नारदमुखात् समग्रं रामचरितं श्रुत्वा, ब्रह्मणः आदेशं च प्राप्य, वाल्मीकिः पुनः तम् एव वृत्तान्तं स्वयं द्रष्टुम् इच्छति। यत् तेन श्रुतं तत् धर्मेण अर्थेन च सहितम् आसीत्, हितकरं च आसीत्; तथापि श्रवणमात्रेण कवेः तृप्तिः न जाता। तस्य बुद्धिमतः रामस्य यत् वृत्तम्, तत् सः व्यक्तरूपेण पुनः अन्वेषते। ततः सः उदकम् उपस्पृश्य सम्यक् आचमनं कृत्वा, प्राचीनाग्रेषु दर्भेषु उपविश्य, कृताञ्जलिः स्थिरः तस्थौ; धर्मेण अर्थात् योगधर्मेण सः रामचरितस्य गतिम् अन्वेषते। अत्र द्रष्टव्यम् — कविः प्रथमं न लेखनीम् आदत्ते, अपि तु आसनं गृह्णाति। आचमनं दर्भासनम् अञ्जलिः च — एतानि यज्ञस्य अङ्गानि। अतः काव्यरचना अत्र यज्ञवत् आरभ्यते। समाधिः पूर्वम्, रचना पश्चात् — इति अस्य सर्गस्य प्रथमः सन्देशः। अपि च ‘भूयः’ इति पदं सूचयति यत् एषा द्वितीया परीक्षा; श्रुतम् अपि स्वयं द्रष्टव्यम् इति कवेः निष्ठा।

समाधौ स्थितस्य मुनेः पुरतः सर्वं प्रत्यक्षम् अभवत्। रामेण लक्ष्मणेन सीतया च, सभार्येण सराष्ट्रेण राज्ञा दशरथेन च सह यत् किमपि तत्र तत्त्वतः घटितम्, तत् सर्वं सः अपश्यत्। न केवलं महान्ति कार्याणि — तेषां हसितम्, भाषितम्, गतिः, यावत् च चेष्टितम्, एतत् सर्वम् अपि सः धर्मवीर्येण यथावत् सम्प्रपश्यति। अनन्तरं सत्यसन्धेन रामेण लक्ष्मणसीताभ्यां सहितेन वने चरता यत् प्राप्तम्, तत् अपि सः अन्ववैक्षत। अत्र 'स्त्रीतृतीयेन' इति पदं मनोहरम् — त्रयः जनाः वने चरन्ति, तेषु तृतीया स्त्री सीता। एतेन सूच्यते यत् कविः न केवलं कथाम् अपश्यत्, अपि तु जनानां मुखभावान् अपि अपश्यत्। यत्र हसितम् अपि दृश्यते तत्र दर्शनं पूर्णम् एव। 'धर्मवीर्येण' इति पदेन ज्ञाप्यते यत् एषा दृष्टिः तपसा लब्धा, न तु कल्पनया। ‘तत्त्वतः’ इति पदेन कथ्यते यत् दृष्टं न आभासमात्रम्, अपि तु यथार्थम्। एतेन अस्य काव्यस्य साक्षिप्रामाण्यं स्थाप्यते।

योगम् आस्थितः धर्मात्मा मुनिः पुरा यत् तत्र निर्वृत्तम्, तत् सर्वं हस्ते स्थितम् आमलकफलम् इव स्पष्टं पश्यति। इयम् उपमा अतीव प्रसिद्धा — करामलकवत् ज्ञानम् इति। हस्तस्थम् आमलकं यथा सर्वतः दृश्यते, न तत्र संशयः, न च अनुमानम् अपेक्ष्यते, तथा मुनेः दर्शनम् आसीत्। तत् सर्वं तत्त्वतः दृष्ट्वा सः महामतिः धर्मेण अभिरामस्य रामस्य समग्रं चरितं काव्यरूपेण कर्तुम् उद्यतः अभवत्। अत्र एकं महत् तत्त्वं निहितम् — रामायणं कल्पितं काव्यं न, अपि तु दृष्टस्य वर्णनम्। कविः द्रष्टा; 'ऋषिः' इति शब्दस्य अर्थः एव द्रष्टा इति। अतः अस्य काव्यस्य प्रामाण्यं दर्शनमूलम्, न कल्पनामूलम्। एतेन काव्यम् इतिहासपदवीम् आरोहति। अपि च ‘पुरा यत् तत्र निर्वृत्तम्’ इति पदैः स्पष्टं यत् अतीतम् अपि योगिनः पुरतः वर्तमानवत् तिष्ठति। कालः तस्य दृष्टिं न आवृणोति। यत् दृष्टं तत् एव लिख्यते इति नियमात् एव रामायणे विरोधाः न सन्ति।

तत् काव्यं कामार्थगुणसंयुक्तम्, धर्मार्थगुणविस्तरं च अस्ति। रत्नैः पूर्णः समुद्रः इव तत् गुणरत्नानां निधिः; सर्वासां श्रुतीनां सारभूतम् अर्थं वहत् तत् सर्वेषां श्रोतॄणां मनोहरम्। महात्मना नारदेन यथा पूर्वं सङ्क्षेपेण कथितम्, तम् एव क्रमम् अनुसृत्य भगवान् मुनिः रघुवंशस्य चरितं चकार। अत्र द्वे वस्तुनी सूचिते — काव्यस्य फलं चतुर्वर्गः, काव्यस्य क्रमः च नारदोक्तः। यत् प्रथमे सर्गे सङ्क्षेपेण उक्तम्, तत् एव अत्र विस्तारस्य आधारः भवति। एवं संक्षेपरामायणं बीजम्, विस्तृतं रामायणं च वृक्षः। 'रघुवंशस्य चरितम्' इति पदेन सूच्यते यत् इदं काव्यम् एकस्य पुरुषस्य न, अपि तु समग्रस्य वंशस्य धर्मपरम्परायाः आख्यानम्। ‘सर्वश्रुतिमनोहरम्’ इति पदे श्लेषः — श्रुतिशब्दः वेदम् अपि कर्णम् अपि बोधयति। वेदार्थं वहत् काव्यं कर्णयोः अपि मधुरम्।

अतः परं कविः स्वकाव्ये निबद्धान् विषयान् क्रमेण गणयति। प्रथमं बालकाण्डस्य विषयाः — रामस्य जन्म, तस्य सुमहत् वीर्यम्, सर्वानुकूलता, लोकस्य प्रियता, क्षान्तिः, सौम्यता, सत्यशीलता च। ततः विश्वामित्रेण सह गमने याः नानाविधाः चित्राः कथाः अभवन्, जानक्याः विवाहः, शिवधनुषः विभेदनम्, रामरामविवादः अर्थात् परशुरामेण सह सङ्घर्षः, दाशरथेः गुणाः, रामस्य अभिषेकनिश्चयः, कैकेय्याः दुष्टभावता च। अत्र मननीयम् — एतेषु श्लोकेषु प्रायः सर्वाणि पदानि द्वितीयाविभक्तौ सन्ति, क्रियापदं तु नवमश्लोकस्थं 'चकार' इति एकम् एव। अनेकानि कर्मपदानि एकेन क्रियापदेन सह सम्बध्यन्ते — एषा सूचीशैली सर्गान्तपर्यन्तम् अनुवर्तते। एतेन पाठकः अनुभवति यत् समग्रं रामायणम् एकः एव कविकर्मसङ्कल्पः। अत्र अपि एकं सौन्दर्यं दृश्यते — कविः प्रथमं गुणान् गणयति, ततः कर्माणि। यस्य शीलं ज्ञातं तस्य एव चरितं श्रोतुं योग्यम्। अत्र ‘नाना चित्राः कथाः’ इति पदेन ताटकावधः, अहल्योद्धारः, यज्ञरक्षणम् इत्यादयः सर्वे उपाख्यानाः सङ्गृहीताः।

