इक्ष्वाकुकुलजस्य सुमहात्मनः दशरथस्य अमात्याः गुणैः युक्ताः आसन्। ते मन्त्रस्य तत्त्वं जानन्ति, इङ्गितेन च परेषां चित्तं बुध्यन्ते, नित्यं च राज्ञः प्रिये हिते च रताः। तस्य वीरस्य अष्टौ अमात्याः यशस्विनः बभूवुः — शुचयः, अनुरक्ताः, राजकृत्येषु नित्यशः उद्युक्ताः। अत्र द्रष्टव्यम् — कविः प्रथमं संख्यां न वदति, अपि तु गुणान्; ‘अष्टौ’ इति गणना पश्चात् आगच्छति। गुणः प्रधानम्, संख्या तु गौणा।

तेषां नामानि एतानि — धृष्टिः, जयन्तः, विजयः, सुराष्ट्रः, राष्ट्रवर्धनः, अकोपः, धर्मपालः, अष्टमश्च सुमन्त्रः यः अर्थवित् आसीत्। नामानि एव तेषां वृत्तिं सूचयन्ति — धृष्टिः धैर्यम्, अकोपः अक्रोधः, धर्मपालः धर्मरक्षणम्, राष्ट्रवर्धनः राष्ट्रवृद्धिः इति। एवं नाममालायाम् एव राजनीतेः अङ्गानि निहितानि। कविः नामानि गणयन् अपि गुणान् एव सूचयति। सुमन्त्रस्य ‘अर्थवित्’ इति विशेषणं स्मर्तव्यम्; सः एव अग्रे कथायां सारथिरूपेण पुनः पुनः प्रत्येति।

राज्ञः द्वौ ऋत्विजौ अभिमतौ आस्ताम् — वसिष्ठः वामदेवश्च, ऋषिषु उत्तमौ। ताभ्याम् अन्ये अपि मन्त्रिणः आसन् — सुयज्ञः, जाबालिः, काश्यपः, गौतमः, दीर्घायुः मार्कण्डेयः, कात्यायनश्च द्विजः। अत्र मननीयम् — दशरथस्य सभायां कर्मकुशलाः अमात्याः ब्रह्मर्षयश्च उभये समानम् आसनं लभन्ते। दण्डनीतिः धर्मश्च द्वाभ्यां पक्षाभ्यां सह रक्ष्येते। एतेन राज्यं न केवलं बलेन धृतम्, अपि तु तपसा अपि।

एभिः ब्रह्मर्षिभिः सह राज्ञः पौर्वकाः ऋत्विजः अपि नित्यं मन्त्रे सहायाः आसन्। ते विद्यया विनीताः, ह्रीमन्तः, कुशलाः, नियतेन्द्रियाः, श्रीमन्तः, महात्मानः, शस्त्रज्ञाः, दृढविक्रमाः, कीर्तिमन्तः, कार्येषु प्रणिहिताः, यथोक्तं कुर्वन्तः। तेजसा क्षमया यशसा च प्राप्ताः, स्मितपूर्वम् एव भाषमाणाः। क्रोधात् वा कामार्थहेतोः वा ते अनृतं वचः न ब्रूयुः। अत्र सारः — विद्या ह्रीः च सह वर्तेते। यः बहु जानाति सः लज्जालुः अपि भवति; अविनीतं पाण्डित्यं मन्त्रे न उपयुज्यते। तेजः क्षमा च एकत्र स्थिते — इदम् एव मन्त्रिणः लक्षणम्।

तेषां स्वेषु परेषु वा किमपि अविदितं न आसीत् — यत् क्रियते, यत् कृतम्, यच्च कर्तुम् इष्यते, तत् सर्वं चारैः ते जानन्ति। व्यवहारेषु कुशलाः, सौहृदेषु परीक्षिताः; कालं प्राप्य स्वेषु पुत्रेषु अपि यथोचितं दण्डं धारयेयुः। कोशसंग्रहे बलपरिग्रहे च युक्ताः; तथापि यः अपराधं न कृतवान्, तम् अहितं पुरुषम् अपि ते न हिंस्युः। न्यायस्य एषा द्वैविध्यरहिता दृष्टिः स्मरणीया — पुत्रः अपि दण्ड्यः यदि दुष्यति, शत्रुः अपि अदण्ड्यः यदि निर्दोषः।

ते वीराः नियतोत्साहाः, राजशास्त्रम् अनुतिष्ठन्तः; विषये वसतां शुचीनां जनानां नित्यं रक्षितारः। ब्राह्मणान् क्षत्रियांश्च अहिंसन्तः ते राज्ञः कोशं समपूरयन्। पुरुषस्य बलाबलं सम्प्रेक्ष्य एव ते सुतीक्ष्णदण्डाः अभवन्। अत्र अर्थशास्त्रस्य मर्म सूचितम् — करग्रहणं धर्म्यम् एव भवेत्, दण्डश्च अपराधिनः सामर्थ्यानुसारी। न सर्वेषु समः दण्डः, न च कोशार्थं प्रजापीडा। कोशः राष्ट्रस्य मूलम्, तथापि सः धर्मेण एव पूरणीयः।

ते सर्वे शुचयः, एकबुद्धयः, सम्यक् प्रजानन्तः च आसन्। तेषां जानतां शासने पुरे वा राष्ट्रे वा क्वचिदपि मृषावादी नरः न आसीत्। न कश्चित् दुष्टः तत्र आसीत्, न च परदाररतिः। सर्वं तत् राष्ट्रं पुरवरं च प्रशान्तम् एव आसीत्। मननीयम् — मन्त्रिणां शुद्धिः प्रजायाः शुद्धिं जनयति। यादृशः उपरि, तादृशः अधः; शासकानां शीलम् एव राष्ट्रस्य शीलं भवति।

ते सुवाससः सुवेषाः शुचिव्रताः च; नरेन्द्रस्य हितार्थाः, नयचक्षुषा सदा जाग्रतः। गुरौ गुणैः गृहीताः, पराक्रमैः प्रख्याताः, विदेशेषु अपि विज्ञाताः, सर्वतः बुद्ध्या एव निश्चयं कुर्वन्तः। ‘नयचक्षुः’ इति पदं मनोहरम् — नीतिः एव तेषां नेत्रम्; चर्मचक्षुषा यत् न दृश्यते, तत् नीतिचक्षुषा दृश्यते। जागरणं च मन्त्रिणः प्रथमं व्रतम्; सुप्ते मन्त्रिणि राष्ट्रं सुप्तम् एव। विदेशेषु अपि तेषां ख्यातिः — एतेन दशरथस्य राज्यस्य प्रतिष्ठा सूचिता।

अभितः ते गुणवन्तः एव आसन्, न क्वचित् गुणवर्जिताः। सन्धेः विग्रहस्य च तत्त्वं ते जानन्ति, प्रकृत्या एव सम्पदा अन्विताः। मन्त्रस्य संवरणे शक्ताः, सूक्ष्मासु बुद्धिषु अपि शक्ताः, नीतिशास्त्रस्य विशेषज्ञाः, सततं प्रियवादिनः। अत्र द्वौ गुणौ सह उक्तौ — गुह्यरक्षणं मृदुभाषणं च। यः मन्त्रं रक्षितुं न शक्नोति, तस्य सूक्ष्मा बुद्धिः अपि व्यर्था। प्रियवादित्वं च न चाटुकारित्वम्, अपि तु सत्यस्य मधुरा प्रस्तुतिः।

ईदृशैः गुणोपेतैः अमात्यैः उपपन्नः अनघः राजा दशरथः वसुन्धराम् अन्वशासत्। चारेण सर्वम् अवेक्षमाणः, धर्मेण प्रजाः रक्षन्, प्रजानां पालनं कुर्वन्, अधर्मं परिवर्जयन् च सः अवर्तत। त्रिषु लोकेषु विश्रुतः, वदान्यः, सत्यसंगरः सः पुरुषव्याघ्रः इमां पृथिवीं शशास। अत्र कविः फलं दर्शयति — यादृशाः मन्त्रिणः, तादृशं शासनम्। राज्ञः गुणाः मन्त्रिगुणानां प्रतिबिम्बम् एव भवन्ति।

सः आत्मनः विशिष्टं समं वा शत्रुं न अध्यगच्छत्। बहुमित्रः सः आसीत्, सामन्ताः तस्य पुरतः नताः, प्रतापेन च सर्वे कण्टकाः हताः। दिवि देवपतिः इन्द्रः यथा, तथा सः राजा जगत् शशास। उपमा च स्मरणीया — दिवि इन्द्रः, पृथिव्यां दशरथः इति। एतेन अयोध्यायाः राज्यं देवलोकस्य प्रतिरूपं दर्शितम्।

