अत्र कथा आरभ्यते। पूर्वकाले इयं कृत्स्ना वसुन्धरा येषां राज्ञाम् आसीत्, ते इक्ष्वाकुवंश्याः। प्रजापतिम् आरभ्य तस्मिन् वंशे सर्वे नृपाः जयशालिनः बभूवुः। तेषु एकः सगरः नाम राजा आसीत्; तेन समुद्रः खनितः, अतः सः जलाशयः अद्यापि 'सागरः' इति नाम्ना ज्ञायते। यात्रां कुर्वन्तं तं षष्टिः पुत्रसहस्राणि परिवार्य गच्छन्ति स्म। तेषां महात्मनां राज्ञां वंशे इदं महत् आख्यानम् उत्पन्नम्, यत् लोके 'रामायणम्' इति श्रुतम्। अत्र द्रष्टव्यम् — कविः प्रथमं न रामं वर्णयति, अपि तु तस्य वंशम्। पुरुषः वंशात् उद्भवति, कथा च देशात् — इति आदिकाव्यस्य दृष्टिः। अपि च 'श्रुतम्' इति पदेन सूच्यते यत् इदम् आख्यानं कविकल्पितं न, अपि तु परम्परया आगतम्।

कुशीलवौ वदतः — तत् इदम् आख्यानम् आवां द्वौ आदितः आरभ्य सर्वं निखिलं वर्तयिष्यावः। इदं धर्मेण कामेन अर्थेन च सहितम्; अतः असूयां त्यक्त्वा एतत् श्रोतव्यम्। 'वर्तयिष्यावः' इति द्विवचनम् — गायकौ द्वौ, कथा तु एका। 'अनसूयता' इति पदेन श्रोतुः अपि कर्तव्यं निर्दिष्टम् — दोषदृष्टिं विहाय शृणुयात्। एवम् अनेन श्लोकेन कथायाः प्रवेशद्वारं पिधीयते, अग्रे च देशवर्णनम् आरभ्यते।

कोशलः नाम महान् जनपदः अस्ति। सः मुदितः, स्फीतः, सरयूतीरे निविष्टः, प्रभूतेन धनेन धान्येन च युक्तः। तत्र लोकविश्रुता अयोध्या नाम नगरी आसीत्। तां पुरीं स्वयं मानवेन्द्रः मनुः निर्मितवान्। अत्र त्रीणि वस्तूनि सूचितानि — नदीजलम्, अन्नसमृद्धिः, आदिपुरुषेण कृता प्रतिष्ठा च। नगरी न आकस्मिकी; सा धर्मस्य आदिकर्त्रा मनुना एव योजिता। 'अयोध्या' इति नाम अपि सार्थकम् — या केनापि योद्धुं न शक्या, सा अयोध्या। नाम्नि एव तस्याः भविष्यं निहितम्।

सा श्रीमती महापुरी द्वादश योजनानि आयता, त्रीणि योजनानि च विस्तीर्णा। तस्याः महापथाः सुष्ठु विभक्ताः। महता सुविभक्तेन राजमार्गेण सा शोभते। तस्मिन् मार्गे मुक्तानि पुष्पाणि विकीर्यन्ते, प्रतिदिनं च जलं सिच्यते। मार्गस्य एषः दैनिकः संस्कारः नगरस्य अनुशासनं सूचयति। यत्र राजमार्गः प्रत्यहं शोध्यते सिच्यते च, तत्र राजा जागर्ति इति ज्ञेयम्। कविः प्रथमं मानं वदति, ततः मार्गम् — बाह्यात् अन्तः प्रविशति वर्णना।

तां पुरीं महाराष्ट्रविवर्धनः राजा दशरथः आवासयामास — यथा दिवि देवपतिः इन्द्रः अमरावतीम्। 'आवासयामास' इति णिजन्तं पदम्; अर्थात् सः स्वयं न वसति, अपि तु जनान् वासयति। राज्ञः कर्म एतत् एव। सा पुरी कपाटैः तोरणैश्च युक्ता; तस्याः अन्तः आपणाः पृथक् पृथक् सुविभक्ताः। सर्वाणि यन्त्राणि आयुधानि च तत्र सन्ति; सर्वैः शिल्पिभिः सा उषिता। दुर्गरक्षा, वाणिज्यम्, शिल्पम् — इति त्रयम् एकस्मिन् एव श्लोके निबद्धम्।

सूतैः मागधैश्च सा सम्बाधा; श्रीमती अतुलप्रभा च। सूताः स्तुतिं गायन्ति, मागधाः वंशावलीं कथयन्ति; एवं नगरे स्मृतिः जीवति। तस्यां उच्चाः अट्टालाः ध्वजवन्तः शोभन्ते; शतशः शतघ्न्यः तत्र संकुलाः। शतघ्नी नाम प्राकारस्थं महास्त्रम्, यत् एकदा शतं योधान् हन्तुं समर्थम्। वधूनाटकसंघैः सा सर्वतः संयुक्ता। उद्यानैः आम्रवणैश्च उपेता, महती, सालवृक्षमेखला च। युद्धसज्जा नाट्यं वनं च — एकत्र एव।

तस्याः परिखा गम्भीरा दुर्गमा च; अन्यैः शत्रुभिः सा पुरी दुरासदा। वाजिभिः वारणैः गोभिः उष्ट्रैः खरैश्च सा सम्पूर्णा। बलिं ददद्भिः सामन्तराजसंघैः सा आवृता; नानादेशनिवासिनः वणिजः च तां उपशोभयन्ति। अत्र राजनीतिः अपि दृश्यते — सामन्ताः प्रीताः, वणिजः दूरात् आगताः। एतत् एव स्थिरस्य राज्यस्य लक्षणम्; न केवलं प्राकारः परिखा वा। अश्वाः गजाः इति युद्धपशवः, गावः उष्ट्राः खराः इति भारवाहिनः — उभयम् अपि गणितम्।

रत्नैः विकृताः प्रासादाः पर्वताः इव तां शोभयन्ति। कूटागारैः सम्पूर्णा सा इन्द्रस्य अमरावती इव प्रतिभाति। सा चित्रा, अष्टापदाकारा, वरनारीगणैः युता, सर्वरत्नैः समाकीर्णा, विमानगृहैः शोभिता च। 'अष्टापदाकारा' इति पदं द्यूतफलकम् इव समचतुरस्रखण्डेषु विभक्तां वीथीरचनाम् आह। नगरी अनियता न; सा गणितेन इव योजिता। अत्र द्विवारम् अमरावत्या सह तुलना कृता — भूमेः पुरी स्वर्गस्य प्रतिबिम्बम्।

गृहैः सा गाढा, अविच्छिद्रा, समभूमौ निवेशिता। शालितण्डुलैः सम्पूर्णा; तस्याः जलम् इक्षुकाण्डरसः इव मधुरम्। दुन्दुभिभिः मृदङ्गैः वीणाभिः पणवैश्च सा भृशम् अत्यर्थं नादिता; पृथिव्यां सा अनुत्तमा। दिवि तपसा अधिगतं सिद्धानां विमानम् इव सा भाति; तस्याः वेश्मानि सुष्ठु निवेशितानि, नरोत्तमैः च सा समावृता। अन्नं जलं संगीतं जनाश्च — एतैः नगरस्य पूर्णता कथ्यते। उपमा अपि द्रष्टव्या — भूमौ स्थिता अपि सा दिव्या; किन्तु सिद्धानां विमानं तपसा लभ्यते, अयोध्या च धर्मेण।

तत्र ये धनुर्धराः, ते विविक्तं गणात् विच्छिन्नम्, अपरापरम् असहायम्, शब्दवेध्यं विततं च जनं बाणैः न विध्यन्ति। लघुहस्ताः विशारदाः च ते। वने मत्तानां नदतां सिंहानां व्याघ्राणां वराहाणां च ते निशितैः शस्त्रैः बाहुबलैः च हन्तारः। तादृशानां महारथानां सहस्रैः सा पुरी अभिपूर्णा आसीत्; तां राजा दशरथः तदा आवासयामास। अत्र युद्धधर्मः स्पष्टः — शक्तिः सती अपि नियमेन बध्यते। असहायः न हन्तव्यः इति एषा मर्यादा एव वीरस्य भूषणम्। यत् न कुर्वन्ति, तेन एव तेषां वर्णनम् आरब्धम् — एतत् कवेः कौशलम्।

अन्ते कविः ब्राह्मणान् वर्णयति। अग्निमद्भिः गुणवद्भिः वेदषडङ्गपारगैः द्विजोत्तमैः सा पुरी आवृता। ते सहस्रदाः, सत्यरताः, महात्मानः, महर्षिकल्पाः, केवलाः ऋषयः च। एषः श्लोकः दीर्घेण वृत्तेन रचितः; छन्दःपरिवर्तनेन सर्गस्य समाप्तिः सूच्यते। सर्वान्ते ब्राह्मणाः स्मृताः — प्राकारः धनं सैन्यं च बाह्यानि रक्षणानि, नगरस्य तु वास्तविकं रक्षणं तपः एव इति कवेः अभिप्रायः। एवम् अत्र आदर्शा नगरी वर्णिता; अस्याः एव त्यागः अग्रे समग्रस्य काव्यस्य शोकमूलं भवति।

