ്ഞ ഇടവും; അതിൽനിന്നാണ് കഥ മുഴുവൻ മുന്നോട്ടു നീങ്ങുന്നത്.

ബുദ്ധിമാനും ധർമ്മാത്മാവുമായ അദ്ദേഹം ആത്മസംയമമുള്ള എല്ലാ മന്ത്രിമാരോടുംകൂടി 'യജ്ഞം ചെയ്യണം' എന്ന് ഉറച്ച തീരുമാനമെടുത്തു. പിന്നീട് മഹാതേജസ്വിയായ രാജാവ് മന്ത്രിശ്രേഷ്ഠനായ സുമന്ത്രനോടു പറഞ്ഞു — 'എന്റെ എല്ലാ ഗുരുക്കന്മാരെയും പുരോഹിതന്മാരോടൊപ്പം വേഗം കൊണ്ടുവരിക.' വേഗത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന സുമന്ത്രൻ ഉടനെ ചെന്ന് വേദപാരംഗതരായ അവരെയെല്ലാം കൂട്ടിക്കൊണ്ടുവന്നു. ചിന്തിക്കേണ്ടത്: രാജാവ് ആദ്യം മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം ആലോചിക്കുന്നു, അതിനുശേഷം മാത്രമേ ഗുരുക്കന്മാരെ വിളിക്കുന്നുള്ളൂ. തീരുമാനം ആദ്യം, അനുഷ്ഠാനവിധി പിന്നീട്. ഏഴാം സർഗത്തിൽ 'സുമന്ത്രശ്ചാഷ്ടമോഽർത്ഥവിത്' (എട്ടാമനായി അർത്ഥജ്ഞനായ സുമന്ത്രൻ) എന്നു പറയപ്പെട്ടവൻതന്നെയാണ് ഇവിടെ ആദ്യമായി ഒരു കാര്യത്തിനു നിയോഗിക്കപ്പെടുന്നത്; തുടർന്ന് രാമായണത്തിലുടനീളം അദ്ദേഹംതന്നെയാണ് രാജാവിന്റെ വചനവാഹകനാകുന്നത്.

സുയജ്ഞൻ, വാമദേവൻ, ജാബാലി, കാശ്യപൻ, പുരോഹിതനായ വസിഷ്ഠൻ, മറ്റു ദ്വിജോത്തമന്മാർ — ഇവരെയെല്ലാം സുമന്ത്രൻ കൂട്ടിക്കൊണ്ടുവന്നു. ധർമ്മാത്മാവായ ദശരഥരാജാവ് അവരെ പൂജിച്ചശേഷം ധർമ്മവും അർത്ഥവും നിറഞ്ഞ, സൗമ്യവും മൃദുവുമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. ഇവിടെ ഏഴാം സർഗത്തിൽ പറഞ്ഞ ഋത്വിക്കുകളും മന്ത്രിമാരുംതന്നെ വീണ്ടും കാണപ്പെടുന്നു; അവിടെ അവരുടെ ഗുണങ്ങൾ എണ്ണപ്പെട്ടു, ഇവിടെ അവരുടെ കർമ്മം ആരംഭിക്കുന്നു. ഗുണവർണ്ണന നിഷ്ഫലമല്ല — അവിടെ പ്രതിജ്ഞചെയ്തത് ഇവിടെ കർമ്മത്തിലൂടെ കാണപ്പെടുന്നു. കൂടാതെ, പൂജ ആദ്യം, പ്രാർത്ഥന പിന്നീട്; യാചിക്കുമ്പോഴും രാജാവ് മര്യാദ കൈവിടുന്നില്ല.