अन्ते कविः उपमया सर्गं समापयति। तैः मन्त्रिभिः — मन्त्रहिते निविष्टैः, अनुरक्तैः, कुशलैः, समर्थैः — वृतः सः पार्थिवः दीप्तिम् अवाप, यथा तेजोमयैः गोभिः युक्तः उदितः अर्कः। सूर्यः स्वयं तेजस्वी, तथापि किरणैः एव शोभते; राजा अपि स्वयं समर्थः, तथापि मन्त्रिभिः एव दीप्यते। अस्मिन् सर्गे एतत् स्थापितम् — दशरथस्य सभा सुमन्त्रिता आसीत्। तस्मात् एव अग्रे कैकेय्याः वचनमात्रेण तस्य स्खलनं पाठकं विस्मापयति। यत्र एतावन्तः नीतिज्ञाः उपस्थिताः, तत्र अपि रागः शासनं जयति — इयम् एव अस्य सर्गस्य दूरगामिनी शिक्षा।

ఇక్ష్వాకుకులంలో పుట్టిన మహాత్ముడైన దశరథుని అమాత్యులు గుణసంపన్నులు. వారు మంత్రాంగపు తత్త్వాన్ని ఎరిగినవారు, సంజ్ఞలను బట్టే ఇతరుల మనసును గ్రహించగలవారు, ఎల్లప్పుడూ రాజుకు ప్రియమైనదానిలోనూ హితమైనదానిలోనూ నిమగ్నులు. ఆ వీరునికి ఎనిమిది మంది యశస్వులైన అమాత్యులు ఉండేవారు — పవిత్రులు, రాజుపై అనురక్తులు, రాజకార్యాలలో నిత్యం ఉద్యుక్తులు. ఇక్కడ గమనించాలి — కవి మొదట సంఖ్యను చెప్పడు, గుణాలను చెబుతాడు; ‘ఎనిమిది’ అనే లెక్క తర్వాత వస్తుంది. గుణమే ప్రధానం, సంఖ్య గౌణం.

వారి పేర్లు ఇవి — ధృష్టి, జయంతుడు, విజయుడు, సురాష్ట్రుడు, రాష్ట్రవర్ధనుడు, అకోపుడు, ధర్మపాలుడు, ఎనిమిదవవాడు అర్థవిదుడైన సుమంత్రుడు. పేర్లే వారి వృత్తిని సూచిస్తాయి — ధృష్టి అంటే ధైర్యం, అకోపుడు అంటే క్రోధం లేనివాడు, ధర్మపాలుడు అంటే ధర్మాన్ని రక్షించేవాడు, రాష్ట్రవర్ధనుడు అంటే రాష్ట్రాన్ని వృద్ధి చేసేవాడు. ఇలా పేర్ల మాలలోనే రాజనీతి అంగాలు నిక్షిప్తమై ఉన్నాయి. కవి పేర్లను లెక్కిస్తూనే గుణాలను సూచిస్తున్నాడు. సుమంత్రునికి ఇచ్చిన ‘అర్థవిత్’ (అర్థశాస్త్రం ఎరిగినవాడు) అనే విశేషణాన్ని గుర్తుంచుకోవాలి; అతడే ముందు కథలో సారథిగా మళ్ళీ మళ్ళీ కనిపిస్తాడు.

రాజుకు ఇద్దరు ఋత్విజులు ఆప్తులు — వసిష్ఠుడు, వామదేవుడు, ఋషులలో ఉత్తములు. వారితో పాటు ఇతర మంత్రులు కూడా ఉండేవారు — సుయజ్ఞుడు, జాబాలి, కాశ్యపుడు, గౌతముడు, దీర్ఘాయువైన మార్కండేయుడు, ద్విజుడైన కాత్యాయనుడు. ఇక్కడ మననీయం — దశరథుని సభలో కార్యకుశలులైన అమాత్యులకూ బ్రహ్మర్షులకూ ఇద్దరికీ సమానమైన ఆసనం లభిస్తుంది. దండనీతీ ధర్మమూ రెండు పక్షాల సహాయంతో రక్షించబడతాయి. దీనివల్ల రాజ్యం కేవలం బలంతో కాక, తపస్సుతో కూడా నిలబెట్టబడింది.

ఈ బ్రహ్మర్షులతో పాటు రాజు వంశపారంపర్య ఋత్విజులు కూడా నిత్యం మంత్రాంగంలో సహాయులుగా ఉండేవారు. వారు విద్యతో వినయం పొందినవారు, లజ్జాశీలురు, కుశలులు, ఇంద్రియనిగ్రహం గలవారు, శ్రీమంతులు, మహాత్ములు, శస్త్రజ్ఞులు, దృఢపరాక్రమం గలవారు, కీర్తిమంతులు, కార్యాలలో శ్రద్ధ గలవారు, చెప్పినట్లు చేసేవారు. తేజస్సు, క్షమ, యశస్సు పొందినవారు, చిరునవ్వుతోనే మాట్లాడేవారు. కోపంతో గానీ, కామం కోసమో అర్థం కోసమో గానీ వారు అసత్యం పలకరు. ఇక్కడ సారం — విద్యా లజ్జా కలిసి ఉంటాయి. ఎక్కువ తెలిసినవాడు లజ్జాశీలుడు కూడా అవుతాడు; వినయం లేని పాండిత్యం మంత్రాంగంలో పనికిరాదు. తేజస్సూ క్షమా ఒక్కచోట నిలిచి ఉండటం — ఇదే మంత్రి లక్షణం.

తమవారిలోనూ పరాయివారిలోనూ వారికి తెలియనిది ఏదీ లేదు — జరుగుతున్నదీ, జరిగినదీ, చేయాలనుకుంటున్నదీ అంతా వారు చారుల ద్వారా తెలుసుకుంటారు. వ్యవహారాలలో నిపుణులు, స్నేహాలలో పరీక్షించబడినవారు; సమయం వస్తే తమ కుమారులపై కూడా తగిన దండన విధించగలవారు. కోశాన్ని సమకూర్చడంలోనూ సైన్యాన్ని సంపాదించడంలోనూ నిమగ్నులు; అయినప్పటికీ అపరాధం చేయని వ్యక్తిని, అతడు తమకు అహితుడైనా సరే, వారు హింసించరు. న్యాయపు ఈ ద్వంద్వం లేని దృష్టిని గుర్తుంచుకోవాలి — దోషం చేస్తే కుమారుడైనా దండనీయుడే, నిర్దోషి అయితే శత్రువైనా దండనీయుడు కాడు.

ఆ వీరులు నిరంతర ఉత్సాహం గలవారు, రాజశాస్త్రాన్ని అనుసరించేవారు; రాజ్యంలో నివసించే సజ్జనులను నిత్యం రక్షించేవారు. బ్రాహ్మణులనూ క్షత్రియులనూ హింసించకుండానే వారు రాజు కోశాన్ని నింపారు. మనిషి బలాబలాలను చక్కగా పరిశీలించిన తర్వాతనే వారు తీవ్రమైన దండన విధించేవారు. ఇక్కడ అర్థశాస్త్రపు మర్మం సూచించబడింది — పన్ను వసూలు ధర్మబద్ధంగానే ఉండాలి, దండన అపరాధి సామర్థ్యాన్ని బట్టి ఉండాలి. అందరికీ ఒకే దండన కాదు, కోశం కోసం ప్రజాపీడన కూడా కాదు. కోశం రాష్ట్రానికి మూలం, అయినా దానిని ధర్మంతోనే నింపాలి.

వారందరూ పవిత్రులు, ఏకాభిప్రాయం గలవారు, విషయాలను చక్కగా ఎరిగినవారు. ఎరుకగల వారి శాసనంలో పురంలో గానీ రాష్ట్రంలో గానీ ఎక్కడా అసత్యవాది అయిన మనిషి లేడు. అక్కడ దుష్టుడు ఎవడూ లేడు, పరస్త్రీలపై ఆసక్తి గలవాడూ లేడు. ఆ రాష్ట్రమంతా, ఆ ఉత్తమ పురమంతా ప్రశాంతంగానే ఉండేది. మననీయం — మంత్రుల శుద్ధి ప్రజల శుద్ధిని పుట్టిస్తుంది. పైన ఎలా ఉంటే కింద అలా ఉంటుంది; పాలకుల శీలమే రాష్ట్రపు శీలమవుతుంది.

వారు మంచి వస్త్రాలు ధరించినవారు, చక్కని వేషం గలవారు, పవిత్రమైన వ్రతాలు గలవారు; నరేంద్రుని హితం కోరేవారు, నయచక్షువుతో ఎల్లప్పుడూ మేల్కొని ఉండేవారు. గురువుల నుండి గుణాలను గ్రహించినవారు, పరాక్రమాలతో ప్రఖ్యాతులు, విదేశాలలో కూడా పేరుపొందినవారు, అన్ని విషయాలలోనూ బుద్ధితోనే నిశ్చయం చేసేవారు. ‘నయచక్షుః’ అనే పదం మనోహరం — నీతియే వారి కన్ను; చర్మచక్షువుకు కనిపించనిది నీతిచక్షువుకు కనిపిస్తుంది. జాగరూకతే మంత్రికి మొదటి వ్రతం; మంత్రి నిద్రిస్తే రాష్ట్రమూ నిద్రిస్తుంది. విదేశాలలో కూడా వారి ఖ్యాతి — దీనితో దశరథుని రాజ్యపు ప్రతిష్ఠ సూచించబడింది.