ఇక్కడ కథ ఆరంభమవుతుంది. పూర్వకాలంలో ఈ సమస్త భూమండలం ఏ రాజులదై ఉండేదో వారు ఇక్ష్వాకు వంశీయులు. ప్రజాపతి మొదలుకొని ఆ వంశంలోని రాజులందరూ విజయశీలురే. వారిలో సగరుడనే రాజు ఒకడు ఉండేవాడు; అతడు సముద్రాన్ని త్రవ్వించాడు, అందుకే ఆ జలాశయం నేటికీ ‘సాగరం’ అనే పేరుతో పిలువబడుతోంది. అతడు యాత్ర చేస్తున్నప్పుడు అరవై వేలమంది పుత్రులు అతనిని పరివేష్టించి వెంట నడిచేవారు. మహాత్ములైన ఆ రాజుల వంశంలోనే, లోకంలో ‘రామాయణం’ అని ప్రసిద్ధమైన ఈ మహత్తర ఆఖ్యానం పుట్టింది. ఇక్కడ గమనించవలసినది — కవి మొదట రాముని వర్ణించడం లేదు, ఆయన వంశాన్ని వర్ణిస్తున్నాడు. పురుషుడు వంశం నుండి ఉద్భవిస్తాడు, కథ దేశం నుండి ఉద్భవిస్తుంది — ఇది ఆదికావ్యపు దృష్టి. అంతేకాక ‘శ్రుతమ్’ (విన్నది, ప్రసిద్ధమైనది) అనే పదం ఈ ఆఖ్యానం కవి కల్పించినది కాదని, పరంపరగా వచ్చినదని సూచిస్తుంది.

కుశలవులు ఇలా అంటున్నారు — ‘ఈ ఆఖ్యానాన్ని మేమిద్దరమూ మొదటి నుండి చివరి వరకూ సంపూర్ణంగా వినిపిస్తాము. ఇది ధర్మార్థకామాలతో కూడినది; కాబట్టి అసూయను విడిచి దీనిని వినాలి.’ ‘వర్తయిష్యావః’ (మేమిద్దరమూ వినిపిస్తాము) అనేది ద్వివచనం — గాయకులు ఇద్దరు, కథ మాత్రం ఒక్కటే. ‘అనసూయతా’ (అసూయ లేకుండా) అనే పదంతో శ్రోత కర్తవ్యం కూడా నిర్దేశింపబడింది — దోషదృష్టిని విడిచి వినాలి. ఈ విధంగా ఈ శ్లోకంతో కథా ప్రవేశద్వారం ముగుస్తుంది, ఇక ముందు దేశవర్ణన ఆరంభమవుతుంది.

కోసలమనే గొప్ప జనపదం ఉంది. అది సంతోషంతో నిండినది, సమృద్ధమైనది, సరయూ నది తీరాన నెలకొన్నది, విస్తారమైన ధనధాన్యాలతో కూడినది. అక్కడ లోకప్రసిద్ధమైన అయోధ్య అనే నగరం ఉండేది. ఆ నగరాన్ని మానవేంద్రుడైన మనువే స్వయంగా నిర్మించాడు. ఇక్కడ మూడు విషయాలు సూచింపబడ్డాయి — నదీజలం, అన్నసమృద్ధి, ఆదిపురుషుడు చేసిన ప్రతిష్ఠ. ఈ నగరం యాదృచ్ఛికంగా ఏర్పడినది కాదు; ధర్మానికి ఆదికర్త అయిన మనువే దానిని రూపొందించాడు. ‘అయోధ్య’ అనే పేరు కూడా సార్థకమైనది — ఎవరూ యుద్ధంలో జయించలేనిది అయోధ్య. దాని పేరులోనే దాని భవిష్యత్తు నిక్షిప్తమై ఉంది.

శోభాయమానమైన ఆ మహానగరం పన్నెండు యోజనాల పొడవు, మూడు యోజనాల వెడల్పు గలది. దాని మహాపథాలు చక్కగా విభజింపబడి ఉన్నాయి. చక్కగా విభజింపబడిన విశాలమైన రాజమార్గంతో అది శోభిల్లుతోంది. ఆ మార్గంలో విడిపూలు వెదజల్లబడతాయి, ప్రతిరోజూ నీరు చల్లబడుతుంది. మార్గానికి జరిగే ఈ దైనందిన సంస్కారం నగరపు క్రమశిక్షణను సూచిస్తుంది. ఎక్కడ రాజమార్గం ప్రతిరోజూ శుభ్రపరచబడి నీరు చల్లబడుతుందో, అక్కడ రాజు జాగరూకుడై ఉన్నాడని తెలుసుకోవాలి. కవి మొదట కొలతను చెబుతాడు, తరువాత మార్గాన్ని — వర్ణన బయటి నుండి లోపలికి ప్రవేశిస్తుంది.

స్వర్గంలో దేవపతి ఇంద్రుడు అమరావతిని నివాసయోగ్యం చేసినట్లు, మహారాష్ట్రాన్ని (విశాల రాజ్యాన్ని) వృద్ధి చేసే రాజు దశరథుడు ఆ నగరంలో ప్రజలను నివసింపజేశాడు. ‘ఆవాసయామాస’ అనేది ణిజంత (ప్రేరణార్థక) పదం; అంటే ఆయన తాను మాత్రమే నివసించడం కాదు, జనులను నివసింపజేస్తున్నాడు. రాజు కర్తవ్యం ఇదే. ఆ నగరం తలుపులతోనూ తోరణాలతోనూ కూడినది; దాని లోపల అంగళ్ళు వేర్వేరుగా చక్కగా విభజింపబడి ఉన్నాయి. అక్కడ సకల యంత్రాలూ ఆయుధాలూ ఉన్నాయి; సమస్త శిల్పులూ అందులో నివసించేవారు. దుర్గరక్షణ, వాణిజ్యం, శిల్పం — ఈ మూడూ ఒకే శ్లోకంలో నిబద్ధమయ్యాయి.

సూతులతోనూ మాగధులతోనూ అది కిక్కిరిసి ఉంది; శోభాయమానమైనది, సాటిలేని కాంతి గలది. సూతులు స్తుతులు పాడతారు, మాగధులు వంశావళిని చెబుతారు; ఈ విధంగా నగరంలో స్మృతి జీవిస్తుంది. అందులో ధ్వజాలతో కూడిన ఎత్తైన అట్టాలికలు (బురుజులు) శోభిల్లుతున్నాయి; వందలాది శతఘ్నులు అక్కడ నిండి ఉన్నాయి. శతఘ్ని అనేది ప్రాకారంపై ఉంచే మహాస్త్రం, ఒకేసారి వందమంది యోధులను చంపగలది. స్త్రీనటుల నాటకబృందాలతో అది అంతటా కూడి ఉంది. ఉద్యానవనాలతోనూ మామిడితోటలతోనూ కూడిన ఆ విశాల నగరానికి సాలవృక్షాలు మొలనూలువలె చుట్టి ఉన్నాయి. యుద్ధసన్నద్ధత, నాట్యం, వనం — అన్నీ ఒకేచోట.

దాని అగడ్త లోతైనది, దాటశక్యం కానిది; ఇతర శత్రువులకు ఆ నగరం చేరరానిది. గుర్రాలతో, ఏనుగులతో, గోవులతో, ఒంటెలతో, గాడిదలతో అది నిండి ఉంది. కప్పం చెల్లించే సామంతరాజుల సమూహాలు దానిని చుట్టి ఉన్నాయి; నానాదేశాల నుండి వచ్చిన వర్తకులు దానికి శోభను చేకూరుస్తున్నారు. ఇక్కడ రాజనీతి కూడా కనిపిస్తుంది — సామంతులు ప్రసన్నులై ఉన్నారు, వర్తకులు దూరం నుండి వచ్చారు. కేవలం ప్రాకారమో అగడ్తయో కాదు, ఇదే స్థిరమైన రాజ్యానికి లక్షణం. గుర్రాలూ ఏనుగులూ యుద్ధపశువులు, గోవులూ ఒంటెలూ గాడిదలూ బరువులు మోసేవి — రెండు రకాలూ లెక్కింపబడ్డాయి.

రత్నాలతో అలంకరింపబడిన ప్రాసాదాలు పర్వతాలవలె దానికి శోభను ఇస్తున్నాయి. కూటాగారాలతో (శిఖరాలు గల భవనాలతో) నిండిన అది ఇంద్రుని అమరావతివలె ప్రకాశిస్తోంది. అది చిత్రమైనది, అష్టాపదాకారమైనది, శ్రేష్ఠమైన స్త్రీజనాలతో కూడినది, సమస్త రత్నాలతో నిండినది, విమానగృహాలతో (సప్తభూమిక భవనాలతో) శోభిల్లేది. ‘అష్టాపదాకారా’ అనే పదం జూదపు పలకవలె సమచతురస్రపు గడులుగా విభజింపబడిన వీధుల రచనను తెలియజేస్తుంది. ఈ నగరం అస్తవ్యస్తమైనది కాదు; గణితంతో రూపొందించినట్లు ఉంది. ఇక్కడ రెండుసార్లు అమరావతితో పోలిక చేయబడింది — భూమిపై ఉన్న నగరం స్వర్గానికి ప్రతిబింబం.