രാജാവ് പറഞ്ഞു — 'പുത്രനുവേണ്ടി വീണ്ടും വീണ്ടും വിലപിക്കുന്ന എനിക്ക് സുഖമില്ല. അതിനുവേണ്ടി അശ്വമേധം ചെയ്യാമെന്നാണ് എന്റെ വിചാരം. ശാസ്ത്രത്തിൽ കാണുന്ന വിധിപ്രകാരമുള്ള കർമ്മംകൊണ്ട് യജിക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; എങ്ങനെ എനിക്ക് എന്റെ ആഗ്രഹം സാധിക്കും എന്ന് നിങ്ങൾ ഇവിടെ ബുദ്ധിപൂർവ്വം ആലോചിക്കുക.' രണ്ടു പദങ്ങൾ ഓർമ്മിക്കേണ്ടതാണ് — 'ലാലപ്യമാനസ്യ' എന്ന യങ്ന്തരൂപം (ആവർത്തനാർത്ഥകമായ ക്രിയാരൂപം) വിലാപത്തിന്റെ ആവർത്തനത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഒരിക്കലല്ല, എപ്പോഴും അദ്ദേഹം വിലപിക്കുന്നു. 'ശാസ്ത്രദൃഷ്ടേന' (ശാസ്ത്രത്തിൽ കണ്ട വിധിയാൽ) എന്ന പദം സ്വച്ഛന്ദതയെ നിഷേധിക്കുന്നു. യജ്ഞം ഇച്ഛയനുസരിച്ചല്ല, ശാസ്ത്രമനുസരിച്ചാണ് നടത്തപ്പെടുന്നത്. രാജാവുപോലും സ്വന്തം ബുദ്ധിയെ പ്രമാണമാക്കുന്നില്ല; 'ബുദ്ധിരത്ര വിചിന്ത്യതാം' (ഇവിടെ ബുദ്ധിപൂർവ്വം ആലോചിക്കുക) എന്നു പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം ഭാരം വിദ്വാന്മാരിൽ ഏല്പിക്കുന്നു.

അപ്പോൾ വസിഷ്ഠൻ മുതലായ എല്ലാ ബ്രാഹ്മണരും 'സാധു' (നന്ന്) എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് രാജാവിന്റെ മുഖത്തുനിന്നു പുറപ്പെട്ട ആ വാക്കിനെ ആദരിച്ചു. അത്യന്തം പ്രീതരായ അവർ ദശരഥനോടു പറഞ്ഞു — 'യജ്ഞസാമഗ്രികൾ ഒരുക്കപ്പെടട്ടെ, കുതിരയെ അഴിച്ചുവിടട്ടെ, സരയുവിന്റെ വടക്കേ കരയിൽ യജ്ഞഭൂമി ഒരുക്കപ്പെടട്ടെ. അല്ലയോ രാജാവേ, അങ്ങ് ആഗ്രഹിക്കുന്ന പുത്രന്മാരെ എല്ലാ വിധത്തിലും നേടും.' അനുമോദനം മാത്രമല്ല, സമഗ്രമായ കാര്യപരിപാടിയും അവർ ആ നിമിഷംതന്നെ പറഞ്ഞു. ഇതാണ് സഭയുടെ രീതി — വിദ്വാന്മാരുള്ളിടത്ത് പ്രശംസ വാക്കിൽ ഒതുങ്ങുന്നില്ല; അതു കർമ്മത്തിലേക്കു പരിണമിക്കുന്നു.

'പുത്രനുവേണ്ടി അങ്ങേക്ക് ഈ ധാർമ്മികമായ ബുദ്ധി ഉദിച്ചതിനാൽ അത് തീർച്ചയായും സഫലമാകും' — എന്ന് അവർ കാരണവും പറഞ്ഞു. ദ്വിജന്മാർ പറഞ്ഞ ഇതു കേട്ട് രാജാവ് സന്തുഷ്ടനായി. ഹർഷംകൊണ്ട് കണ്ണുകൾ നിറഞ്ഞ അദ്ദേഹം അമാത്യന്മാരോടു പറഞ്ഞു — 'ഗുരുക്കന്മാരുടെ വാക്കനുസരിച്ച് എനിക്കുവേണ്ട സാമഗ്രികൾ ഇവിടെ ഒരുക്കപ്പെടട്ടെ.' ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: ഫലം ക്രിയയുടേതു മാത്രമല്ല, സങ്കല്പശുദ്ധിയുടേതുമാണ്. ആരുടെ ബുദ്ധി ധർമ്മാനുസൃതമാണോ, അവന്റെ ആഗ്രഹം സാധിക്കും — ഇതാണ് ബ്രാഹ്മണരുടെ നിർണ്ണയം. കൂടാതെ 'ഗുരൂണാം വചനാത്' (ഗുരുക്കന്മാരുടെ വാക്കനുസരിച്ച്) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് രാജാവ് സ്വന്തം പേരിൽ ആജ്ഞ നൽകുന്നില്ല എന്നാണ്; ഗുരുവചനത്തെയാണ് അദ്ദേഹം പ്രമാണമാക്കുന്നത്.