అన్ని విధాలా వారు గుణవంతులే, ఎక్కడా గుణహీనులు కారు. సంధి విగ్రహాల తత్త్వాన్ని వారు ఎరుగుదురు, స్వభావం చేతనే సంపదతో కూడినవారు. మంత్రాన్ని (రహస్య ఆలోచనను) గోప్యంగా ఉంచడంలో సమర్థులు, సూక్ష్మమైన విషయాలలో కూడా బుద్ధిని ప్రయోగించగలవారు, నీతిశాస్త్రంలో విశేషజ్ఞులు, ఎల్లప్పుడూ ప్రియంగా మాట్లాడేవారు. ఇక్కడ రెండు గుణాలు కలిపి చెప్పబడ్డాయి — రహస్యరక్షణ, మృదుభాషణ. మంత్రాన్ని రక్షించలేనివాని సూక్ష్మబుద్ధి కూడా వ్యర్థమే. ప్రియవాదిత్వం అంటే ముఖస్తుతి కాదు, సత్యాన్ని మధురంగా అందించడం.

ఇలాంటి గుణసంపన్నులైన అమాత్యులు గల, పాపరహితుడైన రాజు దశరథుడు భూమిని పాలించాడు. చారుల ద్వారా అన్నిటినీ పరిశీలిస్తూ, ధర్మంతో ప్రజలను రక్షిస్తూ, ప్రజాపాలన చేస్తూ, అధర్మాన్ని విడిచిపెడుతూ అతడు ప్రవర్తించాడు. మూడు లోకాలలోనూ ప్రసిద్ధుడు, ఉదారుడు, సత్యప్రతిజ్ఞుడు అయిన ఆ పురుషవ్యాఘ్రుడు ఈ భూమిని శాసించాడు. ఇక్కడ కవి ఫలాన్ని చూపిస్తున్నాడు — మంత్రులు ఎలాంటివారో, శాసనమూ అలాంటిదే. రాజు గుణాలు మంత్రుల గుణాలకు ప్రతిబింబమే అవుతాయి.

తనకంటే గొప్పవాడైన గానీ సమానుడైన గానీ శత్రువును అతడు ఎరుగడు. అతనికి మిత్రులు అనేకులు, సామంతులు అతని ముందు తలవంచారు, అతని ప్రతాపంతో కంటకాలన్నీ నశించాయి. దివిలో దేవపతి ఇంద్రుడు ఎలాగో, అలాగే ఆ రాజు లోకాన్ని శాసించాడు. ఉపమానాన్నీ గుర్తుంచుకోవాలి — దివిలో ఇంద్రుడు, భూమిపై దశరథుడు. దీనితో అయోధ్య రాజ్యం దేవలోకపు ప్రతిరూపంగా చూపబడింది.

చివరగా కవి ఒక ఉపమానంతో సర్గను ముగిస్తాడు. మంత్రాంగపు హితంలో నిమగ్నులైన, అనురక్తులైన, కుశలులైన, సమర్థులైన ఆ మంత్రులతో చుట్టుముట్టబడిన ఆ రాజు, తేజోమయమైన కిరణాలతో కూడి ఉదయించిన సూర్యునిలా కాంతిని పొందాడు. సూర్యుడు స్వయంగా తేజస్వి అయినా కిరణాలతోనే శోభిస్తాడు; రాజు కూడా స్వయంగా సమర్థుడైనా మంత్రులతోనే ప్రకాశిస్తాడు. ఈ సర్గలో ఇది స్థాపించబడింది — దశరథుని సభ చక్కని మంత్రాంగం గలది. అందువల్లనే ముందు కైకేయి మాటమాత్రంతో అతడు జారిపోవడం పాఠకుడిని ఆశ్చర్యపరుస్తుంది. ఇంతమంది నీతిజ్ఞులు ఉన్నచోట కూడా రాగం శాసనాన్ని జయిస్తుంది — ఇదే ఈ సర్గ ఇచ్చే దూరగామి అయిన పాఠం.

இக்ஷ்வாகு குலத்தில் பிறந்த மகாத்மாவான தசரதனின் அமைச்சர்கள் நற்பண்புகள் நிறைந்தவர்களாக இருந்தனர். அவர்கள் ஆலோசனையின் உட்பொருளை அறிந்தவர்கள்; குறிப்பாலேயே பிறரின் உள்ளத்தைப் புரிந்துகொள்பவர்கள்; எப்போதும் மன்னனுக்கு இனியதிலும் நலம் பயப்பதிலும் ஈடுபட்டவர்கள். அந்த வீரனுக்குப் புகழ்பெற்ற எட்டு அமைச்சர்கள் இருந்தனர் — தூய்மையானவர்கள், அவன்பால் பற்றுடையவர்கள், அரசுப் பணிகளில் எப்போதும் முனைந்து நிற்பவர்கள். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — கவி முதலில் எண்ணிக்கையைச் சொல்லவில்லை, நற்பண்புகளையே சொல்கிறார்; ‘எட்டு’ என்ற கணக்கு பின்னரே வருகிறது. நற்பண்பே முதன்மை, எண்ணிக்கை இரண்டாம் பட்சமே.

அவர்களின் பெயர்கள் இவை — த்ருஷ்டி, ஜயந்தன், விஜயன், ஸுராஷ்டிரன், ராஷ்டிரவர்தனன், அகோபன், தர்மபாலன், எட்டாவதாகப் பொருள்நுட்பம் அறிந்த சுமந்திரன். பெயர்களே அவர்களின் இயல்பைக் குறிக்கின்றன — த்ருஷ்டி என்றால் மனஉறுதி, அகோபன் என்றால் சினமின்மை, தர்மபாலன் என்றால் அறத்தைக் காப்பவன், ராஷ்டிரவர்தனன் என்றால் நாட்டை வளர்ப்பவன். இவ்வாறு பெயர்ப் பட்டியலிலேயே அரசியல் நெறியின் அங்கங்கள் பொதிந்துள்ளன. கவி பெயர்களை எண்ணும்போதும் நற்பண்புகளையே குறிப்பிடுகிறார். சுமந்திரனுக்குரிய ‘அர்த்தவித்’ — ‘பொருள் அறிந்தவன்’ — என்ற அடைமொழியை நினைவில் கொள்ள வேண்டும்; பின்னர் கதையில் அவனே தேரோட்டியாக மீண்டும் மீண்டும் தோன்றுகிறான்.

மன்னனுக்கு விருப்பமான இரு ரித்விக்குகள் இருந்தனர் — ரிஷிகளில் சிறந்த வசிஷ்டரும் வாமதேவரும். அவர்களுடன் வேறு ஆலோசகர்களும் இருந்தனர் — ஸுயஜ்ஞர், ஜாபாலி, காஸ்யபர், கௌதமர், நீண்ட ஆயுள் கொண்ட மார்க்கண்டேயர், அந்தணரான காத்யாயனர். இங்கே சிந்திக்க வேண்டியது — தசரதனின் அவையில் செயல்திறன் மிக்க அமைச்சர்களும் பிரம்மரிஷிகளும் ஆகிய இருவரும் சம இடம் பெறுகின்றனர். தண்டநீதியும் அறமும் இவ்விரு தரப்பினராலும் சேர்ந்தே காக்கப்படுகின்றன. இதனால் அரசு வலிமையால் மட்டுமல்ல, தவத்தாலும் தாங்கப்படுகிறது.

இந்தப் பிரம்மரிஷிகளுடன் மன்னனின் பரம்பரை ரித்விக்குகளும் எப்போதும் ஆலோசனையில் துணை நின்றனர். அவர்கள் கல்வியால் பணிவு பெற்றவர்கள், நாணம் உடையவர்கள், திறமைசாலிகள், புலன்களை அடக்கியவர்கள், செல்வச் சிறப்புடையவர்கள், மகாத்மாக்கள், படைக்கலம் அறிந்தவர்கள், உறுதியான வீரம் கொண்டவர்கள், புகழ் பெற்றவர்கள், பணிகளில் கருத்தூன்றியவர்கள், சொன்னபடியே செய்பவர்கள். ஒளியும் பொறுமையும் புகழும் பெற்றவர்கள்; புன்முறுவலுடனேயே பேசுபவர்கள். சினத்தாலோ, காமத்திற்காகவோ, பொருளுக்காகவோ அவர்கள் பொய்ச்சொல் பேசமாட்டார்கள். இங்கே சாரம் — கல்வியும் நாணமும் சேர்ந்தே இருக்கின்றன. நிறைய அறிந்தவன் நாணமும் உடையவனாகிறான்; பணிவில்லாத புலமை ஆலோசனைக்குப் பயன்படாது. ஒளியும் பொறுமையும் ஒருங்கே நிற்கின்றன — இதுவே அமைச்சனின் இலக்கணம்.