అది ఇళ్ళతో దట్టంగా, ఖాళీ లేకుండా, సమతల భూమిపై నిర్మింపబడింది. శాలిధాన్యపు బియ్యంతో నిండి ఉంది; దాని నీరు చెరకురసంలా మధురంగా ఉంటుంది. దుందుభులు, మృదంగాలు, వీణలు, పణవాల నాదంతో అది ఎంతగానో మారుమ్రోగుతూ ఉంది; భూమిపై దానికి సాటి లేదు. సిద్ధులు తపస్సుతో స్వర్గంలో సంపాదించిన విమానంవలె అది ప్రకాశిస్తోంది; దాని భవనాలు చక్కగా నిర్మింపబడ్డాయి, నరోత్తములు దానిని నిండి ఉన్నారు. అన్నం, నీరు, సంగీతం, జనులు — వీటితో నగరపు పరిపూర్ణత చెప్పబడుతోంది. ఉపమను కూడా గమనించాలి — భూమిపై ఉన్నప్పటికీ అది దివ్యమైనది; అయితే సిద్ధుల విమానం తపస్సుతో లభిస్తుంది, అయోధ్య ధర్మంతో లభిస్తుంది.

అక్కడి ధనుర్ధారులు ఒంటరిగా ఉన్నవానిని, గుంపు నుండి వేరుపడినవానిని, వెనుక ముందు ఆదరువు లేని నిస్సహాయుని, శబ్దాన్ని బట్టి మాత్రమే గురిపెట్టగలవానిని, పారిపోతున్నవానిని బాణాలతో కొట్టరు. వారు చురుకైన చేతులు గలవారు, నిపుణులు. వనంలో మదించి గర్జించే సింహాలనూ, పెద్దపులులనూ, అడవిపందులనూ వారు పదునైన శస్త్రాలతోనూ బాహుబలంతోనూ సంహరించగలరు. అటువంటి వేలాది మహారథులతో ఆ నగరం నిండి ఉంది; అప్పుడు రాజు దశరథుడు దానిని నివాసయోగ్యంగా పాలిస్తూ ఉన్నాడు. ఇక్కడ యుద్ధధర్మం స్పష్టమవుతోంది — శక్తి ఉన్నప్పటికీ అది నియమానికి కట్టుబడి ఉంటుంది. నిస్సహాయుని చంపకూడదు అనే ఈ మర్యాదయే వీరునికి భూషణం. వారు ఏమి చేయరో దానితోనే వారి వర్ణన ఆరంభమైంది — ఇది కవి కౌశలం.

చివరగా కవి బ్రాహ్మణులను వర్ణిస్తున్నాడు. అగ్నిహోత్రులూ, గుణవంతులూ, వేదాలలోనూ ఆరు వేదాంగాలలోనూ పారంగతులూ అయిన ద్విజోత్తములు ఆ నగరాన్ని ఆవరించి ఉన్నారు. వారు వేలకొలది దానాలు చేసేవారు, సత్యనిరతులు, మహాత్ములు, మహర్షులతో సమానులు, నిజమైన ఋషులే. ఈ శ్లోకం దీర్ఘమైన వృత్తంలో రచింపబడింది; ఛందస్సు మారడం ద్వారా సర్గ సమాప్తి సూచింపబడుతోంది. అన్నిటికంటే చివర బ్రాహ్మణులు స్మరింపబడ్డారు — ప్రాకారం, ధనం, సైన్యం బాహ్యమైన రక్షణలు; నగరానికి వాస్తవమైన రక్షణ తపస్సే అని కవి అభిప్రాయం. ఈ విధంగా ఇక్కడ ఆదర్శనగరం వర్ణింపబడింది; ముందు ఈ నగరాన్ని విడిచిపెట్టడమే సమగ్ర కావ్యపు శోకానికి మూలమవుతుంది.

இங்கே கதை தொடங்குகிறது. முற்காலத்தில் இந்தப் பூமி முழுவதும் எந்த அரசர்களுக்கு உரியதாக இருந்ததோ, அவர்கள் இக்ஷ்வாகு குலத்தவர். பிரஜாபதியிலிருந்து தொடங்கி அக்குலத்தில் தோன்றிய அரசர்கள் அனைவரும் வெற்றி மிக்கவர்களாக விளங்கினர். அவர்களுள் சகரன் என்னும் அரசன் ஒருவன் இருந்தான்; அவனால் கடல் தோண்டப்பட்டது; ஆகவே அந்த நீர்நிலை இன்றும் “சாகரம்” என்ற பெயரால் அறியப்படுகிறது. அவன் பயணம் செய்யும்போது அறுபதாயிரம் மைந்தர்கள் அவனைச் சூழ்ந்து சென்றனர். மகாத்மாக்களான அந்த அரசர்களின் குலத்திலேயே, உலகில் “ராமாயணம்” என்று கேள்விப்பட்ட இந்தப் பெரிய வரலாறு தோன்றியது. இங்கே கவனிக்க வேண்டியது: கவி முதலில் ராமனை வருணிக்கவில்லை; அவனுடைய குலத்தையே வருணிக்கிறார். மனிதன் குலத்திலிருந்து தோன்றுகிறான்; கதை நாட்டிலிருந்து தோன்றுகிறது — இதுவே ஆதிகாவியத்தின் பார்வை. மேலும் “ஶ்ருதம்” (கேள்விப்பட்டது) என்ற சொல்லால், இந்த வரலாறு கவியின் கற்பனையன்று, மரபுவழி வந்ததே என்பது குறிப்பிடப்படுகிறது.

குசலவர் கூறுகின்றனர்: “அந்த இந்த வரலாற்றை நாங்கள் இருவரும் தொடக்கத்திலிருந்து முழுமையாக எதையும் விடாமல் எடுத்துரைப்போம். இது அறம், இன்பம், பொருள் ஆகியவற்றோடு கூடியது; ஆகவே பொறாமையை விட்டு இதைக் கேட்க வேண்டும்.” “வர்தயிஷ்யாவ:” (நாங்கள் இருவரும் எடுத்துரைப்போம்) என்பது இருமை எண் — பாடுவோர் இருவர்; கதையோ ஒன்று. “அனஸூயதா” (பொறாமையின்றி) என்ற சொல்லால் கேட்பவனின் கடமையும் சுட்டிக்காட்டப்படுகிறது — குற்றம் காணும் பார்வையை விட்டுக் கேட்க வேண்டும். இவ்வாறு இந்தச் சுலோகத்தால் கதையின் நுழைவாயில் நிறைவு செய்யப்படுகிறது; இனி நாட்டின் வருணனை தொடங்குகிறது.

கோசலம் என்னும் பெரிய நாடு ஒன்று உள்ளது. அது மகிழ்ச்சி நிறைந்தது, செழிப்பானது, சரயு நதிக்கரையில் அமைந்தது, மிகுந்த செல்வமும் தானியமும் உடையது. அங்கே உலகப் புகழ்பெற்ற அயோத்தி என்னும் நகரம் இருந்தது. அந்நகரை மனிதர்களின் தலைவனான மனுவே அமைத்தார். இங்கே மூன்று விஷயங்கள் குறிப்பிடப்படுகின்றன — நதியின் நீர், உணவு வளம், முதல் மனிதனால் நிறுவப்பட்ட அடித்தளம். நகரம் தற்செயலாக உண்டானதன்று; அறத்தின் முதல் வகுப்பாளரான மனுவாலேயே அது அமைக்கப்பட்டது. “அயோத்தி” என்ற பெயரும் பொருளுடையது — எவராலும் போரிட்டு வெல்ல இயலாதது “அயோத்யா”. அதன் பெயரிலேயே அதன் எதிர்காலம் அடங்கியுள்ளது.

செல்வச் சிறப்புமிக்க அந்தப் பெருநகரம் பன்னிரண்டு யோஜனை நீளமும் மூன்று யோஜனை அகலமும் கொண்டது. அதன் பெருவீதிகள் நன்கு பகுக்கப்பட்டிருந்தன. நன்கு பகுக்கப்பட்ட பெரிய ராஜவீதியால் அது ஒளிர்ந்தது. அவ்வீதியில் உதிர்ந்த மலர்கள் தூவப்பட்டிருந்தன; நாள்தோறும் நீர் தெளிக்கப்பட்டது. வீதிக்குச் செய்யப்படும் இந்த நாள்தோறுமான பராமரிப்பு நகரத்தின் ஒழுங்கைக் குறிக்கிறது. ராஜவீதி நாள்தோறும் தூய்மை செய்யப்பட்டு நீர் தெளிக்கப்படும் இடத்தில் அரசன் விழிப்புடன் இருக்கிறான் என்று அறிய வேண்டும். கவி முதலில் அளவைக் கூறுகிறார், பின்னர் வீதியை — வருணனை புறத்திலிருந்து உள்ளே நுழைகிறது.

அந்நகரில், பெரிய நாட்டை வளர்ப்பவனான மன்னர் தசரதன், விண்ணுலகில் தேவர் தலைவனான இந்திரன் அமராவதியில் மக்களை வாழச் செய்வதுபோல, மக்களைக் குடியமர்த்தினார். “ஆவாஸயாமாஸ” (வாழச் செய்தார்) என்பது பிறவினைச் சொல்; அதாவது அவர் தாம் மட்டும் வாழவில்லை, மக்களை வாழச் செய்கிறார். அரசனின் கடமை இதுவே. அந்நகரம் கதவுகளும் தோரண வாயில்களும் உடையது; அதனுள் கடைவீதிகள் தனித்தனியாக நன்கு பகுக்கப்பட்டிருந்தன. எல்லாப் பொறிகளும் ஆயுதங்களும் அங்கே இருந்தன; எல்லாக் கைவினைஞர்களும் அங்கே வாழ்ந்தனர். கோட்டைக் காவல், வாணிபம், கைவினை — இம்மூன்றும் ஒரே சுலோகத்தில் கட்டமைக்கப்பட்டுள்ளன.