अनन्तरम् अयोध्याकाण्डस्य विषयाः उच्यन्ते — अभिषेकस्य विघातः, रामस्य विवासनम्, राज्ञः दशरथस्य शोकः, विलापः, परलोकाश्रयः च। ततः प्रकृतीनाम् अर्थात् पौरजनानां विषादः, तेषां मार्गे विसर्जनम्, निषादाधिपेन गुहेन सह संवादः, सूतस्य सुमन्त्रस्य उपावर्तनम्, गङ्गायाः सन्तारः, भरद्वाजस्य दर्शनम्, तस्य अभ्यनुज्ञानात् चित्रकूटस्य दर्शनम्, वास्तुकर्मनिवेशः अर्थात् पर्णशालायाः निर्माणम्, भरतस्य आगमनम्, रामस्य प्रसादनम्, पितुः सलिलक्रिया, अग्र्ययोः पादुकयोः अभिषेकः, नन्दिग्रामे निवासनं च। विशेषतः सप्तदशश्लोकः द्रष्टव्यः — तस्य पूर्वार्धे नन्दिग्रामनिवासनम्, उत्तरार्धे तु दण्डकारण्यगमनं विराधवधश्च। अर्थात् एकस्मिन् एव श्लोके अयोध्याकाण्डम् अरण्यकाण्डं च सङ्गच्छेते। सूचीं लिखतः कवेः दृष्टौ काण्डविभागः न बाधकः; तस्मै कथा अखण्डा एव प्रतिभाति। अपि च ‘प्रकृतीनां विषादं च प्रकृतीनां विसर्जनम्’ इति पदावृत्तिः शोच्या — ये विषण्णाः, ते एव मार्गे त्यक्ताः। द्विरुक्त्या करुणा वर्धते।

वने रामस्य वृत्तान्तः एवं सङ्गृह्यते — शरभङ्गस्य दर्शनम्, सुतीक्ष्णेन समागमः, अनसूयया सह समाख्या, तया सीतायै अङ्गरागस्य अर्पणम्, अगस्त्यस्य दर्शनम्, तस्मात् दिव्यधनुषः ग्रहणम्, शूर्पणखया सह संवादः, तस्याः विरूपकरणम्, खरत्रिशिरसोः वधः, रावणस्य उत्थानम्, मारीचस्य वधः, वैदेह्याः हरणम्, राघवस्य विलापः, गृध्रराजस्य जटायुषः निबर्हणम्, कबन्धदर्शनम्, पम्पायाः दर्शनम्, शबर्याः दर्शनम्, फलमूलाशनम्, पम्पातीरे प्रलापः, हनूमतः दर्शनं च। अत्र 'हरणम्' इति एकं पदं समग्रकथायाः केन्द्रम्; तस्मात् पूर्वं सर्वं शान्तम्, तस्मात् अनन्तरं सर्वं संघर्षमयम्। अपि च द्वाविंशश्लोकः पुनः सन्धिस्थानम् — तस्य पूर्वार्धे शबरी अरण्यकाण्डस्य अन्तिमा, उत्तरार्धे तु हनूमद्दर्शनेन किष्किन्धाकाण्डम् आरभ्यते। अपि च अत्र तपस्विनां दर्शनानि क्रमेण गण्यन्ते — शरभङ्गः, सुतीक्ष्णः, अनसूया, अगस्त्यः। वनवासः केवलं दुःखं न, अपितु तपस्विसङ्गमः अपि।

ततः ऋष्यमूकपर्वतं गमनम्, सुग्रीवेण समागमः, परस्परं प्रत्ययोत्पादनम्, सख्यस्थापनम्, वालिसुग्रीवयोः विग्रहः, वालिनः प्रमथनम्, सुग्रीवस्य राज्ये प्रतिपादनम्, तारायाः विलापः, समयः अर्थात् सीतान्वेषणविषये कृता प्रतिज्ञा, वर्षारात्रेषु निवासनम्, राघवसिंहस्य कोपः, बलानाम् उपसंग्रहः, दिशासु वानराणां प्रस्थापनम्, पृथिव्याः स्वरूपनिवेदनम्, हनूमते अङ्गुलीयकदानम्, ऋक्षबिलस्य दर्शनम्, प्रायोपवेशनम्, सम्पातेः दर्शनं च। अस्मिन् काण्डे मैत्री प्रधाना। यः एकाकी राक्षसान् जेतुं समर्थः, सः अपि सहायान् अपेक्षते — एतेन लोकव्यवहारस्य मर्यादा रक्ष्यते। अपि च 'कोपं राघवसिंहस्य' इति पदेन ज्ञाप्यते यत् रामः न सर्वदा शान्तः; प्रतिज्ञाभङ्गे सः क्रुध्यति अपि। अपि च ‘पृथिव्याश्च निवेदनम्’ इति पदेन सूच्यते यत् अस्मिन् काण्डे भूगोलवर्णनम् अपि अस्ति; सुग्रीवः वानरेभ्यः सर्वां पृथिवीं वर्णयति।

अनन्तरं हनूमतः चरितम् — महेन्द्रपर्वतस्य आरोहणम्, सागरस्य लङ्घनम्, समुद्रवचनात् मैनाकस्य दर्शनम्, राक्षस्याः तर्जनम्, छायाग्राहिण्याः सिंहिकायाः निधनम्, लङ्कायाः मलयपर्वतस्य च दर्शनम्, रात्रौ लङ्काप्रवेशः, एकाकिनः कर्तव्यविचिन्तनम्, आपानभूमेः गमनम्, अवरोधस्य दर्शनम्, रावणस्य दर्शनम्, पुष्पकस्य दर्शनम्, अशोकवनिकायाः प्रति यानम्, सीतायाः दर्शनम्, अभिज्ञानप्रदानम्, सीतया सह भाषणम्, राक्षसीनां तर्जनम्, त्रिजटायाः स्वप्नदर्शनम्, सीतया मणेः प्रदानम्, वृक्षभङ्गः, राक्षसीनां विद्रवः, किङ्कराणां निबर्हणम्, वायुसूनोः ग्रहणम्, लङ्कादाहः, अभिगर्जनम्, प्रतिप्लवनम्, मधूनां हरणं च। एकस्य वानरस्य चरितं सप्तभिः श्लोकैः वर्णितम् — अस्मिन् सर्वस्मिन् सर्गे एतावान् विस्तारः अन्यस्य कस्यापि न दत्तः। अनेन एव सूच्यते यत् इदं काण्डं 'सुन्दरम्' इति नाम्ना किमर्थं प्रसिद्धम्। 'एकस्यापि विचिन्तनम्' इति पदे एकाकित्वस्य गौरवं प्रतिष्ठापितम्। अपि च ‘ग्रहणं वायुसूनोः’ इति पदेन बन्धनम् अपि सूचितम् — यः लङ्कां दग्ध्वा अपि अक्षतः, सः पूर्वं बद्धः अभवत्। पराजयः अपि कथायाः अङ्गम्। अपि च ‘अभिज्ञानप्रदानम्’ तथा ‘मणिप्रदानम्’ इति द्वे चिह्नदाने — एकं रामात् सीतायै, अपरं सीतायाः रामाय। एतेन विरहिणोः सेतुः बध्यते।

ततः राघवस्य आश्वासनम्, मणेः निर्यातनम्, समुद्रेण सङ्गमः, नलेन सेतोः बन्धनम्, समुद्रस्य प्रतारः, रात्रौ लङ्कायाः अवरोधनम्, विभीषणेन संसर्गः, तेन रावणवधोपायस्य निवेदनम्, कुम्भकर्णस्य निधनम्, मेघनादस्य निबर्हणम्, रावणस्य विनाशः, शत्रोः पुरे सीतायाः अवाप्तिः, विभीषणस्य अभिषेकः, पुष्पकस्य दर्शनम्, अयोध्यायाः प्रति गमनम्, भरद्वाजेन समागमः च। अत्र 'सीतावाप्तिमरेः पुरे' इति पदं स्मरणीयम् — युद्धस्य फलं राज्यं न, अपि तु सीतायाः प्राप्तिः एव। अपि च यावन्तः श्लोकाः सुन्दरकाण्डाय दत्ताः, ततः अल्पीयांसः युद्धकाण्डाय — सङ्ग्रामः महान् भवतु नाम, कवेः हृदये तु अन्वेषणम् एव प्रधानम्। अपि च ‘नलसेतोश्च बन्धनम्’ इति पदे शिल्पिनः नलस्य नाम स्मृतम्; सेतुः तस्य कीर्तिः, न केवलं साधनम्।