தம்மவரிடத்திலோ பிறரிடத்திலோ அவர்கள் அறியாதது எதுவுமில்லை — நடப்பது, நடந்தது, நடத்த விரும்பப்படுவது ஆகிய அனைத்தையும் ஒற்றர்கள் மூலம் அவர்கள் அறிந்திருந்தனர். நடைமுறை விவகாரங்களில் திறமையானவர்கள், நட்பில் சோதித்தறியப்பட்டவர்கள்; தக்க நேரம் வந்தால் தம் மக்களுக்கும் உரிய தண்டனை விதிப்பவர்கள். கருவூலத்தைச் சேர்ப்பதிலும் படையைத் திரட்டுவதிலும் ஈடுபட்டவர்கள்; ஆயினும் குற்றம் செய்யாதவன் தமக்குப் பகைவனே ஆயினும் அவனைத் துன்புறுத்தமாட்டார்கள். நீதியின் இந்த இரட்டைநிலையற்ற பார்வை நினைவில் கொள்ளத் தக்கது — மகனே ஆயினும் குற்றமிழைத்தால் தண்டனைக்குரியவன்; பகைவனே ஆயினும் குற்றமற்றவனாயின் தண்டனைக்குரியவன் அல்லன்.

அந்த வீரர்கள் தளராத ஊக்கம் உடையவர்கள்; அரசியல் சாஸ்திரத்தைப் பின்பற்றுபவர்கள்; நாட்டில் வாழும் தூய மக்களை எப்போதும் காப்பவர்கள். அந்தணர்களையும் க்ஷத்திரியர்களையும் துன்புறுத்தாமலேயே அவர்கள் மன்னனின் கருவூலத்தை நிரப்பினர். ஒருவனின் வலிமையையும் வலிமையின்மையையும் நன்கு ஆராய்ந்த பின்னரே அவர்கள் கடுமையான தண்டனை விதித்தனர். இங்கே அர்த்தசாஸ்திரத்தின் மையக்கருத்து குறிக்கப்படுகிறது — வரி வசூல் அறவழியிலேயே அமைய வேண்டும்; தண்டனையும் குற்றவாளியின் ஆற்றலுக்கு ஏற்ப அமைய வேண்டும். அனைவருக்கும் ஒரே தண்டனை அல்ல; கருவூலத்திற்காக மக்களை வருத்துவதும் அல்ல. கருவூலம் நாட்டின் வேர்; ஆயினும் அது அறத்தாலேயே நிரப்பப்பட வேண்டும்.

அவர்கள் அனைவரும் தூய்மையானவர்கள், ஒருமித்த கருத்துடையவர்கள், எதையும் நன்கு அறிந்தவர்கள். அறிவுடைய அவர்களின் ஆட்சியில் நகரிலோ நாட்டிலோ எங்குமே பொய் பேசும் மனிதன் இருக்கவில்லை. அங்கு தீயவன் எவனும் இல்லை; பிறன்மனை விழைபவனும் இல்லை. அந்த நாடு முழுவதும் அந்தச் சிறந்த நகரமும் அமைதியாகவே இருந்தன. சிந்திக்கத் தக்கது — அமைச்சர்களின் தூய்மை மக்களின் தூய்மையைப் பிறப்பிக்கிறது. மேலே எப்படியோ கீழேயும் அப்படியே; ஆள்பவர்களின் ஒழுக்கமே நாட்டின் ஒழுக்கமாகிறது.

அவர்கள் நல்ல ஆடையும் நல்ல தோற்றமும் உடையவர்கள், தூய விரதங்களைக் கடைப்பிடிப்பவர்கள்; மன்னனின் நலனையே நோக்கமாகக் கொண்டவர்கள், நீதி என்னும் கண்ணால் எப்போதும் விழிப்புடன் இருப்பவர்கள். தம் நற்பண்புகளால் ஆசிரியர்களின் அன்பைப் பெற்றவர்கள், வீரச்செயல்களால் புகழ் பெற்றவர்கள், அயல்நாடுகளிலும் அறியப்பட்டவர்கள், எல்லா விஷயங்களிலும் அறிவாலேயே முடிவெடுப்பவர்கள். ‘நயசக்ஷு’ — ‘நீதிக்கண்’ — என்ற சொல் அழகானது: நீதியே அவர்களின் கண்; ஊனக் கண்ணால் காணப்படாதது நீதிக் கண்ணால் காணப்படுகிறது. விழிப்புடன் இருத்தலே அமைச்சனின் முதல் விரதம்; அமைச்சன் உறங்கினால் நாடும் உறங்கியதே. அயல்நாடுகளிலும் அவர்களுக்கு இருந்த புகழ் — இதனால் தசரதனின் அரசின் பெருமை குறிக்கப்படுகிறது.

எப்பக்கத்திலும் அவர்கள் நற்பண்புடையவர்களாகவே இருந்தனர்; எங்கும் நற்பண்பு அற்றவர்களாக இல்லை. சமாதானம், போர் ஆகியவற்றின் உட்பொருளை அவர்கள் அறிந்தவர்கள்; இயல்பாகவே செல்வச் சிறப்பு உடையவர்கள். ஆலோசனையை மறைத்துக் காப்பதில் வல்லவர்கள், நுட்பமான சிந்தனைகளிலும் வல்லவர்கள், நீதிசாஸ்திரத்தில் தேர்ந்தவர்கள், எப்போதும் இனிமையாகப் பேசுபவர்கள். இங்கே இரண்டு பண்புகள் சேர்த்துச் சொல்லப்படுகின்றன — ரகசியத்தைக் காத்தலும் மென்மையாகப் பேசுதலும். ஆலோசனையைக் காக்க இயலாதவனின் நுண்ணறிவும் வீணே. இனிமையாகப் பேசுதல் முகஸ்துதி அல்ல; உண்மையை இனிமையாக எடுத்துரைத்தலே.

இத்தகைய நற்பண்புகள் நிறைந்த அமைச்சர்களைப் பெற்ற, குற்றமற்ற மன்னன் தசரதன் பூமியை ஆண்டான். ஒற்றர்கள் மூலம் அனைத்தையும் கண்காணித்தும், அறத்தால் மக்களைக் காத்தும், குடிகளைப் பேணியும், அறமற்றதை விலக்கியும் அவன் நடந்து வந்தான். மூவுலகிலும் புகழ்பெற்ற, வள்ளலான, சொன்ன சொல் தவறாத அந்த மனிதருள் புலி போன்றவன் இந்தப் பூமியை ஆண்டான். இங்கே கவி பயனைக் காட்டுகிறார் — அமைச்சர்கள் எப்படியோ ஆட்சியும் அப்படியே. மன்னனின் நற்பண்புகள் அமைச்சர்களின் நற்பண்புகளின் பிரதிபலிப்பே.

தன்னைவிட மேலான அல்லது தனக்குச் சமமான பகைவன் எவனையும் அவன் காணவில்லை. அவனுக்கு நண்பர்கள் பலர் இருந்தனர்; சிற்றரசர்கள் அவன் முன் தலைவணங்கினர்; அவனுடைய வீரப் பெருமையால் முட்களைப் போன்ற இடையூறுகள் அனைத்தும் அழிக்கப்பட்டன. விண்ணில் தேவர்களின் தலைவனான இந்திரன் எப்படியோ, அப்படியே அந்த மன்னன் உலகை ஆண்டான். உவமையும் நினைவில் கொள்ளத் தக்கது — விண்ணில் இந்திரன், மண்ணில் தசரதன். இதனால் அயோத்தியின் அரசு தேவலோகத்தின் பிரதிபிம்பமாகக் காட்டப்படுகிறது.

இறுதியில் கவி ஓர் உவமையுடன் சர்க்கத்தை நிறைவு செய்கிறார். ஆலோசனையிலும் நலனிலும் கருத்தூன்றிய, பற்றுடைய, திறமையான, ஆற்றல் மிக்க அந்த அமைச்சர்களால் சூழப்பட்ட அந்த மன்னன், ஒளிமிக்க கதிர்களுடன் உதித்த சூரியனைப் போலப் பிரகாசித்தான். சூரியன் தானே ஒளியுடையவன்; ஆயினும் கதிர்களாலேயே பொலிவு பெறுகிறான்; மன்னனும் தானே ஆற்றலுடையவன்; ஆயினும் அமைச்சர்களாலேயே ஒளிர்கிறான். இந்த சர்க்கத்தில் இது நிறுவப்படுகிறது — தசரதனின் அவை நல்ல ஆலோசகர்களைக் கொண்டிருந்தது. அதனால்தான் பின்னர் கைகேயியின் ஒரு சொல்லாலேயே அவன் தடுமாறுவது வாசகரை வியப்பில் ஆழ்த்துகிறது. இத்தனை நீதி அறிந்தவர்கள் உடனிருந்த இடத்திலும் பற்று ஆட்சியை வென்றுவிடுகிறது — இதுவே இந்த சர்க்கத்தின் தொலைநோக்குடைய படிப்பினை.

ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ದಶರಥನ ಅಮಾತ್ಯರು ಗುಣಸಂಪನ್ನರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬಲ್ಲವರು, ಸನ್ನೆಯಿಂದಲೇ ಇತರರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅರಿಯುವವರು, ಸದಾ ರಾಜನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದರಲ್ಲಿಯೂ ಹಿತವಾದುದರಲ್ಲಿಯೂ ನಿರತರು. ಆ ವೀರನಿಗೆ ಎಂಟು ಮಂದಿ ಯಶಸ್ವಿಗಳಾದ ಅಮಾತ್ಯರಿದ್ದರು — ಶುಚಿಗಳು, ಅನುರಕ್ತರು, ರಾಜಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವೂ ಉದ್ಯುಕ್ತರು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಕವಿ ಮೊದಲು ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ‘ಅಷ್ಟೌ’ (ಎಂಟು) ಎಂಬ ಎಣಿಕೆ ಆಮೇಲೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಗುಣವೇ ಪ್ರಧಾನ, ಸಂಖ್ಯೆ ಗೌಣ.