அந்நகரம் சூதர்களாலும் மாகதர்களாலும் நெருக்கமாக நிறைந்திருந்தது; செல்வச் சிறப்பும் ஒப்பற்ற ஒளியும் உடையதாக இருந்தது. சூதர்கள் புகழ்ப்பாடல்களைப் பாடுகின்றனர்; மாகதர்கள் குல வரலாற்றை எடுத்துரைக்கின்றனர்; இவ்வாறு நகரில் நினைவு உயிர்வாழ்கிறது. அங்கே கொடிகள் பறக்கும் உயர்ந்த மாடங்கள் ஒளிர்கின்றன; நூற்றுக்கணக்கான சதக்னிகள் அங்கே நிறைந்துள்ளன. சதக்னி என்பது மதில்மேல் வைக்கப்படும் பேராயுதம்; ஒரே முறையில் நூறு வீரர்களைக் கொல்லும் ஆற்றல் உடையது. பெண்களின் நாடகக் குழுக்கள் எங்கும் அந்நகரில் இருந்தன. சோலைகளும் மாந்தோப்புகளும் கொண்ட அந்தப் பெருநகரம், சால மரங்களை அரைஞாண்போல் சுற்றிலும் கொண்டிருந்தது. போருக்கான ஆயத்தமும், நாடகக் கலையும், காடும் — ஒரே இடத்தில்.

அதன் அகழி ஆழமானது, கடக்க அரியது; பிற பகைவர்களால் அந்நகரை அணுகவும் இயலாது. குதிரைகள், யானைகள், பசுக்கள், ஒட்டகங்கள், கழுதைகள் ஆகியவற்றால் அது நிறைந்திருந்தது. கப்பம் செலுத்தும் சிற்றரசர் கூட்டங்களால் அது சூழப்பட்டிருந்தது; பல்வேறு நாடுகளில் வாழும் வணிகர்களும் அதற்கு அழகு சேர்த்தனர். இங்கே அரசியலும் காணப்படுகிறது — சிற்றரசர்கள் மனநிறைவுடன் உள்ளனர்; வணிகர்கள் தொலைவிலிருந்து வந்துள்ளனர். இதுவே நிலையான அரசின் அடையாளம்; மதிலோ அகழியோ மட்டும் அன்று. குதிரைகளும் யானைகளும் போருக்கான விலங்குகள்; பசுக்கள், ஒட்டகங்கள், கழுதைகள் சுமை சுமப்பவை — இரண்டு வகையும் கணக்கில் கொள்ளப்பட்டுள்ளன.

ரத்தினங்களால் அழகுபடுத்தப்பட்ட மாளிகைகள் மலைகள்போல அந்நகருக்கு அழகு சேர்க்கின்றன. உச்சி மாடங்களால் (கூடாகாரங்கள்) நிறைந்த அது இந்திரனின் அமராவதிபோலத் தோன்றுகிறது. அது வியத்தகு தோற்றம் உடையது, “அஷ்டாபத” வடிவில் அமைந்தது, சிறந்த பெண்கள் கூட்டத்தால் நிறைந்தது, எல்லா ரத்தினங்களும் பரவியது, விமானம் போன்ற மாளிகைகளால் ஒளிர்வது. “அஷ்டாபதாகாரா” என்ற சொல், சூதாட்டப் பலகைபோலச் சமச்சதுரக் கட்டங்களாகப் பகுக்கப்பட்ட வீதியமைப்பைக் குறிக்கிறது. நகரம் ஒழுங்கற்றதன்று; கணிதத்தால் திட்டமிட்டதுபோல அமைக்கப்பட்டது. இங்கே இருமுறை அமராவதியோடு ஒப்பிடப்பட்டுள்ளது — பூமியிலுள்ள நகரம் சுவர்க்கத்தின் பிரதிபிம்பம்.

வீடுகளால் அது நெருக்கமாக நிறைந்திருந்தது; இடைவெளி இல்லாதது; சமதளமான நிலத்தில் அமைந்தது. சம்பா அரிசியால் நிறைந்தது; அதன் நீர் கரும்புச்சாறுபோல இனியது. பேரிகைகள், மிருதங்கங்கள், வீணைகள், பணவங்கள் ஆகியவற்றின் ஒலியால் அது பெரிதும் முழங்கிக்கொண்டிருந்தது; பூமியில் அதற்கு இணையான நகரம் இல்லை. தவத்தால் பெறப்பட்ட சித்தர்களின் விண்ணக விமானம்போல அது ஒளிர்ந்தது; அதன் இல்லங்கள் நன்கு அமைக்கப்பட்டிருந்தன; சிறந்த மனிதர்கள் அதில் நிறைந்திருந்தனர். உணவு, நீர், இசை, மக்கள் — இவற்றால் நகரத்தின் நிறைவு கூறப்படுகிறது. உவமையையும் கவனிக்க வேண்டும் — பூமியில் இருந்தாலும் அது தெய்வீகமானது; சித்தர்களின் விமானம் தவத்தால் பெறப்படுகிறது; அயோத்தியோ அறத்தால்.

அங்கிருந்த வில்லாளிகள், தனித்திருப்பவனையும், கூட்டத்திலிருந்து பிரிந்தவனையும், பின்துணை யாருமற்றவனையும், உதவியற்றவனையும், ஒலியைக் கொண்டே இலக்காக்கக்கூடியவனாக மறைந்திருப்பவனையும், ஓடிக்கொண்டிருப்பவனையும் அம்புகளால் தாக்குவதில்லை. அவர்கள் கைவேகம் உடையவர்கள், கலையில் தேர்ந்தவர்கள். காட்டில் மதங்கொண்டு முழங்கும் சிங்கங்களையும் புலிகளையும் காட்டுப்பன்றிகளையும் கூர்மையான ஆயுதங்களாலும் தோள்வலிமையாலும் கொல்லும் ஆற்றல் உடையவர்கள். அத்தகைய ஆயிரக்கணக்கான மகாரதர்களால் அந்நகரம் நிறைந்திருந்தது; அவர்களை அப்போது மன்னர் தசரதன் அங்கே குடியமர்த்தியிருந்தார். இங்கே போர் அறம் தெளிவாகிறது — ஆற்றல் இருந்தபோதும் அது நெறியால் கட்டுப்படுத்தப்படுகிறது. உதவியற்றவனைக் கொல்லலாகாது என்ற இந்த வரம்பே வீரனின் அணிகலன். அவர்கள் எதைச் செய்வதில்லை என்பதைக் கொண்டே அவர்களுடைய வருணனை தொடங்குகிறது — இது கவியின் திறமை.

இறுதியில் கவி அந்தணர்களை வருணிக்கிறார். வேள்வித் தீயைப் பேணுபவர்களும், குணம் நிறைந்தவர்களும், வேதங்களிலும் ஆறு வேதாங்கங்களிலும் கரைகண்டவர்களுமான சிறந்த அந்தணர்களால் அந்நகரம் சூழப்பட்டிருந்தது. அவர்கள் ஆயிரக்கணக்கில் கொடையளிப்பவர்கள், வாய்மையில் ஈடுபட்டவர்கள், மகாத்மாக்கள், மகரிஷிகளுக்கு நிகரானவர்கள், முழுமையான ரிஷிகளே. இந்தச் சுலோகம் நீண்ட யாப்பில் இயற்றப்பட்டுள்ளது; யாப்பு மாறுவதால் சர்க்கத்தின் நிறைவு குறிக்கப்படுகிறது. எல்லாவற்றுக்கும் இறுதியில் அந்தணர்கள் நினைவுகூரப்படுகின்றனர் — மதிலும் செல்வமும் படையும் புறத்தேயுள்ள காவல்கள்; நகரத்தின் உண்மையான காவல் தவமே என்பது கவியின் கருத்து. இவ்வாறு இங்கே முன்மாதிரியான நகரம் வருணிக்கப்பட்டுள்ளது; இந்நகரைத் துறந்து செல்வதே பின்னர் முழுக் காவியத்தின் துயரத்துக்கும் வேராகிறது.