अन्ते वायुपुत्रस्य दूतरूपेण प्रेषणम्, भरतेन समागमः, रामाभिषेकस्य अभ्युदयः, सर्वसैन्यस्य विसर्जनम्, स्वराष्ट्रस्य रञ्जनम्, वैदेह्याः विसर्जनं च उक्तानि। अयं श्लोकः षट्पादः — सामान्यात् अधिकः; अत्र एव कथायाः अन्तिमः खण्डः सङ्गृहीतः। ततः कविः वदति — रामस्य यत् किञ्चित् अनागतम् अस्मिन् वसुधातले भविष्यति, तत् सर्वं भगवान् वाल्मीकिः ऋषिः उत्तरे काव्ये अकरोत्। अनेन उत्तरकाण्डस्य स्थितिः सूचिता। विशेषतः मननीयं 'अनागतम्' इति पदम् — यः भूतं दृष्टवान्, सः भविष्यत् अपि पश्यति; योगदृष्टेः कालनियमः न बाधकः। एवं तृतीयः सर्गः समग्रस्य काव्यस्य विषयसूची भवति। प्रथमे सर्गे नारदेन सङ्क्षेपेण कथितम्, अस्मिन् सर्गे वाल्मीकिना स्वयं दृष्टम्, अग्रे तु सर्गशतेषु विस्तरेण गीयते। श्रुतं दृष्टं गीतम् इति त्रिभिः सोपानैः आदिकाव्यं प्रवर्तते। अस्मिन् सर्गे न एका अपि कथा विस्तरेण उक्ता; तथापि पठतः चित्ते समग्रं रामायणं प्रतिबिम्बितं भवति। एषा सूचीकला एव कवेः सामर्थ्यम्। यथा बीजे वृक्षः, तथा अस्मिन् सर्गे षट्काण्डम् उत्तरकाण्डं च निहितम्।

నారదుని నోట సమగ్ర రామచరితాన్ని విని, బ్రహ్మ ఆదేశాన్ని కూడా పొంది, వాల్మీకి ఆ వృత్తాంతాన్నే మళ్ళీ స్వయంగా దర్శించాలని కోరుతున్నాడు. ఆయన విన్నది ధర్మంతోనూ అర్థంతోనూ కూడినది, హితకరమైనది కూడా; అయినప్పటికీ కేవలం వినడంతో కవికి తృప్తి కలుగలేదు. బుద్ధిమంతుడైన ఆ రాముని వృత్తాంతాన్ని ఆయన స్పష్టంగా తెలుసుకోవడానికి మళ్ళీ అన్వేషిస్తున్నాడు. అప్పుడు ఆయన జలాన్ని స్పృశించి చక్కగా ఆచమనం చేసి, తూర్పుకు కొనలు గల దర్భలపై కూర్చొని, చేతులు జోడించి స్థిరంగా నిలిచాడు; ధర్మంతో — అంటే యోగధర్మంతో — ఆయన రామచరిత గమనాన్ని అన్వేషిస్తున్నాడు. ఇక్కడ గమనించవలసినది — కవి మొదట కలాన్ని చేపట్టడు, ఆసనాన్ని చేపడతాడు. ఆచమనం, దర్భాసనం, అంజలి — ఇవి యజ్ఞానికి అంగాలు. కాబట్టి ఇక్కడ కావ్యరచన యజ్ఞంలా ఆరంభమవుతోంది. ముందు సమాధి, తరువాత రచన — ఇది ఈ సర్గ ఇచ్చే మొదటి సందేశం. అంతేకాక ‘భూయః’ (మళ్ళీ) అనే పదం ఇది రెండవ పరిశీలన అని సూచిస్తుంది; విన్నదాన్ని కూడా స్వయంగా దర్శించాలి అన్నది కవి నిష్ఠ.

సమాధిలో ఉన్న ముని ఎదుట అంతా ప్రత్యక్షమైంది. రామునితో, లక్ష్మణునితో, సీతతో, భార్యలతోనూ రాజ్యంతోనూ కూడిన రాజు దశరథునితో కలిసి అక్కడ యథార్థంగా జరిగినదంతా ఆయన చూశాడు. కేవలం గొప్ప కార్యాలు మాత్రమే కాదు — వారి నవ్వులు, మాటలు, నడకలు, చేష్టలన్నీ కూడా ఆయన తన ధర్మవీర్యంతో ఉన్నది ఉన్నట్లుగా దర్శిస్తున్నాడు. ఆ తరువాత సత్యసంధుడైన రాముడు లక్ష్మణసీతలతో కలిసి వనంలో సంచరిస్తూ పొందిన అనుభవాలను కూడా ఆయన పరిశీలించాడు. ఇక్కడ ‘స్త్రీతృతీయేన’ అనే పదం మనోహరమైనది — ముగ్గురు వనంలో సంచరిస్తున్నారు, వారిలో మూడవది స్త్రీ అయిన సీత. దీనివల్ల కవి కేవలం కథను మాత్రమే కాదు, వ్యక్తుల ముఖభావాలను కూడా చూశాడని సూచింపబడుతోంది. నవ్వు కూడా కనిపించిన చోట దర్శనం సంపూర్ణమైనదే. ‘ధర్మవీర్యేణ’ అనే పదం ఈ దృష్టి తపస్సుతో లభించినదే గాని కల్పనతో కాదని తెలియజేస్తుంది. ‘తత్త్వతః’ అనే పదం చూసినది కేవలం ఆభాస కాదు, యథార్థమే అని చెబుతుంది. దీనితో ఈ కావ్యానికి సాక్ష్యప్రామాణ్యం స్థాపింపబడుతోంది.

యోగనిష్ఠుడైన ధర్మాత్ముడైన ముని పూర్వం అక్కడ జరిగినదంతా అరచేతిలోని ఉసిరికాయవలె స్పష్టంగా చూస్తున్నాడు. ఈ ఉపమ ఎంతో ప్రసిద్ధమైనది — ‘కరామలకవత్’ జ్ఞానం (అరచేతిలోని ఉసిరికాయ వంటి జ్ఞానం) అని. అరచేతిలోని ఉసిరికాయ అన్ని వైపుల నుండి కనిపించినట్లు, అక్కడ సందేహమూ ఉండదు, ఊహకూ అవసరం ఉండదు — ముని దర్శనం అలా ఉంది. అదంతా యథార్థంగా చూసి, ఆ మహామతి ధర్మంతో రమణీయుడైన రాముని సమగ్ర చరితను కావ్యరూపంలో రచించడానికి ఉద్యుక్తుడయ్యాడు. ఇక్కడ ఒక గొప్ప తత్త్వం నిక్షిప్తమై ఉంది — రామాయణం కల్పిత కావ్యం కాదు, చూసినదాని వర్ణన. కవి ద్రష్ట; ‘ఋషి’ అనే పదానికి అర్థమే ద్రష్ట. కాబట్టి ఈ కావ్యపు ప్రామాణ్యం దర్శనమూలకమైనది, కల్పనమూలకమైనది కాదు. దీనితో కావ్యం ఇతిహాస స్థాయికి చేరుతుంది. అంతేకాక ‘పురా యత్ తత్ర నిర్వృత్తమ్’ (పూర్వం అక్కడ జరిగినది) అనే మాటలతో గతించినది కూడా యోగి ఎదుట వర్తమానంలా నిలుస్తుందని స్పష్టమవుతోంది. కాలం ఆయన దృష్టిని కప్పివేయదు. చూసినదే వ్రాయబడుతుంది అనే నియమం వల్లనే రామాయణంలో పరస్పర విరోధాలు లేవు.