ಅವರ ಹೆಸರುಗಳು ಇವು — ಧೃಷ್ಟಿ, ಜಯಂತ, ವಿಜಯ, ಸುರಾಷ್ಟ್ರ, ರಾಷ್ಟ್ರವರ್ಧನ, ಅಕೋಪ, ಧರ್ಮಪಾಲ, ಮತ್ತು ಎಂಟನೆಯವನಾಗಿ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಸುಮಂತ್ರ. ಹೆಸರುಗಳೇ ಅವರ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ಧೃಷ್ಟಿ ಎಂದರೆ ಧೈರ್ಯ, ಅಕೋಪ ಎಂದರೆ ಕೋಪವಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆ, ಧರ್ಮಪಾಲ ಎಂದರೆ ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆ, ರಾಷ್ಟ್ರವರ್ಧನ ಎಂದರೆ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ. ಹೀಗೆ ಈ ನಾಮಮಾಲೆಯಲ್ಲಿಯೇ ರಾಜನೀತಿಯ ಅಂಗಗಳು ಅಡಗಿವೆ. ಕವಿ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಗುಣಗಳನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ‘ಅರ್ಥವಿತ್’ (ಅರ್ಥವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ನೆನಪಿಡಬೇಕು; ಮುಂದೆ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಅವನೇ ಸಾರಥಿಯಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ರಾಜನಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಮಾನ್ಯರಾದ ಋತ್ವಿಜರಿದ್ದರು — ಋಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮರಾದ ವಸಿಷ್ಠ ಮತ್ತು ವಾಮದೇವ. ಅವರಲ್ಲದೆ ಇತರ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಇದ್ದರು — ಸುಯಜ್ಞ, ಜಾಬಾಲಿ, ಕಾಶ್ಯಪ, ಗೌತಮ, ದೀರ್ಘಾಯುವಾದ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ, ಮತ್ತು ದ್ವಿಜನಾದ ಕಾತ್ಯಾಯನ. ಇಲ್ಲಿ ಮನನೀಯವಾದುದು — ದಶರಥನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಕುಶಲರಾದ ಅಮಾತ್ಯರೂ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳೂ ಇಬ್ಬರೂ ಸಮಾನವಾದ ಆಸನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ದಂಡನೀತಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮ ಎರಡೂ ಎರಡು ಪಕ್ಷಗಳಿಂದ ಜೊತೆಯಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ರಾಜ್ಯವು ಕೇವಲ ಬಲದಿಂದಲ್ಲ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಧರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು.

ಈ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳೊಡನೆ ರಾಜನ ಪರಂಪರಾಗತ ಋತ್ವಿಜರೂ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯಲ್ಲಿ ಸದಾ ಸಹಾಯಕರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ವಿನೀತರು, ಲಜ್ಜಾಶೀಲರು, ಕುಶಲರು, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹವುಳ್ಳವರು, ಶ್ರೀಮಂತರು, ಮಹಾತ್ಮರು, ಶಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲವರು, ದೃಢಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು, ಕೀರ್ತಿವಂತರು, ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರರು, ಹೇಳಿದಂತೆ ಮಾಡುವವರು. ತೇಜಸ್ಸು, ಕ್ಷಮೆ, ಯಶಸ್ಸು — ಇವುಗಳನ್ನು ಪಡೆದವರು, ಮುಗುಳ್ನಗೆಯೊಡನೆಯೇ ಮಾತನಾಡುವವರು. ಕೋಪದಿಂದಾಗಲಿ ಕಾಮ-ಅರ್ಥಗಳ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಲಿ ಅವರು ಸುಳ್ಳು ಮಾತನ್ನು ಆಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿನ ಸಾರ — ವಿದ್ಯೆಯೂ ಲಜ್ಜೆಯೂ ಜೊತೆಯಾಗಿ ಇರುತ್ತವೆ. ಬಹಳ ತಿಳಿದವನು ವಿನಯಶೀಲನೂ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ; ವಿನಯವಿಲ್ಲದ ಪಾಂಡಿತ್ಯ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಗೆ ಉಪಯೋಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ತೇಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ಕ್ಷಮೆ ಒಂದೆಡೆ ಇರುವುದು — ಇದೇ ಮಂತ್ರಿಯ ಲಕ್ಷಣ.

ತಮ್ಮವರಲ್ಲಾಗಲಿ ಪರರಲ್ಲಾಗಲಿ ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿಯದುದು ಯಾವುದೂ ಇರಲಿಲ್ಲ — ಏನು ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ, ಏನು ನಡೆಯಿತು, ಏನನ್ನು ಮಾಡಬೇಕೆಂದಿದ್ದಾರೆ — ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವರು ಗೂಢಚಾರರ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದರು. ವ್ಯವಹಾರಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲರು, ಸ್ನೇಹದಲ್ಲಿ ಪರೀಕ್ಷಿತರು; ಸಮಯ ಬಂದಾಗ ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳಿಗೂ ತಕ್ಕ ದಂಡನೆ ವಿಧಿಸುವವರು. ಕೋಶವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ತೊಡಗಿದ್ದರು; ಆದರೂ ಅಪರಾಧ ಮಾಡದವನನ್ನು, ಅವನು ಶತ್ರುವಾಗಿದ್ದರೂ, ಅವರು ಹಿಂಸಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ನ್ಯಾಯದ ಈ ಇಬ್ಬಗೆಯಿಲ್ಲದ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಡಬೇಕು — ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದರೆ ಮಗನೂ ದಂಡನೀಯ, ನಿರ್ದೋಷಿಯಾದರೆ ಶತ್ರುವೂ ದಂಡನೀಯನಲ್ಲ.

ಆ ವೀರರು ಸ್ಥಿರವಾದ ಉತ್ಸಾಹವುಳ್ಳವರು, ರಾಜಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವರು; ದೇಶದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಶುಚಿಯಾದ ಜನರನ್ನು ಸದಾ ರಕ್ಷಿಸುವವರು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯರನ್ನೂ ಪೀಡಿಸದೆ ಅವರು ರಾಜನ ಕೋಶವನ್ನು ತುಂಬಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಬಲಾಬಲವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿಯೇ ಅವರು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ದಂಡನೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದ ಮರ್ಮ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಕರವನ್ನು ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವಾಗಿಯೇ ಸಂಗ್ರಹಿಸಬೇಕು, ದಂಡನೆಯು ಅಪರಾಧಿಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿರಬೇಕು. ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಒಂದೇ ದಂಡನೆಯಲ್ಲ, ಕೋಶಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಜಾಪೀಡನೆಯೂ ಅಲ್ಲ. ಕೋಶವು ರಾಷ್ಟ್ರದ ಮೂಲ, ಆದರೂ ಅದನ್ನು ಧರ್ಮದಿಂದಲೇ ತುಂಬಿಸಬೇಕು.

ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಶುಚಿಗಳು, ಏಕಮನಸ್ಕರು, ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದವರು ಆಗಿದ್ದರು. ಅಂಥ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ನಗರದಲ್ಲಾಗಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಾಗಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳುವ ಮನುಷ್ಯನಿರಲಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿ ದುಷ್ಟನಾಗಲಿ ಪರಸ್ತ್ರೀಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಲಿ ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆ ರಾಷ್ಟ್ರವೂ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಗರವೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರಶಾಂತವಾಗಿದ್ದವು. ಮನನೀಯವಾದುದು — ಮಂತ್ರಿಗಳ ಶುದ್ಧಿಯೇ ಪ್ರಜೆಗಳ ಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಮೇಲೆ ಹೇಗೋ ಕೆಳಗೂ ಹಾಗೆಯೇ; ಆಳುವವರ ಶೀಲವೇ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಶೀಲವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅವರು ಒಳ್ಳೆಯ ಉಡುಪು ತೊಟ್ಟವರು, ಸುವೇಷಧಾರಿಗಳು, ಶುಚಿಯಾದ ವ್ರತವುಳ್ಳವರು; ರಾಜನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇದ್ದವರು, ನೀತಿಯೆಂಬ ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ಸದಾ ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದವರು. ಗುರುಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಗುಣಗಳಿಂದ ಮನ್ನಣೆ ಪಡೆದವರು, ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಪ್ರಖ್ಯಾತರು, ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪರಿಚಿತರು, ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೇ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡುವವರು. ‘ನಯಚಕ್ಷುಃ’ (ನೀತಿಯೆಂಬ ಕಣ್ಣುಳ್ಳವರು) ಎಂಬ ಪದ ಮನೋಹರವಾದುದು — ನೀತಿಯೇ ಅವರ ಕಣ್ಣು; ಚರ್ಮಚಕ್ಷುಸ್ಸಿಗೆ ಕಾಣದುದು ನೀತಿಯ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಎಚ್ಚರವೇ ಮಂತ್ರಿಯ ಮೊದಲ ವ್ರತ; ಮಂತ್ರಿ ನಿದ್ರಿಸಿದರೆ ರಾಷ್ಟ್ರವೂ ನಿದ್ರಿಸಿದಂತೆಯೇ. ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅವರ ಖ್ಯಾತಿ — ಇದರಿಂದ ದಶರಥನ ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಅವರು ಗುಣವಂತರೇ ಆಗಿದ್ದರು, ಎಲ್ಲಿಯೂ ಗುಣವಿಲ್ಲದವರಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಸಂಧಿ ಮತ್ತು ವಿಗ್ರಹಗಳ — ಒಪ್ಪಂದ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಗಳ — ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅವರು ಬಲ್ಲವರು, ಸ್ವಭಾವತಃ ಸಂಪದ್ಯುಕ್ತರು. ಮಂತ್ರವನ್ನು ಗುಟ್ಟಾಗಿಡಲು ಸಮರ್ಥರು, ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಮರ್ಥರು, ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷಜ್ಞರು, ಸದಾ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವರು. ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಗುಣಗಳನ್ನು ಜೊತೆಯಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ರಹಸ್ಯರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಮೃದುಭಾಷಣ. ಮಂತ್ರವನ್ನು ಗುಟ್ಟಾಗಿಡಲಾರದವನ ಸೂಕ್ಷ್ಮಬುದ್ಧಿಯೂ ವ್ಯರ್ಥ. ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವುದು ಮುಖಸ್ತುತಿಯಲ್ಲ, ಸತ್ಯವನ್ನು ಮಧುರವಾಗಿ ಮಂಡಿಸುವುದು.