ಇಲ್ಲಿಂದ ಕಥೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಸಮಸ್ತ ಭೂಮಂಡಲವು ಯಾವ ರಾಜರಿಗೆ ಸೇರಿತ್ತೋ ಅವರೇ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದವರು. ಪ್ರಜಾಪತಿಯಿಂದ ಮೊದಲ್ಗೊಂಡು ಆ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ರಾಜರೆಲ್ಲರೂ ಜಯಶಾಲಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಅವರಲ್ಲಿ ಸಗರನೆಂಬ ಒಬ್ಬ ರಾಜನಿದ್ದನು; ಅವನಿಂದ ಸಮುದ್ರವು ತೋಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಜಲಾಶಯ ಇಂದಿಗೂ ‘ಸಾಗರ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಅವನು ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡುವಾಗ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಮಕ್ಕಳು ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಆ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ರಾಜರ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಈ ಮಹಾ ಆಖ್ಯಾನವು ಹುಟ್ಟಿತು; ಇದೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ರಾಮಾಯಣ’ ಎಂದು ಕೇಳಿಬಂದಿರುವುದು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಕವಿ ಮೊದಲು ರಾಮನನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನ ವಂಶವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪುರುಷನು ವಂಶದಿಂದ ಉದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕಥೆ ದೇಶದಿಂದ — ಇದು ಆದಿಕಾವ್ಯದ ದೃಷ್ಟಿ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಶ್ರುತಮ್’ (ಕೇಳಿಬಂದುದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಈ ಆಖ್ಯಾನವು ಕವಿಕಲ್ಪಿತವಲ್ಲ, ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಬಂದುದು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕುಶಲವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಈ ಆಖ್ಯಾನವನ್ನು ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಆದಿಯಿಂದ ಮೊದಲ್ಗೊಂಡು ಸಮಸ್ತವಾಗಿ, ಏನನ್ನೂ ಬಿಡದೆ ನಿರೂಪಿಸುತ್ತೇವೆ. ಇದು ಧರ್ಮ, ಕಾಮ, ಅರ್ಥಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದುದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಸೂಯೆಯನ್ನು ತೊರೆದು ಇದನ್ನು ಕೇಳಬೇಕು. ‘ವರ್ತಯಿಷ್ಯಾವಃ’ (ನಾವಿಬ್ಬರೂ ನಿರೂಪಿಸುತ್ತೇವೆ) ಎಂಬುದು ದ್ವಿವಚನ — ಗಾಯಕರು ಇಬ್ಬರು, ಕಥೆ ಒಂದೇ. ‘ಅನಸೂಯತಾ’ (ಅಸೂಯೆಯಿಲ್ಲದೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಶ್ರೋತೃವಿನ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕೇಳಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಈ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಕಥೆಯ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಮುಂದೆ ದೇಶವರ್ಣನೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕೋಸಲವೆಂಬ ಮಹಾ ಜನಪದವಿದೆ. ಅದು ಸಂತೋಷಭರಿತವಾದುದು, ಸಮೃದ್ಧವಾದುದು, ಸರಯೂನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದುದು, ಅಪಾರ ಧನಧಾನ್ಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದುದು. ಅಲ್ಲಿ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಎಂಬ ನಗರಿಯಿತ್ತು. ಆ ಪುರಿಯನ್ನು ಮಾನವೇಂದ್ರನಾದ ಮನುವೇ ಸ್ವತಃ ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ವಿಷಯಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ — ನದಿಯ ನೀರು, ಅನ್ನಸಮೃದ್ಧಿ, ಆದಿಪುರುಷನಿಂದ ಆದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೆ. ನಗರಿ ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದುದಲ್ಲ; ಧರ್ಮದ ಆದಿಕರ್ತನಾದ ಮನುವೇ ಅದನ್ನು ಯೋಜಿಸಿದನು. ‘ಅಯೋಧ್ಯೆ’ ಎಂಬ ಹೆಸರೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಯಾರಿಂದಲೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗೆಲ್ಲಲಾಗದುದು ಅಯೋಧ್ಯೆ. ಹೆಸರಿನಲ್ಲೇ ಅದರ ಭವಿಷ್ಯ ಅಡಗಿದೆ.

ಶೋಭಾಯಮಾನವಾದ ಆ ಮಹಾಪುರಿ ಹನ್ನೆರಡು ಯೋಜನ ಉದ್ದವೂ ಮೂರು ಯೋಜನ ಅಗಲವೂ ಆಗಿತ್ತು. ಅದರ ಮಹಾಮಾರ್ಗಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು. ವಿಶಾಲವೂ ಸುವಿಭಕ್ತವೂ ಆದ ರಾಜಮಾರ್ಗದಿಂದ ಅದು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬಿಡಿಹೂಗಳನ್ನು ಹರಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಪ್ರತಿದಿನವೂ ನೀರು ಚಿಮುಕಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಮಾರ್ಗದ ಈ ದೈನಂದಿನ ಸಂಸ್ಕಾರವು ನಗರದ ಶಿಸ್ತನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲಿ ರಾಜಮಾರ್ಗವನ್ನು ಪ್ರತಿದಿನ ಶುಚಿಗೊಳಿಸಿ ನೀರು ಚಿಮುಕಿಸಲಾಗುತ್ತದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಕವಿ ಮೊದಲು ಅಳತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಮಾರ್ಗವನ್ನು — ವರ್ಣನೆಯು ಹೊರಗಿನಿಂದ ಒಳಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ.

ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನು ವರ್ಧಿಸುವ ರಾಜ ದಶರಥನು ಆ ಪುರಿಯಲ್ಲಿ ಜನರನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದನು — ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೇವಪತಿ ಇಂದ್ರನು ಅಮರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸುವಂತೆ. ‘ಆವಾಸಯಾಮಾಸ’ ಎಂಬುದು ಣಿಜಂತ (ಪ್ರೇರಣಾರ್ಥಕ) ಪದ; ಅಂದರೆ ಅವನು ತಾನು ವಾಸಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಜನರನ್ನು ವಾಸಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಜನ ಕರ್ತವ್ಯ ಇದೇ. ಆ ಪುರಿ ಕದಗಳಿಂದಲೂ ತೋರಣಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿತ್ತು; ಅದರೊಳಗೆ ಅಂಗಡಿಗಳು ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು. ಎಲ್ಲ ಯಂತ್ರಗಳೂ ಆಯುಧಗಳೂ ಅಲ್ಲಿದ್ದವು; ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ಶಿಲ್ಪಿಗಳೂ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ದುರ್ಗರಕ್ಷಣೆ, ವಾಣಿಜ್ಯ, ಶಿಲ್ಪ — ಈ ಮೂರೂ ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಿಬದ್ಧವಾಗಿವೆ.

ಸೂತರಿಂದಲೂ ಮಾಗಧರಿಂದಲೂ ಅದು ಕಿಕ್ಕಿರಿದಿತ್ತು; ಶ್ರೀಮಂತವೂ ಅಸದೃಶ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳದ್ದೂ ಆಗಿತ್ತು. ಸೂತರು ಸ್ತುತಿಗಳನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾರೆ, ಮಾಗಧರು ವಂಶಾವಳಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಹೀಗೆ ನಗರದಲ್ಲಿ ಸ್ಮೃತಿ ಜೀವಂತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಎತ್ತರದ ಅಟ್ಟಾಲಕಗಳು (ಕಾವಲುಗೋಪುರಗಳು) ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು; ನೂರಾರು ಶತಘ್ನಿಗಳು ಅಲ್ಲಿ ತುಂಬಿದ್ದವು. ಶತಘ್ನಿ ಎಂದರೆ ಕೋಟೆಯ ಗೋಡೆಯ ಮೇಲಿರಿಸುವ ಮಹಾಸ್ತ್ರ; ಒಮ್ಮೆಗೇ ನೂರು ಯೋಧರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಸಮರ್ಥವಾದುದು. ನರ್ತಕಿಯರ ನಾಟಕತಂಡಗಳಿಂದ ಅದು ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಕೂಡಿತ್ತು. ಉದ್ಯಾನಗಳಿಂದಲೂ ಮಾವಿನ ತೋಪುಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಆ ವಿಶಾಲ ನಗರಿಗೆ ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳು ಒಡ್ಯಾಣದಂತೆ ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದವು. ಯುದ್ಧಸನ್ನಾಹ, ನಾಟ್ಯ, ವನ — ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದೆಡೆಯೇ.

ಅದರ ಕಂದಕವು ಆಳವಾದುದು, ದಾಟಲು ಅಸಾಧ್ಯವಾದುದು; ಬೇರೆ ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಆ ಪುರಿ ಸಮೀಪಿಸಲು ದುಸ್ಸಾಧ್ಯವಾದುದು. ಕುದುರೆಗಳು, ಆನೆಗಳು, ಹಸುಗಳು, ಒಂಟೆಗಳು, ಕತ್ತೆಗಳಿಂದ ಅದು ತುಂಬಿತ್ತು. ಕಪ್ಪಕಾಣಿಕೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಸಾಮಂತರಾಜರ ಸಮೂಹಗಳು ಅದನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದವು; ನಾನಾದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ವರ್ತಕರು ಅದಕ್ಕೆ ಶೋಭೆಯನ್ನು ತರುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನೀತಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಸಾಮಂತರು ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ವರ್ತಕರು ದೂರದಿಂದ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಇದೇ ಸ್ಥಿರವಾದ ರಾಜ್ಯದ ಲಕ್ಷಣ; ಕೇವಲ ಕೋಟೆಗೋಡೆಯಾಗಲಿ ಕಂದಕವಾಗಲಿ ಅಲ್ಲ. ಕುದುರೆ, ಆನೆಗಳು ಯುದ್ಧಪಶುಗಳು; ಹಸು, ಒಂಟೆ, ಕತ್ತೆಗಳು ಭಾರ ಹೊರುವವು — ಎರಡನ್ನೂ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಅರಮನೆಗಳು ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಅದನ್ನು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಶಿಖರಗೃಹಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಅದು ಇಂದ್ರನ ಅಮರಾವತಿಯಂತೆ ತೋರುತ್ತಿತ್ತು. ಅದು ವಿಚಿತ್ರವಾದುದು, ಅಷ್ಟಾಪದಾಕಾರವಾದುದು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಾರಿಯರ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದುದು, ಸರ್ವರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದುದು, ಏಳುಮಾಳಿಗೆಯ ಮನೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿತವಾದುದು. ‘ಅಷ್ಟಾಪದಾಕಾರಾ’ ಎಂಬ ಪದವು ಪಗಡೆಯ ಹಲಗೆಯಂತೆ ಸಮಚತುರಸ್ರ ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಬೀದಿಗಳ ರಚನೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ನಗರಿ ಅವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾದುದಲ್ಲ; ಅದು ಗಣಿತದಿಂದಲೋ ಎಂಬಂತೆ ಯೋಜಿತವಾದುದು. ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಅಮರಾವತಿಯೊಡನೆ ಹೋಲಿಕೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ — ಭೂಮಿಯ ಪುರಿ ಸ್ವರ್ಗದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ.