'സമർത്ഥരായ രക്ഷകരാൽ അനുഗമിക്കപ്പെടുന്ന കുതിരയെ ഉപാദ്ധ്യായനോടൊപ്പം അഴിച്ചുവിടട്ടെ; സരയുവിന്റെ വടക്കേ കരയിൽ യജ്ഞഭൂമി ഒരുക്കപ്പെടട്ടെ; കല്പസൂത്രമനുസരിച്ചും വിധിയനുസരിച്ചും ശാന്തികർമ്മങ്ങൾ വർദ്ധിക്കട്ടെ. ഈ ശ്രേഷ്ഠമായ യജ്ഞത്തിൽ കഠിനമായ ഒരു അപരാധവും സംഭവിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ ഏതു രാജാവിനും ഇതു നേടാൻ കഴിയും. വിദ്വാന്മാരായ ബ്രഹ്മരാക്ഷസന്മാർ പഴുതുകൾ മാത്രമാണല്ലോ തിരഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കുന്നത്.' അശ്വമേധത്തിന്റെ ഭയം ശത്രുക്കളിൽനിന്നല്ല, സ്വന്തം പ്രമാദത്തിൽനിന്നാണ്. രക്ഷകനാണ് കുതിരയുടെ ആധാരം; പഴുതാണ് വിഘ്നത്തിന്റെ വാതിൽ. ഇവിടെയും വിദ്വത്തതന്നെ ഭയകാരണമായി പറയപ്പെടുന്നു — 'വിദ്വാംസോ ബ്രഹ്മരാക്ഷസാഃ' (വിദ്വാന്മാരായ ബ്രഹ്മരാക്ഷസന്മാർ) എന്ന്; ശുദ്ധിയില്ലാത്ത ജ്ഞാനം അനർത്ഥത്തിനു കാരണമാകുന്നു.

'വിധിയില്ലാത്ത യജ്ഞത്തിന്റെ കർത്താവ് ഉടനെതന്നെ നശിക്കുന്നു. അതിനാൽ എന്റെ ഈ യജ്ഞം വിധിപൂർവ്വം പൂർത്തിയാകുന്ന വിധത്തിൽ ഏർപ്പാടുകൾ ചെയ്യുക; നിങ്ങൾ ഇതു സാധിക്കുന്നതിൽ സമർത്ഥരാണല്ലോ' എന്ന് രാജാവ് പറഞ്ഞു. അപ്പോൾ ആദരിക്കപ്പെട്ട മന്ത്രിമാരെല്ലാം 'അങ്ങനെതന്നെ' എന്നു പറഞ്ഞു. ശുഭകർമ്മംപോലും വിധിയില്ലാതെ ചെയ്താൽ നശിപ്പിക്കുന്നു, രക്ഷിക്കുന്നില്ല — ഈ വൈദികമായ പാഠം ഇവിടെ സ്പഷ്ടമായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. 'സദ്യഃ' (ഉടനെ) എന്ന പദം മൂർച്ചയുള്ളതാണ്; ഫലം കാലാന്തരത്തിലല്ല, ആ നിമിഷംതന്നെ ഉണ്ടാകുന്നു. അതിനാൽ മഹത്തായ കർമ്മം ആരംഭിക്കുന്നവൻ വിധിയിൽ അത്യന്തം ശ്രദ്ധാലുവായിരിക്കണം.

