रामः वनवासं समाप्य पुनः राज्यं प्राप्तवान्। तदनन्तरं भगवान् वाल्मीकिः ऋषिः तस्य कृत्स्नं चरितं काव्यरूपेण अकरोत्। तत् काव्यं विचित्रपदम् अर्थवत् च — पदानि चित्राणि, अर्थः च गम्भीरः। अत्र ‘प्राप्तराज्यस्य’ इति पदं मननीयम्; कथा तदा एव लिख्यते यदा सा पूर्णा भवति। ततः कविः स्वकाव्यस्य परिमाणं स्वयं गणयति — चतुर्विंशतिसहस्राणि श्लोकानाम्, पञ्च सर्गशतानि, षट् काण्डानि, उत्तरकाण्डं च। एषा गणना अस्य ग्रन्थस्य स्वयं दत्तं प्रमाणम्। यः ग्रन्थः स्वपरिमाणं स्वयं वदति, सः स्वां सीमां जानाति। अपि च अत्र ‘चकार’ इति क्रियापदं प्रयुक्तम्, न तु ‘उवाच’; काव्यं कर्म एव, न केवलं वचनम्। उत्तरकाण्डस्य उल्लेखः अपि अत्र एव प्रथमवारं स्पष्टः भवति।

भविष्यसहितम् उत्तरकाण्डसहितं च तत् काव्यं कृत्वा महाप्राज्ञः प्रभुः चिन्तयामास — ‘कः नु खलु एतत् प्रयुञ्ज्यात्?’ अर्थात् कः एतत् गात्वा लोके प्रचारयेत्? काव्यं सिद्धम्, किन्तु गायकः न लब्धः। एवं चिन्तयतः भावितात्मनः महर्षेः चरणौ मुनिवेषौ कुशीलवौ अगृह्णीताम्। अत्र सौन्दर्यं दृश्यते — यावत् एव चिन्ता, तावत् एव उत्तरम् उपस्थितम्। यस्य आत्मा भावितः, तस्य सङ्कल्पः स्वयमेव फलति। पादग्रहणम् एव शिष्यत्वस्य प्रथमं चिह्नम्। अत्र च एकं सूक्ष्मं वस्तु — कविः न पृच्छति ‘कः एतत् शृणुयात्’, अपि तु ‘कः एतत् प्रयुञ्ज्यात्’। श्रोतारः सुलभाः, योग्यः वक्ता तु दुर्लभः। प्रयोगः एव काव्यस्य जीवनम्।

तौ कुशीलवौ धर्मज्ञौ राजपुत्रौ यशस्विनौ भ्रातरौ स्वरसम्पन्नौ च आस्ताम्, आश्रमे एव निवसतः स्म। मुनिः तौ मेधाविनौ वेदेषु च परिनिष्ठितौ दृष्ट्वा वेदोपबृंहणार्थाय तौ काव्यम् अग्राहयत्। ‘वेदोपबृंहणम्’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — काव्यं वेदस्य विरोधि न, अपितु तस्य विस्तारः। यत् वेदे सङ्क्षिप्तम्, तत् अत्र विस्तीर्णम्। तस्य काव्यस्य त्रीणि नामानि अत्र उक्तानि — रामायणम्, सीतायाश्चरितम्, पौलस्त्यवधः इति। त्रिभिः नामभिः त्रयः दृष्टिकोणाः सूचिताः; एकैव कथा नायकेन नायिकया प्रतिनायकेन च नाम्ना गृह्यते। अपि च ‘चरितव्रतः’ इति विशेषणेन ज्ञाप्यते यत् कविः व्रतम् आचरन् एव इदं काव्यम् अकरोत्; यत् तपसा रचितम्, तत् तपस्विभ्यः एव प्रथमं दीयते।

तत् काव्यं पाठ्ये गेये च मधुरम् — पठितुं गातुं च समर्थम्। तत् त्रिभिः प्रमाणैः अर्थात् द्रुतमध्यविलम्बितगतिभिः अन्वितम्, सप्तभिः जातिभिः युक्तम्, तन्त्रीलयसमन्वितं च — वीणायाः लयेन सह गेयम्। शृङ्गारः करुणः हास्यः रौद्रः भयानकः वीरः इत्यादिभिः रसैः तत् पूर्णम्। एवं तौ भ्रातरौ एतत् काव्यम् अगायताम्। अत्र द्रष्टव्यम् — आदिकाव्यं केवलं पठनीयं न, गेयम् अपि। यः शोकात् श्लोकः जातः, सः अन्ते गीतिरूपेण लोकं प्राप्नोति। अपि च अत्र सङ्गीतशास्त्रस्य पारिभाषिकाः शब्दाः — प्रमाणम्, जातिः, लयः, तन्त्री इति — प्रयुक्ताः। एतेन सूच्यते यत् कवेः काले गान्धर्वशास्त्रं सुव्यवस्थितम् आसीत्।

तौ भ्रातरौ गान्धर्वतत्त्वज्ञौ, स्थानमूर्च्छनयोः कोविदौ, स्वरसम्पन्नौ, मूर्तिमन्तौ गन्धर्वौ इव च आस्ताम्। रूपेण लक्षणैश्च सम्पन्नौ, मधुरस्वरेण भाषमाणौ। बिम्बात् उत्थितौ प्रतिबिम्बौ इव तौ रामदेहात् जातौ अपरौ रामौ इव प्रतीयेते स्म। इयम् उपमा गूढार्था — पिता पुत्रयोः प्रतिबिम्बितः, कथा च गायकयोः प्रतिबिम्बिता। यः रामं स्वयं न दृष्टवान्, सः तयोः दर्शनेन रामं पश्यति। एतेन गायकः कथायाः केवलं वाहकः न, अपितु तस्याः प्रतिरूपम् अपि। ‘स्थानमूर्च्छनकोविदौ’ इति पदेन तयोः शास्त्रीयं ज्ञानम् उक्तम्, ‘गन्धर्वाविव रूपिणौ’ इति पदेन च तयोः सौन्दर्यम्। ज्ञानं रूपं च उभयम् एकत्र मिलितम्।

तौ अनिन्दितौ राजपुत्रौ तत् सर्वं धर्म्यम् उत्तमम् आख्यानं कार्त्स्न्येन वाचोविधेयम् अकुरुताम् — अर्थात् समग्रं काव्यं कण्ठस्थम् अभवत्। ‘वाचोविधेयम्’ इति पदं मनोहरम्; वाणी यत् इच्छति तत् एव उच्चरति, स्मरणाय पृथक् प्रयत्नः न अपेक्ष्यते। ततः ऋषीणां द्विजातीनां साधूनां च समागमे तौ तत्त्वज्ञौ सुसमाहितौ यथोपदेशं जगतुः। ‘यथोपदेशम्’ इति पदेन परम्परायाः शुद्धिः रक्ष्यते — गुरुणा यथा उपदिष्टं तथैव, न स्वेच्छया। अत्र अपि द्रष्टव्यम् — तौ स्वयं सभां न आह्वयतः, अपि तु समागमे उपस्थितौ भूत्वा गायतः। बालयोः विनयः एव तयोः प्रथमम् आभरणम्। ‘सुसमाहितौ’ इति पदेन एकाग्रता सूचिता।

तौ महात्मानौ महाभागौ सर्वलक्षणलक्षितौ आस्ताम्। कदाचित् भावितात्मनां समेतानाम् ऋषीणां मध्ये सभायां तेषां समीपे स्थित्वा तौ इदं काव्यम् अगायताम्। तत् श्रुत्वा सर्वे मुनयः बाष्पपर्याकुलेक्षणाः अभवन्; परं विस्मयम् आगताः ‘साधु साधु’ इति तौ ऊचुः। प्रीतमनसः धर्मवत्सलाः ते मुनयः प्रशंसार्हौ गायमानौ कुशीलवौ प्रशशंसुः — ‘अहो गीतस्य माधुर्यम्, विशेषतः श्लोकानां माधुर्यम्!’ अत्र काव्यस्य प्रथमा परीक्षा भवति, तस्याः च प्रमाणं श्रोतॄणाम् अश्रूणि, न तु स्तुतिवचनानि। अपि च ‘सर्वलक्षणलक्षितौ’ इति पदेन तयोः राजलक्षणानि सूचितानि; ये मुनिवेषौ दृश्येते, तौ वस्तुतः राजपुत्रौ — एतत् रहस्यं कविः शनैः शनैः उद्घाटयति।

मुनयः वदन्ति — ‘यत् चिरं पूर्वं निर्वृत्तम्, तत् अपि आभ्यां प्रत्यक्षम् इव दर्शितम्। तौ उभौ कथायाः भावं प्रविश्य सुष्ठु तथैव अगायताम् — सहितौ, मधुरं रक्तं स्वरसम्पदा सम्पन्नं च।’ एवं तपःश्लाघ्यैः महर्षिभिः प्रशस्यमानौ तौ पुनः अत्यर्थं संरक्ततरं मधुरं च अगायताम्। ततः प्रीतः कश्चित् मुनिः उत्थाय ताभ्यां कलशं ददौ। अत्र ‘प्रविश्य’ इति पदं सारभूतम् — यः कथायाः भावं न प्रविशति, सः वस्तुतः गायति एव न। अपि च ‘चिरनिर्वृत्तम्’ इति पदेन कालस्य दूरत्वं सूचितम्, ‘प्रत्यक्षमिव’ इति पदेन च तस्य अतिक्रमणम्। एतत् एव काव्यस्य सामर्थ्यम् — अतीतं वर्तमानं कर्तुम्।

ततः दानानां वर्षा आरभ्यते। कश्चित् महायशाः प्रसन्नः वल्कलं ददौ, अन्यः कृष्णाजिनम्, अपरः यज्ञसूत्रम्। कश्चित् कमण्डलुं प्रादात्, अन्यः मौञ्जीं मेखलाम्, अपरः बृसीम् आसनम्, अन्यः कौपीनम्। कश्चित् हृष्टः कुठारम्, अपरः काषायं वस्त्रम्, अन्यः चीरम्। कश्चित् मुदान्वितः जटाबन्धनं काष्ठरज्जुं च, कश्चित् यज्ञभाण्डम्, अपरः काष्ठभारम्, अन्यः औदुम्बरीं बृसीम्। केचित् ‘स्वस्ति’ इति अवदन्, अपरे मुदा ‘आयुष्यम्’ इति प्राहुः। यत् तपस्विनां सर्वस्वम्, तत् एव तेषां दानम्; धनं नास्ति, अतः उपकरणानि एव दीयन्ते। एषा सूची तपोवनस्य समग्रं वस्तुकोशं चित्रवत् दर्शयति। अपि च दानानां क्रमः अवरोहन् — प्रथमं कलशवल्कले, अन्ते तु ‘स्वस्ति’ ‘आयुष्यम्’ इति वचनमात्रम्। यस्य किमपि नास्ति, तस्य आशीर्वादः एव दानम्।

एवं सर्वे सत्यवादिनः मुनयः नानाविधान् वरान् ददुः। ततः ते वदन्ति — ‘इदम् आख्यानम् आश्चर्यम्, मुनिना सम्यक् कीर्तितम्, कवीनां परम् आधारम्, यथाक्रमं समाप्तं च। हे सर्वगीतिषु कोविदौ, युवाभ्यां सुष्ठु इदं गीतम् अभिगीतम् — आयुष्यं पुष्टिजननं सर्वश्रुतिमनोहरं च।’ अत्र ‘कवीनामाधारम्’ इति पदेन आदिकाव्यत्वं घोषितम्; अग्रे ये कवयः भविष्यन्ति, तेषां सर्वेषाम् इदम् एव आश्रयः। ‘सर्वश्रुतिमनोहरम्’ इति पदं तृतीये सर्गे अपि दृष्टम् — तत्र कविना उक्तम्, अत्र श्रोतृभिः। अपि च ‘आयुष्यं पुष्टिजननम्’ इति पदाभ्यां काव्यस्य फलश्रुतिः सूचिता — श्रवणमात्रेण आयुः वर्धते, पुष्टिः च जायते। एषा प्रशंसा सत्यवादिभिः मुनिभिः उक्ता, अतः प्रामाणिकी।

सर्वत्र प्रशस्यमानौ तौ गायकौ कदाचित् अयोध्यायाः रथ्यासु राजमार्गेषु च गायन्तौ भरताग्रजेन रामेण दृष्टौ। शत्रुनिबर्हणः रामः तौ पूजार्हौ भ्रातरौ स्ववेश्म आनीय पूजयामास। सः प्रभुः काञ्चने दिव्ये सिंहासने आसीनः, समीपे उपविष्टैः सचिवैः भ्रातृभिश्च समन्वितः आसीत्। रूपसम्पन्नौ विनीतौ तौ उभौ दृष्ट्वा सः लक्ष्मणं शत्रुघ्नं भरतं च उवाच — ‘अनयोः देववर्चसोः इदम् आख्यानं श्रूयताम्।’ अत्र कविः स्वकाव्यं स्वनायकस्य पुरतः स्थापयति; एषा साहसिकी रचनाकला। अपि च द्रष्टव्यं यत् रामः तौ प्रथमं राजमार्गे पश्यति, न तु सभायाम्। काव्यं पूर्वं जनपदं प्राप्नोति, पश्चात् राजसभाम्। ‘पूजार्हौ’ इति पदेन रामः तयोः गौरवं स्वयम् एव स्वीकरोति।

विचित्रार्थपदं तत् काव्यं सम्यक् गातुं सः गायकौ समचोदयत्। तौ अपि मधुरं रक्तं स्वचित्तायतनिःस्वनं तन्त्रीलयवत् अत्यर्थं विश्रुतार्थम् अगायताम्। तत् गेयं सर्वगात्राणि मनांसि हृदयानि च अह्लादयत्, श्रोत्राश्रयसुखं च जनसंसदि शुशुभे। ततः रामः स्वभ्रातॄन् वदति — ‘इमौ मुनी पार्थिवलक्षणान्वितौ, कुशीलवौ महातपस्विनौ च। एतत् चरितं मम अपि भूतिकरम् इति वृद्धाः कथयन्ति; तत् महानुभावं चरितं निबोधत।’ ततः रामवचसा प्रचोदितौ तौ मार्गविधानसम्पदा अगायताम्; परिषद्गतः रामः अपि शनैः आसक्तमनाः बभूव। एवं कथा स्वनायकम् एव श्रोतारं करोति। यः चरितस्य कर्ता, सः एव तस्य श्रोता भवति — इदं रामायणस्य अपूर्वं वृत्तम्। अत्र सर्गः समाप्यते, किन्तु कथा तु आरब्धा एव; अग्रे कवेः वाचा इक्ष्वाकुवंशस्य वर्णनम् आरभ्यते।