ಮನೆಗಳಿಂದ ಅದು ದಟ್ಟವಾಗಿತ್ತು, ಎಡೆಬಿಡದೆ ತುಂಬಿತ್ತು, ಸಮತಟ್ಟಾದ ನೆಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿತ್ತು. ಶಾಲಿ ಅಕ್ಕಿಯಿಂದ ಅದು ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿತ್ತು; ಅದರ ನೀರು ಕಬ್ಬಿನ ರಸದಂತೆ ಸಿಹಿಯಾಗಿತ್ತು. ದುಂದುಭಿ, ಮೃದಂಗ, ವೀಣೆ, ಪಣವಗಳ ನಾದದಿಂದ ಅದು ಅತಿಶಯವಾಗಿ ಮೊಳಗುತ್ತಿತ್ತು; ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಉತ್ತಮವಾದುದಿರಲಿಲ್ಲ. ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪಡೆದ ಸಿದ್ಧರ ವಿಮಾನದಂತೆ ಅದು ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು; ಅದರ ಮನೆಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದ್ದವು, ನರಶ್ರೇಷ್ಠರಿಂದ ಅದು ತುಂಬಿತ್ತು. ಅನ್ನ, ನೀರು, ಸಂಗೀತ, ಜನ — ಇವುಗಳಿಂದ ನಗರದ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಉಪಮೆಯನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಅದು ದಿವ್ಯ; ಆದರೆ ಸಿದ್ಧರ ವಿಮಾನ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ, ಅಯೋಧ್ಯೆ ಧರ್ಮದಿಂದ.

ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳು ಒಂಟಿಯಾಗಿರುವವನನ್ನು, ತನ್ನ ಗುಂಪಿನಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟವನನ್ನು, ಹಿಂದೆ ಮುಂದೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲದ ಅಸಹಾಯಕನನ್ನು, ಕೇವಲ ಶಬ್ದದಿಂದ ಗುರುತಿಸಿ ಹೊಡೆಯಬೇಕಾದ ಮರೆಯಲ್ಲಿರುವವನನ್ನು, ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿರುವವನನ್ನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರು ಚುರುಕಾದ ಕೈಯವರೂ ವಿಶಾರದರೂ ಆಗಿದ್ದರು. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಮದಿಸಿ ಗರ್ಜಿಸುವ ಸಿಂಹ, ಹುಲಿ, ಕಾಡುಹಂದಿಗಳನ್ನು ಅವರು ಹರಿತವಾದ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಬಾಹುಬಲದಿಂದಲೂ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಂತಹ ಸಾವಿರಾರು ಮಹಾರಥರಿಂದ ಆ ಪುರಿ ತುಂಬಿತ್ತು; ಅದರಲ್ಲಿ ರಾಜ ದಶರಥನು ಆಗ ಜನರನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಧರ್ಮ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಶಕ್ತಿಯಿದ್ದರೂ ಅದು ನಿಯಮದಿಂದ ಬದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಅಸಹಾಯಕನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಾರದು ಎಂಬ ಈ ಮರ್ಯಾದೆಯೇ ವೀರನಿಗೆ ಭೂಷಣ. ಅವರು ಏನನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದರಿಂದಲೇ ಅವರ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇದು ಕವಿಯ ಕೌಶಲ.

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಿಗಳೂ ಗುಣವಂತರೂ ವೇದಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಆರು ವೇದಾಂಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪಾರಂಗತರೂ ಆದ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮರಿಂದ ಆ ಪುರಿ ಆವೃತವಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ಸಾವಿರಾರು ದಾನಮಾಡುವವರು, ಸತ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿರತರು, ಮಹಾತ್ಮರು, ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಸಮಾನರು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಋಷಿಗಳೇ. ಈ ಶ್ಲೋಕವು ದೀರ್ಘವಾದ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಛಂದಸ್ಸಿನ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದ ಸರ್ಗದ ಮುಕ್ತಾಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕೋಟೆಗೋಡೆ, ಧನ, ಸೈನ್ಯ ಇವು ಹೊರಗಿನ ರಕ್ಷಣೆಗಳು; ನಗರದ ನಿಜವಾದ ರಕ್ಷಣೆ ತಪಸ್ಸೇ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಹೀಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಆದರ್ಶ ನಗರಿಯೊಂದು ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ; ಇದನ್ನೇ ತ್ಯಜಿಸಬೇಕಾಗಿ ಬರುವುದು ಮುಂದೆ ಇಡೀ ಕಾವ್ಯದ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಮೂಲವಾಗುತ್ತದೆ.

ഇവിടെ കഥ ആരംഭിക്കുന്നു. പണ്ട് ഈ ഭൂമി മുഴുവൻ ആരുടേതായിരുന്നുവോ, ആ രാജാക്കന്മാർ ഇക്ഷ്വാകുവംശജരായിരുന്നു. പ്രജാപതിയിൽ തുടങ്ങി ആ വംശത്തിലെ രാജാക്കന്മാരെല്ലാം വിജയശാലികളായിരുന്നു. അവരിൽ സഗരൻ എന്നൊരു രാജാവുണ്ടായിരുന്നു; അദ്ദേഹമാണ് സമുദ്രം കുഴിപ്പിച്ചത്; അതിനാൽ ആ ജലാശയം ഇന്നും ‘സാഗരം’ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു. യാത്ര ചെയ്യുമ്പോൾ അറുപതിനായിരം പുത്രന്മാർ അദ്ദേഹത്തെ ചുറ്റി അനുഗമിച്ചിരുന്നു. ആ മഹാത്മാക്കളായ രാജാക്കന്മാരുടെ വംശത്തിലാണ് ലോകത്തിൽ ‘രാമായണം’ എന്നു കേൾവികേട്ട ഈ മഹത്തായ ആഖ്യാനം ഉത്ഭവിച്ചത്. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: കവി ആദ്യം രാമനെയല്ല, അദ്ദേഹത്തിന്റെ വംശത്തെയാണ് വർണ്ണിക്കുന്നത്. പുരുഷൻ വംശത്തിൽനിന്നും, കഥ ദേശത്തിൽനിന്നും ഉദിക്കുന്നു — ഇതാണ് ആദികാവ്യത്തിന്റെ ദൃഷ്ടി. ‘ശ്രുതം’ (കേൾവികേട്ടത്) എന്ന പദം, ഈ ആഖ്യാനം കവിയുടെ സങ്കല്പമല്ല, പരമ്പരയായി ലഭിച്ചതാണ് എന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

കുശലവന്മാർ പറയുന്നു: “ഈ ആഖ്യാനം ഞങ്ങൾ ഇരുവരും ആദിമുതൽ മുഴുവനായി അവതരിപ്പിക്കാം. ഇതു ധർമ്മവും കാമവും അർത്ഥവും ഉൾക്കൊള്ളുന്നതാണ്; അതിനാൽ അസൂയ വെടിഞ്ഞ് ഇതു കേൾക്കണം.” ‘വർത്തയിഷ്യാവഃ’ (ഞങ്ങൾ ഇരുവരും അവതരിപ്പിക്കാം) എന്നത് ദ്വിവചനമാണ് — ഗായകർ രണ്ട്, കഥ ഒന്ന്. ‘അനസൂയതാ’ (അസൂയ കൂടാതെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ ശ്രോതാവിന്റെ കർത്തവ്യവും നിർദ്ദേശിക്കപ്പെടുന്നു — കുറ്റം കണ്ടുപിടിക്കുന്ന ദൃഷ്ടി ഉപേക്ഷിച്ചു കേൾക്കണം. ഇങ്ങനെ ഈ ശ്ലോകത്തോടെ കഥയുടെ പ്രവേശനകവാടം അടയുന്നു; തുടർന്ന് ദേശവർണ്ണന ആരംഭിക്കുന്നു.