ఆ కావ్యం కామార్థ గుణాలతో కూడినది, ధర్మార్థ గుణాలను విస్తరించేది. రత్నాలతో నిండిన సముద్రంవలె అది గుణరత్నాల నిధి; సమస్త శ్రుతుల సారభూతమైన అర్థాన్ని వహిస్తూ, శ్రోతలందరికీ మనోహరమైనది. మహాత్ముడైన నారదుడు పూర్వం సంక్షేపంగా ఎలా చెప్పాడో అదే క్రమాన్ని అనుసరించి పూజ్యుడైన ముని రఘువంశ చరితను రచించాడు. ఇక్కడ రెండు విషయాలు సూచింపబడ్డాయి — కావ్యఫలం చతుర్వర్గం (ధర్మార్థకామమోక్షాలు), కావ్యక్రమం నారదుడు చెప్పినది. మొదటి సర్గలో సంక్షేపంగా చెప్పినదే ఇక్కడ విస్తారానికి ఆధారమవుతుంది. ఈ విధంగా సంక్షేప రామాయణం విత్తనం, విస్తృత రామాయణం వృక్షం. ‘రఘువంశస్య చరితమ్’ అనే పదం ఈ కావ్యం ఒక్క పురుషునిది కాదని, సమగ్ర వంశపు ధర్మపరంపర యొక్క ఆఖ్యానమని సూచిస్తుంది. ‘సర్వశ్రుతిమనోహరమ్’ అనే పదంలో శ్లేష ఉంది — ‘శ్రుతి’ అనే శబ్దం వేదాన్నీ చెవినీ కూడా బోధిస్తుంది. వేదార్థాన్ని వహించే కావ్యం చెవులకు కూడా మధురంగా ఉంటుంది.

ఇక్కడి నుండి కవి తన కావ్యంలో నిబద్ధమైన విషయాలను క్రమంగా లెక్కిస్తున్నాడు. మొదట బాలకాండ విషయాలు — రాముని జన్మ, ఆయన మహా పరాక్రమం, అందరికీ అనుకూలంగా ఉండడం, లోకప్రియత్వం, క్షమ, సౌమ్యత, సత్యశీలత. తరువాత విశ్వామిత్రునితో కలిసి వెళ్ళినప్పుడు జరిగిన నానావిధమైన విచిత్ర కథలు, జానకి వివాహం, శివధనుస్సు విరగడం, ‘రామరామవివాదం’ — అంటే పరశురామునితో సంఘర్షణ, దాశరథి గుణాలు, రాముని అభిషేక నిశ్చయం, కైకేయి దుష్టభావం. ఇక్కడ మననం చేయదగినది — ఈ శ్లోకాలలో దాదాపు అన్ని పదాలూ ద్వితీయా విభక్తిలో ఉన్నాయి; క్రియాపదం మాత్రం తొమ్మిదవ శ్లోకంలోని ‘చకార’ (రచించాడు) అనే ఒక్కటే. అనేక కర్మపదాలు ఒక్క క్రియాపదంతో అన్వయిస్తాయి — ఈ సూచీశైలి సర్గ చివరి వరకూ కొనసాగుతుంది. దీనివల్ల సమగ్ర రామాయణం కవి చేపట్టిన ఒకే ఒక సంకల్పం అని పాఠకునికి అనుభవమవుతుంది. ఇక్కడ మరో సౌందర్యం కూడా కనిపిస్తుంది — కవి మొదట గుణాలను లెక్కిస్తాడు, తరువాత కర్మలను. ఎవరి శీలం తెలిసిందో వారి చరితమే వినదగినది. ఇక్కడ ‘నానా చిత్రాః కథాః’ (నానావిధ విచిత్ర కథలు) అనే పదంలో తాటకావధ, అహల్యోద్ధారం, యజ్ఞరక్షణ మొదలైన ఉపాఖ్యానాలన్నీ సంగ్రహింపబడ్డాయి.

తరువాత అయోధ్యాకాండ విషయాలు చెప్పబడుతున్నాయి — అభిషేకానికి విఘాతం, రాముని వనవాసం, రాజు దశరథుని శోకం, విలాపం, పరలోకప్రాప్తి. ఆ తరువాత ప్రకృతుల — అంటే పౌరజనుల — విషాదం, వారిని దారిలోనే విడిచిపెట్టడం, నిషాదాధిపతి గుహునితో సంవాదం, సారథి సుమంత్రుడు వెనుదిరగడం, గంగను దాటడం, భరద్వాజుని దర్శనం, ఆయన అనుమతితో చిత్రకూట దర్శనం, ‘వాస్తుకర్మనివేశం’ — అంటే పర్ణశాల నిర్మాణం, భరతుని రాక, రాముని ప్రసన్నుని చేయడానికి ప్రయత్నం, తండ్రికి జలతర్పణం, శ్రేష్ఠమైన పాదుకలకు అభిషేకం, నందిగ్రామంలో నివాసం. ముఖ్యంగా పదిహేడవ శ్లోకాన్ని గమనించాలి — దాని పూర్వార్ధంలో నందిగ్రామ నివాసం, ఉత్తరార్ధంలో దండకారణ్య గమనమూ విరాధవధా ఉన్నాయి. అంటే ఒక్క శ్లోకంలోనే అయోధ్యాకాండా అరణ్యకాండా కలిసిపోతున్నాయి. సూచిని వ్రాస్తున్న కవి దృష్టికి కాండవిభాగం అడ్డు కాదు; ఆయనకు కథ అఖండంగానే గోచరిస్తుంది. అంతేకాక ‘ప్రకృతీనాం విషాదం చ ప్రకృతీనాం విసర్జనమ్’ (పౌరుల విషాదం, పౌరుల విసర్జనం) అనే పదావృత్తి శోచనీయమైనది — ఎవరు విషాదంలో మునిగారో వారే దారిలో విడువబడ్డారు. ఈ ద్విరుక్తితో కరుణ వృద్ధి చెందుతుంది.

వనంలో రాముని వృత్తాంతం ఇలా సంగ్రహింపబడుతోంది — శరభంగుని దర్శనం, సుతీక్ష్ణునితో సమాగమం, అనసూయతో సంభాషణ, ఆమె సీతకు అంగరాగం (శరీరానికి పూసే సుగంధలేపనం) సమర్పించడం, అగస్త్యుని దర్శనం, ఆయన నుండి దివ్యధనుస్సు గ్రహించడం, శూర్పణఖతో సంవాదం, ఆమెను విరూపను చేయడం, ఖరత్రిశిరుల వధ, రావణుని ఉద్యమం, మారీచుని వధ, వైదేహి అపహరణం, రాఘవుని విలాపం, గృధ్రరాజు జటాయువు నిధనం, కబంధ దర్శనం, పంపా దర్శనం, శబరి దర్శనం, ఫలమూలాల భోజనం, పంపాతీరంలో ప్రలాపం, హనుమంతుని దర్శనం. ఇక్కడ ‘హరణమ్’ (అపహరణం) అనే ఒక్క పదమే సమగ్ర కథకు కేంద్రం; దానికి ముందు అంతా ప్రశాంతం, దాని తరువాత అంతా సంఘర్షణమయం. అంతేకాక ఇరవై రెండవ శ్లోకం మళ్ళీ ఒక సంధిస్థానం — దాని పూర్వార్ధంలో శబరి అరణ్యకాండకు చివరిది, ఉత్తరార్ధంలో హనుమద్దర్శనంతో కిష్కింధాకాండ ఆరంభమవుతుంది. ఇంకా ఇక్కడ తపస్వుల దర్శనాలు క్రమంగా లెక్కింపబడుతున్నాయి — శరభంగుడు, సుతీక్ష్ణుడు, అనసూయ, అగస్త్యుడు. వనవాసం కేవలం దుఃఖం కాదు, తపస్వుల సాంగత్యం కూడా.