రాముడు వనవాసాన్ని ముగించుకొని మళ్ళీ రాజ్యాన్ని పొందాడు. ఆ తరువాత పూజ్యుడైన వాల్మీకి ఋషి ఆయన సమగ్ర చరితను కావ్యరూపంలో రచించాడు. ఆ కావ్యం విచిత్రమైన పదాలు గలది, అర్థవంతమైనది — పదాలు చిత్రమైనవి, అర్థం గంభీరమైనది. ఇక్కడ ‘ప్రాప్తరాజ్యస్య’ (రాజ్యాన్ని తిరిగి పొందినవాని) అనే పదం మననం చేయదగినది; కథ పూర్తి అయినప్పుడే అది వ్రాయబడుతుంది. తరువాత కవి తన కావ్య పరిమాణాన్ని స్వయంగా లెక్కిస్తున్నాడు — ఇరవై నాలుగు వేల శ్లోకాలు, ఐదు వందల సర్గలు, ఆరు కాండలు, దానితో పాటు ఉత్తరకాండ. ఈ లెక్క ఈ గ్రంథం తనకు తానే ఇచ్చుకున్న ప్రమాణం. తన పరిమాణాన్ని తానే చెప్పుకునే గ్రంథం తన హద్దులను ఎరుగును. అంతేకాక ఇక్కడ ‘ఉవాచ’ (చెప్పాడు) అని కాక ‘చకార’ (చేశాడు, రచించాడు) అనే క్రియాపదం ప్రయోగింపబడింది; కావ్యం ఒక కర్మ, కేవలం మాట కాదు. ఉత్తరకాండ ప్రస్తావన కూడా ఇక్కడే మొదటిసారి స్పష్టమవుతుంది.

భవిష్యత్తుతో కూడిన, ఉత్తరకాండతో కూడిన ఆ కావ్యాన్ని రచించి, మహాప్రాజ్ఞుడూ సమర్థుడూ అయిన ఆ ముని ఇలా ఆలోచించాడు — ‘కో న్వేతత్ ప్రయుంజీయాత్?’ — ‘దీనిని ఎవరు ప్రయోగిస్తారు?’ అంటే, దీనిని ఎవరు గానం చేసి లోకంలో ప్రచారం చేస్తారు? కావ్యం సిద్ధమైంది, కాని గాయకుడు దొరకలేదు. అలా ఆలోచిస్తున్న పరిశుద్ధాత్ముడైన ఆ మహర్షి పాదాలను మునివేషధారులైన కుశలవులు పట్టుకున్నారు. ఇక్కడ ఒక సౌందర్యం కనిపిస్తుంది — చింత కలిగిన వెంటనే సమాధానం ఎదుట నిలిచింది. ఎవరి ఆత్మ పరిశుద్ధమైనదో వారి సంకల్పం తనంతట తానే ఫలిస్తుంది. పాదగ్రహణమే శిష్యత్వానికి మొదటి చిహ్నం. ఇక్కడ మరో సూక్ష్మమైన విషయం ఉంది — కవి ‘దీనిని ఎవరు వింటారు?’ అని అడగడం లేదు, ‘దీనిని ఎవరు ప్రయోగిస్తారు?’ అని అడుగుతున్నాడు. శ్రోతలు సులభంగా దొరుకుతారు, యోగ్యుడైన వక్త మాత్రం దుర్లభుడు. ప్రయోగమే కావ్యానికి జీవం.

ఆ కుశలవులు ధర్మజ్ఞులు, రాజకుమారులు, యశస్వులు, సోదరులు, చక్కని స్వరసంపద గలవారు; వారు ఆశ్రమంలోనే నివసిస్తూ ఉండేవారు. మేధావులూ వేదాలలో పరినిష్ఠితులూ అయిన వారిని చూసి ముని వేదోపబృంహణం కోసం — వేదార్థాన్ని విస్తరించి బలపరచడం కోసం — వారికి ఆ కావ్యాన్ని నేర్పాడు. ‘వేదోపబృంహణమ్’ అనే పదం ఎంతో ముఖ్యమైనది — కావ్యం వేదానికి విరుద్ధం కాదు, దాని విస్తరణ. వేదంలో సంక్షిప్తంగా ఉన్నది ఇక్కడ విస్తారంగా ఉంది. ఆ కావ్యానికి ఇక్కడ మూడు పేర్లు చెప్పబడ్డాయి — రామాయణం, సీతాయాశ్చరితం (సీత చరిత్ర), పౌలస్త్యవధ (పులస్త్య వంశీయుడైన రావణుని వధ). మూడు పేర్లతో మూడు దృక్కోణాలు సూచింపబడ్డాయి; ఒకే కథ నాయకుని పేరుతో, నాయిక పేరుతో, ప్రతినాయకుని పేరుతో పిలువబడుతుంది. అంతేకాక ‘చరితవ్రతః’ (వ్రతాన్ని ఆచరించినవాడు) అనే విశేషణం కవి వ్రతాన్ని ఆచరిస్తూనే ఈ కావ్యాన్ని రచించాడని తెలియజేస్తుంది; తపస్సుతో రచించినది మొదట తపస్వులకే ఇవ్వబడుతుంది.

ఆ కావ్యం పఠించడానికీ గానం చేయడానికీ మధురమైనది — చదవడానికీ పాడడానికీ తగినది. అది మూడు ప్రమాణాలతో — అంటే ద్రుత, మధ్య, విలంబిత గతులతో — కూడినది; ఏడు జాతులతో (స్వరజాతులతో) కూడినది; తంత్రీలయతో సమన్వితమైనది — వీణ లయతో కలిసి పాడదగినది. శృంగారం, కరుణం, హాస్యం, రౌద్రం, భయానకం, వీరం మొదలైన రసాలతో అది నిండి ఉంది. ఈ విధంగా ఆ సోదరులిద్దరూ ఈ కావ్యాన్ని గానం చేశారు. ఇక్కడ గమనించవలసినది — ఆదికావ్యం కేవలం పఠించదగినది మాత్రమే కాదు, గానం చేయదగినది కూడా. శోకం నుండి పుట్టిన శ్లోకం చివరకు గీతరూపంలో లోకాన్ని చేరుతుంది. అంతేకాక ఇక్కడ సంగీతశాస్త్ర పారిభాషిక పదాలు — ప్రమాణం, జాతి, లయ, తంత్రి — ప్రయోగింపబడ్డాయి. దీనివల్ల కవి కాలంలోనే గాంధర్వశాస్త్రం (సంగీతశాస్త్రం) చక్కగా వ్యవస్థీకృతమై ఉందని సూచింపబడుతోంది.

ఆ సోదరులిద్దరూ గాంధర్వ తత్త్వం ఎరిగినవారు, స్థానాలలోనూ మూర్ఛనలలోనూ నిపుణులు, స్వరసంపద గలవారు, రూపుదాల్చిన గంధర్వులవలె ఉన్నవారు. రూపంతోనూ లక్షణాలతోనూ సంపన్నులు, మధురస్వరంతో మాట్లాడేవారు. బింబం నుండి పుట్టిన ప్రతిబింబాలవలె, రాముని దేహం నుండి జన్మించిన మరో ఇద్దరు రాములవలె వారు కనిపించేవారు. ఈ ఉపమ గూఢార్థం గలది — తండ్రి కుమారులలో ప్రతిబింబించాడు, కథ గాయకులలో ప్రతిబింబించింది. రాముని స్వయంగా చూడనివాడు వారిని చూడడం ద్వారా రాముని చూస్తాడు. దీనివల్ల గాయకుడు కథను కేవలం మోసుకుపోయేవాడు కాదు, దాని ప్రతిరూపం కూడా. ‘స్థానమూర్ఛనకోవిదౌ’ అనే పదంతో వారి శాస్త్రీయ జ్ఞానం, ‘గంధర్వావివ రూపిణౌ’ (రూపుదాల్చిన గంధర్వులవలె) అనే పదంతో వారి సౌందర్యం చెప్పబడ్డాయి. జ్ఞానమూ రూపమూ రెండూ ఒకేచోట కలిశాయి.

నిందారహితులైన ఆ రాజకుమారులు ధర్మయుక్తమైన ఆ ఉత్తమ ఆఖ్యానాన్నంతటినీ సంపూర్ణంగా ‘వాచోవిధేయం’ చేసుకున్నారు — అంటే సమగ్ర కావ్యమూ వారికి కంఠస్థమైంది. ‘వాచోవిధేయమ్’ (వాక్కుకు వశమైనది) అనే పదం మనోహరమైనది; వాణి ఏది కోరితే అదే ఉచ్చరింపబడుతుంది, గుర్తుచేసుకోవడానికి ప్రత్యేక ప్రయత్నం అవసరం లేదు. తరువాత ఋషుల, ద్విజుల, సాధువుల సమావేశాలలో తత్త్వజ్ఞులైన వారిద్దరూ చక్కని ఏకాగ్రతతో, గురువు ఉపదేశించినట్లే గానం చేశారు. ‘యథోపదేశమ్’ (ఉపదేశించినట్లే) అనే పదంతో పరంపర యొక్క శుద్ధి రక్షింపబడుతోంది — గురువు ఎలా ఉపదేశించాడో అలాగే, తమ ఇష్టానుసారం కాదు. ఇక్కడ గమనించవలసినది ఇంకొకటి — వారు తామే సభను ఏర్పాటు చేయరు, సమావేశాలకు హాజరై గానం చేస్తారు. బాలుర వినయమే వారికి మొదటి ఆభరణం. ‘సుసమాహితౌ’ అనే పదంతో ఏకాగ్రత సూచింపబడింది.

ఆ ఇద్దరూ మహాత్ములు, మహాభాగ్యశాలులు, సర్వలక్షణాలతో శోభిల్లేవారు. ఒకసారి సమావేశమైన పరిశుద్ధాత్ములైన ఋషుల మధ్య, సభలో, వారి సమీపంలో నిలబడి వారిద్దరూ ఈ కావ్యాన్ని గానం చేశారు. అది విని మునులందరి కన్నులూ కన్నీటితో నిండిపోయాయి; పరమ విస్మయానికి లోనై వారు ‘సాధు, సాధు’ (బాగు, బాగు) అని వారితో అన్నారు. ప్రసన్నచిత్తులూ ధర్మవత్సలులూ అయిన ఆ మునులు ప్రశంసార్హులై గానం చేస్తున్న కుశలవులను ఇలా ప్రశంసించారు — ‘ఆహా, గీతంలోని మాధుర్యం! ముఖ్యంగా శ్లోకాల మాధుర్యం!’ ఇక్కడ కావ్యానికి మొదటి పరీక్ష జరుగుతుంది; దానికి ప్రమాణం శ్రోతల కన్నీళ్ళే గాని స్తుతివాక్యాలు కావు. అంతేకాక ‘సర్వలక్షణలక్షితౌ’ అనే పదంతో వారి రాజలక్షణాలు సూచింపబడ్డాయి; మునివేషంలో కనిపిస్తున్న వారు నిజానికి రాజకుమారులు — ఈ రహస్యాన్ని కవి మెల్లమెల్లగా బయటపెడుతున్నాడు.

మునులు ఇలా అంటున్నారు — ‘ఎప్పుడో చాలాకాలం క్రితం జరిగినదాన్ని కూడా వీరిద్దరూ కళ్ళకు కట్టినట్లు చూపించారు. వారిద్దరూ కథాభావంలో ప్రవేశించి సరిగ్గా అలాగే గానం చేశారు — కలిసి, మధురంగా, రాగరంజితంగా, స్వరసంపదతో సంపన్నంగా.’ ఈ విధంగా తపస్సుచేత కీర్తనీయులైన మహర్షులు ప్రశంసిస్తుండగా వారిద్దరూ మళ్ళీ మరింత రాగరంజితంగా, మధురంగా గానం చేశారు. అప్పుడు ప్రసన్నుడైన ఒక ముని లేచి వారికి కలశాన్ని ఇచ్చాడు. ఇక్కడ ‘ప్రవిశ్య’ (ప్రవేశించి) అనే పదం సారభూతమైనది — కథాభావంలో ప్రవేశించనివాడు నిజానికి గానం చేయనే చేయడు. అంతేకాక ‘చిరనిర్వృత్తమ్’ (చాలాకాలం క్రితం జరిగినది) అనే పదంతో కాలపు దూరం సూచింపబడింది, ‘ప్రత్యక్షమివ’ (ప్రత్యక్షంగా ఉన్నట్లు) అనే పదంతో ఆ దూరాన్ని అధిగమించడం సూచింపబడింది. గతాన్ని వర్తమానం చేయడం — ఇదే కావ్య సామర్థ్యం.