കോസലം എന്നൊരു മഹത്തായ ജനപദമുണ്ട്. അത് ആഹ്ലാദഭരിതവും സമൃദ്ധവും സരയുതീരത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്നതും ധാരാളം ധനധാന്യങ്ങൾ നിറഞ്ഞതുമാണ്. അവിടെ ലോകപ്രസിദ്ധമായ അയോധ്യ എന്ന നഗരിയുണ്ടായിരുന്നു. മനുഷ്യരുടെ അധിപനായ മനു സ്വയമാണ് ആ നഗരി നിർമ്മിച്ചത്. ഇവിടെ മൂന്നു കാര്യങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — നദീജലം, ധാന്യസമൃദ്ധി, ആദിപുരുഷൻ നൽകിയ പ്രതിഷ്ഠ. ആ നഗരി യാദൃച്ഛികമായി ഉണ്ടായതല്ല; ധർമ്മത്തിന്റെ ആദികർത്താവായ മനുതന്നെ അതിനെ ആസൂത്രണം ചെയ്തു. ‘അയോധ്യ’ എന്ന പേരും അർത്ഥവത്താണ് — ആർക്കും യുദ്ധം ചെയ്തു ജയിക്കാൻ കഴിയാത്തവൾ അയോധ്യ. പേരിൽത്തന്നെ അവളുടെ ഭാവി അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു.

ഐശ്വര്യപൂർണ്ണമായ ആ മഹാനഗരി പന്ത്രണ്ടു യോജന നീളവും മൂന്നു യോജന വീതിയും ഉള്ളതായിരുന്നു. അതിലെ മഹാപഥങ്ങൾ നന്നായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. വിശാലവും ചിട്ടയോടെ വിഭജിക്കപ്പെട്ടതുമായ രാജവീഥിയാൽ അതു ശോഭിച്ചു. ആ വീഥിയിൽ അഴിച്ചുവിതറിയ പൂക്കൾ ചിതറിക്കിടന്നു; ദിവസവും വെള്ളം തളിച്ചിരുന്നു. വീഥിയുടെ ഈ ദൈനംദിന സംസ്കരണം നഗരത്തിന്റെ അച്ചടക്കം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാജവീഥി ദിവസവും വൃത്തിയാക്കി നനയ്ക്കുന്നിടത്ത് രാജാവ് ഉണർന്നിരിക്കുന്നു എന്നറിയണം. കവി ആദ്യം അളവു പറയുന്നു, പിന്നെ വീഥി — വർണ്ണന പുറത്തുനിന്ന് അകത്തേക്കു പ്രവേശിക്കുന്നു.

മഹത്തായ രാഷ്ട്രത്തെ വളർത്തിയ ദശരഥമഹാരാജാവ്, സ്വർഗ്ഗത്തിൽ ദേവേന്ദ്രൻ അമരാവതിയെ എന്നപോലെ, ആ നഗരിയിൽ ജനങ്ങളെ വസിപ്പിച്ചു. ‘ആവാസയാമാസ’ എന്നത് ണിജന്തപദമാണ് (പ്രേരണാർത്ഥകക്രിയ); അതായത് അദ്ദേഹം സ്വയം വസിക്കുക മാത്രമല്ല, ജനങ്ങളെ വസിപ്പിക്കുകയാണ്. രാജാവിന്റെ കർമ്മം ഇതുതന്നെ. ആ നഗരി വാതിലുകളും തോരണങ്ങളും ഉള്ളതായിരുന്നു; അതിനുള്ളിൽ കമ്പോളങ്ങൾ വെവ്വേറെ നന്നായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. എല്ലാവിധ യന്ത്രങ്ങളും ആയുധങ്ങളും അവിടെയുണ്ടായിരുന്നു; എല്ലാത്തരം ശില്പികളും അവിടെ വസിച്ചിരുന്നു. ദുർഗ്ഗരക്ഷ, വാണിജ്യം, ശില്പകല — ഈ മൂന്നും ഒരൊറ്റ ശ്ലോകത്തിൽ ഉൾക്കൊള്ളിച്ചിരിക്കുന്നു.

സൂതന്മാരാലും മാഗധന്മാരാലും ആ നഗരി തിങ്ങിനിറഞ്ഞിരുന്നു; ഐശ്വര്യപൂർണ്ണവും അതുല്യമായ പ്രഭയുള്ളതുമായിരുന്നു. സൂതന്മാർ സ്തുതി പാടുന്നു; മാഗധന്മാർ വംശാവലി പറയുന്നു; ഇങ്ങനെ നഗരത്തിൽ ഓർമ്മ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു. അവിടെ കൊടികൾ പാറുന്ന ഉയർന്ന അട്ടാലങ്ങൾ (കോട്ടഗോപുരങ്ങൾ) ശോഭിച്ചു; നൂറുകണക്കിനു ശതഘ്നികൾ അവിടെ നിരന്നിരുന്നു. കോട്ടമതിലിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നതും ഒറ്റയടിക്കു നൂറു യോദ്ധാക്കളെ കൊല്ലാൻ കഴിവുള്ളതുമായ മഹാസ്ത്രമാണ് ശതഘ്നി. നർത്തകിമാരുടെ നാടകസംഘങ്ങൾ എല്ലായിടത്തും അവിടെയുണ്ടായിരുന്നു. ഉദ്യാനങ്ങളും മാന്തോപ്പുകളും നിറഞ്ഞ ആ വിശാലനഗരിക്ക് സാലവൃക്ഷങ്ങൾ ഒരു അരഞ്ഞാണംപോലെ ചുറ്റിനിന്നു. യുദ്ധസജ്ജീകരണവും നാട്യവും വനവും — എല്ലാം ഒരിടത്തുതന്നെ.

അതിന്റെ കിടങ്ങ് ആഴമേറിയതും കടക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളതുമായിരുന്നു; മറ്റു ശത്രുക്കൾക്ക് ആ നഗരിയെ സമീപിക്കാൻപോലും കഴിയുമായിരുന്നില്ല. കുതിരകളാലും ആനകളാലും പശുക്കളാലും ഒട്ടകങ്ങളാലും കഴുതകളാലും അതു നിറഞ്ഞിരുന്നു. കപ്പം നൽകുന്ന സാമന്തരാജാക്കന്മാരുടെ സംഘങ്ങൾ അതിനെ ചുറ്റിനിന്നു; പല ദേശങ്ങളിൽനിന്നുള്ള വ്യാപാരികൾ അതിനെ അലങ്കരിച്ചു. ഇവിടെ രാജനീതിയും കാണാം — സാമന്തന്മാർ സംതൃപ്തർ; വ്യാപാരികൾ ദൂരെനിന്നു വന്നെത്തിയവർ. ഇതാണ് സ്ഥിരതയുള്ള രാജ്യത്തിന്റെ ലക്ഷണം; കോട്ടമതിലോ കിടങ്ങോ മാത്രമല്ല. കുതിരകളും ആനകളും യുദ്ധമൃഗങ്ങൾ; പശുക്കളും ഒട്ടകങ്ങളും കഴുതകളും ഭാരം വഹിക്കുന്നവ — രണ്ടും എണ്ണപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

രത്നങ്ങൾകൊണ്ടു നിർമ്മിച്ച പ്രാസാദങ്ങൾ പർവ്വതങ്ങൾപോലെ അതിനെ ശോഭിപ്പിച്ചു. കൂടാരംപോലെ മേൽക്കൂരയുള്ള മാളികകൾ നിറഞ്ഞ അത് ഇന്ദ്രന്റെ അമരാവതിപോലെ പ്രകാശിച്ചു. അതു വിചിത്രവും അഷ്ടാപദാകാരവും ആയിരുന്നു; സുന്ദരിമാരുടെ കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും, എല്ലാവിധ രത്നങ്ങളാൽ നിബിഡവും, വിമാനഗൃഹങ്ങളാൽ (ഏഴുനിലമാളികകളാൽ) ശോഭിക്കുന്നതുമായിരുന്നു. ‘അഷ്ടാപദാകാരാ’ എന്ന പദം ചൂതുപലകപോലെ സമചതുരഖണ്ഡങ്ങളായി വിഭജിക്കപ്പെട്ട വീഥിവിന്യാസത്തെ കുറിക്കുന്നു. നഗരി ക്രമമില്ലാത്തതല്ല; ഗണിതംകൊണ്ടെന്നപോലെ ആസൂത്രണം ചെയ്യപ്പെട്ടതാണ്. ഇവിടെ രണ്ടുതവണ അമരാവതിയുമായി താരതമ്യം ചെയ്തിരിക്കുന്നു — ഭൂമിയിലെ നഗരി സ്വർഗ്ഗത്തിന്റെ പ്രതിബിംബമാണ്.

വീടുകളാൽ അതു നിബിഡമായിരുന്നു; ഇടവിടാതെ, നിരപ്പായ ഭൂമിയിൽ പണിതുയർത്തിയതായിരുന്നു. ശാലിനെല്ലിന്റെ അരിയാൽ അതു സമ്പൂർണ്ണമായിരുന്നു; അതിലെ വെള്ളം കരിമ്പിൻനീരുപോലെ മധുരമായിരുന്നു. ദുന്ദുഭികളുടെയും മൃദംഗങ്ങളുടെയും വീണകളുടെയും പണവങ്ങളുടെയും നാദത്താൽ അത് അത്യധികം മുഖരിതമായിരുന്നു; ഭൂമിയിൽ അതിനെക്കാൾ ഉത്തമമായ മറ്റൊന്നില്ലായിരുന്നു. സ്വർഗ്ഗത്തിൽ തപസ്സുകൊണ്ടു നേടിയ സിദ്ധന്മാരുടെ വിമാനംപോലെ അതു ശോഭിച്ചു; അതിലെ ഭവനങ്ങൾ നന്നായി വിന്യസിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു; ഉത്തമപുരുഷന്മാർ അതിൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു. അന്നം, ജലം, സംഗീതം, ജനങ്ങൾ — ഇവയാൽ നഗരത്തിന്റെ പൂർണ്ണത പറയപ്പെടുന്നു. ഉപമയും ശ്രദ്ധിക്കണം — ഭൂമിയിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നതാണെങ്കിലും അതു ദിവ്യമാണ്; എന്നാൽ സിദ്ധന്മാരുടെ വിമാനം തപസ്സുകൊണ്ടു ലഭിക്കുന്നു, അയോധ്യയാകട്ടെ ധർമ്മംകൊണ്ടും.