ಇಂಥ ಗುಣಸಂಪನ್ನರಾದ ಅಮಾತ್ಯರಿಂದ ಕೂಡಿದ ನಿಷ್ಕಳಂಕನಾದ ರಾಜ ದಶರಥನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳಿದನು. ಗೂಢಚಾರರ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಗಮನಿಸುತ್ತ, ಧರ್ಮದಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತ, ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತ, ಅಧರ್ಮವನ್ನು ವರ್ಜಿಸುತ್ತ ಅವನು ನಡೆದುಕೊಂಡನು. ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ, ಉದಾರಿಯಾದ, ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನಾದ ಆ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನು ಈ ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು ಆಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಫಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಂತ್ರಿಗಳು ಹೇಗೋ ಆಡಳಿತವೂ ಹಾಗೆಯೇ. ರಾಜನ ಗುಣಗಳು ಮಂತ್ರಿಗಳ ಗುಣಗಳ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವೇ ಆಗಿರುತ್ತವೆ.

ತನಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನವನಾಗಲಿ ಸಮಾನನಾಗಲಿ ಆದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಅವನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ಅನೇಕ ಮಿತ್ರರಿದ್ದರು, ಸಾಮಂತರು ಅವನ ಮುಂದೆ ತಲೆಬಾಗಿದ್ದರು, ಅವನ ಪ್ರತಾಪದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕಂಟಕಗಳೂ ನಾಶವಾಗಿದ್ದವು. ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೇವೇಂದ್ರನು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ಆ ರಾಜನು ಜಗತ್ತನ್ನು ಆಳಿದನು. ಉಪಮೆಯನ್ನೂ ನೆನಪಿಡಬೇಕು — ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ದಶರಥ. ಇದರಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜ್ಯವು ದೇವಲೋಕದ ಪ್ರತಿರೂಪವೆಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಒಂದು ಉಪಮೆಯಿಂದ ಸರ್ಗವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಹಿತದಲ್ಲಿಯೂ ತೊಡಗಿದ, ಅನುರಕ್ತರಾದ, ಕುಶಲರಾದ, ಸಮರ್ಥರಾದ ಆ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ರಾಜನು, ತೇಜೋಮಯವಾದ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಉದಯಿಸಿದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದನು. ಸೂರ್ಯನು ಸ್ವತಃ ತೇಜಸ್ವಿ, ಆದರೂ ಕಿರಣಗಳಿಂದಲೇ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಜನೂ ಸ್ವತಃ ಸಮರ್ಥ, ಆದರೂ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇದು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು — ದಶರಥನ ಸಭೆ ಉತ್ತಮ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಮುಂದೆ ಕೈಕೇಯಿಯ ಒಂದು ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಅವನು ಜಾರಿಬೀಳುವುದು ಓದುಗನನ್ನು ವಿಸ್ಮಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಇಷ್ಟೊಂದು ನೀತಿಜ್ಞರು ಇದ್ದಲ್ಲಿಯೂ ರಾಗವು ಆಡಳಿತವನ್ನು ಗೆಲ್ಲುತ್ತದೆ — ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ದೂರಗಾಮಿಯಾದ ಶಿಕ್ಷಣ.

ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തിൽ ജനിച്ച മഹാത്മാവായ ദശരഥന്റെ അമാത്യന്മാർ ഗുണസമ്പന്നരായിരുന്നു. അവർ മന്ത്രത്തിന്റെ (രാജ്യതന്ത്രാലോചനയുടെ) തത്ത്വം അറിയുന്നവരും, ഇംഗിതംകൊണ്ടുതന്നെ മറ്റുള്ളവരുടെ മനസ്സ് ഗ്രഹിക്കുന്നവരും, എപ്പോഴും രാജാവിന്റെ പ്രിയത്തിലും ഹിതത്തിലും തത്പരരുമായിരുന്നു. ആ വീരന് യശസ്വികളായ എട്ട് അമാത്യന്മാർ ഉണ്ടായിരുന്നു — ശുദ്ധരും, രാജാവിനോട് അനുരക്തരും, രാജകാര്യങ്ങളിൽ എപ്പോഴും ഉദ്യുക്തരുമായവർ. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: കവി ആദ്യം എണ്ണമല്ല പറയുന്നത്, ഗുണങ്ങളാണ്; 'എട്ട്' എന്ന എണ്ണം പിന്നീടാണ് വരുന്നത്. ഗുണമാണ് പ്രധാനം, എണ്ണം ഗൗണം മാത്രം.

അവരുടെ പേരുകൾ ഇവയാണ് — ധൃഷ്ടി, ജയന്തൻ, വിജയൻ, സുരാഷ്ട്രൻ, രാഷ്ട്രവർദ്ധനൻ, അകോപൻ, ധർമ്മപാലൻ, എട്ടാമനായി അർത്ഥജ്ഞനായ സുമന്ത്രൻ. പേരുകൾതന്നെ അവരുടെ വൃത്തിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ധൃഷ്ടി ധൈര്യം, അകോപൻ ക്രോധമില്ലായ്മ, ധർമ്മപാലൻ ധർമ്മരക്ഷണം, രാഷ്ട്രവർദ്ധനൻ രാഷ്ട്രത്തിന്റെ വളർച്ച എന്നിങ്ങനെ. ഇങ്ങനെ ഈ നാമമാലയിൽത്തന്നെ രാജനീതിയുടെ അംഗങ്ങൾ നിഹിതമായിരിക്കുന്നു. കവി പേരുകൾ എണ്ണുമ്പോഴും ഗുണങ്ങളെത്തന്നെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. സുമന്ത്രന്റെ 'അർത്ഥവിത്' (അർത്ഥമറിയുന്നവൻ) എന്ന വിശേഷണം ഓർമ്മിക്കേണ്ടതാണ്; അദ്ദേഹംതന്നെയാണ് പിന്നീട് കഥയിൽ സാരഥിയായി വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്.

രാജാവിന് പ്രിയപ്പെട്ട രണ്ട് ഋത്വിക്കുകൾ ഉണ്ടായിരുന്നു — ഋഷിമാരിൽ ഉത്തമരായ വസിഷ്ഠനും വാമദേവനും. അവർക്കു പുറമേ മറ്റു മന്ത്രിമാരും ഉണ്ടായിരുന്നു — സുയജ്ഞൻ, ജാബാലി, കാശ്യപൻ, ഗൗതമൻ, ദീർഘായുസ്സായ മാർക്കണ്ഡേയൻ, ദ്വിജനായ കാത്യായനൻ. ഇവിടെ ചിന്തിക്കേണ്ടത്: ദശരഥന്റെ സഭയിൽ കർമ്മകുശലരായ അമാത്യന്മാർക്കും ബ്രഹ്മർഷിമാർക്കും ഒരുപോലെ സമാനമായ ആസനം ലഭിക്കുന്നു. ദണ്ഡനീതിയും ധർമ്മവും രണ്ടു പക്ഷങ്ങളാലും ഒരുമിച്ചു രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതിനാൽ രാജ്യം ബലംകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, തപസ്സുകൊണ്ടും നിലനിർത്തപ്പെട്ടു.