అప్పుడు దానాల వర్షం ఆరంభమైంది. మహాయశస్వి అయిన ఒకడు ప్రసన్నుడై నారచీరను ఇచ్చాడు, మరొకడు కృష్ణాజినాన్ని, ఇంకొకడు యజ్ఞోపవీతాన్ని. ఒకడు కమండలువును ఇచ్చాడు, మరొకడు ముంజగడ్డితో చేసిన మేఖలను, ఇంకొకడు బృసి అనే ఆసనాన్ని, మరొకడు కౌపీనాన్ని. ఒకడు సంతోషంతో గొడ్డలిని, ఇంకొకడు కాషాయవస్త్రాన్ని, మరొకడు చీరను (నారబట్టను) ఇచ్చాడు. ఒకడు ఆనందంతో జటలను కట్టుకునే త్రాడునూ కట్టెలు కట్టే త్రాడునూ, ఒకడు యజ్ఞపాత్రను, ఇంకొకడు కట్టెల మోపును, మరొకడు అత్తి కర్రతో చేసిన బృసిని ఇచ్చారు. కొందరు ‘స్వస్తి’ (శుభమగుగాక) అన్నారు, మరికొందరు ఆనందంతో ‘ఆయుష్యమ్’ (దీర్ఘాయుష్మంతులు కండి) అని పలికారు. తపస్వులకు ఏది సర్వస్వమో అదే వారి దానం; వారి దగ్గర ధనం లేదు, కాబట్టి ఉపకరణాలనే ఇస్తున్నారు. ఈ జాబితా తపోవనంలోని సమస్త వస్తుసంపదను చిత్రంలా చూపిస్తుంది. అంతేకాక దానాల క్రమం అవరోహణంగా సాగుతుంది — మొదట కలశమూ నారచీరా, చివరకు కేవలం ‘స్వస్తి’, ‘ఆయుష్యమ్’ అనే మాటలు మాత్రమే. ఏమీ లేనివానికి ఆశీర్వాదమే దానం.

ఈ విధంగా సత్యవాదులైన మునులందరూ నానావిధమైన వరాలను ఇచ్చారు. తరువాత వారు ఇలా అంటున్నారు — ‘ఈ ఆఖ్యానం ఆశ్చర్యకరమైనది, ముని చక్కగా కీర్తించినది, కవులకు పరమ ఆధారమైనది, యథాక్రమంగా సమాప్తమైనది. సర్వగీతాలలో నిపుణులైన బాలకులారా, మీరిద్దరూ ఈ గీతాన్ని చక్కగా గానం చేశారు — ఇది ఆయుష్షునిచ్చేది, పుష్టిని కలిగించేది, సర్వశ్రుతిమనోహరమైనది.’ ఇక్కడ ‘కవీనామాధారమ్’ (కవులకు ఆధారం) అనే పదంతో దీని ఆదికావ్యత్వం ప్రకటింపబడింది; ముందు రాబోయే కవులందరికీ ఇదే ఆశ్రయం. ‘సర్వశ్రుతిమనోహరమ్’ అనే పదం మూడవ సర్గలో కూడా కనిపించింది — అక్కడ కవి చెప్పాడు, ఇక్కడ శ్రోతలు చెబుతున్నారు. అంతేకాక ‘ఆయుష్యం పుష్టిజననమ్’ అనే పదాలతో కావ్య ఫలశ్రుతి సూచింపబడింది — వినడంతోనే ఆయుష్షు పెరుగుతుంది, పుష్టి కలుగుతుంది. ఈ ప్రశంస సత్యవాదులైన మునులు చేసినది, కాబట్టి ప్రామాణికమైనది.

అంతటా ప్రశంసలు పొందుతున్న ఆ గాయకులిద్దరూ ఒకసారి అయోధ్య వీధులలోనూ రాజమార్గాలలోనూ గానం చేస్తుండగా భరతుని అన్న అయిన రాముడు వారిని చూశాడు. శత్రుసంహారకుడైన రాముడు పూజార్హులైన ఆ సోదరులను తన మందిరానికి తీసుకువచ్చి సత్కరించాడు. ఆ ప్రభువు దివ్యమైన బంగారు సింహాసనంపై ఆసీనుడై, సమీపంలో కూర్చున్న మంత్రులతోనూ సోదరులతోనూ కూడి ఉన్నాడు. రూపసంపన్నులూ వినయశీలురూ అయిన ఆ ఇద్దరినీ చూసి ఆయన లక్ష్మణుడు, శత్రుఘ్నుడు, భరతులతో ఇలా అన్నాడు — ‘దేవతలవంటి తేజస్సు గల వీరిద్దరి ఈ ఆఖ్యానాన్ని విందాం.’ ఇక్కడ కవి తన కావ్యాన్ని తన నాయకుని ఎదుటనే నిలుపుతున్నాడు; ఇది సాహసోపేతమైన రచనాకళ. అంతేకాక రాముడు వారిని మొదట రాజమార్గంలో చూస్తాడు, సభలో కాదు అన్నది గమనించదగినది. కావ్యం ముందు జనపదాన్ని చేరుతుంది, తరువాత రాజసభను. ‘పూజార్హౌ’ (పూజకు అర్హులు) అనే పదంతో రాముడు వారి గౌరవాన్ని స్వయంగా అంగీకరిస్తున్నాడు.

విచిత్రమైన అర్థాలూ పదాలూ గల ఆ కావ్యాన్ని చక్కగా గానం చేయమని ఆయన ఆ గాయకులను ప్రేరేపించాడు. వారు కూడా మధురంగా, రాగరంజితంగా, హృదయం నుండి విస్తరించిన నాదంతో, తంత్రీలయానుగుణంగా, అర్థం స్పష్టంగా వినిపించేటట్లు ఎంతో గొప్పగా గానం చేశారు. ఆ గానం సమస్త అవయవాలనూ, మనస్సులనూ, హృదయాలనూ ఆహ్లాదపరిచింది; చెవులకు సుఖం కలిగిస్తూ ఆ జనసభలో శోభిల్లింది. తరువాత రాముడు తన సోదరులతో ఇలా అంటున్నాడు — ‘ఈ మునులిద్దరూ రాజలక్షణాలతో కూడినవారు; ఈ కుశలవులు మహాతపస్వులు కూడా. ఈ చరిత్ర నాకు కూడా శ్రేయస్సును కలిగిస్తుందని వృద్ధులు చెబుతారు; మహిమాన్వితమైన ఆ చరిత్రను వినండి.’ అప్పుడు రాముని మాటతో ప్రేరేపింపబడిన వారిద్దరూ మార్గసంగీత విధానాల సంపదతో గానం చేశారు; సభలో ఉన్న రాముడు కూడా నెమ్మదిగా ఆ గానంలో మనస్సు లగ్నం చేశాడు. ఈ విధంగా కథ తన నాయకుణ్ణే శ్రోతగా చేసుకుంటుంది. చరిత్రను నడిపినవాడే దానికి శ్రోత అవుతాడు — ఇది రామాయణంలోని అపూర్వమైన సంఘటన. ఇక్కడ సర్గ ముగుస్తుంది, కాని కథ మాత్రం ఇప్పుడే ఆరంభమైంది; ముందు కవి వాక్కుతో ఇక్ష్వాకు వంశ వర్ణన ఆరంభమవుతుంది.

ராமன் வனவாசத்தை முடித்து மீண்டும் அரசைப் பெற்றான். அதன்பின் பகவான் வால்மீகி முனிவர் அவனுடைய முழு வரலாற்றையும் காவிய வடிவில் இயற்றினார். அந்தக் காவியம் வியத்தகு சொற்களும் ஆழ்ந்த பொருளும் உடையது — சொற்கள் அழகியவை, பொருள் ஆழமானது. இங்கே “ப்ராப்தராஜ்யஸ்ய” (அரசைப் பெற்றவனுடைய) என்ற சொல் சிந்திக்கத்தக்கது; கதை முழுமை பெற்ற பின்னரே எழுதப்படுகிறது. பின்னர் கவி தம் காவியத்தின் அளவைத் தாமே கணக்கிடுகிறார் — இருபத்து நான்காயிரம் சுலோகங்கள், ஐந்நூறு சர்க்கங்கள், ஆறு காண்டங்கள், மேலும் உத்தர காண்டம். இந்தக் கணக்கு இந்நூல் தனக்குத் தானே அளிக்கும் சான்று. தன் அளவைத் தானே கூறும் நூல் தன் எல்லையை அறிந்திருக்கிறது. மேலும் இங்கே “உவாச” (சொன்னார்) என்ற வினைச்சொல் அன்றி “சகார” (இயற்றினார், செய்தார்) என்ற வினைச்சொல் ஆளப்பட்டுள்ளது; காவியம் ஒரு செயல், வெறும் பேச்சு அன்று. உத்தர காண்டத்தைப் பற்றிய குறிப்பும் இங்கேதான் முதன்முறையாகத் தெளிவாக வருகிறது.

எதிர்கால நிகழ்வுகளோடும் உத்தர காண்டத்தோடும் கூடிய அந்தக் காவியத்தை இயற்றியபின், பேரறிவாளரான அந்தப் பெருமான் சிந்தித்தார்: “கோ ந்வேதத் ப்ரயுஞ்ஜீயாத்?” — “இதை யார் நிகழ்த்துவார்?” அதாவது, இதைப் பாடி உலகில் யார் பரப்புவார்? காவியம் நிறைவுற்றது; ஆனால் பாடுபவர் கிடைக்கவில்லை. இவ்வாறு பக்குவமடைந்த உள்ளம் கொண்ட மகரிஷி சிந்தித்துக்கொண்டிருக்கையில், முனிவர் கோலம் பூண்ட குசலவர் இருவரும் அவருடைய திருவடிகளைப் பற்றினர். இங்கே ஓர் அழகு காணப்படுகிறது — கவலை எழுந்த அக்கணமே விடையும் வந்து நின்றது. பக்குவப்பட்ட உள்ளம் உடையவரின் சங்கல்பம் தானாகவே பலிக்கிறது. திருவடிகளைப் பற்றுதலே சீடத்தன்மையின் முதல் அடையாளம். இங்கே இன்னொரு நுட்பமும் உண்டு — “இதை யார் கேட்பார்?” என்று கவி கேட்கவில்லை; “இதை யார் நிகழ்த்துவார்?” என்றே கேட்கிறார். கேட்போர் எளிதில் கிடைப்பர்; தகுதியான உரைஞரோ அரியவர். நிகழ்த்துதலே காவியத்தின் உயிர்.

அந்தக் குசலவர் இருவரும் அறம் அறிந்தவர்கள், அரசகுமாரர்கள், புகழ்மிக்கவர்கள், உடன்பிறந்தவர்கள், இனிய குரல்வளம் உடையவர்கள்; அவர்கள் ஆசிரமத்திலேயே வசித்துவந்தனர். அவ்விருவரும் கூர்த்த அறிவுடையவர்களாகவும் வேதங்களில் நன்கு தேர்ந்தவர்களாகவும் இருப்பதைக் கண்டு, வேதத்தை விரித்து உறுதிப்படுத்தும் பொருட்டு (வேதோபப்ரும்ஹணம்) முனிவர் அவர்களுக்குக் காவியத்தைக் கற்பித்தார். “வேதோபப்ரும்ஹணம்” என்ற சொல் மிக முக்கியமானது — காவியம் வேதத்துக்கு முரணானதன்று; அதன் விரிவே. வேதத்தில் சுருக்கமாக உள்ளது இங்கே விரிவாக உள்ளது. அந்தக் காவியத்தின் மூன்று பெயர்கள் இங்கே கூறப்படுகின்றன — “ராமாயணம்”, “சீதையின் வரலாறு” (ஸீதாயாஶ்சரிதம்), “பௌலஸ்த்ய வதம்” (புலஸ்தியர் வழித்தோன்றலான ராவணனின் வதம்). மூன்று பெயர்களால் மூன்று நோக்குகள் குறிக்கப்படுகின்றன; ஒரே கதை நாயகன், நாயகி, எதிர்நாயகன் ஆகியோரின் பெயரால் அழைக்கப்படுகிறது. மேலும் “சரிதவ்ரத:” (விரதத்தைக் கடைப்பிடித்தவர்) என்ற அடைமொழியால், கவி விரதம் அனுஷ்டித்தவாறே இந்தக் காவியத்தை இயற்றினார் என்பது உணர்த்தப்படுகிறது; தவத்தால் இயற்றப்பட்டது முதலில் தவசிகளுக்கே அளிக்கப்படுகிறது.

அந்தக் காவியம் படிப்பதற்கும் பாடுவதற்கும் இனிமையானது — ஓதவும் இசைக்கவும் ஏற்றது. அது மூன்று “ப்ரமாணங்கள்” அதாவது துரிதம், மத்யமம், விலம்பிதம் என்னும் மூன்று காலங்கள் (வேகம், நடுத்தரம், தாமதம்) பொருந்தியது; ஏழு “ஜாதிகள்” உடையது; வீணையின் லயத்தோடு இசைந்தது — வீணையின் லயத்துடன் பாடத்தக்கது. சிருங்காரம், கருணம், ஹாஸ்யம், ரௌத்திரம், பயானகம், வீரம் முதலிய ரசங்களால் அது நிறைந்துள்ளது. இவ்வாறு அந்த உடன்பிறந்தோர் இருவரும் இக்காவியத்தைப் பாடினர். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது: ஆதிகாவியம் படிக்க மட்டுமன்று, பாடவும் உரியது. சோகத்திலிருந்து பிறந்த சுலோகம் இறுதியில் இசை வடிவில் உலகை அடைகிறது. மேலும் இங்கே இசை நூலின் கலைச்சொற்கள் — ப்ரமாணம், ஜாதி, லயம், தந்த்ரீ (வீணை நரம்பு) — ஆளப்பட்டுள்ளன. இதனால் கவியின் காலத்திலேயே காந்தர்வ சாஸ்திரம் (இசைக்கலை) நன்கு ஒழுங்குபட்டிருந்தது என்பது குறிப்பிடப்படுகிறது.