രാജേന്ദ്രന്റെ ആ വാക്ക് മുമ്പത്തെപ്പോലെ കേട്ട് ആ മന്ത്രിമാർ സമ്മതം പ്രകടിപ്പിച്ചു. ധർമ്മജ്ഞരായ ദ്വിജന്മാരും നൃപോത്തമനെ അനുഗ്രഹിച്ച്, ആശീർവാദങ്ങളാൽ അഭിനന്ദിച്ച്, അനുവാദം വാങ്ങി വന്നതുപോലെ മടങ്ങിപ്പോയി. ആ വിപ്രന്മാരെ യാത്രയാക്കിയശേഷം രാജാവ് സചിവന്മാരോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — 'ഋത്വിക്കുകൾ നിർദ്ദേശിച്ചതുപോലെ യജ്ഞം യഥാവിധി നിർവ്വഹിക്കപ്പെടട്ടെ.' ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ നൃപശാർദ്ദൂലൻ അവിടെ സന്നിഹിതരായിരുന്ന സചിവന്മാരെയും യാത്രയാക്കി. രണ്ടു പക്ഷങ്ങളും — കർമ്മത്തിന് ആദേശം നൽകുന്ന ബ്രാഹ്മണരും അതു സാധിപ്പിക്കുന്ന മന്ത്രിമാരും — തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ കർത്തവ്യം ഏറ്റെടുത്ത് പുറപ്പെടുന്നു.

അവരെ യാത്രയാക്കിയശേഷം മഹാമതിയായ രാജാവ് തന്റെ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. അവിടെ ചെന്ന് ആ നരേന്ദ്രൻ തന്റെ ഹൃദയത്തിനു പ്രിയപ്പെട്ട പത്നിമാരോടു പറഞ്ഞു — 'ദീക്ഷ സ്വീകരിക്കുവിൻ; പുത്രനുവേണ്ടി ഞാൻ യജ്ഞം ചെയ്യാൻ പോകുന്നു.' അത്യന്തം മനോഹരമായ ആ വാക്കുകേട്ട് തേജസ്വിനികളായ അവരുടെ മുഖപദ്മങ്ങൾ ശിശിരം കഴിഞ്ഞുള്ള താമരകളെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ഉപമയും മനോഹരമാണ് — ശിശിരകാലം ശോകം, അതിന്റെ അവസാനം ആശ. അപുത്രത ശീതംപോലെയായിരുന്നു, യജ്ഞസങ്കല്പം വസന്തംപോലെയും. സർഗത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽ രാജാവിന്റെ താപം, ഒടുവിൽ റാണിമാരുടെ മുഖപ്രസാദം; ഇതിലൂടെ ചിന്തയുടെ കാലം കഴിഞ്ഞു, ആശയുടെ കാലം വന്നു എന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

Powerful as he was, great-souled and a knower of dharma, Daśaratha was not happy. He was forever tormented by the longing for a son; he had no son to carry on his line. As he brooded on this, a thought came to that great-souled man: “Why should I not perform the horse sacrifice for the sake of a son?” Notice the contrast: the previous sarga described the king’s riches at length, eight ministers, priests, a kingdom without a thorn, a rule like Indra’s; this sarga names his one lack. He has every kind of wealth, yet no son to carry on his line, and so all that wealth seems empty to him. The poet first shows fullness and then one empty place, and it is from that empty place that the whole story unfolds.

The wise and righteous king, together with all his ministers, men of disciplined mind, made up his mind firmly that the sacrifice must be performed. Then the mighty king said to Sumantra, best of his ministers: “Bring all my teachers here quickly, together with the household priests.” Sumantra, quick in action, went at once and brought them all, every one a master of the Veda. Notice that the king first deliberates with his ministers and only then summons his teachers: the decision comes first, the procedure of the rite afterwards. Sumantra, called “versed in statecraft” in the seventh sarga, is the first to be given a task here, and throughout the Rāmāyaṇa he will carry the king’s word.