ഈ ബ്രഹ്മർഷിമാരോടൊപ്പം രാജാവിന്റെ പൂർവ്വികമായ ഋത്വിക്കുകളും എപ്പോഴും മന്ത്രാലോചനയിൽ സഹായികളായിരുന്നു. അവർ വിദ്യയാൽ വിനീതരും ലജ്ജാശീലരും കുശലരും ഇന്ദ്രിയനിയന്ത്രണമുള്ളവരും ശ്രീമാന്മാരും മഹാത്മാക്കളും ശസ്ത്രജ്ഞരും ദൃഢപരാക്രമികളും കീർത്തിമാന്മാരും കാര്യങ്ങളിൽ ശ്രദ്ധയുള്ളവരും പറഞ്ഞതുപോലെ പ്രവർത്തിക്കുന്നവരുമായിരുന്നു. തേജസ്സും ക്ഷമയും യശസ്സും നേടിയ അവർ പുഞ്ചിരിയോടെ മാത്രമേ സംസാരിച്ചിരുന്നുള്ളൂ. ക്രോധത്താലോ കാമത്തിനോ അർത്ഥത്തിനോ വേണ്ടിയോ അവർ അസത്യവാക്കു പറയുമായിരുന്നില്ല. ഇവിടെ സാരം ഇതാണ് — വിദ്യയും ലജ്ജയും ഒരുമിച്ചു വർത്തിക്കുന്നു. ഏറെ അറിയുന്നവൻ വിനയമുള്ളവനുമായിരിക്കും; വിനയമില്ലാത്ത പാണ്ഡിത്യം മന്ത്രാലോചനയിൽ ഉപകരിക്കില്ല. തേജസ്സും ക്ഷമയും ഒരിടത്ത് നിലകൊള്ളുന്നു — ഇതുതന്നെയാണ് മന്ത്രിയുടെ ലക്ഷണം.

സ്വന്തക്കാരുടെയോ അന്യരുടെയോ കാര്യത്തിൽ അവർക്ക് അറിയാത്തതായി ഒന്നുമുണ്ടായിരുന്നില്ല — ചെയ്യുന്നതും ചെയ്തതും ചെയ്യാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നതും എല്ലാം ചാരന്മാരിലൂടെ അവർ അറിഞ്ഞിരുന്നു. വ്യവഹാരങ്ങളിൽ കുശലരും സൗഹൃദങ്ങളിൽ പരീക്ഷിക്കപ്പെട്ടവരുമായ അവർ, സമയം വന്നാൽ സ്വന്തം പുത്രന്മാർക്കുപോലും യഥോചിതമായ ദണ്ഡം നൽകുമായിരുന്നു. കോശം സമാഹരിക്കുന്നതിലും സൈന്യം സജ്ജമാക്കുന്നതിലും അവർ ശ്രദ്ധാലുക്കളായിരുന്നു; എന്നിട്ടും അപരാധം ചെയ്യാത്തവനെ, അവൻ ശത്രുവായാലും, അവർ ഉപദ്രവിക്കുമായിരുന്നില്ല. നീതിയുടെ ഈ ഇരട്ടത്താപ്പില്ലാത്ത ദൃഷ്ടി സ്മരണീയമാണ് — പുത്രനായാലും ദോഷം ചെയ്താൽ ശിക്ഷാർഹൻ, ശത്രുവായാലും നിർദ്ദോഷിയെങ്കിൽ ശിക്ഷിക്കപ്പെടരുത്.

ആ വീരന്മാർ ഉത്സാഹം കൈവിടാത്തവരും രാജശാസ്ത്രം അനുഷ്ഠിക്കുന്നവരുമായിരുന്നു; രാജ്യത്തു വസിക്കുന്ന സജ്ജനങ്ങളെ അവർ എന്നും രക്ഷിച്ചു. ബ്രാഹ്മണരെയും ക്ഷത്രിയരെയും പീഡിപ്പിക്കാതെ അവർ രാജാവിന്റെ ഭണ്ഡാരം നിറച്ചു. ഓരോ പുരുഷന്റെയും ബലാബലം നോക്കിക്കണ്ടിട്ടേ അവർ കഠിനമായ ദണ്ഡം നൽകിയിരുന്നുള്ളൂ. ഇവിടെ അർത്ഥശാസ്ത്രത്തിന്റെ മർമ്മം സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു — കരം പിരിക്കുന്നത് ധർമ്മാനുസൃതമായിരിക്കണം, ദണ്ഡം അപരാധിയുടെ സാമർത്ഥ്യത്തിന് അനുസരിച്ചും. എല്ലാവർക്കും ഒരേ ദണ്ഡമല്ല, ഭണ്ഡാരത്തിനുവേണ്ടി പ്രജാപീഡനവുമില്ല. കോശം രാഷ്ട്രത്തിന്റെ മൂലമാണ്; എങ്കിലും അതു ധർമ്മംകൊണ്ടു മാത്രമേ നിറയ്ക്കാവൂ.

അവരെല്ലാവരും ശുദ്ധരും ഏകമനസ്സുള്ളവരും കാര്യങ്ങൾ ശരിയായി അറിയുന്നവരുമായിരുന്നു. അറിവുള്ള അവരുടെ ഭരണത്തിൽ നഗരത്തിലോ രാഷ്ട്രത്തിലോ എവിടെയും അസത്യം പറയുന്ന ഒരു മനുഷ്യനും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. ദുഷ്ടനായി ആരും അവിടെയുണ്ടായിരുന്നില്ല, പരസ്ത്രീയിൽ ആസക്തനായും ആരുമില്ല. ആ രാഷ്ട്രം മുഴുവനും ആ ശ്രേഷ്ഠനഗരവും പ്രശാന്തമായിരുന്നു. ചിന്തിക്കേണ്ടത്: മന്ത്രിമാരുടെ ശുദ്ധി പ്രജകളുടെ ശുദ്ധിയെ ജനിപ്പിക്കുന്നു. മുകളിൽ എങ്ങനെയോ, താഴെയും അങ്ങനെ; ഭരിക്കുന്നവരുടെ ശീലംതന്നെയാണ് രാഷ്ട്രത്തിന്റെ ശീലമായിത്തീരുന്നത്.

അവർ നല്ല വസ്ത്രവും നല്ല വേഷവും ധരിച്ചവരും ശുദ്ധമായ വ്രതങ്ങളുള്ളവരുമായിരുന്നു; നരേന്ദ്രന്റെ ഹിതം ലക്ഷ്യമാക്കിയവരും, നയമാകുന്ന കണ്ണുകൊണ്ട് എപ്പോഴും ജാഗരൂകരുമായിരുന്നു. ഗുരുവിൽനിന്ന് ഗുണങ്ങൾ സ്വീകരിച്ചവരും പരാക്രമംകൊണ്ട് പ്രസിദ്ധരും വിദേശങ്ങളിൽപ്പോലും അറിയപ്പെടുന്നവരുമായ അവർ എല്ലാക്കാര്യത്തിലും ബുദ്ധികൊണ്ടുതന്നെ തീരുമാനമെടുത്തു. 'നയചക്ഷുസ്സ്' എന്ന പദം മനോഹരമാണ് — നീതിതന്നെയാണ് അവരുടെ കണ്ണ്; ചർമ്മചക്ഷുസ്സുകൊണ്ടു കാണാൻ കഴിയാത്തത് നീതിയുടെ കണ്ണുകൊണ്ട് കാണുന്നു. ജാഗ്രതയാണ് മന്ത്രിയുടെ ഒന്നാമത്തെ വ്രതം; മന്ത്രി ഉറങ്ങിയാൽ രാഷ്ട്രവും ഉറങ്ങിയതുതന്നെ. വിദേശങ്ങളിൽപ്പോലുമുള്ള അവരുടെ ഖ്യാതി — ഇതിലൂടെ ദശരഥന്റെ രാജ്യത്തിന്റെ പ്രതിഷ്ഠ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

എല്ലാ വിധത്തിലും അവർ ഗുണവാന്മാരായിരുന്നു, എവിടെയും ഗുണമില്ലാത്തവരായിരുന്നില്ല. സന്ധിയുടെയും വിഗ്രഹത്തിന്റെയും (സഖ്യത്തിന്റെയും യുദ്ധത്തിന്റെയും) തത്ത്വം അവർ അറിഞ്ഞിരുന്നു; സ്വഭാവേനതന്നെ സമ്പത്തുള്ളവരായിരുന്നു. മന്ത്രം (രഹസ്യാലോചന) ഗോപ്യമാക്കി സൂക്ഷിക്കുന്നതിൽ സമർത്ഥരും, സൂക്ഷ്മമായ ബുദ്ധിവിചാരങ്ങളിലും സമർത്ഥരും, നീതിശാസ്ത്രത്തിൽ വിശേഷജ്ഞരും, എപ്പോഴും പ്രിയം പറയുന്നവരുമായിരുന്നു അവർ. ഇവിടെ രണ്ടു ഗുണങ്ങൾ ഒരുമിച്ചു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — രഹസ്യം സൂക്ഷിക്കലും മൃദുവായ സംസാരവും. മന്ത്രം രക്ഷിക്കാൻ കഴിയാത്തവന്റെ സൂക്ഷ്മബുദ്ധിപോലും വ്യർത്ഥമാണ്. പ്രിയവാദിത്വം മുഖസ്തുതിയല്ല, സത്യത്തിന്റെ മധുരമായ അവതരണമാണ്.