அந்த உடன்பிறந்தோர் இருவரும் இசைக்கலையின் உண்மையை அறிந்தவர்கள், ஸ்தானம் மூர்ச்சனை ஆகியவற்றில் தேர்ந்தவர்கள், இனிய குரல்வளம் உடையவர்கள், உருவெடுத்து வந்த கந்தர்வர்களைப் போன்றவர்கள். அழகும் நல்லிலக்கணங்களும் நிறைந்தவர்கள், இனிய குரலில் பேசுபவர்கள். மூல உருவிலிருந்து எழுந்த பிரதிபிம்பங்கள்போல, ராமனின் உடலிலிருந்து பிறந்த இன்னும் இரண்டு ராமர்களைப் போல அவர்கள் தோன்றினர். இந்த உவமை ஆழ்ந்த பொருளுடையது — தந்தை மைந்தர் இருவரிடமும் பிரதிபலிக்கிறார்; கதையும் பாடகர் இருவரிடமும் பிரதிபலிக்கிறது. ராமனை நேரில் காணாதவன் அவ்விருவரைக் காண்பதன் மூலம் ராமனைக் காண்கிறான். இதனால் பாடகன் கதையைச் சுமந்து செல்பவன் மட்டுமல்லன்; அதன் மறுவடிவமும் ஆவான். “ஸ்தானமூர்ச்சனகோவிதௌ” (ஸ்தானத்திலும் மூர்ச்சனையிலும் தேர்ந்தவர்கள்) என்ற சொல்லால் அவர்களுடைய சாஸ்திர ஞானமும், “காந்தர்வாவிவ ரூபிணௌ” (உருவெடுத்த கந்தர்வர்கள் போன்றவர்கள்) என்ற சொல்லால் அவர்களுடைய அழகும் கூறப்படுகின்றன. ஞானமும் அழகும் இரண்டும் ஒருங்கே இணைந்துள்ளன.

பழிப்பற்ற அந்த அரசகுமாரர் இருவரும், அறம் சார்ந்த அந்தச் சிறந்த வரலாறு முழுவதையும் “வாசோவிதேயம்” ஆக்கிக்கொண்டனர் — அதாவது காவியம் முழுவதும் அவர்களுக்கு மனப்பாடமாயிற்று. “வாசோவிதேயம்” (வாக்குக்குக் கட்டுப்பட்டது) என்ற சொல் அழகானது; வாக்கு விரும்புவதையே அது உச்சரிக்கிறது; நினைவுகூர்வதற்குத் தனி முயற்சி தேவைப்படுவதில்லை. பின்னர் முனிவர்களும் இருபிறப்பாளர்களும் சான்றோர்களும் கூடிய இடங்களில், உண்மையறிந்த அவ்விருவரும் மிகுந்த ஒருமுகத்துடன் குரு கற்பித்தபடியே பாடினர். “யதோபதேஶம்” (கற்பித்தபடியே) என்ற சொல்லால் மரபின் தூய்மை காக்கப்படுகிறது — குரு கற்பித்தவாறே, தம் விருப்பப்படி அன்று. இங்கே இதையும் கவனிக்க வேண்டும் — அவர்கள் தாமே அவையைக் கூட்டுவதில்லை; கூட்டங்களில் சென்று நின்று பாடுகின்றனர். சிறுவர்களின் பணிவே அவர்களுடைய முதல் அணிகலன். “ஸுஸமாஹிதௌ” (நன்கு ஒருமுகப்பட்டவர்கள்) என்ற சொல்லால் அவர்களுடைய மன ஒருமைப்பாடு குறிப்பிடப்படுகிறது.

அவ்விருவரும் மகாத்மாக்கள், பெரும்பேறு பெற்றவர்கள், எல்லா நல்லிலக்கணங்களும் அமைந்தவர்கள். ஒருமுறை பக்குவமடைந்த உள்ளம் கொண்ட முனிவர்கள் கூடியிருந்த அவையில், அவர்கள் அருகே நின்று அவ்விருவரும் இந்தக் காவியத்தைப் பாடினர். அதைக் கேட்டு முனிவர்கள் அனைவரின் கண்களும் கண்ணீரால் நிறைந்தன; பெருவியப்படைந்த அவர்கள் “நன்று, நன்று!” (ஸாது ஸாது) என்று அவர்களிடம் கூறினர். மனம் மகிழ்ந்தவர்களும் அறத்தின்மீது அன்பு கொண்டவர்களுமான அம்முனிவர்கள், புகழத் தகுந்தவர்களாகப் பாடிக்கொண்டிருந்த குசலவரைப் புகழ்ந்தனர்: “ஆ! பாடலின் இனிமைதான் என்னே! அதிலும் சுலோகங்களின் இனிமை!” இங்கே காவியத்தின் முதல் சோதனை நிகழ்கிறது; அதற்குச் சான்று கேட்போரின் கண்ணீரே, புகழ்மொழிகள் அல்ல. மேலும் “ஸர்வலக்ஷணலக்ஷிதௌ” (எல்லா இலக்கணங்களும் அமைந்தவர்கள்) என்ற சொல்லால் அவர்களுடைய அரச இலக்கணங்கள் குறிப்பிடப்படுகின்றன; முனிவர் கோலத்தில் காணப்படும் இவ்விருவரும் உண்மையில் அரசகுமாரர்கள் — இந்த மறைபொருளைக் கவி மெல்ல மெல்லத் திறந்து காட்டுகிறார்.

முனிவர்கள் கூறுகின்றனர்: “நெடுங்காலத்துக்கு முன் நிகழ்ந்ததும் இவ்விருவரால் கண்முன் நிகழ்வதுபோலக் காட்டப்பட்டது. இருவரும் கதையின் உணர்வுக்குள் புகுந்து, ஒருங்கிணைந்து, இனிமையாகவும், உணர்ச்சி ததும்பவும், குரல்வளம் நிறைந்தும் உள்ளவாறே நன்கு பாடினர்.” இவ்வாறு தவத்தால் போற்றத்தக்க மகரிஷிகளால் புகழப்பெற்ற அவ்விருவரும் மீண்டும் மிகுந்த உணர்ச்சியோடும் இனிமையோடும் பாடினர். அப்போது மகிழ்ந்த ஒரு முனிவர் எழுந்து அவர்களுக்கு ஒரு கலசத்தை அளித்தார். இங்கே “ப்ரவிஶ்ய” (உள்ளே புகுந்து) என்ற சொல்லே சாரம் — கதையின் உணர்வுக்குள் புகாதவன் உண்மையில் பாடுவதே இல்லை. மேலும் “சிரநிர்வ்ருத்தம்” (நெடுங்காலத்துக்கு முன் நிகழ்ந்தது) என்ற சொல்லால் காலத்தின் தொலைவும், “ப்ரத்யக்ஷமிவ” (கண்முன் போல) என்ற சொல்லால் அத்தொலைவைக் கடத்தலும் குறிப்பிடப்படுகின்றன. கடந்ததை நிகழ்காலமாக்குவதே காவியத்தின் ஆற்றல்.

பின்னர் கொடைகளின் மழை தொடங்குகிறது. பெரும்புகழ் வாய்ந்த ஒருவர் மகிழ்ந்து மரவுரி அளித்தார்; இன்னொருவர் கருமான் தோல்; மற்றொருவர் பூணூல். ஒருவர் கமண்டலம் அளித்தார்; இன்னொருவர் முஞ்சைப் புல்லால் ஆன அரைஞாண்; மற்றொருவர் தர்ப்பை இருக்கை; இன்னொருவர் கௌபீனம். ஒருவர் களிப்புடன் கோடரியை அளித்தார்; மற்றொருவர் காவி ஆடை; இன்னொருவர் மரவுரித் துணி. மகிழ்ச்சியுடன் ஒருவர் சடை கட்டும் நாடாவையும், ஒருவர் விறகு கட்டும் கயிற்றையும், ஒருவர் வேள்விப் பாத்திரத்தையும், மற்றொருவர் விறகுக் கட்டையும், இன்னொருவர் அத்தி மரத்தால் ஆன இருக்கையையும் அளித்தனர். சிலர் “ஸ்வஸ்தி” (நலம் உண்டாகுக) என்றனர்; மற்றும் சிலர் மகிழ்வுடன் “ஆயுஷ்யம்” (நீடு வாழ்க) என்றனர். தவசிகளுக்கு எது முழுச் செல்வமோ அதுவே அவர்களுடைய கொடை; பொருள் இல்லை; ஆகவே தவக்கருவிகளே அளிக்கப்படுகின்றன. இந்தப் பட்டியல் தபோவனத்தின் முழுப் பொருட்களஞ்சியத்தையும் ஓவியம்போலக் காட்டுகிறது. மேலும் கொடைகளின் வரிசை இறங்குமுகமாக உள்ளது — முதலில் கலசமும் மரவுரியும்; இறுதியில் “ஸ்வஸ்தி”, “ஆயுஷ்யம்” என்ற சொற்கள் மட்டுமே. எதுவுமே இல்லாதவனுக்கு ஆசீர்வாதமே கொடை.

இவ்வாறு வாய்மையே பேசும் முனிவர்கள் அனைவரும் பலவகை வரங்களை அளித்தனர். பின்னர் அவர்கள் கூறுகின்றனர்: “இந்த வரலாறு வியப்பானது; முனிவரால் செம்மையாக எடுத்துரைக்கப்பட்டது; கவிஞர்களுக்கு மேலான ஆதாரம்; முறைப்படி நிறைவுற்றது. எல்லா இசைவகைகளிலும் தேர்ந்தவர்களே, இந்தப் பாடல் உங்களால் நன்கு பாடப்பட்டது — இது ஆயுளைத் தருவது, உடல் வளத்தைப் பெருக்குவது, எல்லாச் செவிகளுக்கும் இனியது.” இங்கே “கவீனாமாதாரம்” (கவிஞர்களின் ஆதாரம்) என்ற சொல்லால் இதன் ஆதிகாவியத் தன்மை அறிவிக்கப்படுகிறது; இனி வரவிருக்கும் கவிஞர்கள் அனைவருக்கும் இதுவே புகலிடம். “ஸர்வஶ்ருதிமனோஹரம்” (எல்லாச் செவிகளுக்கும் இனியது) என்ற சொல் மூன்றாம் சர்க்கத்திலும் காணப்பட்டது — அங்கே கவியால் கூறப்பட்டது, இங்கே கேட்போரால். மேலும் “ஆயுஷ்யம் புஷ்டிஜனனம்” என்ற சொற்களால் காவியத்தின் பலச்ருதி குறிப்பிடப்படுகிறது — கேட்பதனாலேயே ஆயுள் வளரும், உடல்வளமும் உண்டாகும். இந்தப் புகழுரை வாய்மையாளர்களான முனிவர்களால் கூறப்பட்டது; ஆகவே நம்பத்தக்கது.

எங்கும் புகழப்பெற்ற அந்தப் பாடகர் இருவரும் ஒருமுறை அயோத்தியின் தெருக்களிலும் ராஜவீதிகளிலும் பாடிக்கொண்டிருக்கையில், பரதனின் அண்ணனான ராமனால் காணப்பட்டனர். பகைவரை அழிக்கும் ராமன் பூஜிக்கத் தகுந்த அந்த உடன்பிறந்தோர் இருவரையும் தன் மாளிகைக்கு அழைத்து வந்து உபசரித்தான். அந்தப் பெருமான் பொன்னால் ஆன தெய்வீக அரியணையில் அமர்ந்திருந்தான்; அருகில் அமர்ந்திருந்த அமைச்சர்களும் தம்பியரும் அவனைச் சூழ்ந்திருந்தனர். அழகும் பணிவும் நிறைந்த அவ்விருவரையும் கண்டு அவன் லக்ஷ்மணன், சத்ருக்னன், பரதன் ஆகியோரிடம் கூறினான்: “தேவர்களுக்கு நிகரான ஒளியுடைய இவ்விருவரின் இந்த வரலாற்றைக் கேளுங்கள்.” இங்கே கவி தம் காவியத்தைத் தம் நாயகனின் முன்னே வைக்கிறார்; இது துணிவான படைப்புக் கலை. மேலும் ராமன் அவர்களை முதலில் ராஜவீதியில் காண்கிறான், அவையில் அன்று என்பதைக் கவனிக்க வேண்டும். காவியம் முதலில் மக்களைச் சென்றடைகிறது; பின்னரே அரசவையை. “பூஜார்ஹௌ” (பூஜிக்கத் தகுந்தவர்கள்) என்ற சொல்லால் ராமன் அவர்களுடைய பெருமையைத் தானே ஏற்றுக்கொள்கிறான்.

வியத்தகு பொருளும் சொல்லும் அமைந்த அந்தக் காவியத்தை நன்கு பாடுமாறு அவன் பாடகர் இருவரையும் தூண்டினான். அவர்களும் இனிமையாகவும், உணர்ச்சி ததும்பவும், தம் விருப்பப்படி நீண்டொலிக்கும் குரலில், வீணையின் லயத்தோடு இசைய, பொருள் நன்கு விளங்கும்படி மிகச் சிறப்பாகப் பாடினர். அந்தப் பாடல் கேட்போரின் உடல்கள் அனைத்தையும் மனங்களையும் நெஞ்சங்களையும் மகிழ்வித்தது; செவிக்கு இன்பம் தரும் அது மக்கள் கூடிய அவையில் ஒளிர்ந்தது. பின்னர் ராமன் தன் தம்பியரிடம் கூறுகிறான்: “இந்த முனிவர்கள் இருவரும் அரச இலக்கணங்கள் பொருந்தியவர்கள்; பெருந்தவசிகளான குசலவர்கள். இந்த வரலாறு எனக்கும் நன்மை பயப்பது என்று முதியோர் கூறுகின்றனர்; பெருமை வாய்ந்த அந்த வரலாற்றைக் கேட்டறியுங்கள்.” பின்னர் ராமனின் சொல்லால் தூண்டப்பட்ட அவ்விருவரும் மார்க்க இசை நெறியின் செம்மையோடு பாடினர்; அவையில் அமர்ந்திருந்த ராமனும் மெல்ல மெல்ல அதில் மனம் ஒன்றினான். இவ்வாறு கதை தன் நாயகனையே கேட்பவனாக்குகிறது. வரலாற்றைப் படைத்தவனே அதைக் கேட்பவனும் ஆகிறான் — இது ராமாயணத்தின் தனித்தன்மை வாய்ந்த நிகழ்வு. இங்கே சர்க்கம் நிறைவுறுகிறது; கதையோ இப்போதுதான் தொடங்கியிருக்கிறது; இனி கவியின் சொல்லால் இக்ஷ்வாகு குலத்தின் வருணனை தொடங்குகிறது.