తరువాత ఋష్యమూక పర్వతానికి వెళ్ళడం, సుగ్రీవునితో సమాగమం, పరస్పరం విశ్వాసం కలిగించుకోవడం, స్నేహస్థాపన, వాలిసుగ్రీవుల పోరు, వాలి సంహారం, సుగ్రీవునికి రాజ్యం అప్పగించడం, తార విలాపం, ‘సమయం’ — అంటే సీతాన్వేషణ విషయంలో చేసుకున్న ఒప్పందం, వర్షాకాలపు రాత్రులలో నివాసం, రాఘవసింహుని కోపం, సైన్యాల సమీకరణ, వానరులను దిక్కులకు పంపడం, భూమి స్వరూపాన్ని వివరించడం, హనుమంతునికి అంగుళీయకం ఇవ్వడం, ఋక్షబిల దర్శనం, ప్రాయోపవేశం (నిరాహారంగా మరణానికి సిద్ధపడడం), సంపాతి దర్శనం. ఈ కాండలో మైత్రి ప్రధానం. ఒంటరిగా రాక్షసులను జయించగల సమర్థుడు కూడా సహాయకులను కోరుతాడు — దీనివల్ల లోకవ్యవహార మర్యాద కాపాడబడుతుంది. అంతేకాక ‘కోపం రాఘవసింహస్య’ (రాఘవసింహుని కోపం) అనే పదం రాముడు ఎల్లప్పుడూ శాంతంగానే ఉండడని తెలియజేస్తుంది; ప్రతిజ్ఞాభంగం జరిగితే ఆయన కోపిస్తాడు కూడా. ఇంకా ‘పృథివ్యాశ్చ నివేదనమ్’ (భూమి వివరణ) అనే పదం ఈ కాండలో భూగోళ వర్ణన కూడా ఉందని సూచిస్తుంది; సుగ్రీవుడు వానరులకు భూమండలమంతటినీ వర్ణిస్తాడు.

తరువాత హనుమంతుని చరితం — మహేంద్ర పర్వతాన్ని ఎక్కడం, సముద్ర లంఘనం, సముద్రుని మాట మేరకు మైనాకుని దర్శనం, రాక్షసిని బెదిరించడం, నీడను పట్టి లాగే సింహిక సంహారం, లంకనూ మలయ పర్వతాన్నీ చూడడం, రాత్రివేళ లంకాప్రవేశం, ఒంటరిగా కర్తవ్యాన్ని గురించి ఆలోచించడం, పానభూమికి వెళ్ళడం, అంతఃపురాన్ని చూడడం, రావణుని దర్శనం, పుష్పక దర్శనం, అశోకవనం వైపు వెళ్ళడం, సీతా దర్శనం, అభిజ్ఞానప్రదానం, సీతతో సంభాషణ, రాక్షసీల బెదిరింపులు, త్రిజట స్వప్నదర్శనం, సీత మణిని ఇవ్వడం, వృక్షాలను విరవడం, రాక్షసీలు పారిపోవడం, కింకరుల సంహారం, వాయుపుత్రుని బంధించడం, లంకాదహనం, సింహనాదం, తిరిగి లంఘించి రావడం, మధువనంలో మధువును హరించడం. ఒక్క వానరుని చరితం ఏడు శ్లోకాలలో వర్ణింపబడింది — ఈ సర్గ అంతటిలో మరెవరికీ ఇంత విస్తారం ఇవ్వబడలేదు. దీనివల్లనే ఈ కాండ ‘సుందర’ అనే పేరుతో ఎందుకు ప్రసిద్ధమైందో సూచింపబడుతోంది. ‘ఏకస్యాపి విచింతనమ్’ (ఒంటరిగా చేసిన ఆలోచన) అనే పదంలో ఏకాకిత్వపు గౌరవం ప్రతిష్ఠింపబడింది. అంతేకాక ‘గ్రహణం వాయుసూనోః’ (వాయుపుత్రుని పట్టుబడడం) అనే పదంతో బంధనం కూడా సూచింపబడింది — లంకను దహించినా గాయపడని అతడు అంతకుముందు బంధింపబడ్డాడు. పరాజయం కూడా కథలో ఒక భాగమే. ఇంకా ‘అభిజ్ఞానప్రదానం’, ‘మణిప్రదానం’ అనేవి రెండు గుర్తుల ప్రదానాలు — ఒకటి రాముని నుండి సీతకు, మరొకటి సీత నుండి రామునికి. వీటితో విరహంలో ఉన్న ఇద్దరి మధ్య ఒక వారధి కట్టబడుతుంది.

తరువాత రాఘవునికి ఊరట కలిగించడం, మణిని అందజేయడం, సముద్రునితో సమాగమం, నలుడు సేతువు కట్టడం, సముద్రాన్ని దాటడం, రాత్రివేళ లంకను ముట్టడించడం, విభీషణునితో సాంగత్యం, అతడు రావణవధోపాయాన్ని తెలియజేయడం, కుంభకర్ణ నిధనం, మేఘనాద సంహారం, రావణ వినాశం, శత్రుపురంలో సీతను తిరిగి పొందడం, విభీషణ పట్టాభిషేకం, పుష్పక దర్శనం, అయోధ్య వైపు ప్రయాణం, భరద్వాజునితో సమాగమం. ఇక్కడ ‘సీతావాప్తిమరేః పురే’ (శత్రుపురంలో సీతాప్రాప్తి) అనే పదం గుర్తుంచుకోదగినది — యుద్ధఫలం రాజ్యం కాదు, సీతను పొందడమే. అంతేకాక సుందరకాండకు ఇచ్చినన్ని శ్లోకాల కంటే తక్కువ శ్లోకాలు యుద్ధకాండకు ఇవ్వబడ్డాయి — సంగ్రామం ఎంత గొప్పదైనా కవి హృదయంలో అన్వేషణమే ప్రధానం. ఇంకా ‘నలసేతోశ్చ బంధనమ్’ (నలుని సేతువు నిర్మాణం) అనే పదంలో శిల్పి అయిన నలుని పేరు స్మరింపబడింది; సేతువు అతని కీర్తి, కేవలం సాధనం కాదు.

చివరగా వాయుపుత్రుని దూతగా పంపడం, భరతునితో సమాగమం, రామాభిషేక మహోత్సవం, సర్వసైన్యాలను వీడ్కొలపడం, స్వరాష్ట్ర ప్రజలను రంజింపజేయడం, వైదేహి పరిత్యాగం — ఇవి చెప్పబడ్డాయి. ఈ శ్లోకం ఆరు పాదాలు గలది — సాధారణం కంటే అధికం; కథ యొక్క చివరి భాగం ఇందులోనే సంగ్రహింపబడింది. తరువాత కవి ఇలా చెబుతున్నాడు — రామునికి సంబంధించి ఈ భూమిపై ఇంకా జరగబోయేది ఏదైతే ఉందో, అదంతా పూజ్యుడైన వాల్మీకి ఋషి ఉత్తర కావ్యంలో రచించాడు. దీనితో ఉత్తరకాండ ఉనికి సూచింపబడింది. ముఖ్యంగా ‘అనాగతమ్’ (ఇంకా రానిది) అనే పదం మననం చేయదగినది — గతాన్ని చూసినవాడు భవిష్యత్తును కూడా చూస్తాడు; యోగదృష్టికి కాలనియమం అడ్డు కాదు. ఈ విధంగా మూడవ సర్గ సమగ్ర కావ్యానికి విషయసూచి అవుతుంది. మొదటి సర్గలో నారదుడు సంక్షేపంగా చెప్పాడు, ఈ సర్గలో వాల్మీకి స్వయంగా దర్శించాడు, ఇక ముందు వందలాది సర్గలలో విస్తారంగా గానం చేయబడుతుంది. విన్నది, చూసినది, పాడినది — ఈ మూడు సోపానాలతో ఆదికావ్యం ప్రవర్తిస్తుంది. ఈ సర్గలో ఒక్క కథ కూడా విస్తారంగా చెప్పబడలేదు; అయినప్పటికీ చదివేవారి చిత్తంలో సమగ్ర రామాయణం ప్రతిబింబిస్తుంది. ఈ సూచీకళయే కవి సామర్థ్యం. విత్తనంలో వృక్షం ఉన్నట్లు, ఈ సర్గలో ఆరు కాండలూ ఉత్తరకాండా నిక్షిప్తమై ఉన్నాయి.