ഇത്തരം ഗുണങ്ങളുള്ള അമാത്യന്മാരോടുകൂടിയ, പാപരഹിതനായ ദശരഥരാജാവ് ഭൂമിയെ ഭരിച്ചു. ചാരന്മാരിലൂടെ എല്ലാം നിരീക്ഷിച്ചും, ധർമ്മംകൊണ്ട് പ്രജകളെ രക്ഷിച്ചും, പ്രജാപാലനം നടത്തിയും, അധർമ്മത്തെ വർജ്ജിച്ചും അദ്ദേഹം വർത്തിച്ചു. മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധനും ഉദാരനും സത്യപ്രതിജ്ഞനുമായ ആ പുരുഷവ്യാഘ്രം ഈ ഭൂമിയെ ഭരിച്ചു. ഇവിടെ കവി ഫലം കാണിക്കുന്നു — മന്ത്രിമാർ എങ്ങനെയോ, ഭരണവും അങ്ങനെ. രാജാവിന്റെ ഗുണങ്ങൾ മന്ത്രിമാരുടെ ഗുണങ്ങളുടെ പ്രതിബിംബം തന്നെയാണ്.

തന്നെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠനോ തനിക്കു തുല്യനോ ആയ ഒരു ശത്രുവിനെ അദ്ദേഹം കണ്ടില്ല. അദ്ദേഹത്തിന് മിത്രങ്ങൾ ഏറെയുണ്ടായിരുന്നു, സാമന്തന്മാർ അദ്ദേഹത്തിനു മുന്നിൽ നമിച്ചു, പ്രതാപംകൊണ്ട് എല്ലാ മുള്ളുകളും (ശത്രുക്കളും) നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. സ്വർഗ്ഗത്തിൽ ദേവപതിയായ ഇന്ദ്രൻ എന്നപോലെ ആ രാജാവ് ലോകത്തെ ഭരിച്ചു. ഉപമയും സ്മരണീയമാണ് — സ്വർഗ്ഗത്തിൽ ഇന്ദ്രൻ, ഭൂമിയിൽ ദശരഥൻ. ഇതിലൂടെ അയോധ്യയുടെ രാജ്യം ദേവലോകത്തിന്റെ പ്രതിരൂപമായി കാണിക്കപ്പെടുന്നു.

അവസാനം കവി ഒരു ഉപമയോടെ സർഗം അവസാനിപ്പിക്കുന്നു. മന്ത്രാലോചനയിലും ഹിതത്തിലും മുഴുകിയവരും അനുരക്തരും കുശലരും സമർത്ഥരുമായ ആ മന്ത്രിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ആ രാജാവ്, തേജോമയമായ കിരണങ്ങളോടുകൂടി ഉദിച്ചുയർന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ ദീപ്തി നേടി. സൂര്യൻ സ്വയം തേജസ്വിയാണ്, എങ്കിലും കിരണങ്ങളാലാണ് ശോഭിക്കുന്നത്; രാജാവും സ്വയം സമർത്ഥനാണ്, എങ്കിലും മന്ത്രിമാരാലാണ് ദീപ്തനാകുന്നത്. ഈ സർഗത്തിൽ ഇതു സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ദശരഥന്റെ സഭ നല്ല മന്ത്രിമാരാൽ സമ്പന്നമായിരുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് പിന്നീട് കൈകേയിയുടെ വാക്കുകൊണ്ടു മാത്രം അദ്ദേഹത്തിനുണ്ടാകുന്ന വീഴ്ച വായനക്കാരനെ വിസ്മയിപ്പിക്കുന്നത്. ഇത്രയധികം നീതിജ്ഞർ ഉണ്ടായിരുന്നിടത്തുപോലും രാഗം (മമത) ഭരണത്തെ ജയിക്കുന്നു — ഇതുതന്നെയാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ ദൂരവ്യാപിയായ പാഠം.

The great-souled Daśaratha of the Ikṣvāku line had ministers endowed with every virtue. They understood the substance of counsel, could read another’s mind from a mere gesture, and were always intent on what was pleasing and good for the king. That hero had eight ministers, all of them illustrious, honest, devoted to him and constantly at work on the king’s affairs. Notice that the poet names their qualities first and only afterwards gives their number: the quality is what matters, the count comes second.

Their names were Dhṛṣṭi, Jayanta, Vijaya, Surāṣṭra, Rāṣṭravardhana, Akopa, Dharmapāla, and, as the eighth, Sumantra, who was versed in statecraft. The names themselves reveal their calling: Dhṛṣṭi means boldness, Akopa freedom from anger, Dharmapāla the guarding of dharma, Rāṣṭravardhana the growth of the realm. So the very list of names holds the parts of statecraft, and even while counting names the poet is pointing to virtues. Remember that Sumantra is called “versed in statecraft”: he will return again and again later in the story as Rāma’s charioteer.

The king had two esteemed priests to conduct his sacrifices, Vasiṣṭha and Vāmadeva, the best of sages, and other counsellors besides: Suyajña, Jābāli, Kāśyapa, Gautama, the long-lived Mārkaṇḍeya and the brāhmaṇa Kātyāyana. It is worth noticing that in Daśaratha’s court practical ministers and brāhmaṇa sages had equal seats. Government and dharma were guarded on both sides, so that the kingdom was upheld not by force alone but by austerity as well.

Together with these brāhmaṇa sages, the king’s hereditary priests also always helped him in counsel. They were schooled by learning and modest, skilful and master of their senses; prosperous, great-souled, versed in weapons, firm in valour and renowned; attentive to their tasks and doing exactly as they were told. They had energy, patience and fame, and they always smiled before they spoke. Neither in anger nor for pleasure or gain would they ever say an untrue word. The heart of it is that learning and modesty went together: one who knows much is also modest, and learning without humility is of no use in council. Energy and patience dwelt together in them, and that is the mark of a counsellor.

Nothing was hidden from them, whether among their own people or among others: through their spies they knew what was being done, what had been done and even what was only intended. Skilled in legal matters and proven in friendship, they would, when the time came, impose the fitting punishment even on their own sons. They worked to fill the treasury and to build the army, yet they would not harm even a hostile man who had done no wrong. This even-handed view of justice is worth remembering: a son must be punished if he does wrong, and even an enemy must not be punished if he is innocent.

Those brave men were steady in their zeal and practised the science of kingship, always protecting the honest people who lived in the realm. They filled the king’s treasury without oppressing brāhmaṇas or kṣatriyas, and they punished severely only after weighing a man’s strength and weakness. The core of statecraft is hinted at here: taxes must be taken justly, and punishment must fit the offender’s means. The punishment is not the same for everyone, and the people are not to be squeezed for the treasury. The treasury is the root of the realm, but it must be filled by dharma.

Because they were all honest, of one mind and well informed, there was not one liar anywhere in the city or the kingdom under their rule. There was no wicked man there and no one who desired another man’s wife; the whole kingdom and its fine capital were at peace. The point is that pure ministers make a pure people. As it is above, so it is below: the character of those who govern becomes the character of the nation.

They were well dressed and well turned out, pure in their observances, devoted to the king’s welfare and always watchful with the eye of policy. Esteemed by their teacher for their virtues, famous for their exploits, known even in foreign lands, they decided every matter by reason. The phrase “the eye of policy” is a lovely one: policy was their eye, and what the bodily eye cannot see, the eye of policy sees. Watchfulness is a minister’s first vow, for when the minister sleeps, the kingdom sleeps. And their fame abroad shows the standing of Daśaratha’s kingdom.

They were virtuous in every respect and lacking in none. They knew the principles of peace and war and were by nature blessed with prosperity. They could keep counsel secret and were capable in subtle deliberation, experts in the science of policy and always pleasant in speech. Two qualities are named together here: guarding secrets and speaking gently. One who cannot keep counsel secret wastes even the subtlest intelligence. And pleasant speech is not flattery but truth presented sweetly.

Served by ministers with such virtues, the blameless King Daśaratha ruled the earth. Watching over everything through his spies, protecting his subjects by dharma, caring for the people and shunning all that went against dharma, that tiger among men, renowned in the three worlds, generous and true to his word, ruled this earth. Here the poet shows the fruit: as the ministers are, so is the government, and a king’s virtues are the reflection of his ministers’ virtues.

He met no enemy greater than himself, nor even an equal. He had many friends, the neighbouring kings bowed before him, and his majesty had destroyed every thorn in his side; the king ruled the world as Indra, lord of the gods, rules heaven. The comparison is worth remembering, Indra in heaven and Daśaratha on earth, for it presents the kingdom of Ayodhyā as the image of the world of the gods.

The poet closes the sarga with an image. Surrounded by those ministers, devoted, skilful, capable and bent on counsel for his good, the king shone as the risen sun shines with its blazing rays. The sun is radiant in itself, yet it is its rays that make it splendid; so the king, capable as he is, shines through his ministers. This sarga establishes that Daśaratha’s court was well counselled. That is exactly why, later, the reader is astonished to see him fall at a mere word from Kaikeyī. Even where so many wise statesmen are present, passion can overcome good government: that is the far-reaching lesson of this sarga.