ರಾಮನು ವನವಾಸವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಮತ್ತೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದನು. ಅದರ ಅನಂತರ ಪೂಜ್ಯ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಋಷಿಗಳು ಅವನ ಸಮಗ್ರ ಚರಿತೆಯನ್ನು ಕಾವ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿದರು. ಆ ಕಾವ್ಯವು ವಿಚಿತ್ರಪದಗಳುಳ್ಳದ್ದೂ ಅರ್ಥವತ್ತಾದುದೂ ಆಗಿದೆ — ಪದಗಳು ಸೊಗಸಾದವು, ಅರ್ಥವು ಗಂಭೀರವಾದುದು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಾಪ್ತರಾಜ್ಯಸ್ಯ’ (ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದವನ) ಎಂಬ ಪದ ಮನನೀಯ; ಕಥೆ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಾಗಲೇ ಅದನ್ನು ಬರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬಳಿಕ ಕವಿ ತನ್ನ ಕಾವ್ಯದ ಪರಿಮಾಣವನ್ನು ತಾನೇ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಶ್ಲೋಕಗಳು, ಐನೂರು ಸರ್ಗಗಳು, ಆರು ಕಾಂಡಗಳು, ಮತ್ತು ಉತ್ತರಕಾಂಡ. ಈ ಎಣಿಕೆ ಈ ಗ್ರಂಥವೇ ತನಗೆ ತಾನು ಕೊಟ್ಟುಕೊಂಡ ಪ್ರಮಾಣ. ತನ್ನ ಪರಿಮಾಣವನ್ನು ತಾನೇ ಹೇಳುವ ಗ್ರಂಥ ತನ್ನ ಎಲ್ಲೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲದು. ಅಲ್ಲದೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಚಕಾರ’ (ರಚಿಸಿದನು, ಮಾಡಿದನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದವನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ, ‘ಉವಾಚ’ (ಹೇಳಿದನು) ಎಂಬುದನ್ನಲ್ಲ; ಕಾವ್ಯವು ಒಂದು ಕರ್ಮವೇ, ಕೇವಲ ಮಾತಲ್ಲ. ಉತ್ತರಕಾಂಡದ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುವುದು ಇಲ್ಲಿಯೇ.

ಮುಂದೆ ನಡೆಯಲಿರುವುದನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡ, ಉತ್ತರಕಾಂಡಸಹಿತವಾದ ಆ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸಿ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞರೂ ಸಮರ್ಥರೂ ಆದ ಮುನಿಗಳು ಚಿಂತಿಸಿದರು — ‘ಕೋ ನ್ವೇತತ್ ಪ್ರಯುಂಜೀಯಾತ್?’ ಅಂದರೆ, ಇದನ್ನು ಹಾಡಿ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಾರಮಾಡುವವರು ಯಾರು? ಕಾವ್ಯ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಹಾಡುವವರು ದೊರೆತಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಭಾವಿತಾತ್ಮರಾದ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಪಾದಗಳನ್ನು ಮುನಿವೇಷಧಾರಿಗಳಾದ ಕುಶಲವರು ಹಿಡಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸೌಂದರ್ಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಚಿಂತೆ ಮೂಡಿದೊಡನೆಯೇ ಉತ್ತರವೂ ಎದುರಾಯಿತು. ಯಾರ ಆತ್ಮ ಭಾವಿತವಾಗಿದೆಯೋ ಅವರ ಸಂಕಲ್ಪ ತಾನಾಗಿಯೇ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ. ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದೇ ಶಿಷ್ಯತ್ವದ ಮೊದಲ ಚಿಹ್ನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿಷಯವೂ ಇದೆ — ಕವಿ ‘ಇದನ್ನು ಯಾರು ಕೇಳಬಹುದು’ ಎಂದು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಇದನ್ನು ಯಾರು ಪ್ರಯೋಗಿಸಬಹುದು’ ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕೇಳುಗರು ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಿಗುತ್ತಾರೆ, ಯೋಗ್ಯನಾದ ಹೇಳುಗ ದುರ್ಲಭ. ಪ್ರಯೋಗವೇ ಕಾವ್ಯದ ಜೀವನ.

ಆ ಕುಶಲವರು ಧರ್ಮಜ್ಞರೂ, ರಾಜಪುತ್ರರೂ, ಯಶಸ್ವಿಗಳೂ, ಸೋದರರೂ, ಸ್ವರಸಂಪನ್ನರೂ ಆಗಿದ್ದರು; ಆಶ್ರಮದಲ್ಲೇ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮೇಧಾವಿಗಳೂ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಣತರೂ ಆದ ಅವರನ್ನು ಕಂಡು ಮುನಿಗಳು ವೇದೋಪಬೃಂಹಣಕ್ಕಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಕಲಿಸಿದರು. ‘ವೇದೋಪಬೃಂಹಣ’ (ವೇದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವುದು) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ಕಾವ್ಯವು ವೇದಕ್ಕೆ ವಿರೋಧಿಯಲ್ಲ, ಅದರ ವಿಸ್ತಾರ. ವೇದದಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿರುವುದು ಇಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರಗೊಂಡಿದೆ. ಆ ಕಾವ್ಯದ ಮೂರು ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ರಾಮಾಯಣ, ಸೀತಾಯಾಶ್ಚರಿತ (ಸೀತೆಯ ಚರಿತೆ), ಪೌಲಸ್ತ್ಯವಧ (ಪುಲಸ್ತ್ಯವಂಶದ ರಾವಣನ ವಧೆ). ಮೂರು ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಮೂರು ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ; ಒಂದೇ ಕಥೆಯನ್ನು ನಾಯಕನ, ನಾಯಿಕೆಯ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿನಾಯಕನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಚರಿತವ್ರತಃ’ (ವ್ರತವನ್ನು ಆಚರಿಸಿದವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ವ್ರತವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಲೇ ಈ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸಿದನು ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ರಚಿತವಾದುದನ್ನು ಮೊದಲು ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೇ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಆ ಕಾವ್ಯವು ಓದುವುದಕ್ಕೂ ಹಾಡುವುದಕ್ಕೂ ಮಧುರವಾದುದು — ಪಠಿಸಲೂ ಗಾಯನಮಾಡಲೂ ತಕ್ಕುದು. ಅದು ಮೂರು ಪ್ರಮಾಣಗಳಿಂದ, ಅಂದರೆ ದ್ರುತ, ಮಧ್ಯ, ವಿಲಂಬಿತ ಎಂಬ ಮೂರು ಗತಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದುದು; ಏಳು ಜಾತಿಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದುದು; ತಂತಿವಾದ್ಯದ ಲಯಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡುದು — ವೀಣೆಯ ಲಯದೊಡನೆ ಹಾಡಬಹುದಾದುದು. ಶೃಂಗಾರ, ಕರುಣ, ಹಾಸ್ಯ, ರೌದ್ರ, ಭಯಾನಕ, ವೀರ ಮೊದಲಾದ ರಸಗಳಿಂದ ಅದು ತುಂಬಿದೆ. ಹೀಗೆ ಆ ಸೋದರರಿಬ್ಬರೂ ಈ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಹಾಡಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಆದಿಕಾವ್ಯವು ಕೇವಲ ಓದತಕ್ಕುದಲ್ಲ, ಹಾಡತಕ್ಕುದೂ ಹೌದು. ಶೋಕದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಶ್ಲೋಕವು ಕೊನೆಗೆ ಗೀತರೂಪದಲ್ಲಿ ಲೋಕವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಇಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತಶಾಸ್ತ್ರದ ಪಾರಿಭಾಷಿಕ ಪದಗಳು — ಪ್ರಮಾಣ, ಜಾತಿ, ಲಯ, ತಂತ್ರೀ — ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿವೆ. ಕವಿಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗಾಂಧರ್ವಶಾಸ್ತ್ರವು ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಇದರಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಆ ಸೋದರರು ಗಾಂಧರ್ವವಿದ್ಯೆಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬಲ್ಲವರು, ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಮೂರ್ಛನೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಣತರು, ಸ್ವರಸಂಪನ್ನರು, ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತ ಗಂಧರ್ವರಂತೆ ಇದ್ದರು. ರೂಪದಿಂದಲೂ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದಲೂ ಸಂಪನ್ನರು, ಮಧುರವಾದ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವವರು. ಬಿಂಬದಿಂದ ಮೂಡಿದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಗಳಂತೆ ಅವರು ರಾಮನ ದೇಹದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಇನ್ನಿಬ್ಬರು ರಾಮರಂತೆ ತೋರುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಉಪಮೆ ಗೂಢಾರ್ಥವುಳ್ಳದ್ದು — ತಂದೆ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಕಥೆ ಗಾಯಕರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ರಾಮನನ್ನು ಸ್ವತಃ ಕಾಣದವನು ಅವರನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಗಾಯಕನು ಕಥೆಯ ಕೇವಲ ವಾಹಕನಲ್ಲ, ಅದರ ಪ್ರತಿರೂಪವೂ ಹೌದು. ‘ಸ್ಥಾನಮೂರ್ಛನಕೋವಿದೌ’ (ಸ್ಥಾನ ಮೂರ್ಛನೆಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಜ್ಞಾನವನ್ನೂ, ‘ಗಂಧರ್ವಾವಿವ ರೂಪಿಣೌ’ (ರೂಪವೆತ್ತ ಗಂಧರ್ವರಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ರೂಪ ಎರಡೂ ಒಂದೆಡೆ ಮಿಳಿತವಾಗಿವೆ.

ನಿಂದೆಗೆ ಎಡೆಯಿಲ್ಲದ ಆ ರಾಜಪುತ್ರರು ಧರ್ಮಮಯವೂ ಉತ್ತಮವೂ ಆದ ಆ ಸಮಸ್ತ ಆಖ್ಯಾನವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ‘ವಾಚೋವಿಧೇಯ’ವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು — ಅಂದರೆ ಇಡೀ ಕಾವ್ಯ ಅವರಿಗೆ ಕಂಠಸ್ಥವಾಯಿತು. ‘ವಾಚೋವಿಧೇಯ’ (ಮಾತಿಗೆ ವಶವಾದುದು) ಎಂಬ ಪದ ಮನೋಹರವಾದುದು; ವಾಣಿ ಬಯಸಿದ್ದನ್ನೇ ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತದೆ, ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬೇರೆ ಪ್ರಯತ್ನ ಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬಳಿಕ ಋಷಿಗಳ, ದ್ವಿಜರ ಮತ್ತು ಸಾಧುಗಳ ಸಮಾಗಮದಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವಜ್ಞರೂ ಸುಸಮಾಹಿತರೂ ಆದ ಅವರು ಉಪದೇಶಿಸಿದಂತೆಯೇ ಹಾಡಿದರು. ‘ಯಥೋಪದೇಶಮ್’ (ಉಪದೇಶಿಸಿದಂತೆಯೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪರಂಪರೆಯ ಶುದ್ಧಿ ರಕ್ಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಗುರು ಉಪದೇಶಿಸಿದಂತೆಯೇ, ತಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಅಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿಯೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವರು ತಾವಾಗಿ ಸಭೆಯನ್ನು ಕರೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಸಮಾಗಮಕ್ಕೆ ಹಾಜರಾಗಿ ಹಾಡುತ್ತಾರೆ. ಬಾಲಕರ ವಿನಯವೇ ಅವರ ಮೊದಲ ಆಭರಣ. ‘ಸುಸಮಾಹಿತೌ’ (ಚೆನ್ನಾಗಿ ಏಕಾಗ್ರರಾದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಏಕಾಗ್ರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಅವರು ಮಹಾತ್ಮರೂ ಮಹಾಭಾಗರೂ ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಲಕ್ಷಿತರೂ ಆಗಿದ್ದರು. ಒಮ್ಮೆ ಭಾವಿತಾತ್ಮರಾದ ಋಷಿಗಳು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ್ದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಬಳಿ ನಿಂತು ಅವರು ಈ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಹಾಡಿದರು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಎಲ್ಲ ಮುನಿಗಳ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕಂಬನಿಯಿಂದ ತುಂಬಿ ಮಸುಕಾದವು; ಪರಮ ವಿಸ್ಮಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದ ಅವರು ‘ಸಾಧು ಸಾಧು’ (ಭಲೇ ಭಲೇ) ಎಂದು ಅವರಿಗೆ ಹೇಳಿದರು. ಪ್ರಸನ್ನಮನಸ್ಕರೂ ಧರ್ಮವತ್ಸಲರೂ ಆದ ಆ ಮುನಿಗಳು ಪ್ರಶಂಸಾರ್ಹರಾಗಿ ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಕುಶಲವರನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು — ‘ಆಹಾ, ಗೀತದ ಮಾಧುರ್ಯ! ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮಾಧುರ್ಯ!’ ಇಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯದ ಮೊದಲ ಪರೀಕ್ಷೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ಅದರ ಪ್ರಮಾಣ ಶ್ರೋತೃಗಳ ಕಣ್ಣೀರು, ಸ್ತುತಿವಚನಗಳಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಲಕ್ಷಿತೌ’ (ಎಲ್ಲ ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ರಾಜಲಕ್ಷಣಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ; ಮುನಿವೇಷದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿರುವವರು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ರಾಜಪುತ್ರರು — ಈ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಕವಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ತೆರೆದಿಡುತ್ತಾನೆ.

ಮುನಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಬಹಳ ಹಿಂದೆ ನಡೆದುದನ್ನೂ ಇವರು ಕಣ್ಣೆದುರು ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ತೋರಿಸಿದರು. ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಕಥೆಯ ಭಾವವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಒಟ್ಟಾಗಿ, ಮಧುರವಾಗಿ, ರಾಗರಂಜಿತವಾಗಿ, ಸ್ವರಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಕೂಡಿ, ಇದ್ದಂತೆಯೇ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹಾಡಿದರು.’ ಹೀಗೆ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಶ್ಲಾಘ್ಯರಾದ ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಂದ ಪ್ರಶಂಸಿತರಾದ ಅವರು ಮತ್ತೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ರಾಗಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮಧುರವಾಗಿ ಹಾಡಿದರು. ಆಗ ಸಂತುಷ್ಟರಾದ ಒಬ್ಬ ಮುನಿ ಎದ್ದು ಅವರಿಗೆ ಕಲಶವನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರವಿಶ್ಯ’ (ಪ್ರವೇಶಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದ ಸಾರಭೂತವಾದುದು — ಕಥೆಯ ಭಾವವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸದವನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಹಾಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಚಿರನಿರ್ವೃತ್ತಮ್’ (ಬಹುಕಾಲದ ಹಿಂದೆ ನಡೆದುದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾಲದ ದೂರವೂ, ‘ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮಿವ’ (ಕಣ್ಣೆದುರಿನಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆ ದೂರವನ್ನು ಮೀರುವುದೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಗತವನ್ನು ವರ್ತಮಾನವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವುದೇ ಕಾವ್ಯದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ.

ಬಳಿಕ ದಾನಗಳ ಮಳೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಒಬ್ಬರು ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು, ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ಕೃಷ್ಣಾಜಿನವನ್ನು, ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ಯಜ್ಞೋಪವೀತವನ್ನು. ಒಬ್ಬರು ಕಮಂಡಲವನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು, ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ಮುಂಜಿಹುಲ್ಲಿನ ಮೇಖಲೆಯನ್ನು, ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ದರ್ಭೆಯ ಆಸನವನ್ನು, ಮಗದೊಬ್ಬರು ಕೌಪೀನವನ್ನು. ಒಬ್ಬರು ಹರ್ಷದಿಂದ ಕೊಡಲಿಯನ್ನು, ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ಕಾಷಾಯವಸ್ತ್ರವನ್ನು, ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ಚೀರವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ಒಬ್ಬರು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಜಟೆ ಕಟ್ಟುವ ದಾರವನ್ನೂ ಕಟ್ಟಿಗೆ ಹೊರೆ ಕಟ್ಟುವ ಹಗ್ಗವನ್ನೂ, ಒಬ್ಬರು ಯಜ್ಞಪಾತ್ರೆಯನ್ನು, ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ಕಟ್ಟಿಗೆಯ ಹೊರೆಯನ್ನು, ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ಅತ್ತಿಮರದ ಮಣೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ಕೆಲವರು ‘ಸ್ವಸ್ತಿ’ (ಮಂಗಳವಾಗಲಿ) ಎಂದರು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಸಂತೋಷದಿಂದ ‘ಆಯುಷ್ಯಮ್’ (ದೀರ್ಘಾಯುಷಿಗಳಾಗಿ) ಎಂದರು. ತಪಸ್ವಿಗಳ ಸರ್ವಸ್ವ ಏನಿದೆಯೋ ಅದೇ ಅವರ ದಾನ; ಹಣವಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನೇ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪಟ್ಟಿ ತಪೋವನದ ಇಡೀ ವಸ್ತುಕೋಶವನ್ನು ಚಿತ್ರದಂತೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ದಾನಗಳ ಕ್ರಮ ಇಳಿಮುಖವಾದುದು — ಮೊದಲು ಕಲಶ, ನಾರುಮಡಿ; ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವಸ್ತಿ’, ‘ಆಯುಷ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಮಾತು ಮಾತ್ರ. ಏನೂ ಇಲ್ಲದವನಿಗೆ ಆಶೀರ್ವಾದವೇ ದಾನ.

ಹೀಗೆ ಸತ್ಯವಾದಿಗಳಾದ ಎಲ್ಲ ಮುನಿಗಳೂ ನಾನಾಬಗೆಯ ವರಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ಬಳಿಕ ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಈ ಆಖ್ಯಾನವು ಆಶ್ಚರ್ಯಕರವಾದುದು, ಮುನಿಗಳಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೀರ್ತಿಸಲ್ಪಟ್ಟುದು, ಕವಿಗಳಿಗೆ ಪರಮ ಆಧಾರವಾದುದು, ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಸಮಾಪ್ತವಾದುದು. ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ಗೀತಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಣತರಾದವರೇ, ನೀವು ಈ ಗೀತವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹಾಡಿದ್ದೀರಿ — ಇದು ಆಯುಸ್ಸನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು, ಪುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕೊಡುವುದು, ಎಲ್ಲರ ಕಿವಿಗಳಿಗೂ ಮನೋಹರವಾದುದು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕವೀನಾಮಾಧಾರಮ್’ (ಕವಿಗಳ ಆಧಾರ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇದರ ಆದಿಕಾವ್ಯತ್ವ ಘೋಷಿತವಾಗಿದೆ; ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ಕವಿಗಳಿಗೂ ಇದೇ ಆಶ್ರಯ. ‘ಸರ್ವಶ್ರುತಿಮನೋಹರಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲೂ ಕಂಡುಬಂದಿತ್ತು — ಅಲ್ಲಿ ಕವಿ ಹೇಳಿದ್ದನು, ಇಲ್ಲಿ ಶ್ರೋತೃಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಆಯುಷ್ಯಂ ಪುಷ್ಟಿಜನನಮ್’ (ಆಯುಸ್ಸನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು, ಪುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವುದು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕಾವ್ಯದ ಫಲಶ್ರುತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಕೇವಲ ಕೇಳುವುದರಿಂದಲೇ ಆಯುಸ್ಸು ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ, ಪುಷ್ಟಿಯೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಸತ್ಯವಾದಿಗಳಾದ ಮುನಿಗಳು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ.

ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರಶಂಸೆಗೆ ಪಾತ್ರರಾದ ಆ ಗಾಯಕರು ಒಮ್ಮೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಭರತನ ಅಣ್ಣನಾದ ರಾಮನು ಅವರನ್ನು ಕಂಡನು. ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ರಾಮನು ಪೂಜಾರ್ಹರಾದ ಆ ಸೋದರರನ್ನು ತನ್ನ ಅರಮನೆಗೆ ಕರೆತಂದು ಸತ್ಕರಿಸಿದನು. ಆ ಪ್ರಭುವು ದಿವ್ಯವಾದ ಚಿನ್ನದ ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಆಸೀನನಾಗಿ, ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಸಚಿವರಿಂದಲೂ ಸೋದರರಿಂದಲೂ ಪರಿವೃತನಾಗಿದ್ದನು. ರೂಪಸಂಪನ್ನರೂ ವಿನೀತರೂ ಆದ ಆ ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ಕಂಡು ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಶತ್ರುಘ್ನ, ಭರತರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ದೇವತೆಗಳಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ಇವರಿಬ್ಬರ ಈ ಆಖ್ಯಾನವನ್ನು ಕೇಳೋಣ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ತನ್ನ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ತನ್ನ ನಾಯಕನ ಎದುರೇ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಸಾಹಸಮಯವಾದ ರಚನಾಕಲೆ. ರಾಮನು ಅವರನ್ನು ಮೊದಲು ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಸಭೆಯಲ್ಲಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಕಾವ್ಯವು ಮೊದಲು ಜನಪದವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ, ಆಮೇಲೆ ರಾಜಸಭೆಯನ್ನು. ‘ಪೂಜಾರ್ಹೌ’ (ಪೂಜೆಗೆ ಅರ್ಹರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಅವರ ಗೌರವವನ್ನು ತಾನೇ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಅರ್ಥಪದಗಳುಳ್ಳ ಆ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹಾಡುವಂತೆ ಅವನು ಗಾಯಕರನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದನು. ಅವರೂ ಮಧುರವಾಗಿ, ರಾಗರಂಜಿತವಾಗಿ, ಮನಸ್ಸಿನಷ್ಟೇ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹರಡುವ ಧ್ವನಿಯಿಂದ, ತಂತಿವಾದ್ಯದ ಲಯಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡು, ಅರ್ಥವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕೇಳಿಬರುವಂತೆ ಅತಿಶಯವಾಗಿ ಹಾಡಿದರು. ಆ ಗೀತವು ಕೇಳುವವರ ಸರ್ವಾಂಗಗಳನ್ನೂ ಮನಸ್ಸುಗಳನ್ನೂ ಹೃದಯಗಳನ್ನೂ ಆಹ್ಲಾದಗೊಳಿಸಿತು; ಕಿವಿಗಳಿಗೆ ಸುಖವನ್ನೀಯುತ್ತ ಜನಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಶೋಭಿಸಿತು. ಬಳಿಕ ರಾಮನು ತನ್ನ ಸೋದರರಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಈ ಇಬ್ಬರು ಮುನಿಗಳು ರಾಜಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವರು; ಕುಶೀಲವರು (ಗಾಯಕರು), ಮಹಾತಪಸ್ವಿಗಳು. ಈ ಚರಿತೆ ನನಗೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾದುದು ಎಂದು ಹಿರಿಯರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಆ ಮಹಾನುಭಾವವಾದ ಚರಿತೆಯನ್ನು ಆಲಿಸಿರಿ.’ ಬಳಿಕ ರಾಮನ ಮಾತಿನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾದ ಅವರು ಮಾರ್ಗಸಂಗೀತದ ವಿಧಾನಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಹಾಡಿದರು; ಸಭೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಮನೂ ನಿಧಾನವಾಗಿ ತನ್ಮಯನಾದನು. ಹೀಗೆ ಕಥೆ ತನ್ನ ನಾಯಕನನ್ನೇ ಶ್ರೋತೃವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಚರಿತೆಯ ಕರ್ತನೇ ಅದರ ಶ್ರೋತೃವಾಗುತ್ತಾನೆ — ಇದು ರಾಮಾಯಣದ ಅಪೂರ್ವ ವೃತ್ತಾಂತ. ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ಗವು ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕಥೆ ಈಗಷ್ಟೇ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ; ಮುಂದೆ ಕವಿಯ ವಾಣಿಯಿಂದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ವರ್ಣನೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

രാമൻ വനവാസം പൂർത്തിയാക്കി വീണ്ടും രാജ്യം പ്രാപിച്ചു. അതിനുശേഷം ഭഗവാൻ വാല്മീകിമഹർഷി അദ്ദേഹത്തിന്റെ സമ്പൂർണ്ണചരിതം കാവ്യരൂപത്തിൽ രചിച്ചു. ആ കാവ്യം വിചിത്രപദങ്ങളും അർത്ഥപുഷ്ടിയും ഉള്ളതാണ് — പദങ്ങൾ മനോഹരം, അർത്ഥം ഗംഭീരം. ഇവിടെ ‘പ്രാപ്തരാജ്യസ്യ’ (രാജ്യം വീണ്ടെടുത്തവന്റെ) എന്ന പദം മനനം ചെയ്യേണ്ടതാണ്; ഒരു കഥ എഴുതപ്പെടുന്നത് അതു പൂർണ്ണമാകുമ്പോൾ മാത്രമാണ്. തുടർന്ന് കവി തന്റെ കാവ്യത്തിന്റെ വലിപ്പം സ്വയം എണ്ണിപ്പറയുന്നു — ഇരുപത്തിനാലായിരം ശ്ലോകങ്ങൾ, അഞ്ഞൂറു സർഗങ്ങൾ, ആറു കാണ്ഡങ്ങൾ, പിന്നെ ഉത്തരകാണ്ഡവും. ഈ കണക്ക് ഗ്രന്ഥം സ്വയം നൽകുന്ന പ്രമാണമാണ്. സ്വന്തം വലിപ്പം സ്വയം പറയുന്ന ഗ്രന്ഥം തന്റെ അതിർത്തി അറിയുന്നു. കൂടാതെ ഇവിടെ ‘ഉവാച’ (പറഞ്ഞു) എന്നല്ല, ‘ചകാര’ (ചെയ്തു, രചിച്ചു) എന്ന ക്രിയാപദമാണ് പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നത്; കാവ്യം ഒരു കർമ്മമാണ്, വെറും വാക്കല്ല. ഉത്തരകാണ്ഡത്തിന്റെ പരാമർശം വ്യക്തമായി ആദ്യം കാണുന്നതും ഇവിടെയാണ്.

ഭാവികാര്യങ്ങളും ഉത്തരകാണ്ഡവും ഉൾപ്പെടെ ആ കാവ്യം രചിച്ചശേഷം മഹാപ്രാജ്ഞനായ പ്രഭു ചിന്തിച്ചു: ‘കോ ന്വേതത് പ്രയുഞ്ജീയാത്?’ — ആരാണ് ഇതിനെ പ്രയോഗിക്കുക, അതായത് ആരാണ് ഇതു പാടി ലോകത്തിൽ പ്രചരിപ്പിക്കുക? കാവ്യം പൂർത്തിയായി, എന്നാൽ ഗായകനെ കിട്ടിയിട്ടില്ല. ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ഭാവിതാത്മാവായ മഹർഷിയുടെ പാദങ്ങളിൽ മുനിവേഷധാരികളായ കുശലവന്മാർ വന്നു നമസ്കരിച്ചു. ഇവിടെ ഒരു സൗന്ദര്യം കാണാം — ചിന്ത ഉണർന്ന ഉടനെതന്നെ ഉത്തരം മുന്നിലെത്തി. ആത്മാവ് സംസ്കരിക്കപ്പെട്ടവന്റെ സങ്കല്പം സ്വയം ഫലിക്കുന്നു. പാദങ്ങളിൽ പിടിക്കുന്നതുതന്നെയാണ് ശിഷ്യത്വത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ അടയാളം. ഇവിടെ സൂക്ഷ്മമായ ഒരു കാര്യവുമുണ്ട് — ‘ആര് ഇതു കേൾക്കും?’ എന്നല്ല കവി ചോദിക്കുന്നത്, ‘ആര് ഇതു പ്രയോഗിക്കും?’ എന്നാണ്. ശ്രോതാക്കളെ എളുപ്പം കിട്ടും; യോഗ്യനായ അവതാരകനെ കിട്ടാനാണ് പ്രയാസം. പ്രയോഗമാണ് കാവ്യത്തിന്റെ ജീവൻ.

