तस्यां प्रसिद्धायाम् अयोध्यापुर्यां दशरथो नाम राजा वसति स्म। सः वेदवित् आसीत्, सर्वसंग्रहश्च — यत् किमपि राज्याय उपयुक्तं वस्तु जनं वा, तत् सर्वं सङ्गृह्णाति। दूरदर्शी महातेजाश्च; पौराः जानपदाश्च तं प्रियं मन्यन्ते स्म। इक्ष्वाकुवंशे सः अतिरथः, यज्वा, धर्मपरः, जितेन्द्रियश्च। महर्षिकल्पः राजर्षिः इति त्रिषु लोकेषु विश्रुतः। बलवान् सन् सः शत्रून् निहतवान्, मित्राणि च लब्धवान्; धनैः सञ्चयैश्च इन्द्रकुबेरसदृशः। यथा महातेजाः मनुः लोकस्य परिरक्षिता, तथा दशरथोऽपि। अत्र मननीयम् — पञ्चमे सर्गे कविः नगरीम् एव वर्णितवान्, अस्मिन् तु तत्र निवसन्तं राजानम्। नगरस्य शोभा राज्ञः धर्मात् उद्भवति इति क्रमेण एव सूच्यते। ‘सर्वसंग्रहः’ इति पदं द्विधा व्याख्यायते — यः सर्वं वस्तु सङ्गृह्णाति, यश्च सर्वान् जनान् आत्मसात् करोति; उभयथापि राज्ञः सामर्थ्यम् एव सूच्यते।

सत्यप्रतिज्ञः सः राजा धर्मम् अर्थं कामं च — त्रिवर्गम् — समम् अनुतिष्ठति स्म। तेन पालिता सा श्रेष्ठा पुरी इन्द्रेण पालिता अमरावती इव शोभते। अत्र उपमा न केवलम् अलङ्कारः; यत्र राजा त्रिवर्गं समं सेवते तत्र नगरी स्वर्गतुल्या भवति इति नियमः कथ्यते। तस्मिन् पुरवरे निवसन्तः नराः हृष्टाः, धर्मात्मानः, बहुश्रुताश्च आसन्। स्वैः स्वैः धनैः ते तुष्टाः, अलुब्धाः, सत्यवादिनश्च। सन्तोषः अत्र प्रथमं धनम्; यः स्वेन तुष्यति स एव अलुब्धः। ‘तेन पालिता’ इति तृतीया द्रष्टव्या — पुरी स्वयं न शोभते, राज्ञा पालिता सती शोभते।

तस्मिन् पुरोत्तमे न कश्चित् कुटुम्बी अल्पसंचयः आसीत्, न च कश्चित् असिद्धार्थः; गोभिः अश्वैः धनेन धान्येन च सर्वे समृद्धाः। कामी, कदर्यः, नृशंसः — एवंविधः पुरुषः तत्र क्वचिदपि न आसीत्। अविद्वान् नास्तिकश्च अयोध्यायां द्रष्टुम् अपि न शक्यः। अत्र कवेः शैली द्रष्टव्या — सः गुणान् न गणयति, अपितु दोषाणाम् अभावं वर्णयति। एषा नञ्समासपरम्परा सर्गस्य मध्यभागं व्याप्नोति; यत् न अस्ति तत् कथनेन यत् अस्ति तत् स्पष्टतरं भवति। ‘क्वचित्’ इति पदम् अत्र अग्रे च पुनः प्रयुज्यते; देशतः कालतश्च कोऽपि अपवादो नास्ति इति तेन ध्वन्यते।

सर्वे नराः नार्यश्च धर्मशीलाः सुसंयताश्च आसन्; शीलेन वृत्तेन च मुदिताः, निर्मलाः महर्षयः इव। न कश्चित् कुण्डलहीनः, न मुकुटहीनः, न स्रग्वर्जितः, न अल्पभोगवान्। न च कश्चित् अस्नातः, अनुलेपरहितः, असुगन्धो वा विद्यते। अपवित्रं भोजनं न कोऽपि भुङ्क्ते, न कोऽपि अदाता; अङ्गदेन निष्केन हस्ताभरणेन च सर्वे भूषिताः; अनात्मवान् अपि न कश्चित्। अत्र बाह्या शोभा आन्तरः संयमश्च सहैव गण्येते। भोगः अत्र धर्मविरोधी न; संयतस्य भोगः एव समृद्धेः चिह्नम्। ‘विद्यते’ ‘दृश्यते’ इति च लटि प्रयुक्ते क्रियापदे; अतीतम् अपि कविः वर्तमानवत् पश्यति।

अयोध्यायां न कश्चित् अनाहिताग्निः, न अयज्वा, न क्षुद्रः, न तस्करः आसीत्; न च कश्चित् आचारभ्रष्टः वर्णसंकरो वा। ब्राह्मणाः नित्यं स्वकर्मनिरताः जितेन्द्रियाश्च; दाने अध्ययने च शीलवन्तः, प्रतिग्रहे तु संयताः। इदम् अन्तिमं पदं मननीयम् — प्रतिग्रहः शास्त्रेण अनुज्ञातोऽपि, तत्र संयमः एव ब्राह्मणस्य शोभा। यत्र ग्रहीतुं शक्यं तत्र अगृह्णन् एव श्रेष्ठः। एतेन ज्ञायते यत् अयोध्यायां यज्ञाग्नयो नित्यं ज्वलन्ति स्म; नगरस्य श्रीः तपसा सह वर्तते, न तु तं विना।

न तत्र नास्तिकः, न अनृतवादी, न अबहुश्रुतः कश्चित्; न असूयकः, न अशक्तः, न अविद्वान्। वेदस्य षडङ्गं न जानाति इति कोऽपि न आसीत्, न अव्रतः, न सहस्रात् न्यूनदायी। दीनः, क्षिप्तचित्तः, व्यथितो वा कश्चन न दृश्यते। श्रीहीनः रूपहीनः राजभक्तिहीनश्च नरो नारी वा अयोध्यायां द्रष्टुम् एव न शक्यते। एषा सूची अतिशयोक्तिः इव भासते; किन्तु कवेः अभिप्रायः अयम् — एषा सा मर्यादा, यस्याः भङ्गः अग्रे वनवासेन युद्धेन च मीयते। अपि च ‘राजन्यभक्तिमान्’ इति पदेन राजनिष्ठापि नागरिकस्य गुणेषु गण्यते; विद्या धर्मः श्रीः निष्ठा च एकत्र मिलिताः।

ब्राह्मणम् आरभ्य शूद्रपर्यन्तेषु चतुर्षु वर्णेषु सर्वे जनाः देवतानाम् अतिथीनां च पूजकाः, कृतज्ञाः, वदान्याः, शूराः, विक्रमसंयुताश्च आसन्। सर्वे दीर्घायुषः, धर्मं सत्यं च आश्रिताः; पुत्रैः पौत्रैः स्त्रीभिश्च सहिताः ते तस्मिन् पुरोत्तमे न्यवसन्। क्षत्रं ब्रह्ममुखम् आसीत् — क्षत्रियाः ब्राह्मणानाम् आदेशम् अपेक्षन्ते स्म; वैश्याः क्षत्रम् अनुव्रताः; शूद्राः स्वकर्मनिरताः सन्तः त्रीन् वर्णान् उपचरन्ति स्म। परस्परानुवर्तनम् एव अत्र समाजस्य सूत्रम्। ‘ब्रह्ममुखम्’ इति पदं गभीरम् — क्षत्रियस्य मुखं ब्राह्मणः, अर्थात् बलं ज्ञानेन नीयते इति। यत्र बलं ज्ञानम् अनुसरति तत्रैव राज्यं स्थिरम्।

सा पुरी तेन इक्ष्वाकुनाथेन तथा सुपरिरक्षिता, यथा पूर्वं धीमता मानवेन्द्रेण मनुना रक्षिता आसीत्। पञ्चमे सर्गे ‘मनुना निर्मिता’ इति उक्तम्, अत्र तु ‘मनुवत् रक्षिता’ इति। निर्माणं रक्षणं च — द्वयोः सन्धिः एव राजधर्मः। अपि च सा पुरी अग्निकल्पानां योधानां समूहैः पूर्णा आसीत् — ते पेशलाः, अमर्षिणः, कृतविद्याश्च; केसरिणां गुहा इव सा तैः शोभते। अत्र ‘अमर्षिणः’ इति पदं मननीयम् — यः अपमानं न सहते स एव योद्धा; शान्ते नगरे अपि शौर्यं सुप्तं तिष्ठति।

काम्बोजदेशे बाह्लीकदेशे च जातैः उत्तमैः अश्वैः, वनायुदेशजैः नदीजैश्च — इन्द्रस्य हयतुल्यैः — सा पुरी पूर्णा आसीत्। विन्ध्ये हिमवति च जातैः मदान्वितैः अतिबलैः पर्वतोपमैः मातङ्गैः अपि सा पूर्णा। ऐरावतकुले महापद्मकुले च जातैः, अञ्जनात् वामनाच्च निष्क्रान्तैः द्विपैः अपि। दिग्गजानां वंशाः अत्र स्मर्यन्ते; नगरस्य बलं दिशां बलेन तुल्यम् इति ध्वन्यते। अश्वानां गजानां च देशभेदेन नामानि गण्यन्ते; एतेन अयोध्यायाः दूरदेशैः सह सम्बन्धोऽपि सूच्यते।

भद्रैः मन्द्रैः मृगैश्च, तथा भद्रमन्द्रमृगैः, भद्रमन्द्रैः, भद्रमृगैः, मृगमन्द्रैश्च — गजानां शुद्धाभिः सङ्कीर्णाभिश्च सर्वाभिः जातिभिः सा पुरी व्याप्ता। नित्यमत्तैः अचलसंनिभैः नागैः सदा पूर्णा सा द्वे योजने भूयः सत्यनाम्ना प्रकाशते — ‘अयोध्या’ इति नाम तस्याः यथार्थम्, यतः तां केनापि योद्धुं न शक्यम्। तस्यां वसन् दशरथः जगत् अपालयत्। एतेषु श्लोकेषु कविः शब्दक्रीडां करोति — भद्र-मन्द्र-मृग इति त्रीणि पदानि पुनः पुनः विपर्यस्तानि; श्रवणे एव गजसमूहस्य गम्भीरो घोष इव भासते।

तां पुरीं महातेजाः महान् राजा दशरथः शशास; शमितशत्रुः सः नक्षत्राणि चन्द्रमाः इव ताम् अन्वशासत्। दृढतोरणार्गलां विचित्रगृहैः उपशोभितां शिवां नृसहस्रसंकुलां सत्यनाम्नीम् अयोध्यां शक्रसमः महीपतिः पालयति स्म। एवं षष्ठः सर्गः शान्तस्य धर्मराज्यस्य चित्रं समापयति। अस्मिन् सर्गे न कश्चित् व्यापारः, न संवादः, केवलं स्थितिवर्णनम्। किन्तु एषा एव स्थितिः सः मानदण्डः, येन अग्रे कैकेय्याः वचनम्, रामस्य वनवासः, रावणेन सह युद्धं च मीयन्ते। यत् नष्टं तत् पूर्वं दर्शयितुम् एव अयं सर्गः। प्रथमे सर्गे रामस्य गुणा गणिताः, अस्मिन् तु नगरस्य; उभयत्र कविः पूर्णतायाः चित्रं लिखति।