நாரதரின் வாயிலாக ராமனின் முழு வரலாற்றையும் கேட்டு, பிரம்மனின் ஆணையையும் பெற்றபின், வால்மீகி அதே வரலாற்றைத் தாமே காண விரும்புகிறார். அவர் கேட்டது அறமும் பொருளும் கூடியதாகவும் நன்மை பயப்பதாகவும் இருந்தது; ஆயினும் கேட்டதனால் மட்டுமே கவிக்கு மனநிறைவு உண்டாகவில்லை. அறிவுடைய அந்த ராமனின் வரலாற்றை அவர் தெளிவான வடிவில் மீண்டும் தேடுகிறார். பின்னர் அவர் நீரைத் தொட்டு முறைப்படி ஆசமனம் செய்து, நுனிகள் கிழக்கு நோக்கிய தர்ப்பைகளின்மீது அமர்ந்து, கைகூப்பி அசையாமல் இருந்தார்; “தர்மேண” — அதாவது யோக நெறியால் — அவர் ராமனின் வரலாற்றின் போக்கைத் தேடுகிறார். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது: கவி முதலில் எழுதுகோலை எடுப்பதில்லை; ஆசனத்தையே மேற்கொள்கிறார். ஆசமனம், தர்ப்பாசனம், கூப்பிய கைகள் — இவை வேள்வியின் அங்கங்கள். ஆகவே இங்கே காவியம் இயற்றுதல் ஒரு வேள்விபோலத் தொடங்கப்படுகிறது. முதலில் சமாதி, பின்னர் படைப்பு — இதுவே இந்தச் சர்க்கத்தின் முதல் செய்தி. மேலும் “பூய:” (மீண்டும்) என்ற சொல் இது இரண்டாவது ஆய்வு என்பதைக் குறிக்கிறது; கேட்டதையும் தாமே காண வேண்டும் என்பதே கவியின் உறுதிப்பாடு.

சமாதியில் நிலைத்திருந்த முனிவரின் முன்னே யாவும் கண்கூடாகத் தோன்றின. ராமன், லக்ஷ்மணன், சீதை ஆகியோரோடும், மனைவியரோடும் நாட்டோடும் கூடிய மன்னர் தசரதனோடும் தொடர்புடையதாக அங்கே உண்மையில் நிகழ்ந்த அனைத்தையும் அவர் கண்டார். பெருஞ்செயல்கள் மட்டுமன்று — அவர்களுடைய சிரிப்பு, பேச்சு, நடை, அசைவு ஒவ்வொன்றையும் அவர் தம் அறத்தின் ஆற்றலால் (தர்மவீர்யம்) உள்ளவாறே கண்டார். பின்னர் சொன்ன சொல் தவறாத ராமன் லக்ஷ்மணனோடும் சீதையோடும் காட்டில் திரிந்தபோது எதிர்கொண்டவற்றையும் அவர் தொடர்ந்து நோக்கினார். இங்கே “ஸ்த்ரீத்ருதீயேன” (பெண்ணை மூன்றாமவளாகக் கொண்டு) என்ற சொல் அழகானது — மூவர் காட்டில் திரிகின்றனர்; அவர்களுள் மூன்றாமவள் பெண்ணான சீதை. இதனால் கவி கதையை மட்டுமன்றி, மனிதர்களின் முகபாவங்களையும் கண்டார் என்பது குறிப்பிடப்படுகிறது. சிரிப்பும் புலனாகும் இடத்தில் காட்சி முழுமையானதே. “தர்மவீர்யேண” என்ற சொல்லால் இந்தப் பார்வை தவத்தால் பெறப்பட்டது, கற்பனையால் அன்று என்பது உணர்த்தப்படுகிறது. “தத்த்வத:” (உள்ளபடி) என்ற சொல்லால், கண்டது வெறும் தோற்றமன்று, உண்மையே என்று கூறப்படுகிறது. இதனால் இந்தக் காவியத்துக்குக் கண்கண்ட சாட்சியின் சான்றுத்தன்மை நிறுவப்படுகிறது.

யோகத்தில் நிலைத்த அறவுள்ளம் கொண்ட முனிவர், முன்பு அங்கே நிகழ்ந்த அனைத்தையும் உள்ளங்கையில் உள்ள நெல்லிக்கனிபோலத் தெளிவாகக் காண்கிறார். இந்த உவமை மிகவும் புகழ்பெற்றது — “கராமலகவத்” ஞானம், அதாவது உள்ளங்கை நெல்லிக்கனி போன்ற அறிவு. கையில் உள்ள நெல்லிக்கனி எல்லாப் பக்கங்களிலும் தெரிவதுபோல, அதில் ஐயமும் இல்லை, ஊகமும் தேவையில்லை; முனிவரின் காட்சியும் அத்தகையதாக இருந்தது. அவை அனைத்தையும் உள்ளவாறு கண்டு, பேரறிவாளரான அவர், அறத்தால் மனத்தைக் கவரும் ராமனின் முழு வரலாற்றையும் காவிய வடிவில் இயற்ற முனைந்தார். இங்கே ஒரு பெரிய உண்மை அடங்கியுள்ளது — ராமாயணம் கற்பனைக் காவியம் அன்று; கண்டதன் வருணனையே. கவி காண்பவர் (த்ரஷ்டா); “ரிஷி” என்ற சொல்லின் பொருளே “காண்பவர்” என்பதுதான். ஆகவே இந்தக் காவியத்தின் சான்றுத்தன்மை காட்சியை அடிப்படையாகக் கொண்டது, கற்பனையை அன்று. இதனால் காவியம் இதிகாசம் என்னும் நிலைக்கு உயர்கிறது. மேலும் “புரா யத் தத்ர நிர்வ்ருத்தம்” (முன்பு அங்கே நிகழ்ந்தது) என்ற சொற்களால், கடந்ததும் யோகியின் முன்னே நிகழ்காலம்போல் நிற்கிறது என்பது தெளிவாகிறது. காலம் அவருடைய பார்வையை மறைப்பதில்லை. கண்டதையே எழுதுவது என்ற நெறியாலேயே ராமாயணத்தில் முரண்பாடுகள் இல்லை.

அந்தக் காவியம் இன்பம், பொருள் ஆகியவற்றின் நலன்கள் பொருந்தியது; அறம், பொருள் ஆகியவற்றின் நலன்களை விரித்துரைப்பது. ரத்தினங்கள் நிறைந்த கடல்போல அது குணரத்தினங்களின் களஞ்சியம்; எல்லா வேதங்களின் சாரமான பொருளைத் தாங்கிய அது கேட்போர் அனைவரின் மனத்தையும் கவர்வது. மகாத்மாவான நாரதர் முன்பு சுருக்கமாக எடுத்துரைத்த அதே வரிசையைப் பின்பற்றி, பகவானான முனிவர் ரகுகுலத்தின் வரலாற்றை இயற்றினார். இங்கே இரண்டு விஷயங்கள் குறிப்பிடப்படுகின்றன — காவியத்தின் பயன் அறம், பொருள், இன்பம், வீடு என்னும் நான்கு உறுதிப்பொருள்கள்; காவியத்தின் வரிசை நாரதர் கூறியது. முதல் சர்க்கத்தில் சுருக்கமாகச் சொல்லப்பட்டதே இங்கே விரிவுக்கு அடிப்படையாகிறது. இவ்வாறு சுருக்க ராமாயணம் விதை; விரிவான ராமாயணம் மரம். “ரகுவம்ஶஸ்ய சரிதம்” (ரகுகுலத்தின் வரலாறு) என்ற சொல்லால், இந்தக் காவியம் ஒரு மனிதனுடையது மட்டுமன்று, ஒரு குலம் முழுவதன் அற மரபின் வரலாறு என்பது குறிப்பிடப்படுகிறது. “ஸர்வஶ்ருதிமனோஹரம்” என்ற சொல்லில் சிலேடை உள்ளது — “ஶ்ருதி” என்ற சொல் வேதத்தையும் செவியையும் குறிக்கும். வேதப்பொருளைத் தாங்கிய காவியம் செவிக்கும் இனிமையானது.