അവിടത്തെ വില്ലാളികൾ ഒറ്റപ്പെട്ടവനെയും — കൂട്ടത്തിൽനിന്നു വേർപെട്ടവനെയും — പിന്തുണയില്ലാത്ത നിസ്സഹായനെയും, ശബ്ദം കേട്ടുമാത്രം എയ്യാവുന്നവിധം മറഞ്ഞിരിക്കുന്നവനെയും, ഓടിയകലുന്നവനെയും ബാണങ്ങളാൽ എയ്യുമായിരുന്നില്ല. കൈവേഗമുള്ളവരും വിദഗ്ദ്ധരുമായിരുന്നു അവർ. വനത്തിൽ മദിച്ചു ഗർജ്ജിക്കുന്ന സിംഹങ്ങളെയും പുലികളെയും പന്നികളെയും മൂർച്ചയേറിയ ശസ്ത്രങ്ങളാലും കൈക്കരുത്താലും കൊല്ലുന്നവരായിരുന്നു അവർ. അത്തരം ആയിരക്കണക്കിനു മഹാരഥന്മാരാൽ ആ നഗരി നിറഞ്ഞിരുന്നു; ദശരഥമഹാരാജാവ് അന്ന് അതിൽ ജനങ്ങളെ വസിപ്പിച്ചു. ഇവിടെ യുദ്ധധർമ്മം വ്യക്തമാണ് — ശക്തിയുണ്ടായിരുന്നിട്ടും അതു നിയമത്താൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. നിസ്സഹായനെ കൊല്ലരുത് എന്ന ഈ മര്യാദതന്നെയാണ് വീരന്റെ ആഭരണം. അവർ ചെയ്യാത്തതു പറഞ്ഞുകൊണ്ടാണ് അവരുടെ വർണ്ണന ആരംഭിക്കുന്നത് — ഇതാണ് കവിയുടെ കൗശലം.

ഒടുവിൽ കവി ബ്രാഹ്മണരെ വർണ്ണിക്കുന്നു. അഗ്നിഹോത്രികളും ഗുണവാന്മാരും വേദങ്ങളിലും ആറ് അംഗങ്ങളിലും പാരംഗതരുമായ ദ്വിജോത്തമന്മാരാൽ ആ നഗരി ചുറ്റപ്പെട്ടിരുന്നു. അവർ ആയിരങ്ങൾ ദാനം ചെയ്യുന്നവരും, സത്യത്തിൽ നിരതരും, മഹാത്മാക്കളും, മഹർഷിതുല്യരും, ഋഷികൾതന്നെയുമായിരുന്നു. ഈ ശ്ലോകം ദീർഘമായ ഒരു വൃത്തത്തിൽ രചിച്ചിരിക്കുന്നു; ഛന്ദസ്സിന്റെ മാറ്റത്തിലൂടെ സർഗസമാപ്തി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. എല്ലാറ്റിനുമൊടുവിലാണ് ബ്രാഹ്മണരെ സ്മരിക്കുന്നത് — കോട്ടമതിലും ധനവും സൈന്യവും പുറമേയുള്ള രക്ഷകളാണ്; നഗരത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ രക്ഷ തപസ്സുതന്നെ എന്നാണ് കവിയുടെ അഭിപ്രായം. ഇങ്ങനെ ഇവിടെ ഒരു ആദർശനഗരി വർണ്ണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ഈ നഗരിയെ വിട്ടുപോകേണ്ടിവരുന്നതുതന്നെയാണ് പിന്നീട് കാവ്യത്തിന്റെ മുഴുവൻ ശോകത്തിനും മൂലമാകുന്നത്.

Here the story begins. In former times this whole earth belonged to the kings of the Ikṣvāku line, and from Prajāpati onward every king in that line was glorious in victory. Among them was a king named Sagara, who had the ocean dug out, which is why that body of water is still called sāgara; whenever he set out on a journey, sixty thousand sons surrounded him as he went. In the line of these great-souled kings this great narrative arose, the one known in the world as the Rāmāyaṇa. Notice that the poet does not describe Rāma first but his lineage: a man springs from his line, and a story from its land; that is how the first poem sees things. The word “known,” literally “heard,” also shows that this narrative is no invention of the poet but has come down by tradition.

Kuśa and Lava declare: “This is the narrative the two of us will recite, all of it, from the beginning. It is joined with dharma, with desire and with wealth, so it should be heard without ill will.” The verb is in the dual: the singers are two, but the story is one. And “without ill will” sets out the listener’s duty as well: he should listen without looking for faults. With this verse the entrance to the story is complete, and the description of the land begins.

There is a great country called Kosala, happy and prosperous, lying along the bank of the Sarayū and rich in wealth and grain. In it stood a city famed throughout the world, named Ayodhyā, a city that Manu, the lord of men, had built himself. Three things are signalled here: the river’s water, the abundance of food, and a foundation laid by the first of men. The city was no accident; it was planned by Manu, the first maker of dharma. Even the name Ayodhyā has meaning: the city that no one can make war on is Ayodhyā, “the unassailable.” Its future lies hidden in its very name.

That splendid great city was twelve yojanas long and three wide, and its great avenues were well laid out. It was adorned by a great royal highway, well planned, on which loose flowers were strewn and water sprinkled every day. This daily care of the road speaks of the city’s good order: where the royal road is cleaned and sprinkled every day, one knows the king is watchful. The poet gives the size first and then the road, so the description moves from the outside inward.

King Daśaratha, who enlarged his great realm, peopled that city as Indra, lord of the gods, peopled his heavenly city Amarāvatī. The verb means that he made others dwell there: a king does not merely live in his city but settles his people in it, and that is his proper work. The city had gates fitted with doors and arches, and inside its markets were laid out each in its own place. It held every kind of war engine and weapon, and craftsmen of every sort lived in it. Defence, trade and craft are bound together in a single verse.

The city was thronged with sūtas, who sing praises, and māgadhas, who recite genealogies; so the city’s memory stayed alive. It was splendid and of matchless radiance. Its tall watchtowers flew banners, and hundreds of śataghnīs crowded its walls; the śataghnī, “hundred-killer,” was a great engine mounted on the ramparts that could kill a hundred warriors at once. On every side it had troupes of women dancers and players; it had pleasure gardens and mango groves, and it was great and girdled with sāla trees. Readiness for war, theatre and forest were all in one place.

Its moat was deep and hard to cross, and enemies could not come near the city. It was full of horses and elephants, and of cattle, camels and donkeys. It was ringed by companies of vassal kings bringing tribute, and adorned by merchants who had come to live there from many lands. Statecraft shows here too: the vassals were content and merchants came from afar, and these, not walls and moats alone, are the marks of a stable kingdom. Horses and elephants are the animals of war; cattle, camels and donkeys are beasts of burden; both are counted.

Palaces worked with jewels adorned the city like mountains, and full of pinnacled mansions it looked like Indra’s Amarāvatī. It was colourful and laid out like an aṣṭāpada; it was full of lovely women, strewn with every kind of jewel and graced with tiered mansions like aerial cars. The word aṣṭāpada, a gaming board, describes streets divided into even squares like the board of a dice game: the city was not haphazard but laid out as if by mathematics. Twice here it is compared with Amarāvatī: the city on earth is a reflection of heaven.

It was packed with houses, with no gaps between them, and built on level ground. It was full of fine rice, and its water was as sweet as sugar-cane juice. It rang loudly and ceaselessly with kettledrums and tabors, lutes and small drums, and there was no city on earth to surpass it. It shone like the aerial palace of the siddhas, won in heaven by austerity; its houses were well appointed, and it was filled with the best of men. Food, water, music and people together describe the city’s fullness. The comparison deserves attention too: though it stands on earth, the city is divine; but the siddhas win their palace by austerity, while Ayodhyā was won by dharma.

The archers of that city, quick of hand and skilled, would not shoot at a man who was alone and cut off from his band, or one with no support before or behind, or one who could be hit only by aiming at a sound, or one who lay exposed. Yet they killed with their sharp weapons, and by the sheer strength of their arms, the maddened lions, tigers and boars that roared in the forest. With thousands of such great chariot warriors was the city filled, and King Daśaratha settled it with people then. The warrior’s code is plain: strength is bound by rule, and sparing the defenceless is the hero’s ornament. The poet skilfully begins with what they refuse to do.

Last of all the poet describes the brāhmaṇas. The city was surrounded by the best of them: men who kept the sacred fires, men of virtue who had mastered the Vedas and their six ancillary sciences, who gave gifts by the thousand and delighted in truth, great-souled, like great sages, indeed sages pure and simple. A change to a longer metre signals the sarga’s end. The brāhmaṇas come last because walls, wealth and armies are outward defences; the city’s real protection is austerity. So an ideal city is described here, and leaving it will later be the root of the sorrow that runs through the whole poem.