ప్రసిద్ధమైన ఆ అయోధ్యాపురిలో దశరథుడు అనే రాజు నివసించేవాడు. అతడు వేదవిదుడు, ‘సర్వసంగ్రహుడు’ కూడా — రాజ్యానికి ఉపయోగపడే వస్తువునైనా, మనిషినైనా అన్నిటినీ సమకూర్చుకునేవాడు. దూరదృష్టి గలవాడు, మహాతేజస్వి; పౌరులూ జానపదులూ అతనిని ప్రియుడిగా భావించేవారు. ఇక్ష్వాకువంశంలో అతడు అతిరథుడు, యజ్ఞాలు చేసేవాడు, ధర్మపరుడు, జితేంద్రియుడు. మహర్షితో సమానుడైన రాజర్షి అని మూడు లోకాలలోనూ ప్రసిద్ధి పొందాడు. బలవంతుడై శత్రువులను సంహరించాడు, మిత్రులను సంపాదించాడు; ధనంలోనూ సంచయాలలోనూ ఇంద్రకుబేరులతో సమానుడు. మహాతేజస్వి అయిన మనువు లోకాన్ని ఎలా పరిరక్షించాడో, దశరథుడు కూడా అలాగే రక్షించాడు. ఇక్కడ గమనించదగినది — ఐదవ సర్గలో కవి నగరాన్ని మాత్రమే వర్ణించాడు, ఈ సర్గలో అందులో నివసించే రాజును వర్ణిస్తున్నాడు. నగరపు శోభ రాజు ధర్మం నుండే పుడుతుందని ఈ క్రమమే సూచిస్తుంది. ‘సర్వసంగ్రహః’ అనే పదానికి రెండు విధాల వ్యాఖ్యానం ఉంది — అన్ని వస్తువులనూ సమకూర్చుకునేవాడు, అందరు జనులనూ తనవారిగా చేసుకునేవాడు; రెండు విధాలుగానూ రాజు సామర్థ్యమే సూచితమవుతుంది.

సత్యప్రతిజ్ఞుడైన ఆ రాజు ధర్మం, అర్థం, కామం అనే త్రివర్గాన్ని సమంగా ఆచరించేవాడు. అతడు పాలించిన ఆ శ్రేష్ఠమైన పురి ఇంద్రుడు పాలించే అమరావతిలా ప్రకాశించింది. ఇక్కడ ఉపమానం కేవలం అలంకారం కాదు; రాజు త్రివర్గాన్ని సమంగా సేవించే చోట నగరం స్వర్గతుల్యమవుతుంది అనే నియమం చెప్పబడుతోంది. ఆ ఉత్తమ పురంలో నివసించే జనులు సంతోషంగా ఉండేవారు, ధర్మాత్ములు, బహుశ్రుతులు. తమ తమ ధనంతో తృప్తి పొందినవారు, లోభం లేనివారు, సత్యవాదులు. ఇక్కడ సంతోషమే మొదటి ధనం; తనకున్నదానితో తృప్తి పడేవాడే లోభరహితుడు. ‘తేన పాలితా’ (అతనిచే పాలించబడిన) అనే తృతీయా విభక్తిని గమనించాలి — పురి తనంతట తాను ప్రకాశించదు, రాజుచే పాలించబడినప్పుడే ప్రకాశిస్తుంది.

ఆ ఉత్తమ పురంలో కొద్ది సంపద మాత్రమే ఉన్న కుటుంబీకుడు ఒక్కడూ లేడు, కోరిక తీరనివాడూ లేడు; గోవులతో, అశ్వాలతో, ధనధాన్యాలతో అందరూ సమృద్ధిగా ఉన్నారు. కాముకుడు, లోభి, క్రూరుడు — ఇలాంటి మనిషి అక్కడ ఎక్కడా లేడు. విద్యలేనివాడినీ, నాస్తికుడినీ అయోధ్యలో చూడటం కూడా సాధ్యం కాదు. ఇక్కడ కవి శైలిని గమనించాలి — అతడు గుణాలను లెక్కించడు, దోషాలు లేకపోవడాన్ని వర్ణిస్తాడు. ఈ నఞ్సమాసాల పరంపర సర్గ మధ్యభాగమంతా వ్యాపించి ఉంది; లేనిదాన్ని చెప్పడం ద్వారా ఉన్నది మరింత స్పష్టమవుతుంది. ‘క్వచిత్’ (ఎక్కడైనా) అనే పదం ఇక్కడా, ముందు కూడా మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రయోగించబడింది; దేశపరంగా గానీ కాలపరంగా గానీ ఏ మినహాయింపూ లేదని దాని ద్వారా ధ్వనిస్తుంది.

స్త్రీపురుషులందరూ ధర్మశీలురు, చక్కని సంయమం గలవారు; శీలంతో, సదాచారంతో ఆనందించేవారు, నిర్మలులైన మహర్షులవలె ఉండేవారు. కుండలాలు లేనివాడు, కిరీటం లేనివాడు, పూలమాల లేనివాడు, భోగాలు తక్కువగా ఉన్నవాడు ఒక్కడూ లేడు. స్నానం చేయనివాడు, గంధలేపనం లేనివాడు, సుగంధం లేనివాడు కూడా లేడు. అపవిత్రమైన భోజనం ఎవరూ తినరు, దానం చేయనివాడు ఎవరూ లేరు; అంగదాలతో, నిష్కాలతో (బంగారు హారాలతో), హస్తాభరణాలతో అందరూ అలంకరించుకున్నారు; ఆత్మనిగ్రహం లేనివాడు కూడా ఎవరూ లేరు. ఇక్కడ బాహ్యశోభనూ ఆంతరంగిక సంయమాన్నీ కలిపే లెక్కిస్తున్నారు. ఇక్కడ భోగం ధర్మానికి విరోధి కాదు; సంయమం గలవాని భోగమే సమృద్ధికి చిహ్నం. ‘విద్యతే’, ‘దృశ్యతే’ అనే క్రియాపదాలు వర్తమానకాలంలో ప్రయోగించబడ్డాయి; గతాన్ని కూడా కవి వర్తమానంలా చూస్తున్నాడు.

అయోధ్యలో అగ్నులను ఆధానం చేయనివాడు, యజ్ఞం చేయనివాడు, నీచుడు, దొంగ ఒక్కడూ లేడు; ఆచారభ్రష్టుడు గానీ వర్ణసంకరుడు గానీ ఎవరూ లేరు. బ్రాహ్మణులు నిత్యం తమ కర్మలలో నిమగ్నులు, జితేంద్రియులు; దానంలోనూ అధ్యయనంలోనూ శీలవంతులు, ప్రతిగ్రహంలో (దానం స్వీకరించడంలో) మాత్రం సంయమం గలవారు. ఈ చివరి పదం మననీయం — ప్రతిగ్రహం శాస్త్రం అనుమతించినదే అయినా, అందులో సంయమమే బ్రాహ్మణునికి శోభ. తీసుకోగలిగిన చోట కూడా తీసుకోనివాడే శ్రేష్ఠుడు. దీనివల్ల అయోధ్యలో యజ్ఞాగ్నులు నిత్యం జ్వలిస్తూ ఉండేవని తెలుస్తుంది; నగరపు సిరి తపస్సుతో కలిసే ఉంటుంది, అది లేకుండా కాదు.

అక్కడ నాస్తికుడు, అసత్యం పలికేవాడు, బహుశ్రుతుడు కానివాడు ఒక్కడూ లేడు; అసూయాపరుడు, అశక్తుడు, విద్యలేనివాడు లేడు. వేదాలను ఆరు అంగాలతో సహా తెలియనివాడు ఎవరూ లేరు, వ్రతం లేనివాడు లేడు, వేయికంటే తక్కువ దానం చేసేవాడూ లేడు. దీనుడు, చిత్తభ్రమ గలవాడు, బాధపడుతున్నవాడు ఎవరూ కనిపించరు. సిరి లేని, రూపం లేని, రాజభక్తి లేని పురుషుడినైనా స్త్రీనైనా అయోధ్యలో చూడటమే సాధ్యం కాదు. ఈ జాబితా అతిశయోక్తిలా అనిపిస్తుంది; కానీ కవి అభిప్రాయం ఇది — ఇదే ఆ మర్యాద, దాని భంగం ముందు వనవాసంతోనూ యుద్ధంతోనూ కొలవబడుతుంది. అంతేకాక ‘రాజన్యభక్తిమాన్’ అనే పదం ద్వారా రాజనిష్ఠ కూడా పౌరుని గుణాలలో లెక్కించబడింది; విద్య, ధర్మం, సిరి, నిష్ఠ ఇక్కడ ఒక్కచోట కలిశాయి.

బ్రాహ్మణుల నుండి శూద్రుల వరకు నాలుగు వర్ణాలలోని జనులందరూ దేవతలనూ అతిథులనూ పూజించేవారు, కృతజ్ఞులు, ఉదారులు, శూరులు, పరాక్రమవంతులు. అందరూ దీర్ఘాయుష్మంతులు, ధర్మాన్నీ సత్యాన్నీ ఆశ్రయించినవారు; పుత్రులతో, పౌత్రులతో, భార్యలతో కలిసి ఆ ఉత్తమ పురంలో నివసించారు. క్షత్రం బ్రహ్మముఖంగా ఉండేది — క్షత్రియులు బ్రాహ్మణుల ఆదేశం కోసం ఎదురుచూసేవారు; వైశ్యులు క్షత్రియులను అనుసరించేవారు; శూద్రులు తమ కర్మలలో నిమగ్నులై మూడు వర్ణాలకూ సేవ చేసేవారు. పరస్పరం అనుసరించుకోవడమే ఇక్కడ సమాజానికి సూత్రం. ‘బ్రహ్మముఖమ్’ అనే పదం గంభీరమైనది — క్షత్రియునికి ముఖం బ్రాహ్మణుడు, అంటే బలం జ్ఞానం చేత నడిపించబడుతుంది. బలం జ్ఞానాన్ని అనుసరించే చోటే రాజ్యం స్థిరంగా ఉంటుంది.

పూర్వం ధీమంతుడు, మానవేంద్రుడు అయిన మనువు ఎలా రక్షించాడో, అలాగే ఇక్ష్వాకునాథుడైన దశరథుడు ఆ పురిని చక్కగా పరిరక్షించాడు. ఐదవ సర్గలో ‘మనువు నిర్మించిన’ అని చెప్పబడింది, ఇక్కడ ‘మనువులా రక్షించబడిన’ అని. నిర్మాణమూ రక్షణమూ — ఈ రెండిటి సంధియే రాజధర్మం. అంతేకాక ఆ పురి అగ్నితుల్యులైన యోధుల సమూహాలతో నిండి ఉండేది — వారు నేర్పరులు, అమర్షులు, విద్యలు నేర్చినవారు; సింహాలతో నిండిన గుహలా ఆ పురి వారితో శోభించింది. ఇక్కడ ‘అమర్షిణః’ అనే పదం మననీయం — అవమానాన్ని సహించనివాడే యోధుడు; శాంతంగా ఉన్న నగరంలో కూడా శౌర్యం నిద్రిస్తూ ఉంటుంది.