இதன்பின் கவி தம் காவியத்தில் அமைந்துள்ள பொருள்களை வரிசையாக எண்ணுகிறார். முதலில் பால காண்டத்தின் பொருள்கள் — ராமனின் பிறப்பு, அவனுடைய மாபெரும் வீரம், அனைவருக்கும் இணக்கமாக நடத்தல், மக்களின் அன்பைப் பெற்றமை, பொறுமை, மென்மை, வாய்மை ஒழுக்கம். பின்னர் விசுவாமித்திரருடன் சென்றபோது நிகழ்ந்த பலவகை வியத்தகு கதைகள், ஜானகியின் திருமணம், சிவதனுசு முறிக்கப்பட்டது, “ராம–ராம விவாதம்” அதாவது பரசுராமனுடன் நேர்ந்த மோதல், தசரத மைந்தனின் குணங்கள், ராமனுக்கு முடிசூட்ட எடுத்த முடிவு, கைகேயியின் தீய எண்ணம். இங்கே சிந்திக்கத்தக்கது: இச்சுலோகங்களில் ஏறக்குறைய எல்லாச் சொற்களும் இரண்டாம் வேற்றுமையில் (செயப்படுபொருளாக) உள்ளன; வினைச்சொல்லோ ஒன்பதாம் சுலோகத்தில் உள்ள “சகார” (இயற்றினார்) என்ற ஒன்றே. பல செயப்படுபொருள் சொற்கள் ஒரே வினைச்சொல்லோடு தொடர்புறுகின்றன — இந்தப் பட்டியல் நடை சர்க்கத்தின் இறுதி வரை தொடர்கிறது. இதனால் முழு ராமாயணமும் கவியின் ஒரே படைப்புச் சங்கல்பம் என்பதை வாசகர் உணர்கிறார். இங்கே இன்னோர் அழகும் காணப்படுகிறது — கவி முதலில் குணங்களை எண்ணுகிறார், பின்னர் செயல்களை. யாருடைய ஒழுக்கம் அறியப்பட்டதோ அவருடைய வரலாறே கேட்கத் தகுந்தது. இங்கே “நானா சித்ரா: கதா:” (பலவகை வியத்தகு கதைகள்) என்ற சொல்லால் தாடகை வதம், அகலிகை சாப நீக்கம், வேள்வியைக் காத்தல் முதலிய எல்லா உபகதைகளும் தொகுத்துக் கூறப்படுகின்றன.

அடுத்து அயோத்தியா காண்டத்தின் பொருள்கள் கூறப்படுகின்றன — முடிசூட்டு விழாவுக்கு நேர்ந்த தடை, ராமனைக் காட்டுக்கு அனுப்பியது, மன்னர் தசரதனின் துயரம், புலம்பல், மறுவுலகம் சேர்தல். பின்னர் “ப்ரக்ருதிகள்” அதாவது நகர மக்களின் துயரம், வழியில் அவர்களை விட்டுச் சென்றது, நிஷாதர் தலைவன் குகனுடன் உரையாடல், தேரோட்டி சுமந்திரன் திரும்பியது, கங்கையைக் கடந்தது, பரத்வாஜரைத் தரிசித்தது, அவருடைய இசைவுடன் சித்திரகூடத்தைக் கண்டது, “வாஸ்துகர்ம நிவேஶம்” அதாவது இலைக்குடிலை அமைத்தது, பரதனின் வருகை, ராமனை இணங்க வேண்டியது, தந்தைக்கு நீர்க்கடன் செய்தது, சிறந்த பாதுகைகளுக்கு அபிஷேகம், நந்திகிராமத்தில் தங்கியது. சிறப்பாகப் பதினேழாம் சுலோகத்தைக் கவனிக்க வேண்டும் — அதன் முன்பாதியில் நந்திகிராமத்தில் தங்கியதும், பின்பாதியில் தண்டகாரண்யம் சென்றதும் விராதன் வதமும் உள்ளன. அதாவது ஒரே சுலோகத்தில் அயோத்தியா காண்டமும் ஆரண்ய காண்டமும் சந்திக்கின்றன. பட்டியல் எழுதும் கவியின் பார்வையில் காண்டப் பிரிவு தடையாக இல்லை; அவருக்குக் கதை பிளவுபடாத ஒன்றாகவே தோன்றுகிறது. மேலும் “ப்ரக்ருதீனாம் விஷாதம் ச ப்ரக்ருதீனாம் விஸர்ஜனம்” (மக்களின் துயரமும் மக்களை விட்டுச் சென்றதும்) என்ற சொல் மீள்வரவு இரங்கத்தக்கது — துயருற்றவர்களே வழியில் கைவிடப்பட்டனர். இருமுறை சொல்வதால் கருணை பெருகுகிறது.

காட்டில் ராமனின் வரலாறு இவ்வாறு தொகுக்கப்படுகிறது — சரபங்கரைத் தரிசித்தது, சுதீக்ஷ்ணரைச் சந்தித்தது, அனசூயையுடன் உரையாடல், அவர் சீதைக்கு அங்கராகம் (நறுமணப் பூச்சு) அளித்தது, அகஸ்தியரைத் தரிசித்தது, அவரிடமிருந்து தெய்வீக வில்லைப் பெற்றது, சூர்ப்பணகையுடன் உரையாடல், அவளை உருக்குலைத்தது, கரன் திரிசிரஸ் ஆகியோரின் வதம், ராவணன் எழுந்தது, மாரீசன் வதம், வைதேகியைக் கவர்ந்தது, ராகவனின் புலம்பல், கழுகரசன் ஜடாயு வீழ்த்தப்பட்டது, கபந்தனைக் கண்டது, பம்பையைக் கண்டது, சபரியைக் கண்டது, கனிகளையும் கிழங்குகளையும் உண்டது, பம்பைக் கரையில் புலம்பியது, அனுமனைக் கண்டது. இங்கே “ஹரணம்” (கவர்தல்) என்ற ஒரு சொல்லே முழுக் கதையின் மையம்; அதற்கு முன் யாவும் அமைதி; அதற்குப் பின் யாவும் போராட்டம். மேலும் இருபத்திரண்டாம் சுலோகம் மீண்டும் ஒரு சந்திப்பிடம் — அதன் முன்பாதியில் சபரி ஆரண்ய காண்டத்தின் இறுதி நிகழ்வாக வருகிறாள்; பின்பாதியில் அனுமனைக் கண்டதுடன் கிஷ்கிந்தா காண்டம் தொடங்குகிறது. மேலும் இங்கே தவசிகளின் தரிசனங்கள் வரிசையாக எண்ணப்படுகின்றன — சரபங்கர், சுதீக்ஷ்ணர், அனசூயை, அகஸ்தியர். வனவாசம் வெறும் துன்பம் அன்று; தவசிகளோடு கூடிய சத்சங்கமும் ஆகும்.

பின்னர் ரிஷ்யமூக மலைக்குச் சென்றது, சுக்ரீவனைச் சந்தித்தது, ஒருவருக்கொருவர் நம்பிக்கை உண்டாக்கியது, நட்பை நிலைநாட்டியது, வாலி–சுக்ரீவர் போர், வாலியை வீழ்த்தியது, சுக்ரீவனை அரசில் அமர்த்தியது, தாரையின் புலம்பல், “ஸமய:” அதாவது சீதையைத் தேடுவது குறித்துச் செய்த உடன்படிக்கை, மழைக்கால இரவுகளில் தங்கியிருந்தது, ராகவ சிம்மத்தின் சினம், படைகளைத் திரட்டியது, வானரர்களைத் திசைகளுக்கு அனுப்பியது, பூமியின் அமைப்பை எடுத்துரைத்தது, அனுமனுக்குக் கணையாழி அளித்தது, ரிக்ஷபிலம் (கரடிக் குகை) கண்டது, உண்ணாநோன்பிருந்து உயிர்விட முனைந்தது (ப்ராயோபவேஶம்), சம்பாதியைக் கண்டது. இந்தக் காண்டத்தில் நட்பே முதன்மையானது. தனி ஒருவனாக அரக்கர்களை வெல்லும் ஆற்றல் உடையவனும் துணைவர்களை நாடுகிறான் — இதனால் உலக வழக்கின் வரம்பு காக்கப்படுகிறது. மேலும் “கோபம் ராகவஸிம்ஹஸ்ய” (ராகவ சிம்மத்தின் சினம்) என்ற சொல்லால், ராமன் எப்போதும் அமைதியாகவே இருப்பவன் அல்லன்; வாக்குறுதி மீறப்படும்போது அவன் சினமும் கொள்வான் என்பது உணர்த்தப்படுகிறது. மேலும் “ப்ருதிவ்யாஶ்ச நிவேதனம்” (பூமியை எடுத்துரைத்தல்) என்ற சொல்லால் இந்தக் காண்டத்தில் புவியியல் வருணனையும் உண்டு என்பது குறிப்பிடப்படுகிறது; சுக்ரீவன் வானரர்களுக்குப் பூமி முழுவதையும் வருணிக்கிறான்.