ആ കുശലവന്മാർ ധർമ്മജ്ഞരും രാജകുമാരന്മാരും യശസ്വികളും സ്വരസമ്പന്നരുമായ സഹോദരന്മാരായിരുന്നു; ആശ്രമത്തിൽത്തന്നെയാണ് അവർ താമസിച്ചിരുന്നത്. മേധാവികളും വേദങ്ങളിൽ നന്നായി ഉറച്ചവരുമായ അവരെ കണ്ട് മുനി വേദത്തിന്റെ ഉപബൃംഹണത്തിനായി (വേദാർത്ഥം വിസ്തരിച്ചു പുഷ്ടിപ്പെടുത്താനായി) അവരെ ഈ കാവ്യം പഠിപ്പിച്ചു. ‘വേദോപബൃംഹണം’ എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — കാവ്യം വേദത്തിന് എതിരല്ല, അതിന്റെ വിസ്താരമാണ്. വേദത്തിൽ ചുരുക്കിപ്പറഞ്ഞത് ഇവിടെ വിസ്തരിക്കപ്പെടുന്നു. ആ കാവ്യത്തിന്റെ മൂന്നു പേരുകൾ ഇവിടെ പറയുന്നു — ‘രാമായണം’, ‘സീതായാശ്ചരിതം’ (സീതയുടെ ചരിതം), ‘പൗലസ്ത്യവധം’ (പുലസ്ത്യവംശജനായ രാവണന്റെ വധം). മൂന്നു പേരുകൾ മൂന്നു വീക്ഷണകോണുകൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഒരേ കഥതന്നെ നായകന്റെയും നായികയുടെയും പ്രതിനായകന്റെയും പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു. കൂടാതെ ‘ചരിതവ്രതൻ’ എന്ന വിശേഷണം, കവി വ്രതം അനുഷ്ഠിച്ചുകൊണ്ടാണ് ഈ കാവ്യം രചിച്ചത് എന്ന് അറിയിക്കുന്നു; തപസ്സുകൊണ്ടു രചിച്ചത് ആദ്യം തപസ്വികൾക്കുതന്നെ നൽകപ്പെടുന്നു.

ആ കാവ്യം പാരായണത്തിലും ഗാനത്തിലും മധുരമാണ് — വായിക്കാനും പാടാനും ഒരുപോലെ ഇണങ്ങിയത്. അതു മൂന്നു പ്രമാണങ്ങളോടു കൂടിയതാണ്, അതായത് ദ്രുതം, മധ്യം, വിലംബിതം എന്നീ മൂന്നു ഗതികളോടു കൂടിയത്; ഏഴു ജാതികളോടു ചേർന്നതും തന്ത്രീലയത്തോടു യോജിച്ചതുമാണ് — വീണയുടെ ലയത്തിനൊത്തു പാടാവുന്നത്. ശൃംഗാരം, കരുണം, ഹാസ്യം, രൗദ്രം, ഭയാനകം, വീരം തുടങ്ങിയ രസങ്ങളാൽ അതു നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെയുള്ള ഈ കാവ്യം ആ സഹോദരന്മാർ പാടി. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: ആദികാവ്യം വായിക്കാൻ മാത്രമുള്ളതല്ല, പാടാനുള്ളതുമാണ്. ശോകത്തിൽനിന്നു ജനിച്ച ശ്ലോകം ഒടുവിൽ ഗീതരൂപത്തിൽ ലോകത്തിലെത്തുന്നു. കൂടാതെ ഇവിടെ സംഗീതശാസ്ത്രത്തിലെ സാങ്കേതികപദങ്ങൾ — പ്രമാണം, ജാതി, ലയം, തന്ത്രി — പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു. കവിയുടെ കാലത്ത് ഗാന്ധർവ്വശാസ്ത്രം (സംഗീതശാസ്ത്രം) നന്നായി ചിട്ടപ്പെട്ടിരുന്നു എന്ന് ഇതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ആ സഹോദരന്മാർ ഗാന്ധർവ്വതത്ത്വം അറിയുന്നവരും, സ്ഥാനങ്ങളിലും മൂർച്ഛനകളിലും പ്രാവീണ്യമുള്ളവരും, സ്വരസമ്പന്നരും, രൂപമെടുത്ത ഗന്ധർവ്വന്മാരെപ്പോലെ ഉള്ളവരുമായിരുന്നു. രൂപവും ലക്ഷണങ്ങളും തികഞ്ഞവർ, മധുരസ്വരത്തിൽ സംസാരിക്കുന്നവർ. ബിംബത്തിൽനിന്ന് ഉയർന്ന പ്രതിബിംബങ്ങൾപോലെ, രാമന്റെ ശരീരത്തിൽനിന്നു ജനിച്ച മറ്റു രണ്ടു രാമന്മാരെപ്പോലെ അവർ തോന്നിച്ചു. ഈ ഉപമയ്ക്കു ഗൂഢമായ അർത്ഥമുണ്ട് — പിതാവ് പുത്രന്മാരിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്നു; കഥ ഗായകരിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്നു. രാമനെ സ്വയം കണ്ടിട്ടില്ലാത്തവൻ അവരെ കാണുന്നതിലൂടെ രാമനെ കാണുന്നു. ഇതിലൂടെ ഗായകൻ കഥയുടെ വാഹകൻ മാത്രമല്ല, അതിന്റെ പ്രതിരൂപംകൂടിയാകുന്നു. ‘സ്ഥാനമൂർച്ഛനകോവിദൗ’ എന്ന പദം അവരുടെ ശാസ്ത്രീയജ്ഞാനവും, ‘ഗന്ധർവ്വാവിവ രൂപിണൗ’ എന്ന പദം അവരുടെ സൗന്ദര്യവും പറയുന്നു. ജ്ഞാനവും രൂപവും രണ്ടും ഒരിടത്ത് ഒത്തുചേർന്നിരിക്കുന്നു.

നിന്ദയേൽക്കാത്ത ആ രാജകുമാരന്മാർ ധർമ്മയുക്തവും ഉത്തമവുമായ ആ ആഖ്യാനം മുഴുവൻ ‘വാചോവിധേയം’ ആക്കി — അതായത് കാവ്യം മുഴുവൻ അവർക്കു മനഃപാഠമായി. ‘വാചോവിധേയം’ എന്ന പദം മനോഹരമാണ്; വാക്ക് ഇച്ഛിക്കുന്നതെന്തോ അതുതന്നെ ഉച്ചരിക്കുന്നു, ഓർത്തെടുക്കാൻ പ്രത്യേകം പ്രയത്നം വേണ്ട. പിന്നീട് ഋഷിമാരുടെയും ബ്രാഹ്മണരുടെയും സജ്ജനങ്ങളുടെയും സമ്മേളനങ്ങളിൽ, തത്ത്വമറിഞ്ഞവരും നന്നായി ഏകാഗ്രരുമായ അവർ ഉപദേശിക്കപ്പെട്ടതുപോലെ പാടി. ‘യഥോപദേശം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ പരമ്പരയുടെ ശുദ്ധി കാക്കപ്പെടുന്നു — ഗുരു ഉപദേശിച്ചതുപോലെതന്നെ, സ്വന്തം ഇഷ്ടപ്രകാരമല്ല. ഇവിടെയും ശ്രദ്ധിക്കണം — അവർ സ്വയം സദസ്സു വിളിച്ചുകൂട്ടുന്നില്ല; സമ്മേളനങ്ങളിൽ ചെന്നു പാടുകയാണ്. ബാലന്മാരുടെ വിനയമാണ് അവരുടെ ആദ്യത്തെ ആഭരണം. ‘സുസമാഹിതൗ’ എന്ന പദം ഏകാഗ്രതയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

മഹാത്മാക്കളും മഹാഭാഗരുമായ അവർ എല്ലാ ശുഭലക്ഷണങ്ങളും തികഞ്ഞവരായിരുന്നു. ഒരിക്കൽ, ഭാവിതാത്മാക്കളായ ഋഷിമാർ ഒത്തുകൂടിയ സഭയിൽ, അവരുടെ അരികിൽ നിന്നുകൊണ്ട് ഇരുവരും ഈ കാവ്യം പാടി. അതു കേട്ട് മുനിമാരെല്ലാം കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളുള്ളവരായി; അത്യന്തം വിസ്മയിച്ച് ‘സാധു, സാധു’ എന്ന് അവരോടു പറഞ്ഞു. പ്രസന്നമനസ്കരും ധർമ്മവത്സലരുമായ ആ മുനിമാർ പ്രശംസയർഹിക്കുന്ന ഗായകരായ കുശലവന്മാരെ പ്രശംസിച്ചു: “ഹാ, ഗീതത്തിന്റെ മാധുര്യം! വിശേഷിച്ച് ശ്ലോകങ്ങളുടെ മാധുര്യം!” ഇവിടെയാണ് കാവ്യത്തിന്റെ ആദ്യപരീക്ഷ നടക്കുന്നത്; അതിന്റെ പ്രമാണം ശ്രോതാക്കളുടെ കണ്ണുനീരാണ്, സ്തുതിവാക്കുകളല്ല. കൂടാതെ ‘സർവ്വലക്ഷണലക്ഷിതൗ’ എന്ന പദം അവരുടെ രാജലക്ഷണങ്ങളെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മുനിവേഷത്തിൽ കാണപ്പെടുന്നവർ യഥാർത്ഥത്തിൽ രാജകുമാരന്മാരാണ് — ഈ രഹസ്യം കവി പതുക്കെപ്പതുക്കെ അനാവരണം ചെയ്യുന്നു.

മുനിമാർ പറയുന്നു: “വളരെ മുമ്പു സംഭവിച്ചതുപോലും ഇവർ കൺമുന്നിലെന്നപോലെ കാണിച്ചുതന്നു. ഇരുവരും കഥയുടെ ഭാവത്തിൽ പ്രവേശിച്ച്, ഒത്തൊരുമിച്ച്, മധുരമായും രാഗഭരിതമായും സ്വരസമ്പത്തോടെയും അതേപടി നന്നായി പാടി.” തപസ്സുകൊണ്ടു ശ്ലാഘ്യരായ മഹർഷിമാർ ഇങ്ങനെ പ്രശംസിച്ചപ്പോൾ അവർ വീണ്ടും കൂടുതൽ രാഗഭരിതമായും മധുരമായും പാടി. അപ്പോൾ സന്തുഷ്ടനായ ഒരു മുനി എഴുന്നേറ്റ് അവർക്ക് ഒരു കലശം നൽകി. ഇവിടെ ‘പ്രവിശ്യ’ (പ്രവേശിച്ച്) എന്ന പദമാണ് സാരം — കഥയുടെ ഭാവത്തിൽ പ്രവേശിക്കാത്തവൻ യഥാർത്ഥത്തിൽ പാടുന്നതേയില്ല. കൂടാതെ ‘ചിരനിർവൃത്തം’ (പണ്ടേ സംഭവിച്ചത്) എന്ന പദം കാലത്തിന്റെ ദൂരത്തെയും, ‘പ്രത്യക്ഷമിവ’ (കൺമുന്നിലെന്നപോലെ) എന്ന പദം ആ ദൂരത്തെ മറികടക്കുന്നതിനെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഭൂതകാലത്തെ വർത്തമാനമാക്കുക — ഇതുതന്നെയാണ് കാവ്യത്തിന്റെ സാമർത്ഥ്യം.

പിന്നെ ദാനങ്ങളുടെ മഴ ആരംഭിക്കുന്നു. പ്രസന്നനായ ഒരു മഹായശസ്വി വല്ക്കലം നൽകി; മറ്റൊരാൾ കൃഷ്ണാജിനം (കറുത്ത മാൻതോൽ); വേറൊരാൾ യജ്ഞസൂത്രം (പൂണൂൽ). ഒരാൾ കമണ്ഡലു നൽകി; മറ്റൊരാൾ മുഞ്ജപ്പുല്ലുകൊണ്ടുള്ള അരഞ്ഞാൺ; വേറൊരാൾ ബൃസി എന്ന ഇരിപ്പിടം; ഇനിയൊരാൾ കൗപീനം. സന്തുഷ്ടനായ ഒരാൾ മഴു; മറ്റൊരാൾ കാഷായവസ്ത്രം; വേറൊരാൾ ചീരം (മരവുരി). ആഹ്ലാദത്തോടെ ഒരാൾ ജടകെട്ടാനുള്ള ചരടും വിറകുകെട്ടാനുള്ള കയറും നൽകി; ഒരാൾ യജ്ഞപാത്രം; മറ്റൊരാൾ ഒരു കെട്ടു വിറക്; വേറൊരാൾ അത്തിമരംകൊണ്ടുള്ള ഇരിപ്പിടം. ചിലർ ‘സ്വസ്തി’ (മംഗളം ഭവിക്കട്ടെ) എന്നു പറഞ്ഞു; മറ്റു ചിലർ സന്തോഷത്തോടെ ‘ആയുഷ്യം’ (ദീർഘായുസ്സുണ്ടാകട്ടെ) എന്ന് ആശംസിച്ചു. തപസ്വികളുടെ സർവ്വസ്വം എന്താണോ അതുതന്നെയാണ് അവരുടെ ദാനം; ധനമില്ല, അതിനാൽ ഉപകരണങ്ങൾതന്നെ നൽകപ്പെടുന്നു. ഈ പട്ടിക തപോവനത്തിലെ മുഴുവൻ വസ്തുശേഖരവും ഒരു ചിത്രംപോലെ കാണിച്ചുതരുന്നു. ദാനങ്ങളുടെ ക്രമം ഇറങ്ങിയിറങ്ങിയാണ് — ആദ്യം കലശവും വല്ക്കലവും, ഒടുവിൽ ‘സ്വസ്തി’, ‘ആയുഷ്യം’ എന്ന വാക്കുകൾ മാത്രം. ഒന്നുമില്ലാത്തവന് ആശീർവാദംതന്നെയാണ് ദാനം.