కాంబోజ, బాహ్లీక దేశాలలో పుట్టిన ఉత్తమ అశ్వాలతో, వనాయు దేశంలోనూ నదీతీర ప్రాంతాలలోనూ పుట్టిన — ఇంద్రుని గుర్రాలతో సమానమైన — అశ్వాలతో ఆ పురి నిండి ఉండేది. వింధ్యపర్వతంలోనూ హిమవంతంలోనూ పుట్టిన, మదించిన, అతిబలమైన, పర్వతాల వంటి ఏనుగులతో కూడా ఆ పురి నిండి ఉంది. ఐరావతకులంలోనూ మహాపద్మకులంలోనూ పుట్టిన, అంజన వామన కులాల నుండి వచ్చిన ఏనుగులతో కూడా. ఇక్కడ దిగ్గజాల వంశాలు స్మరించబడుతున్నాయి; నగరపు బలం దిక్కుల బలంతో సమానం అని ధ్వనిస్తుంది. అశ్వాలకూ ఏనుగులకూ దేశభేదాన్ని బట్టి పేర్లు లెక్కించబడుతున్నాయి; దీనివల్ల అయోధ్యకు దూరదేశాలతో ఉన్న సంబంధం కూడా సూచితమవుతుంది.

భద్ర, మంద్ర, మృగ జాతుల ఏనుగులతోనూ, అలాగే భద్రమంద్రమృగ, భద్రమంద్ర, భద్రమృగ, మృగమంద్ర జాతులతోనూ — శుద్ధమైన, సంకీర్ణమైన అన్ని గజజాతులతోనూ ఆ పురి వ్యాపించి ఉంది. నిత్యం మదించిన, పర్వతాల వంటి ఏనుగులతో ఎప్పుడూ నిండి ఉన్న ఆ పురి రెండు యోజనాలకు పైగా తన సత్యనామంతో ప్రకాశిస్తుంది — ‘అయోధ్య’ అనే దాని పేరు యథార్థం, ఎందుకంటే దానితో ఎవరూ యుద్ధం చేయలేరు. అందులో నివసిస్తూ దశరథుడు లోకాన్ని పాలించాడు. ఈ శ్లోకాలలో కవి శబ్దక్రీడ చేస్తున్నాడు — భద్ర, మంద్ర, మృగ అనే మూడు పదాలు మళ్ళీ మళ్ళీ తారుమారు అవుతాయి; వింటుంటేనే ఏనుగుల గుంపు గంభీరఘోషలా అనిపిస్తుంది.

మహాతేజస్వి, మహారాజు అయిన దశరథుడు ఆ పురిని శాసించాడు; శత్రువులను శమింపజేసిన అతడు నక్షత్రాలను చంద్రుడు శాసించినట్లు దానిని పాలించాడు. దృఢమైన తోరణాలూ అడ్డగడియలూ గల, విచిత్రమైన గృహాలతో శోభించే, మంగళకరమైన, వేలాది జనులతో కిక్కిరిసిన, సత్యనామం గల అయోధ్యను ఇంద్రసమానుడైన ఆ మహీపతి పాలించేవాడు. ఈ విధంగా ఆరవ సర్గ శాంతమైన ధర్మరాజ్యపు చిత్రాన్ని ముగిస్తుంది. ఈ సర్గలో ఏ కార్యమూ లేదు, ఏ సంభాషణా లేదు, కేవలం స్థితివర్ణన మాత్రమే. కానీ ఈ స్థితే ఆ కొలబద్ద — దానితోనే ముందు కైకేయి మాటలూ, రాముని వనవాసమూ, రావణునితో యుద్ధమూ కొలవబడతాయి. పోయినదాన్ని ముందుగా చూపడానికే ఈ సర్గ. మొదటి సర్గలో రాముని గుణాలు లెక్కించబడ్డాయి, ఈ సర్గలో నగరపు గుణాలు; రెండుచోట్లా కవి పూర్ణత్వపు చిత్రాన్ని రచిస్తున్నాడు.

புகழ்பெற்ற அந்த அயோத்தி நகரில் தசரதன் என்னும் மன்னன் வாழ்ந்து வந்தான். அவன் வேதம் அறிந்தவன்; ‘ஸர்வஸங்கிரஹன்’ — அரசுக்குப் பயன்படும் எந்தப் பொருளையும் எந்த மனிதரையும் தன்னிடம் சேர்த்துக்கொள்பவன். தொலைநோக்கு உடையவன், பெரும் ஒளி படைத்தவன்; நகர மக்களும் நாட்டுப்புற மக்களும் அவனைத் தங்கள் அன்புக்குரியவனாகக் கருதினர். இக்ஷ்வாகு குலத்தில் அவன் அதிரதன், வேள்விகள் இயற்றுபவன், அறத்தில் ஊன்றியவன், புலன்களை வென்றவன். மகரிஷிக்கு நிகரான ராஜரிஷி என்று மூவுலகிலும் புகழ் பெற்றவன். வலிமை மிக்க அவன் பகைவர்களை அழித்தான், நண்பர்களைப் பெற்றான்; செல்வத்திலும் சேமிப்பிலும் இந்திரனுக்கும் குபேரனுக்கும் நிகரானவன். பெரும் ஒளி படைத்த மனு உலகைக் காத்து நின்றது போலவே தசரதனும் காத்தான். இங்கே சிந்திக்க வேண்டியது: ஐந்தாம் சர்க்கத்தில் கவி நகரத்தை மட்டுமே வர்ணித்தார்; இதிலோ அங்கு வாழும் மன்னனை வர்ணிக்கிறார். நகரத்தின் அழகு மன்னனின் அறத்திலிருந்தே பிறக்கிறது என்பது இந்த வரிசை முறையாலேயே குறிப்பிடப்படுகிறது. ‘ஸர்வஸங்கிரஹ’ என்ற சொல் இரு வகையாக விளக்கப்படுகிறது — எல்லாப் பொருள்களையும் சேர்த்து வைப்பவன், எல்லா மக்களையும் தன்னவராக்கிக் கொள்பவன்; எப்படிப் பொருள் கொண்டாலும் மன்னனின் ஆற்றலே சுட்டப்படுகிறது.

சொன்ன சொல் தவறாத அந்த மன்னன் அறம், பொருள், இன்பம் என்னும் மூன்றையும் — ‘த்ரிவர்க்கம்’ — சமமாகக் கடைப்பிடித்து வந்தான். அவனால் காக்கப்பட்ட அந்தச் சிறந்த நகரம், இந்திரனால் காக்கப்படும் அமராவதியைப் போல ஒளிர்ந்தது. இங்கு உவமை வெறும் அணி அல்ல; மன்னன் மூன்றையும் சமமாகப் பேணும் இடத்தில் நகரம் சொர்க்கத்திற்கு நிகராகிறது என்ற நியதியே கூறப்படுகிறது. அந்தச் சிறந்த நகரில் வாழ்ந்த மனிதர்கள் மகிழ்ச்சியுடையவர்களாகவும், அறம் சார்ந்த உள்ளம் கொண்டவர்களாகவும், பல நூல்களைக் கேட்டறிந்தவர்களாகவும் இருந்தனர். தத்தம் செல்வத்தில் அவர்கள் நிறைவு கண்டனர்; பேராசையற்றவர்கள், உண்மை பேசுபவர்கள். இங்கே மனநிறைவே முதன்மையான செல்வம்; தன்னிடம் உள்ளதில் நிறைவு காண்பவனே பேராசையற்றவன். ‘தேன பாலிதா’ — ‘அவனால் காக்கப்பட்ட’ — என்ற மூன்றாம் வேற்றுமையைக் கவனிக்க வேண்டும்: நகரம் தானாக ஒளிர்வதில்லை; மன்னனால் காக்கப்படும்போதே ஒளிர்கிறது.

அந்தச் சிறந்த நகரில் குறைந்த சேமிப்புடைய குடும்பத்தலைவன் எவனும் இல்லை; தன் நோக்கம் நிறைவேறாதவனும் எவனும் இல்லை; பசுக்களாலும் குதிரைகளாலும் செல்வத்தாலும் தானியத்தாலும் அனைவரும் வளம் பெற்றிருந்தனர். காமவெறி கொண்டவன், கஞ்சன், கொடியவன் — இத்தகைய மனிதன் அங்கு எங்குமே இல்லை. கல்லாதவனையும் நாஸ்திகனையும் அயோத்தியில் காணக்கூட முடியாது. இங்கே கவியின் நடையைக் கவனிக்க வேண்டும் — அவர் நற்பண்புகளை எண்ணிச் சொல்வதில்லை; மாறாகக் குறைகள் இல்லாமையை வர்ணிக்கிறார். எதிர்மறைச் சொற்களின் இந்தத் தொடர் சர்க்கத்தின் நடுப்பகுதி முழுவதும் பரவியுள்ளது; இல்லாததைச் சொல்வதன் மூலம் இருப்பது மேலும் தெளிவாகிறது. ‘க்வசித்’ — ‘எங்குமே’ — என்ற சொல் இங்கும் பின்னரும் மீண்டும் மீண்டும் வருகிறது; இடத்தாலும் காலத்தாலும் எந்த விதிவிலக்கும் இல்லை என்பது அதனால் குறிப்பால் உணர்த்தப்படுகிறது.

ஆண்களும் பெண்களும் அனைவரும் அறத்தை இயல்பாகக் கொண்டவர்களாகவும் நன்கு அடக்கமுடையவர்களாகவும் இருந்தனர்; தம் ஒழுக்கத்தாலும் நடத்தையாலும் மகிழ்ந்து, களங்கமற்ற மகரிஷிகளைப் போல் விளங்கினர். குண்டலம் இல்லாதவனோ, மகுடம் இல்லாதவனோ, மாலை அணியாதவனோ, குறைந்த இன்பம் நுகர்பவனோ எவனும் இல்லை. நீராடாதவனோ, சந்தனம் பூசாதவனோ, நறுமணம் இல்லாதவனோ எவனும் காணப்படவில்லை. தூய்மையற்ற உணவை எவரும் உண்பதில்லை; கொடை வழங்காதவர் எவரும் இல்லை; தோள்வளை, பொற்பதக்கம், கைவளை ஆகியவற்றால் அனைவரும் அணிசெய்யப்பட்டிருந்தனர்; தன்னடக்கம் இல்லாதவனும் எவனும் இல்லை. இங்கே புற அழகும் அக அடக்கமும் சேர்ந்தே கணக்கிடப்படுகின்றன. இங்கு இன்ப நுகர்வு அறத்திற்கு முரணானது அல்ல; அடக்கமுடையவனின் இன்ப நுகர்வே வளத்தின் அடையாளம். ‘வித்யதே’, ‘த்ருஶ்யதே’ — ‘இருக்கிறது’, ‘காணப்படுகிறது’ — என்ற வினைச்சொற்கள் நிகழ்காலத்தில் ஆளப்பட்டுள்ளன; கடந்ததையும் கவி நிகழ்வது போலவே காண்கிறார்.