Sumantra brought Suyajña, Vāmadeva, Jābāli, Kāśyapa, the family priest Vasiṣṭha and the other leading brāhmaṇas. The righteous King Daśaratha honoured them and addressed them in smooth, gentle words, in keeping with dharma and with good sense. These are the same priests and counsellors named in the seventh sarga; there their virtues were counted, here their work begins. The description of their virtues was not idle: what was promised there is seen here in action. And honour comes first, the request afterwards: even when he asks a favour, the king does not abandon propriety.

The king said: “I have no happiness, lamenting again and again for a son. So it is my intention to perform the horse sacrifice. I wish to perform it by the rite laid down in scripture. Consider, sirs, how I may obtain my desire.” Two phrases are worth remembering. The word for “lamenting” is a form that means lamenting over and over: he grieves not once but constantly. And “by the rite laid down in scripture” rules out doing as one pleases: a sacrifice is guided by scripture, not by wish. The king does not treat his own judgement as final either; with “consider how” he places the burden on the learned.

Then all the brāhmaṇas, led by Vasiṣṭha, said “Well spoken!” and honoured the words that had come from the king’s mouth. Delighted, they said to Daśaratha: “Let the materials for the sacrifice be gathered and the horse set free, and let the sacrificial ground be laid out on the northern bank of the Sarayū. You will surely obtain the sons you desire, O king.” They did not merely approve; in the same breath they laid out the whole plan of work. That is the way of such an assembly: where there are learned men, praise does not stay a word but turns into action.

They gave the reason too: “Because this righteous intention has come to you for the sake of sons, it will certainly succeed.” The king was glad to hear what the brāhmaṇas said, and, his eyes swimming with joy, he told his ministers: “At my teachers’ word, let the materials for my sacrifice be gathered here.” Notice that the fruit comes not from the rite alone but from the purity of the intention: the brāhmaṇas’ judgement is that the wish of one whose mind is righteous is fulfilled. And the phrase “at my teachers’ word” shows that the king does not give the order in his own name; he treats his teachers’ word as the authority.

“Let the horse be released in the charge of capable men, with a teaching priest to accompany it. Let the sacrificial ground be laid out on the northern bank of the Sarayū, and let the rites of appeasement be performed in full, according to the ritual code and the prescribed procedure. Any ruler of the earth can accomplish this sacrifice, provided no grievous fault occurs in this greatest of rites; for learned brahmarākṣasas, demons versed in the Veda, are always hunting for a flaw.” The danger to the horse sacrifice comes not from enemies but from one’s own carelessness. The guardians are the horse’s safety, and any flaw is a door for disaster. Here again learning itself is named as the source of danger, “learned” brahmarākṣasas: knowledge without purity turns to harm.

“The man who performs a sacrifice without the proper procedure perishes at once. So make the arrangements in such a way that my rite is completed according to the rules; you are capable in these matters.” Honoured by him in return, all the ministers said, “So be it.” The Vedic teaching is stated plainly here: even a good deed done without the proper rule destroys rather than protects. The word “at once” is sharp: the consequence comes not later but immediately. So one who begins a great undertaking must be extremely careful about procedure.

The ministers heard the king’s words as before and gave their assent. The brāhmaṇas, knowers of dharma, invoked prosperity on the king, blessed him and, taking their leave, went back as they had come. Having sent the brāhmaṇas away, the king said to his counsellors: “Let the rite be carried out exactly as the officiating priests direct.” With that, that tiger among kings dismissed the counsellors who stood in attendance as well. Both groups, the brāhmaṇas who direct the rite and the ministers who carry it out, now leave, each with its own task.

Having dismissed them, the wise king entered his own apartments. Then he went to his beloved wives and said: “Enter upon the consecration for the sacrifice; I am going to sacrifice for the sake of a son.” At those most welcome words, the lotus faces of those radiant women bloomed like lotuses when winter is over. The image is a lovely one: winter is sorrow and its passing is hope. Childlessness was like the cold, and the resolve to sacrifice like spring. The sarga began with the king’s torment and ends with the brightening of the queens’ faces, and so the poet tells us that the time of anxiety has passed and the time of hope has come.