ഇങ്ങനെ സത്യവാദികളായ മുനിമാരെല്ലാം പലവിധമായ വരങ്ങൾ നൽകി. തുടർന്ന് അവർ പറയുന്നു: “ഈ ആഖ്യാനം ആശ്ചര്യകരമാണ്; മുനി ഇതു നന്നായി കീർത്തിച്ചിരിക്കുന്നു; ഇതു കവികൾക്കു പരമമായ ആധാരമാണ്; ക്രമമനുസരിച്ച് പൂർത്തിയാക്കപ്പെട്ടതുമാണ്. എല്ലാ ഗീതങ്ങളിലും വിദഗ്ദ്ധരായ കുട്ടികളേ, നിങ്ങൾ ഈ ഗീതം വളരെ നന്നായി പാടിയിരിക്കുന്നു — ഇത് ആയുസ്സു വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതും പുഷ്ടി നൽകുന്നതും എല്ലാ ശ്രുതികൾക്കും മനോഹരവുമാണ്.” ഇവിടെ ‘കവീനാമാധാരം’ (കവികളുടെ ആധാരം) എന്ന പദത്തിലൂടെ ഇതിന്റെ ആദികാവ്യത്വം പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു; ഇനി വരാനിരിക്കുന്ന എല്ലാ കവികൾക്കും ഇതുതന്നെയാണ് ആശ്രയം. ‘സർവ്വശ്രുതിമനോഹരം’ എന്ന പദം മൂന്നാം സർഗത്തിലും കണ്ടതാണ് — അവിടെ കവി പറഞ്ഞു, ഇവിടെ ശ്രോതാക്കൾ. കൂടാതെ ‘ആയുഷ്യം പുഷ്ടിജനനം’ എന്ന പദങ്ങൾ കാവ്യത്തിന്റെ ഫലശ്രുതി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — കേൾക്കുന്നതുകൊണ്ടുമാത്രം ആയുസ്സു വർദ്ധിക്കുന്നു, പുഷ്ടിയുണ്ടാകുന്നു. ഈ പ്രശംസ സത്യവാദികളായ മുനിമാർ പറഞ്ഞതായതിനാൽ പ്രാമാണികമാണ്.

എല്ലായിടത്തും പ്രശംസിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരുന്ന ആ ഗായകർ ഒരിക്കൽ അയോധ്യയിലെ തെരുവുകളിലും രാജവീഥികളിലും പാടിക്കൊണ്ടിരിക്കെ ഭരതാഗ്രജനായ രാമൻ അവരെ കണ്ടു. ശത്രുനാശകനായ രാമൻ പൂജയർഹിക്കുന്ന ആ സഹോദരന്മാരെ തന്റെ മന്ദിരത്തിലേക്കു കൊണ്ടുവന്ന് ആദരിച്ചു. ആ പ്രഭു ദിവ്യമായ സ്വർണ്ണസിംഹാസനത്തിൽ ഇരിക്കുകയായിരുന്നു; അരികിൽ ഇരുന്ന മന്ത്രിമാരും സഹോദരന്മാരും അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പമുണ്ടായിരുന്നു. രൂപസമ്പന്നരും വിനീതരുമായ ആ രണ്ടുപേരെയും കണ്ട് അദ്ദേഹം ലക്ഷ്മണനോടും ശത്രുഘ്നനോടും ഭരതനോടും പറഞ്ഞു: “ദേവതേജസ്സുള്ള ഇവരുടെ ഈ ആഖ്യാനം കേട്ടാലും.” ഇവിടെ കവി തന്റെ കാവ്യത്തെ തന്റെ നായകന്റെ മുന്നിൽത്തന്നെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു; ഇതൊരു സാഹസികമായ രചനാകലയാണ്. രാമൻ അവരെ ആദ്യം കാണുന്നത് രാജവീഥിയിലാണ്, സഭയിലല്ല എന്നതും ശ്രദ്ധിക്കണം. കാവ്യം ആദ്യം ജനപദത്തിലെത്തുന്നു; പിന്നീടാണ് രാജസഭയിലെത്തുന്നത്. ‘പൂജാർഹൗ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ രാമൻ അവരുടെ ഗൗരവം സ്വയംതന്നെ അംഗീകരിക്കുന്നു.

വിചിത്രമായ അർത്ഥവും പദങ്ങളുമുള്ള ആ കാവ്യം നന്നായി പാടാൻ അദ്ദേഹം ഗായകരെ പ്രേരിപ്പിച്ചു. അവരും മധുരമായും രാഗഭരിതമായും, ഹൃദയത്തോളം നീളുന്ന സ്വരത്തിൽ, തന്ത്രീലയത്തോടു ചേർത്ത്, അർത്ഥം നന്നായി തെളിയുംവിധം പാടി. ആ ഗാനം എല്ലാവരുടെയും ശരീരങ്ങളെയും മനസ്സുകളെയും ഹൃദയങ്ങളെയും ആഹ്ലാദിപ്പിച്ചു; ചെവിക്കു സുഖം പകർന്നുകൊണ്ട് ആ ജനസദസ്സിൽ അതു ശോഭിച്ചു. തുടർന്ന് രാമൻ തന്റെ സഹോദരന്മാരോടു പറയുന്നു: “ഈ മുനിമാർ രാജലക്ഷണങ്ങൾ തികഞ്ഞവരാണ്; കുശീലവന്മാരായ (ഗായകരായ) ഇവർ മഹാതപസ്വികളുമാണ്. ഈ ചരിതം എനിക്കും ഐശ്വര്യം നൽകുന്നതാണെന്നു വൃദ്ധന്മാർ പറയുന്നു; മഹത്തായ ആ ചരിതം കേട്ടറിഞ്ഞാലും.” തുടർന്ന് രാമന്റെ വാക്കിനാൽ പ്രേരിതരായ അവർ മാർഗ്ഗസംഗീതത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയവിധാനസമ്പത്തോടെ പാടി; സദസ്സിലിരുന്ന രാമനും പതുക്കെ അതിൽ ലയിച്ച മനസ്സുള്ളവനായി. ഇങ്ങനെ കഥ തന്റെ നായകനെത്തന്നെ ശ്രോതാവാക്കുന്നു. ചരിതത്തിന്റെ കർത്താവുതന്നെ അതിന്റെ ശ്രോതാവാകുന്നു — ഇത് രാമായണത്തിലെ അപൂർവ്വമായ ഒരു സംഭവമാണ്. ഇവിടെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു; എന്നാൽ കഥ ആരംഭിച്ചിട്ടേയുള്ളൂ; ഇനി കവിയുടെ വാക്കുകളിലൂടെ ഇക്ഷ്വാകുവംശവർണ്ണന ആരംഭിക്കുന്നു.

When Rāma had finished his exile and regained his kingdom, the venerable seer Vālmīki made his whole life into a poem, in words of many colours and deep meaning. The phrase “when he had regained his kingdom” is worth noticing: a story is written down only once it is complete. The poet then counts the size of his work himself: twenty-four thousand verses, five hundred sargas, six kāṇḍas, and the Uttara besides. This reckoning is the book’s own testimony about itself, and a book that states its own size knows its own bounds. The verb used is “made,” not “said”: a poem is a deed, not mere speech. And here, for the first time, the Uttara Kāṇḍa is plainly mentioned.

Having finished the poem, together with what was still to come and with the Uttara, the wise master pondered: “Who, now, is to perform this?” In other words, who would sing it and spread it through the world? The poem was ready, but no singer had been found. As the great sage of disciplined mind sat thinking, Kuśa and Lava, dressed as ascetics, came and clasped his feet. There is a beauty in this: the answer appears the very moment the question is asked, for the resolve of one whose spirit is disciplined bears fruit by itself. Clasping the feet is the first sign of discipleship. And note a subtle point: the poet does not ask “Who will listen to this?” but “Who will perform it?” Listeners are easy to find; a worthy performer is rare, and performance is the life of a poem.

Kuśa and Lava, who lived there in his hermitage, knew dharma; they were princes, illustrious brothers with fine voices. Seeing that they were intelligent and well grounded in the Vedas, the sage taught them the poem “for the amplification of the Veda.” That phrase matters: the poem does not stand against the Veda but unfolds it, spreading out at length what the Veda says in brief. The poem is given three names here: the Rāmāyaṇa, the Great History of Sītā, and the Slaying of Paulastya, Rāvaṇa, the descendant of Pulastya. The three names show three ways of looking at one story, named after its hero, its heroine and its adversary. And the words “true to his vows” tell us the poet composed it while keeping his vows; what was made through austerity is given first to ascetics.

The poem was sweet whether recited or sung. It was fitted to the three measures of tempo, fast, middle and slow, joined to the seven classes of melody, and set to the beat of the vīṇā’s strings. It was full of the moods of feeling, love, compassion, mirth, fury, terror, heroism and the rest. This was the poem the two brothers sang. The first poem, then, was meant not only to be read but to be sung: the verse that was born of grief reaches the world at last as song. The technical terms of music used here, measure, melodic class, rhythm and string, show that in the poet’s time the science of music was already well established.

The two brothers knew the principles of music and were skilled in the vocal registers and the runs of notes; they had fine voices and looked like gandharvas, the heavenly musicians, made visible. Handsome and bearing every auspicious mark, speaking in sweet voices, they seemed like two reflections risen from an original image, two more Rāmas sprung from Rāma’s own body. The comparison has a hidden meaning: the father is reflected in his sons, and the story in its singers. One who has never seen Rāma sees him by looking at them. So the singer is not just the carrier of the story but its very likeness. Their skill in registers and runs speaks of their learning, their likeness to gandharvas of their beauty: learning and beauty met in them.

The two blameless princes made that whole excellent and righteous narrative “obedient to their speech,” that is, they had the entire poem by heart. The phrase is a lovely one: the voice utters whatever it wishes, with no separate effort of memory needed. Then, knowing its true sense and perfectly composed, they sang it just as they had been taught, in gatherings of sages, of brāhmaṇas and of good people. “Just as they had been taught” keeps the tradition pure: exactly as the teacher instructed, not as they pleased. Note too that they did not call assemblies themselves; they sang when they were present at a gathering. Their modesty was the first ornament of these boys, and “perfectly composed” speaks of their concentration.

Great-souled and greatly blessed, marked with every auspicious sign, the two once stood near the sages of disciplined mind who had gathered in an assembly and sang this poem among them. When they heard it, all the sages’ eyes filled with tears, and in the greatest wonder they cried, “Well sung! Well sung!” Glad at heart and devoted to dharma, the sages praised Kuśa and Lava, who so deserved praise: “Ah, the sweetness of the singing, and above all of the verses!” This was the poem’s first test, and the proof of it was the listeners’ tears, not their words of praise. The phrase “marked with every auspicious sign” hints at the signs of royalty: these two in ascetics’ dress are really princes, a secret the poet reveals little by little.

The sages said: “Though all this happened long ago, these two have shown it to us as if it were before our eyes. Both of them entered into the feeling of the story and sang it well, just as it was, together, sweetly, warmly and with a wealth of tone.” Praised like this by great seers renowned for their austerity, the two sang again with still more feeling and sweetness. Then one sage, pleased, rose and gave them a water pot. “Entered into” is the key phrase: one who does not enter into the feeling of a story does not truly sing it at all. “Long ago” marks the distance of time and “as if before our eyes” its overcoming, and that is the power of poetry, to make the past present.

Then came a shower of gifts. One famous sage, delighted, gave them a bark garment, another a black antelope skin, another a sacred thread. One gave an ascetic’s water gourd, another a girdle of muñja grass, another a seat of woven grass, another a loincloth. One, happy, gave an axe, another an ochre robe, another a garment of bark strips. One, full of joy, gave a band for tying up matted hair and a cord of wood fibre, one a sacrificial vessel, another a load of firewood, another a seat of udumbara wood. Some said, “May all be well with you,” and others joyfully said, “Long life!” What ascetics own is all they have to give; they have no wealth, so they give the tools of their life. The list paints the whole stock of a forest hermitage like a picture. And the gifts descend in order, from water pot and bark garment down to the mere words “May all be well” and “Long life”: for one who has nothing, a blessing is the gift.

So all those truthful sages gave them gifts of every kind, and said: “This narrative is a marvel. The sage has told it rightly; it is the highest foundation for poets and it is brought to completion in due order. You two, masters of every kind of song, have sung it beautifully; it gives long life and strength and delights every ear.” The words “foundation for poets” proclaim this as the first poem: every poet to come will lean on it. “Delights every ear” was heard in the third sarga too; there the poet said it, here the listeners say it. And “gives long life and strength” points to the reward of the poem: merely hearing it lengthens life and brings strength. Because this praise came from sages who speak only the truth, it carries authority.

Praised everywhere, the two singers were once singing in the lanes and on the royal roads of Ayodhyā when Rāma, Bharata’s elder brother, saw them. Rāma, destroyer of his enemies, brought the two brothers to his own palace and honoured them as they deserved. The lord sat on a divine golden throne, with his counsellors and brothers seated close beside him. Looking at the two, handsome and modest, he said to Lakṣmaṇa, Śatrughna and Bharata: “Let us hear this story from these two, who shine like gods.” Here the poet sets his poem before its own hero, a daring stroke of craft. Notice too that Rāma first sees them on the royal road, not in the court: the poem reaches the people first and the royal assembly afterwards. And by calling them “worthy of honour” Rāma himself acknowledges their dignity.

He urged the singers to perform that poem of varied words and meanings properly. And they sang it sweetly and warmly, their voices ringing out as their own hearts moved them, keeping to the beat of the strings, a work of renowned meaning, with all their strength. The song gladdened every limb, every mind and every heart, and shone in the assembly as a pleasure dwelling in the ear. Then Rāma said to his brothers: “These two are ascetics, yet they bear the marks of kings, Kuśa and Lava, and are great in austerity. The elders say this story brings prosperity even to me. Listen, then, to this story of great power.” Urged on by Rāma’s words, the two sang with all the resources of the classical manner of performance, and Rāma, seated in the assembly, gradually became absorbed in it, eager to hear. So the story makes its own hero its listener: the one who lived the story becomes its audience, a thing unheard of before the Rāmāyaṇa. The sarga ends here, but the story has only just begun; next, in the poet’s own voice, the account of the Ikṣvāku line begins.