அயோத்தியில் வேள்வித்தீ வளர்க்காதவனோ, வேள்வி செய்யாதவனோ, இழிந்தவனோ, திருடனோ எவனும் இல்லை; ஒழுக்கம் தவறியவனோ, வர்ணக் கலப்பில் பிறந்தவனோ எவனும் இல்லை. அந்தணர்கள் எப்போதும் தம் கடமைகளில் ஈடுபட்டவர்களாகவும் புலன்களை வென்றவர்களாகவும் இருந்தனர்; கொடையிலும் கல்வியிலும் சிறந்த ஒழுக்கம் உடையவர்கள், கொடை பெறுவதிலோ அடக்கம் உடையவர்கள். இந்தக் கடைசிச் சொல் சிந்திக்கத் தக்கது — கொடை பெறுவது சாஸ்திரத்தால் அனுமதிக்கப்பட்டது என்றாலும், அதில் அடக்கமே அந்தணனுக்கு அழகு. பெற்றுக்கொள்ள முடிந்த இடத்திலும் பெற்றுக்கொள்ளாதவனே சிறந்தவன். இதனால் அயோத்தியில் வேள்வித் தீக்கள் எப்போதும் எரிந்துகொண்டிருந்தன என்பது தெரிகிறது; நகரத்தின் செல்வம் தவத்துடன் இணைந்தே இருக்கிறது, அது இல்லாமல் அல்ல.

அங்கு நாஸ்திகனோ, பொய் பேசுபவனோ, கல்வி கேள்வி குறைந்தவனோ எவனும் இல்லை; பொறாமை கொண்டவனோ, திறனற்றவனோ, கல்லாதவனோ இல்லை. வேதத்தின் ஆறு அங்கங்களை அறியாதவன் என்று எவனும் இல்லை; விரதம் இல்லாதவனும், ஆயிரத்திற்குக் குறைவாகக் கொடுப்பவனும் இல்லை. எளியவனோ, கலங்கிய மனமுடையவனோ, துயருற்றவனோ எவனும் காணப்படவில்லை. செல்வம் இல்லாதவனோ, அழகு இல்லாதவனோ, மன்னன் மீது பற்று இல்லாதவனோ — ஆணோ பெண்ணோ — அயோத்தியில் காணவே முடியாது. இந்தப் பட்டியல் மிகைப்படுத்தல் போலத் தோன்றலாம்; ஆனால் கவியின் கருத்து இதுவே — இதுவே அந்த எல்லைக்கோடு; இதன் மீறல் பின்னர் வனவாசத்தாலும் போராலும் அளக்கப்படும். மேலும் ‘ராஜன்யபக்திமான்’ — ‘மன்னனிடம் பற்றுடையவன்’ — என்ற சொல்லால் மன்னன்பால் கொண்ட விசுவாசமும் குடிமகனின் நற்பண்புகளில் ஒன்றாகக் கணக்கிடப்படுகிறது; கல்வி, அறம், செல்வம், விசுவாசம் ஆகியவை ஓரிடத்தில் இணைந்துள்ளன.

அந்தணர் முதல் சூத்திரர் வரையிலான நான்கு வர்ணங்களிலும் உள்ள மக்கள் அனைவரும் தேவர்களையும் விருந்தினர்களையும் போற்றுபவர்கள், நன்றி மறவாதவர்கள், வள்ளன்மை உடையவர்கள், வீரர்கள், பராக்கிரமம் நிறைந்தவர்கள். அனைவரும் நீண்ட ஆயுள் உடையவர்கள், அறத்தையும் வாய்மையையும் சார்ந்தவர்கள்; மக்களுடனும் பேரர்களுடனும் மனைவியருடனும் கூடி அந்தச் சிறந்த நகரில் வாழ்ந்தனர். க்ஷத்திரியம் அந்தணரை முகமாகக் கொண்டிருந்தது — க்ஷத்திரியர்கள் அந்தணர்களின் வழிகாட்டுதலை எதிர்நோக்கினர்; வைசியர்கள் க்ஷத்திரியரைப் பின்பற்றினர்; சூத்திரர்கள் தம் கடமையில் ஈடுபட்டு மற்ற மூன்று வர்ணத்தாருக்கும் பணிவிடை செய்தனர். ஒருவரை ஒருவர் அனுசரித்து நடப்பதே இங்கு சமூகத்தின் இழை. ‘ப்ரஹ்மமுகம்’ என்ற சொல் ஆழமானது — க்ஷத்திரியனின் முகம் அந்தணன்; அதாவது வலிமை அறிவால் வழிநடத்தப்படுகிறது. வலிமை அறிவைப் பின்பற்றும் இடத்திலேயே அரசு நிலைபெறுகிறது.

முன்பு அறிவிற் சிறந்த மனிதர்களின் தலைவனான மனுவால் அந்த நகரம் எப்படிக் காக்கப்பட்டதோ, அப்படியே இக்ஷ்வாகுக்களின் தலைவனான அவனால் அது நன்கு காக்கப்பட்டது. ஐந்தாம் சர்க்கத்தில் ‘மனுவால் நிர்மாணிக்கப்பட்டது’ என்று சொல்லப்பட்டது; இங்கோ ‘மனுவைப் போலக் காக்கப்பட்டது’ என்று சொல்லப்படுகிறது. நிர்மாணித்தலும் காத்தலும் — இவ்விரண்டின் இணைப்பே அரசறம். மேலும் அந்த நகரம் தீக்கு நிகரான வீரர்களின் கூட்டங்களால் நிறைந்திருந்தது — அவர்கள் திறமைசாலிகள், அவமதிப்பைப் பொறுக்காதவர்கள், படைக்கலக் கல்வியில் தேர்ந்தவர்கள்; சிங்கங்கள் வாழும் குகையைப் போல அந்நகரம் அவர்களால் விளங்கியது. இங்கு ‘அமர்ஷிண:’ — ‘அவமதிப்பைப் பொறாதவர்கள்’ — என்ற சொல் சிந்திக்கத்தக்கது: அவமதிப்பைச் சகிக்காதவனே போர்வீரன்; அமைதியான நகரிலும் வீரம் உறங்கிக் கிடக்கிறது.

காம்போஜ நாட்டிலும் பாஹ்லீக நாட்டிலும் பிறந்த உயர்ந்த குதிரைகளாலும், வனாயு நாட்டிலும் நதிக்கரைப் பகுதிகளிலும் பிறந்தவற்றாலும் — இந்திரனின் குதிரைகளுக்கு நிகரானவற்றால் — அந்த நகரம் நிறைந்திருந்தது. விந்திய மலையிலும் இமயமலையிலும் பிறந்த, மதம் கொண்ட, மிகுந்த வலிமையுடைய, மலைபோன்ற யானைகளாலும் அது நிறைந்திருந்தது. ஐராவதக் குலத்திலும் மகாபத்மக் குலத்திலும் பிறந்தவையும், அஞ்ஜனம், வாமனம் ஆகிய திக்கஜங்களிலிருந்து தோன்றியவையுமான யானைகளும் அங்கு இருந்தன. திசை யானைகளின் மரபுகள் இங்கு நினைவுகூரப்படுகின்றன; நகரத்தின் வலிமை திசைகளின் வலிமைக்கு நிகரானது என்பது குறிப்பால் உணர்த்தப்படுகிறது. குதிரைகளுக்கும் யானைகளுக்கும் நாடுகளின் வேறுபாட்டின்படிப் பெயர்கள் எண்ணப்படுகின்றன; இதனால் அயோத்திக்குத் தொலைதூர நாடுகளுடன் இருந்த தொடர்பும் குறிப்பிடப்படுகிறது.

பத்திரம், மந்திரம், மிருகம் ஆகிய இனங்களாலும், அவ்வாறே பத்திர-மந்திர-மிருகம், பத்திர-மந்திரம், பத்திர-மிருகம், மிருக-மந்திரம் ஆகிய கலப்பினங்களாலும் — யானைகளின் தூய, கலப்பு இனங்கள் அனைத்தாலும் — அந்த நகரம் நிறைந்திருந்தது. எப்போதும் மதம் கொண்ட, மலைக்கு நிகரான யானைகளால் எப்போதும் நிறைந்த அந்த நகரம், இரண்டு யோஜனைக்கும் மேல் பரந்து, தன் உண்மைப் பெயரால் ஒளிர்ந்தது — ‘அயோத்தி’ என்ற அதன் பெயர் பொருத்தமானதே; ஏனெனில் எவராலும் அதை எதிர்த்துப் போரிட முடியாது. அதில் வாழ்ந்தபடி தசரதன் உலகைக் காத்து வந்தான். இந்த சுலோகங்களில் கவி சொல் விளையாட்டு நிகழ்த்துகிறார் — பத்திர, மந்திர, மிருக என்ற மூன்று சொற்களும் மீண்டும் மீண்டும் இடம் மாற்றி அமைக்கப்படுகின்றன; கேட்கும்போதே யானைக் கூட்டத்தின் ஆழ்ந்த முழக்கம் போல ஒலிக்கிறது.

பெரும் ஒளி படைத்த மாமன்னன் தசரதன் அந்த நகரத்தை ஆண்டான்; பகைவர்களை அடக்கிய அவன், விண்மீன்களைச் சந்திரன் ஆள்வது போல அதை ஆட்சி செய்தான். உறுதியான தோரணங்களும் தாழ்ப்பாள்களும் கொண்ட, விதவிதமான மாளிகைகளால் அழகுற்ற, மங்கலமான, ஆயிரக்கணக்கான மக்கள் நிறைந்த, உண்மைப் பெயர் கொண்ட அயோத்தியை இந்திரனுக்கு நிகரான அந்த மன்னன் காத்து வந்தான். இவ்வாறு ஆறாம் சர்க்கம் அமைதியான அறவழி அரசின் சித்திரத்தை நிறைவு செய்கிறது. இந்த சர்க்கத்தில் எந்த நிகழ்வும் இல்லை, உரையாடலும் இல்லை; நிலைமையின் வர்ணனை மட்டுமே. ஆனால் இந்த நிலைமையே அளவுகோல் — இதைக் கொண்டே பின்னர் கைகேயியின் சொல்லும், ராமனின் வனவாசமும், ராவணனுடனான போரும் அளக்கப்படுகின்றன. இழக்கப்படுவதை முன்னதாகவே காட்டுவதற்காகவே இந்த சர்க்கம். முதல் சர்க்கத்தில் ராமனின் நற்பண்புகள் எண்ணப்பட்டன, இதிலோ நகரத்தினுடையவை; இரண்டிலும் கவி முழுமையின் சித்திரத்தை வரைகிறார்.

ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಆ ಅಯೋಧ್ಯಾಪುರಿಯಲ್ಲಿ ದಶರಥನೆಂಬ ರಾಜನು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ವೇದಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವನು, ‘ಸರ್ವಸಂಗ್ರಹ’ನೂ ಆಗಿದ್ದನು — ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾದ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವನ್ನಾಗಲಿ ಜನರನ್ನಾಗಲಿ ಅವನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಕೂಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ದೂರದರ್ಶಿ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ; ಪುರಜನರೂ ಜಾನಪದರೂ ಅವನನ್ನು ಪ್ರಿಯನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದಲ್ಲಿ ಅವನು ಅತಿರಥ, ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದವನು, ಧರ್ಮಪರ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯ. ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ ರಾಜರ್ಷಿ ಎಂದು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಖ್ಯಾತನಾಗಿದ್ದನು. ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಅವನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ಮಿತ್ರರನ್ನು ಗಳಿಸಿದ್ದನು; ಧನದಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಚಯದಲ್ಲಿಯೂ ಇಂದ್ರನಿಗೂ ಕುಬೇರನಿಗೂ ಸಮಾನನಾಗಿದ್ದನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮನು ಲೋಕವನ್ನು ಹೇಗೆ ಪರಿಪಾಲಿಸಿದನೋ ಹಾಗೆಯೇ ದಶರಥನೂ ಪಾಲಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ಐದನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ನಗರವನ್ನು ಮಾತ್ರ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದನು, ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಾದರೋ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ರಾಜನನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಗರದ ಶೋಭೆ ರಾಜನ ಧರ್ಮದಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಈ ಕ್ರಮದಿಂದಲೇ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸರ್ವಸಂಗ್ರಹ’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಎರಡು ಬಗೆಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವಿದೆ — ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳನ್ನೂ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವವನು, ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಜನರನ್ನೂ ತನ್ನವರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವವನು; ಎರಡೂ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೇ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನಾದ ಆ ರಾಜನು ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ — ಈ ತ್ರಿವರ್ಗವನ್ನು — ಸಮತೋಲನದಿಂದ ಆಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಗರಿ ಇಂದ್ರನಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ ಅಮರಾವತಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿನ ಉಪಮೆ ಕೇವಲ ಅಲಂಕಾರವಲ್ಲ; ರಾಜನು ತ್ರಿವರ್ಗವನ್ನು ಸಮವಾಗಿ ಸೇವಿಸುವಲ್ಲಿ ನಗರಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ನಿಯಮವನ್ನೇ ಇದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಜನರು ಸಂತುಷ್ಟರು, ಧರ್ಮಾತ್ಮರು, ಬಹುಶ್ರುತರು ಆಗಿದ್ದರು. ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಧನದಿಂದಲೇ ತೃಪ್ತರಾದ ಅವರು ಲೋಭವಿಲ್ಲದವರೂ ಸತ್ಯವಾದಿಗಳೂ ಆಗಿದ್ದರು. ಇಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷವೇ ಮೊದಲ ಸಂಪತ್ತು; ತನ್ನಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ತೃಪ್ತನಾದವನೇ ಲೋಭರಹಿತನು. ‘ತೇನ ಪಾಲಿತಾ’ (ಅವನಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ) ಎಂಬಲ್ಲಿನ ತೃತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ನಗರಿ ತಾನಾಗಿಯೇ ಶೋಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಜನಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದಾಗಲೇ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ.

ಆ ಉತ್ತಮ ನಗರದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪ ಸಂಚಯವುಳ್ಳ ಕುಟುಂಬಿ ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶ ಸಿದ್ಧಿಸದವನೂ ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ; ಗೋವುಗಳಿಂದ, ಕುದುರೆಗಳಿಂದ, ಧನದಿಂದ, ಧಾನ್ಯದಿಂದ ಎಲ್ಲರೂ ಸಮೃದ್ಧರಾಗಿದ್ದರು. ಕಾಮುಕನಾಗಲಿ, ಜಿಪುಣನಾಗಲಿ, ಕ್ರೂರಿಯಾಗಲಿ — ಅಂಥ ಮನುಷ್ಯನು ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅವಿದ್ವಾಂಸನನ್ನೂ ನಾಸ್ತಿಕನನ್ನೂ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನೋಡುವುದಕ್ಕೂ ಸಾಧ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವನು ಗುಣಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ದೋಷಗಳ ಅಭಾವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನ’ಕಾರದಿಂದ ಕೂಡಿದ ನಿಷೇಧಾರ್ಥಕ ಸಮಾಸಗಳ ಈ ಸರಣಿ ಸರ್ಗದ ಮಧ್ಯಭಾಗವನ್ನೆಲ್ಲ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ; ಇಲ್ಲದುದನ್ನು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಇರುವುದು ಇನ್ನಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಕ್ವಚಿತ್’ (ಎಲ್ಲಿಯಾದರೂ) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಮುಂದೆಯೂ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ದೇಶದಿಂದಾಗಲಿ ಕಾಲದಿಂದಾಗಲಿ ಯಾವ ಅಪವಾದವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅದರಿಂದ ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಎಲ್ಲ ಪುರುಷರೂ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಧರ್ಮಶೀಲರೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಂಯಮವುಳ್ಳವರೂ ಆಗಿದ್ದರು; ಶೀಲದಿಂದಲೂ ನಡತೆಯಿಂದಲೂ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿ, ನಿರ್ಮಲರಾದ ಮಹರ್ಷಿಗಳಂತೆ ಇದ್ದರು. ಕುಂಡಲವಿಲ್ಲದವನಾಗಲಿ, ಕಿರೀಟವಿಲ್ಲದವನಾಗಲಿ, ಹೂಮಾಲೆಯಿಲ್ಲದವನಾಗಲಿ, ಅಲ್ಪ ಭೋಗವುಳ್ಳವನಾಗಲಿ ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಸ್ನಾನ ಮಾಡದವನಾಗಲಿ, ಅನುಲೇಪನವಿಲ್ಲದವನಾಗಲಿ, ಸುಗಂಧವಿಲ್ಲದವನಾಗಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅಪವಿತ್ರವಾದ ಆಹಾರವನ್ನು ಯಾರೂ ಉಣ್ಣುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ದಾನ ಮಾಡದವನು ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ; ಅಂಗದ (ತೋಳಬಂದಿ), ನಿಷ್ಕ (ಕಂಠಾಭರಣ), ಕೈಯ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲರೂ ಅಲಂಕೃತರಾಗಿದ್ದರು; ಆತ್ಮಸಂಯಮವಿಲ್ಲದವನೂ ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಬಾಹ್ಯ ಶೋಭೆಯನ್ನೂ ಆಂತರಿಕ ಸಂಯಮವನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಭೋಗವು ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರೋಧಿಯಲ್ಲ; ಸಂಯಮಿಯ ಭೋಗವೇ ಸಮೃದ್ಧಿಯ ಚಿಹ್ನೆ. ‘ವಿದ್ಯತೇ’ (ಇದೆ), ‘ದೃಶ್ಯತೇ’ (ಕಾಣುತ್ತದೆ) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳು ವರ್ತಮಾನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿವೆ; ಕವಿ ಗತಕಾಲವನ್ನೂ ವರ್ತಮಾನದಂತೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.

ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ನ್ಯಾಧಾನ ಮಾಡದವನಾಗಲಿ, ಯಜ್ಞ ಮಾಡದವನಾಗಲಿ, ಕ್ಷುದ್ರನಾಗಲಿ, ಕಳ್ಳನಾಗಲಿ ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ; ಆಚಾರಭ್ರಷ್ಟನಾಗಲಿ ವರ್ಣಸಂಕರನಾಗಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಸದಾ ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತರೂ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯರೂ ಆಗಿದ್ದರು; ದಾನದಲ್ಲಿಯೂ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿಯೂ ಶೀಲವಂತರು, ಆದರೆ ಪ್ರತಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ (ದಾನ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ) ಸಂಯಮವುಳ್ಳವರು. ಈ ಕೊನೆಯ ಪದವನ್ನು ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ಪ್ರತಿಗ್ರಹವು ಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಅನುಮತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಸಂಯಮವೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಶೋಭೆ. ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಸ್ವೀಕರಿಸದವನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠನು. ಇದರಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಾಗ್ನಿಗಳು ನಿತ್ಯವೂ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದವು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ನಗರದ ಶ್ರೀಯು ತಪಸ್ಸಿನೊಡನೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಅದಿಲ್ಲದೆ ಅಲ್ಲ.

ಅಲ್ಲಿ ನಾಸ್ತಿಕನಾಗಲಿ, ಸುಳ್ಳು ಹೇಳುವವನಾಗಲಿ, ಅಲ್ಪಶ್ರುತನಾಗಲಿ ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ; ಅಸೂಯಾಪರನಾಗಲಿ, ಅಶಕ್ತನಾಗಲಿ, ಅವಿದ್ವಾಂಸನಾಗಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ವೇದದ ಆರು ಅಂಗಗಳನ್ನು ಅರಿಯದವನು ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ; ವ್ರತವಿಲ್ಲದವನಾಗಲಿ, ಸಾವಿರಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ದಾನ ಮಾಡುವವನಾಗಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ದೀನನಾಗಲಿ, ಚಿತ್ತಭ್ರಮೆಗೊಂಡವನಾಗಲಿ, ವ್ಯಥಿತನಾಗಲಿ ಯಾರೂ ಕಾಣುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಶ್ರೀಹೀನರಾದ, ರೂಪಹೀನರಾದ, ರಾಜಭಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದ ಪುರುಷನನ್ನಾಗಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನಾಗಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಪಟ್ಟಿ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಂತೆ ತೋರಬಹುದು; ಆದರೆ ಕವಿಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಇದು — ಇದೇ ಆ ಮರ್ಯಾದೆ, ಅದರ ಭಂಗವನ್ನು ಮುಂದೆ ವನವಾಸದಿಂದಲೂ ಯುದ್ಧದಿಂದಲೂ ಅಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ರಾಜನ್ಯಭಕ್ತಿಮಾನ್’ (ರಾಜನಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜನಿಷ್ಠೆಯೂ ನಾಗರಿಕನ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ವಿದ್ಯೆ, ಧರ್ಮ, ಶ್ರೀ, ನಿಷ್ಠೆ — ಇವೆಲ್ಲ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿವೆ.

ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಶೂದ್ರರವರೆಗಿನ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಎಲ್ಲ ಜನರು ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಅತಿಥಿಗಳನ್ನೂ ಪೂಜಿಸುವವರು, ಕೃತಜ್ಞರು, ಉದಾರಿಗಳು, ಶೂರರು, ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಗಳು ಆಗಿದ್ದರು. ಎಲ್ಲರೂ ದೀರ್ಘಾಯುಷಿಗಳು, ಧರ್ಮವನ್ನೂ ಸತ್ಯವನ್ನೂ ಆಶ್ರಯಿಸಿದವರು; ಮಕ್ಕಳು, ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳು, ಪತ್ನಿಯರೊಡನೆ ಅವರು ಆ ಉತ್ತಮ ನಗರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಕ್ಷತ್ರವು ‘ಬ್ರಹ್ಮಮುಖ’ವಾಗಿತ್ತು — ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಆದೇಶವನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ವೈಶ್ಯರು ಕ್ಷತ್ರಿಯರನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ಶೂದ್ರರು ತಮ್ಮ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿ ಉಳಿದ ಮೂರು ವರ್ಣಗಳ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಪರಸ್ಪರ ಅನುಸರಣೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಸಮಾಜದ ಸೂತ್ರ. ‘ಬ್ರಹ್ಮಮುಖ’ ಎಂಬ ಪದ ಗಂಭೀರವಾದುದು — ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಮುಖ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು, ಅಂದರೆ ಬಲವು ಜ್ಞಾನದಿಂದ ನಡೆಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಬಲವು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವಲ್ಲಿಯೇ ರಾಜ್ಯವು ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಹಿಂದೆ ಧೀಮಂತನಾದ ಮಾನವೇಂದ್ರ ಮನುವಿನಿಂದ ಹೇಗೆ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿತ್ತೋ ಹಾಗೆಯೇ ಆ ನಗರಿ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಾಥನಾದ ದಶರಥನಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿತ್ತು. ಐದನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ‘ಮನುನಾ ನಿರ್ಮಿತಾ’ (ಮನುವಿನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು, ಇಲ್ಲಿಯಾದರೋ ‘ಮನುವತ್ ರಕ್ಷಿತಾ’ (ಮನುವಿನಂತೆ ರಕ್ಷಿತವಾದ) ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣೆ — ಇವೆರಡರ ಸಂಧಿಯೇ ರಾಜಧರ್ಮ. ಅಲ್ಲದೆ ಆ ನಗರಿ ಅಗ್ನಿಸಮಾನರಾದ ಯೋಧರ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು — ಅವರು ಕುಶಲರು, ಅಪಮಾನವನ್ನು ಸಹಿಸದವರು, ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಿದವರು; ಸಿಂಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಗುಹೆಯಂತೆ ಆ ನಗರಿ ಅವರಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಮರ್ಷಿಣಃ’ (ಅಸಹಿಷ್ಣುಗಳು) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ಅಪಮಾನವನ್ನು ಸಹಿಸದವನೇ ಯೋಧನು; ಶಾಂತವಾದ ನಗರದಲ್ಲಿಯೂ ಶೌರ್ಯವು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುತ್ತದೆ.

ಕಾಂಬೋಜ ದೇಶದಲ್ಲಿಯೂ ಬಾಹ್ಲೀಕ ದೇಶದಲ್ಲಿಯೂ ಹುಟ್ಟಿದ ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳಿಂದ, ವನಾಯು ದೇಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಹಾಗೂ ನದೀತೀರಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ — ಇಂದ್ರನ ಕುದುರೆಗೆ ಸಮಾನವಾದ — ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಆ ನಗರಿ ತುಂಬಿತ್ತು. ವಿಂಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಹಿಮಾಲಯದಲ್ಲಿಯೂ ಹುಟ್ಟಿದ, ಮದದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಅತಿಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ, ಪರ್ವತಗಳಂತಿರುವ ಆನೆಗಳಿಂದಲೂ ಅದು ತುಂಬಿತ್ತು. ಐರಾವತ ಕುಲದಲ್ಲಿಯೂ ಮಹಾಪದ್ಮ ಕುಲದಲ್ಲಿಯೂ ಹುಟ್ಟಿದ, ಅಂಜನ ಮತ್ತು ವಾಮನ ಎಂಬ ದಿಗ್ಗಜಗಳಿಂದ ಬಂದ ಆನೆಗಳಿಂದಲೂ ತುಂಬಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ದಿಗ್ಗಜಗಳ ವಂಶಗಳು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ನಗರದ ಬಲವು ದಿಕ್ಕುಗಳ ಬಲಕ್ಕೆ ಸಮಾನ ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕುದುರೆಗಳ ಮತ್ತು ಆನೆಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ದೇಶಭೇದದಿಂದ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ದೂರದ ದೇಶಗಳೊಡನೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಗಿದ್ದ ಸಂಬಂಧವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಭದ್ರ, ಮಂದ್ರ, ಮೃಗ ಎಂಬ ಜಾತಿಯ ಆನೆಗಳಿಂದ, ಹಾಗೆಯೇ ಭದ್ರಮಂದ್ರಮೃಗ, ಭದ್ರಮಂದ್ರ, ಭದ್ರಮೃಗ, ಮೃಗಮಂದ್ರ ಎಂಬ ಮಿಶ್ರಜಾತಿಗಳಿಂದ — ಹೀಗೆ ಶುದ್ಧವಾದ ಮತ್ತು ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ಎಲ್ಲ ಗಜಜಾತಿಗಳಿಂದ ಆ ನಗರಿ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿತ್ತು. ಸದಾ ಮದಿಸಿದ, ಬೆಟ್ಟಗಳಂತಿರುವ ಆನೆಗಳಿಂದ ಯಾವಾಗಲೂ ತುಂಬಿದ್ದ ಅದು ಎರಡು ಯೋಜನಗಳಿಗೂ ಮೀರಿ ತನ್ನ ಸತ್ಯವಾದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿತ್ತು — ‘ಅಯೋಧ್ಯೆ’ ಎಂಬ ಅದರ ಹೆಸರು ಯಥಾರ್ಥ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರೊಡನೆ ಯಾರೂ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದರಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತ ದಶರಥನು ಜಗತ್ತನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದನು. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿ ಶಬ್ದಕ್ರೀಡೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಭದ್ರ, ಮಂದ್ರ, ಮೃಗ ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕ್ರಮ ಬದಲಿಸಿ ಬರುತ್ತವೆ; ಕೇಳುವಾಗಲೇ ಗಜಸಮೂಹದ ಗಂಭೀರ ಘೋಷದಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ.

ಆ ನಗರಿಯನ್ನು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮಹಾರಾಜ ದಶರಥನು ಆಳಿದನು; ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಿದ ಅವನು ಚಂದ್ರನು ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ಆಳುವಂತೆ ಅದನ್ನು ಆಳಿದನು. ದೃಢವಾದ ತೋರಣಗಳೂ ಅಗುಳಿಗಳೂ ಉಳ್ಳ, ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಮನೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ, ಮಂಗಳಕರವಾದ, ಸಾವಿರಾರು ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಸತ್ಯವಾದ ಹೆಸರುಳ್ಳ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಇಂದ್ರಸಮಾನನಾದ ಆ ಭೂಪತಿ ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ಆರನೆಯ ಸರ್ಗವು ಶಾಂತವಾದ ಧರ್ಮರಾಜ್ಯದ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಘಟನೆಯೂ ಇಲ್ಲ, ಸಂವಾದವೂ ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಸ್ಥಿತಿಯ ವರ್ಣನೆ. ಆದರೆ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯೇ ಆ ಮಾನದಂಡ — ಮುಂದೆ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಾತು, ರಾಮನ ವನವಾಸ, ರಾವಣನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ — ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಇದರಿಂದಲೇ ಅಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವುದು ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಮೊದಲೇ ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಈ ಸರ್ಗ. ಮೊದಲನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಗುಣಗಳು ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು, ಇದರಲ್ಲಿ ನಗರದ ಗುಣಗಳು; ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಕವಿ ಪೂರ್ಣತೆಯ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಬರೆಯುತ್ತಾನೆ.

പ്രസിദ്ധമായ ആ അയോധ്യാപുരിയിൽ ദശരഥൻ എന്നു പേരുള്ള ഒരു രാജാവ് വസിച്ചിരുന്നു. അദ്ദേഹം വേദജ്ഞനായിരുന്നു, 'സർവ്വസംഗ്രഹ'നുമായിരുന്നു — രാജ്യത്തിന് ഉപകരിക്കുന്ന ഏതു വസ്തുവിനെയും ഏതു ജനത്തെയും അദ്ദേഹം സമാഹരിച്ചു ചേർത്തിരുന്നു. ദീർഘദർശിയും മഹാതേജസ്വിയുമായ അദ്ദേഹത്തെ പൗരന്മാരും ജനപദവാസികളും പ്രിയനായി കരുതി. ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിൽ അദ്ദേഹം അതിരഥനും യജ്ഞശീലനും ധർമ്മതത്പരനും ജിതേന്ദ്രിയനുമായിരുന്നു. മഹർഷിതുല്യനായ രാജർഷി എന്ന് മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും അദ്ദേഹം വിശ്രുതനായിരുന്നു. ബലവാനായ അദ്ദേഹം ശത്രുക്കളെ നിഗ്രഹിച്ചു, മിത്രങ്ങളെ നേടി; ധനംകൊണ്ടും സഞ്ചയങ്ങൾകൊണ്ടും ഇന്ദ്രനും കുബേരനും തുല്യനായിരുന്നു. മഹാതേജസ്വിയായ മനു ലോകത്തെ പരിപാലിച്ചതുപോലെ ദശരഥനും പരിപാലിച്ചു. ഇവിടെ ചിന്തിക്കേണ്ടത്: അഞ്ചാം സർഗത്തിൽ കവി നഗരത്തെ മാത്രമാണ് വർണ്ണിച്ചത്, ഈ സർഗത്തിലാകട്ടെ അവിടെ വസിക്കുന്ന രാജാവിനെ. നഗരത്തിന്റെ ശോഭ രാജാവിന്റെ ധർമ്മത്തിൽനിന്നാണ് ഉദിക്കുന്നത് എന്ന് ഈ ക്രമംകൊണ്ടുതന്നെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. 'സർവ്വസംഗ്രഹഃ' എന്ന പദം രണ്ടു വിധത്തിൽ വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുന്നു — എല്ലാ വസ്തുക്കളെയും സമാഹരിക്കുന്നവൻ എന്നും, എല്ലാ ജനങ്ങളെയും സ്വന്തമാക്കുന്നവൻ എന്നും; ഏതു വിധത്തിലായാലും രാജാവിന്റെ സാമർത്ഥ്യമാണ് അതു സൂചിപ്പിക്കുന്നത്.

സത്യപ്രതിജ്ഞനായ ആ രാജാവ് ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം എന്ന ത്രിവർഗ്ഗത്തെ സമമായി അനുഷ്ഠിച്ചുപോന്നു. അദ്ദേഹത്താൽ പാലിക്കപ്പെട്ട ആ ശ്രേഷ്ഠമായ പുരി ഇന്ദ്രനാൽ പാലിക്കപ്പെടുന്ന അമരാവതിയെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ഇവിടെ ഉപമ കേവലം ഒരു അലങ്കാരമല്ല; രാജാവ് ത്രിവർഗ്ഗത്തെ സമമായി സേവിക്കുന്നിടത്ത് നഗരം സ്വർഗ്ഗതുല്യമാകുന്നു എന്ന ഒരു നിയമമാണ് ഇവിടെ പറയുന്നത്. ആ ശ്രേഷ്ഠനഗരത്തിൽ വസിച്ചിരുന്ന മനുഷ്യർ സന്തുഷ്ടരും ധർമ്മാത്മാക്കളും ബഹുശ്രുതരുമായിരുന്നു. സ്വന്തം സ്വന്തം ധനംകൊണ്ട് തൃപ്തരായ അവർ അത്യാഗ്രഹമില്ലാത്തവരും സത്യവാദികളുമായിരുന്നു. സന്തോഷമാണ് ഇവിടെ ഒന്നാമത്തെ ധനം; തനിക്കുള്ളതിൽ തൃപ്തനാകുന്നവൻ മാത്രമാണ് അത്യാഗ്രഹമില്ലാത്തവൻ. 'തേന പാലിതാ' (അദ്ദേഹത്താൽ പാലിക്കപ്പെട്ട) എന്ന തൃതീയാവിഭക്തി ശ്രദ്ധിക്കണം — പുരി സ്വയം ശോഭിക്കുന്നില്ല, രാജാവിനാൽ പാലിക്കപ്പെടുമ്പോഴാണ് ശോഭിക്കുന്നത്.

ആ ഉത്തമനഗരത്തിൽ അല്പമാത്രം സമ്പാദ്യമുള്ള ഒരു കുടുംബിയും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല, ആഗ്രഹം സാധിക്കാത്ത ആരും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല; പശുക്കൾ, കുതിരകൾ, ധനം, ധാന്യം എന്നിവകൊണ്ട് എല്ലാവരും സമൃദ്ധരായിരുന്നു. കാമാസക്തൻ, ലുബ്ധൻ, ക്രൂരൻ — ഇത്തരം ഒരു പുരുഷനും അവിടെ എവിടെയും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. വിദ്യയില്ലാത്തവനെയോ നാസ്തികനെയോ അയോധ്യയിൽ കാണാൻപോലും കഴിയുമായിരുന്നില്ല. ഇവിടെ കവിയുടെ ശൈലി ശ്രദ്ധിക്കണം — അദ്ദേഹം ഗുണങ്ങളെ എണ്ണിപ്പറയുകയല്ല, ദോഷങ്ങളുടെ അഭാവം വർണ്ണിക്കുകയാണ്. നിഷേധാർത്ഥകമായ 'നഞ്'സമാസങ്ങളുടെ ഈ പരമ്പര സർഗത്തിന്റെ മദ്ധ്യഭാഗം മുഴുവൻ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു; ഇല്ലാത്തതിനെ പറയുന്നതിലൂടെ ഉള്ളത് കൂടുതൽ വ്യക്തമാകുന്നു. 'ക്വചിത്' (എവിടെയും) എന്ന പദം ഇവിടെയും തുടർന്നും വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു; ദേശംകൊണ്ടോ കാലംകൊണ്ടോ ഒരു അപവാദവുമില്ല എന്ന് അതിലൂടെ ധ്വനിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

എല്ലാ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും ധർമ്മശീലരും നന്നായി സംയമിച്ചവരുമായിരുന്നു; ശീലംകൊണ്ടും പെരുമാറ്റംകൊണ്ടും പ്രസന്നരായ അവർ നിർമ്മലരായ മഹർഷിമാരെപ്പോലെയായിരുന്നു. കുണ്ഡലമില്ലാത്തവനോ കിരീടമില്ലാത്തവനോ മാലയില്ലാത്തവനോ അല്പഭോഗിയോ ആയി ആരുമുണ്ടായിരുന്നില്ല. കുളിക്കാത്തവനോ ലേപനം പൂശാത്തവനോ സുഗന്ധമില്ലാത്തവനോ ആയി ആരും കാണപ്പെട്ടില്ല. അശുദ്ധമായ ഭക്ഷണം ആരും കഴിച്ചിരുന്നില്ല, ദാനം ചെയ്യാത്തവനായി ആരുമില്ല; അംഗദം, നിഷ്കം, കൈയാഭരണങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് എല്ലാവരും അലംകൃതരായിരുന്നു; ആത്മനിയന്ത്രണമില്ലാത്തവനായും ആരുമില്ല. ഇവിടെ ബാഹ്യമായ ശോഭയും ആന്തരികമായ സംയമവും ഒരുമിച്ചാണ് എണ്ണപ്പെടുന്നത്. ഇവിടെ ഭോഗം ധർമ്മത്തിനു വിരുദ്ധമല്ല; സംയമിയുടെ ഭോഗംതന്നെയാണ് സമൃദ്ധിയുടെ അടയാളം. 'വിദ്യതേ', 'ദൃശ്യതേ' എന്നീ ക്രിയാപദങ്ങൾ വർത്തമാനകാലത്തിലാണ് (ലട്ട്) പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നത്; കഴിഞ്ഞുപോയതിനെയും കവി വർത്തമാനമെന്നപോലെ കാണുന്നു.

അയോധ്യയിൽ അഗ്ന്യാധാനം ചെയ്യാത്തവനോ യജ്ഞം ചെയ്യാത്തവനോ നീചനോ കള്ളനോ ആയി ആരുമുണ്ടായിരുന്നില്ല; ആചാരഭ്രഷ്ടനോ വർണ്ണസങ്കരനോ ആയും ആരുമില്ല. ബ്രാഹ്മണർ എന്നും സ്വകർമ്മങ്ങളിൽ നിരതരും ജിതേന്ദ്രിയരുമായിരുന്നു; ദാനത്തിലും അദ്ധ്യയനത്തിലും ശീലമുള്ളവർ, എന്നാൽ പ്രതിഗ്രഹത്തിൽ (ദാനം സ്വീകരിക്കുന്നതിൽ) സംയമമുള്ളവർ. ഈ അവസാനത്തെ പദം ചിന്തനീയമാണ് — പ്രതിഗ്രഹം ശാസ്ത്രം അനുവദിച്ചതാണെങ്കിലും അതിൽ സംയമം പാലിക്കുന്നതാണ് ബ്രാഹ്മണന്റെ ശോഭ. സ്വീകരിക്കാൻ കഴിയുന്നിടത്ത് സ്വീകരിക്കാതിരിക്കുന്നവനാണ് ശ്രേഷ്ഠൻ. ഇതിൽനിന്ന് അയോധ്യയിൽ യജ്ഞാഗ്നികൾ എന്നും ജ്വലിച്ചിരുന്നു എന്ന് അറിയാം; നഗരത്തിന്റെ ഐശ്വര്യം തപസ്സിനോടു ചേർന്നാണ് നിലനിന്നത്, അതില്ലാതെയല്ല.

അവിടെ നാസ്തികനോ അസത്യം പറയുന്നവനോ അല്പശ്രുതനോ ആയി ആരുമുണ്ടായിരുന്നില്ല; അസൂയാലുവോ അശക്തനോ അവിദ്വാനോ ആയും ആരുമില്ല. വേദത്തിന്റെ ആറ് അംഗങ്ങൾ അറിയാത്തവനായി ആരുമുണ്ടായിരുന്നില്ല, വ്രതമില്ലാത്തവനോ ആയിരത്തിൽ കുറച്ചു ദാനം ചെയ്യുന്നവനോ ആയും ആരുമില്ല. ദീനനോ ചിത്തഭ്രമമുള്ളവനോ ദുഃഖിതനോ ആയി ആരും കാണപ്പെട്ടില്ല. ഐശ്വര്യമില്ലാത്തവനോ രൂപമില്ലാത്തവനോ രാജഭക്തിയില്ലാത്തവനോ ആയ ഒരു പുരുഷനെയോ സ്ത്രീയെയോ അയോധ്യയിൽ കാണാൻതന്നെ കഴിയുമായിരുന്നില്ല. ഈ പട്ടിക അതിശയോക്തിയായി തോന്നിയേക്കാം; എന്നാൽ കവിയുടെ അഭിപ്രായം ഇതാണ് — ഇതാണ് ആ മര്യാദ (മാനദണ്ഡം), അതിനുണ്ടാകുന്ന ഭംഗം പിന്നീട് വനവാസംകൊണ്ടും യുദ്ധംകൊണ്ടും അളക്കപ്പെടും. കൂടാതെ 'രാജന്യഭക്തിമാൻ' എന്ന പദത്താൽ രാജനിഷ്ഠയും പൗരന്റെ ഗുണങ്ങളിൽ എണ്ണപ്പെടുന്നു; വിദ്യയും ധർമ്മവും ഐശ്വര്യവും നിഷ്ഠയും ഒരിടത്ത് ഒത്തുചേർന്നിരിക്കുന്നു.

ബ്രാഹ്മണർ മുതൽ ശൂദ്രർ വരെയുള്ള നാലു വർണ്ണങ്ങളിലും എല്ലാ ജനങ്ങളും ദേവതകളെയും അതിഥികളെയും പൂജിക്കുന്നവരും കൃതജ്ഞരും ഉദാരമതികളും ശൂരരും പരാക്രമമുള്ളവരുമായിരുന്നു. എല്ലാവരും ദീർഘായുസ്സുള്ളവരും ധർമ്മത്തെയും സത്യത്തെയും ആശ്രയിച്ചവരുമായിരുന്നു; പുത്രന്മാരോടും പൗത്രന്മാരോടും ഭാര്യമാരോടും കൂടി അവർ ആ ഉത്തമനഗരത്തിൽ വസിച്ചു. ക്ഷത്രം ബ്രഹ്മമുഖമായിരുന്നു — ക്ഷത്രിയർ ബ്രാഹ്മണരുടെ നിർദ്ദേശം കാത്തിരുന്നു; വൈശ്യർ ക്ഷത്രിയരെ അനുസരിച്ചു; ശൂദ്രർ സ്വകർമ്മനിരതരായി മറ്റു മൂന്നു വർണ്ണങ്ങളെയും സേവിച്ചു. പരസ്പരം അനുവർത്തിക്കുന്നതുതന്നെയാണ് ഇവിടെ സമൂഹത്തിന്റെ സൂത്രം. 'ബ്രഹ്മമുഖം' എന്ന പദം ഗഹനമാണ് — ക്ഷത്രിയന്റെ മുഖം ബ്രാഹ്മണനാണ്, അതായത് ബലം ജ്ഞാനത്താൽ നയിക്കപ്പെടുന്നു. ബലം ജ്ഞാനത്തെ പിന്തുടരുന്നിടത്തു മാത്രമേ രാജ്യം സ്ഥിരമാകൂ.

പണ്ട് ധീമാനായ മാനവേന്ദ്രൻ മനു രക്ഷിച്ചിരുന്നതുപോലെ ഇക്ഷ്വാകുനാഥനായ ദശരഥൻ ആ പുരിയെ നന്നായി പരിരക്ഷിച്ചു. അഞ്ചാം സർഗത്തിൽ 'മനുവിനാൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടത്' എന്നു പറഞ്ഞു, ഇവിടെയാകട്ടെ 'മനുവിനെപ്പോലെ രക്ഷിക്കപ്പെട്ടത്' എന്നും. നിർമ്മാണവും രക്ഷണവും — ഇവ രണ്ടിന്റെയും സന്ധിതന്നെയാണ് രാജധർമ്മം. കൂടാതെ ആ പുരി അഗ്നിതുല്യരായ യോദ്ധാക്കളുടെ കൂട്ടങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു — സമർത്ഥരും അപമാനം സഹിക്കാത്തവരും വിദ്യ അഭ്യസിച്ചവരുമായ അവരാൽ, സിംഹങ്ങളുടെ ഗുഹപോലെ അതു ശോഭിച്ചു. ഇവിടെ 'അമർഷിണഃ' (അപമാനം പൊറുക്കാത്തവർ) എന്ന പദം ചിന്തനീയമാണ് — അപമാനം സഹിക്കാത്തവനാണ് യോദ്ധാവ്; ശാന്തമായ നഗരത്തിലും ശൗര്യം ഉറങ്ങിക്കിടക്കുന്നുണ്ട്.

കാംബോജദേശത്തും ബാഹ്ലീകദേശത്തും ജനിച്ച ഉത്തമാശ്വങ്ങളാലും, വനായുദേശത്തും നദീതീരങ്ങളിലും ജനിച്ചവയാലും — ഇന്ദ്രന്റെ കുതിരകൾക്കു തുല്യമായവയാൽ — ആ പുരി നിറഞ്ഞിരുന്നു. വിന്ധ്യനിലും ഹിമവാനിലും ജനിച്ച, മദമുള്ള, അതിബലശാലികളായ, പർവ്വതസമാനരായ ആനകളാലും അതു നിറഞ്ഞിരുന്നു. ഐരാവതകുലത്തിലും മഹാപദ്മകുലത്തിലും ജനിച്ചവയും, അഞ്ജനത്തിൽനിന്നും വാമനത്തിൽനിന്നും ഉത്ഭവിച്ചവയുമായ ഗജങ്ങളാലും. ഇവിടെ ദിഗ്ഗജങ്ങളുടെ വംശങ്ങൾ സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു; നഗരത്തിന്റെ ബലം ദിക്കുകളുടെ ബലത്തിനു തുല്യമാണ് എന്നു ധ്വനിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. കുതിരകളുടെയും ആനകളുടെയും പേരുകൾ ദേശഭേദമനുസരിച്ച് എണ്ണപ്പെടുന്നു; ഇതിലൂടെ അയോധ്യയ്ക്ക് ദൂരദേശങ്ങളുമായുള്ള ബന്ധവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

ഭദ്രം, മന്ദ്രം, മൃഗം എന്നീ ജാതികളാലും, അതുപോലെ ഭദ്രമന്ദ്രമൃഗം, ഭദ്രമന്ദ്രം, ഭദ്രമൃഗം, മൃഗമന്ദ്രം എന്നിവയാലും — ആനകളുടെ ശുദ്ധവും സങ്കരവുമായ എല്ലാ ജാതികളാലും — ആ പുരി വ്യാപ്തമായിരുന്നു. എന്നും മദിച്ചുനിൽക്കുന്ന, പർവ്വതസമാനരായ ഗജങ്ങളാൽ എപ്പോഴും നിറഞ്ഞ ആ നഗരം രണ്ടു യോജനയിലധികം വിസ്തൃതമായി തന്റെ സത്യമായ പേരിൽ പ്രകാശിച്ചു — 'അയോധ്യ' എന്ന പേര് അതിന് യഥാർത്ഥമാണ്, കാരണം ആർക്കും അതിനോടു യുദ്ധം ചെയ്യാൻ കഴിയുമായിരുന്നില്ല. അവിടെ വസിച്ചുകൊണ്ട് ദശരഥൻ ലോകത്തെ പരിപാലിച്ചു. ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ കവി ശബ്ദക്രീഡ ചെയ്യുന്നു — ഭദ്ര, മന്ദ്ര, മൃഗ എന്നീ മൂന്നു പദങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും മാറ്റിമറിച്ച് ചേർക്കപ്പെടുന്നു; കേൾക്കുമ്പോൾത്തന്നെ ഗജസമൂഹത്തിന്റെ ഗംഭീരമായ ഘോഷംപോലെ തോന്നുന്നു.

മഹാതേജസ്വിയും മഹാനുമായ ദശരഥരാജാവ് ആ പുരിയെ ഭരിച്ചു; ശത്രുക്കളെ അടക്കിയ അദ്ദേഹം നക്ഷത്രങ്ങളെ ചന്ദ്രനെന്നപോലെ അതിനെ ഭരിച്ചു. ദൃഢമായ തോരണങ്ങളും സാക്ഷകളുമുള്ള, വിചിത്രമായ ഗൃഹങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്ന, മംഗളകരമായ, ആയിരക്കണക്കിനു ജനങ്ങൾ തിങ്ങിനിറഞ്ഞ, സത്യമായ പേരുള്ള അയോധ്യയെ ഇന്ദ്രസമനായ ആ മഹീപതി പാലിച്ചുപോന്നു. ഇങ്ങനെ ആറാം സർഗം ശാന്തമായ ഒരു ധർമ്മരാജ്യത്തിന്റെ ചിത്രം പൂർത്തിയാക്കുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ ഒരു സംഭവവുമില്ല, ഒരു സംവാദവുമില്ല, സ്ഥിതിവർണ്ണന മാത്രം. എന്നാൽ ഈ സ്ഥിതിതന്നെയാണ് പിന്നീട് കൈകേയിയുടെ വാക്കും രാമന്റെ വനവാസവും രാവണനുമായുള്ള യുദ്ധവും അളക്കപ്പെടുന്ന മാനദണ്ഡം. നഷ്ടമാകാനിരിക്കുന്നതിനെ മുൻകൂട്ടി കാണിക്കാനാണ് ഈ സർഗം. ഒന്നാം സർഗത്തിൽ രാമന്റെ ഗുണങ്ങൾ എണ്ണപ്പെട്ടു, ഇതിലാകട്ടെ നഗരത്തിന്റെ ഗുണങ്ങൾ; രണ്ടിടത്തും കവി പൂർണ്ണതയുടെ ചിത്രമാണ് വരയ്ക്കുന്നത്.

In that famous city of Ayodhyā lived a king named Daśaratha. He knew the Veda, and he gathered to himself everything and everyone the kingdom needed; he was farsighted and full of energy, and the people of city and countryside held him dear. Among the Ikṣvākus he was a chariot warrior of the first rank, a performer of sacrifices, devoted to dharma and master of his senses, a royal sage equal to the great seers and renowned in the three worlds. Strong as he was, he had struck down his enemies and won allies, and in wealth and stores he was the equal of Indra and of Kubera. As the mighty Manu had protected the world, so did Daśaratha. Note the order: in the fifth sarga the poet described the city, and here he describes the king who lives in it, which quietly tells us that the city’s splendour springs from the king’s dharma. The phrase “who gathered everything” is read in two ways, as one who gathers every needful thing and as one who wins every person to himself; either way it speaks of the king’s capability.

True to his word, the king pursued the three ends of life, dharma, wealth and pleasure, in balance, and the great city he guarded shone like Amarāvatī guarded by Indra. The comparison is not mere ornament; it states a rule: where the king serves the three ends evenly, his city becomes like heaven. And the phrase “guarded by him” reminds us that the city does not shine by itself; it shines because the king protects it. The men who lived in that fine city were cheerful, righteous and widely learned; each was content with his own wealth, free of greed and truthful. Contentment is the first wealth here, for only one content with his own is free of greed.

In that best of cities there was no householder with meagre stores and none whose aims went unfulfilled; all were rich in cattle, horses, wealth and grain. Nowhere in Ayodhyā was there a man who was lustful, miserly or cruel, and not a single unlearned man or unbeliever could be found. Notice the poet’s style: he does not list virtues but describes the absence of faults. This string of negatives runs through the middle of the sarga, and saying what is not there makes what is there all the clearer. The word “nowhere,” used here and again later, suggests there was no exception in any place or at any time.

All the men and women were righteous in character and well restrained; they delighted in good conduct and were as spotless as the great sages. No one went without earrings, a diadem or a garland, and no one’s pleasures were meagre. No one was unbathed, unanointed or without fragrance. No one ate impure food, no one failed to give, all wore armlets, gold pendants and bracelets, and no one lacked self-command. Outward splendour and inner restraint are counted together here. Enjoyment is not opposed to dharma; the enjoyment of a restrained man is itself the mark of prosperity. And the poet speaks of all this in the present tense, seeing even the past as though it were before him.

In Ayodhyā there was no one who had not kindled the sacred fires, no one who did not sacrifice, no one mean, no thief, no one fallen from right conduct and no one of mixed caste. The brāhmaṇas were always busy with their own duties and master of their senses; they were generous in giving and diligent in study, but restrained in accepting gifts. That last phrase deserves thought: although scripture allows a brāhmaṇa to accept gifts, restraint in accepting is his true grace, and he is the finest who does not take where he could. We learn from this that the sacrificial fires of Ayodhyā were always burning: the city’s prosperity went hand in hand with austerity, never without it.

There was no unbeliever there, no liar, no one of little learning, no one envious, incapable or ignorant. There was no one who did not know the six ancillary sciences of the Veda, no one who kept no vows, no one who gave less than a thousand. No one was to be seen who was wretched, distracted or afflicted, and no man or woman in Ayodhyā lacked prosperity, beauty or loyalty to the king. The list may sound like exaggeration, but the poet’s purpose is this: here is the standard by whose breaking the exile and the war will later be measured. And by naming loyalty to the king among a citizen’s virtues, the poet brings learning, dharma, prosperity and loyalty together.

In all four classes, from brāhmaṇas down to śūdras, the people honoured the gods and their guests; they were grateful, generous, brave and valorous. All were long-lived and held to dharma and truth, and they lived in that fine city with their sons, grandsons and wives. The kṣatriyas had the brāhmaṇas as their mouth, taking direction from them; the vaiśyas followed the kṣatriyas; and the śūdras, busy with their own work, served the three other classes. Mutual regard is the thread that holds this society together. The phrase “had the brāhmaṇas as their mouth” is a deep one: the brāhmaṇa is the warrior’s mouth, that is, strength is guided by knowledge, and only where strength follows knowledge does a kingdom stand firm.

The lord of the Ikṣvākus guarded that city as well as the wise Manu, lord of men, had guarded it long ago. In the fifth sarga we were told Manu built the city; here we are told Daśaratha guarded it as Manu did. Building and guarding joined together make up a king’s dharma. The city was also full of bands of warriors like fire, deft, brooking no insult and well trained, so that it looked like a cave full of lions. The phrase “brooking no insult” deserves thought: only one who will not bear an affront is a true warrior, and even in a peaceful city courage lies sleeping.

The city was full of the finest horses, born in Kāmboja and Bāhlīka, in Vanāyu and by the river, equal to Indra’s own steeds. It was full too of elephants born on the Vindhya and the Himālaya, in rut, immensely strong and like mountains, and of elephants of the lineage of Airāvata and of Mahāpadma, and of the lines of Añjana and Vāmana. These are the lines of the elephants that guard the quarters of the sky, which hints that the city’s strength equalled that of the four directions. The horses and elephants are named by the lands they come from, which also shows Ayodhyā’s ties with distant countries.

The city was crowded with every breed of elephant, pure and mixed: the bhadra, the mandra and the mṛga, and the crossings bhadra-mandra-mṛga, bhadra-mandra, bhadra-mṛga and mṛga-mandra. Always full of elephants in constant rut, huge as mountains, and stretching two yojanas further, the city shone, true to its name: Ayodhyā, the city no one could make war on. Living there, Daśaratha ruled the world. In these verses the poet plays with words, turning the three names bhadra, mandra and mṛga over and over, so that the very sound seems like the deep rumble of a herd of elephants.

The great King Daśaratha, full of energy, ruled that city, his enemies subdued, as the moon rules the stars. Ayodhyā, true to its name, auspicious, with stout bars on its gates, graced with houses of many kinds and thronged with thousands of people, was guarded by that lord of the earth, the equal of Indra. So the sixth sarga completes its picture of a peaceful kingdom of dharma. Nothing happens in it and no one speaks; it only describes how things stood. Yet this very state of things is the measure by which Kaikeyī’s demand, Rāma’s exile and the war with Rāvaṇa will be judged later: the sarga exists to show first what will be lost. In the first sarga Rāma’s virtues were counted; here it is the city’s, and in both the poet paints a picture of fullness.