அடுத்து அனுமனின் வரலாறு — மகேந்திர மலைமீது ஏறியது, கடலைத் தாண்டியது, கடலரசனின் சொல்லால் மைநாகத்தைக் கண்டது, அரக்கியை அச்சுறுத்தியது, நிழலைப் பற்றி இழுக்கும் சிம்ஹிகையைக் கொன்றது, இலங்கையையும் மலய மலையையும் கண்டது, இரவில் இலங்கைக்குள் புகுந்தது, தனியொருவனாக இனிச் செய்ய வேண்டியதைச் சிந்தித்தது, மதுக்கூடத்துக்குச் சென்றது, அந்தப்புரத்தைக் கண்டது, ராவணனைக் கண்டது, புஷ்பகத்தைக் கண்டது, அசோகவனத்தை நோக்கிச் சென்றது, சீதையைக் கண்டது, அடையாளச் சின்னத்தை அளித்தது, சீதையுடன் உரையாடியது, அரக்கியர் அவளை அச்சுறுத்தியது, திரிஜடையின் கனவு, சீதை சூடாமணியை அளித்தது, மரங்களை முறித்தது, அரக்கியர் ஓடியது, கிங்கரர்களைக் கொன்றது, வாயுமைந்தன் பிடிபட்டது, இலங்கையை எரித்தது, முழக்கமிட்டது, மீண்டும் கடல் தாண்டியது, மதுவனத்தின் தேனைக் கவர்ந்தது. ஒரு வானரனின் வரலாறு ஏழு சுலோகங்களில் வருணிக்கப்படுகிறது — இந்தச் சர்க்கம் முழுவதிலும் வேறு எவருக்கும் இத்தனை விரிவு அளிக்கப்படவில்லை. இதனாலேயே இந்தக் காண்டம் “சுந்தரம்” என்ற பெயரால் ஏன் புகழ்பெற்றது என்பது குறிப்பாக உணர்த்தப்படுகிறது. “ஏகஸ்யாபி விசிந்தனம்” (தனியொருவனின் சிந்தனை) என்ற சொல்லில் தனிமையின் பெருமை நிலைநிறுத்தப்படுகிறது. மேலும் “க்ரஹணம் வாயுஸூனோ:” (வாயுமைந்தன் பிடிபட்டது) என்ற சொல்லால் கட்டுண்டதும் குறிப்பிடப்படுகிறது — இலங்கையை எரித்தும் சிறிதும் ஊறுபடாதவன், அதற்கு முன் கட்டுண்டான். தோல்வியும் கதையின் ஓர் அங்கமே. மேலும் “அபிஜ்ஞானப்ரதானம்”, “மணிப்ரதானம்” என்ற இரண்டு அடையாளக் கொடைகள் உள்ளன — ஒன்று ராமனிடமிருந்து சீதைக்கு, மற்றொன்று சீதையிடமிருந்து ராமனுக்கு. இதனால் பிரிந்திருக்கும் இருவருக்கும் இடையே ஒரு பாலம் கட்டப்படுகிறது.

பின்னர் ராகவனுக்கு ஆறுதல் கூறியது, சூடாமணியை ஒப்படைத்தது, கடலரசனைச் சந்தித்தது, நளன் அணை கட்டியது, கடலைக் கடந்தது, இரவில் இலங்கையை முற்றுகையிட்டது, விபீஷணனுடன் இணைந்தது, அவன் ராவணனைக் கொல்லும் உபாயத்தைத் தெரிவித்தது, கும்பகர்ணனின் மரணம், மேகநாதன் வீழ்த்தப்பட்டது, ராவணனின் அழிவு, பகைவனின் நகரில் சீதையை மீட்டது, விபீஷணனுக்கு முடிசூட்டியது, புஷ்பகத்தைக் கண்டது, அயோத்தியை நோக்கிச் சென்றது, பரத்வாஜரைச் சந்தித்தது. இங்கே “ஸீதாவாப்திமரே: புரே” (பகைவனின் நகரில் சீதையை அடைந்தது) என்ற சொல் நினைவில் கொள்ளத்தக்கது — போரின் பயன் அரசு அன்று; சீதையை அடைதலே. மேலும் சுந்தர காண்டத்துக்கு அளிக்கப்பட்ட சுலோகங்களைவிட யுத்த காண்டத்துக்குக் குறைவான சுலோகங்களே அளிக்கப்பட்டுள்ளன — போர் பெரிதாக இருக்கலாம்; கவியின் நெஞ்சிலோ தேடுதலே முதன்மையானது. மேலும் “நலஸேதோஶ்ச பந்தனம்” (நளனின் அணை கட்டுதல்) என்ற சொல்லில் கட்டடக் கலைஞன் நளனின் பெயர் நினைவுகூரப்படுகிறது; அணை அவனுடைய புகழ், வெறும் கருவி மட்டுமன்று.

இறுதியில் வாயுமைந்தனைத் தூதனாக அனுப்பியது, பரதனைச் சந்தித்தது, ராமனின் முடிசூட்டு விழா என்னும் மங்கல எழுச்சி, படைகள் அனைத்தையும் விடைகொடுத்து அனுப்பியது, தன் நாட்டு மக்களை மகிழ்வித்தது, வைதேகியைத் துறந்தது ஆகியவை கூறப்படுகின்றன. இந்தச் சுலோகம் ஆறு அடிகள் கொண்டது — வழக்கத்தைவிட நீளமானது; இதிலேயே கதையின் இறுதிப் பகுதி தொகுக்கப்பட்டுள்ளது. பின்னர் கவி கூறுகிறார்: இந்தப் பூமியில் ராமனுக்கு இனி நிகழவிருக்கும் யாவற்றையும் பகவான் வால்மீகி முனிவர் பிற்பகுதிக் காவியத்தில் (உத்தரே காவ்யே) இயற்றினார். இதனால் உத்தர காண்டத்தின் இடம் குறிப்பிடப்படுகிறது. சிறப்பாக “அனாகதம்” (இன்னும் வராதது) என்ற சொல் சிந்திக்கத்தக்கது — கடந்ததைக் கண்டவர் வருவதையும் காண்கிறார்; யோகப் பார்வைக்குக் காலவரம்பு தடையாவதில்லை. இவ்வாறு மூன்றாம் சர்க்கம் முழுக் காவியத்தின் பொருளடக்கமாக அமைகிறது. முதல் சர்க்கத்தில் நாரதர் சுருக்கமாகச் சொன்னார்; இந்தச் சர்க்கத்தில் வால்மீகி தாமே கண்டார்; இனி நூற்றுக்கணக்கான சர்க்கங்களில் விரிவாகப் பாடப்படுகிறது. கேட்டது, கண்டது, பாடியது என்னும் மூன்று படிகளால் ஆதிகாவியம் முன்னேறுகிறது. இந்தச் சர்க்கத்தில் ஒரு கதைகூட விரிவாகச் சொல்லப்படவில்லை; ஆயினும் படிப்பவரின் உள்ளத்தில் முழு ராமாயணமும் பிரதிபலிக்கிறது. இந்தப் பட்டியல் கலையே கவியின் ஆற்றல். விதையில் மரம் அடங்கியிருப்பதுபோல, இந்தச் சர்க்கத்தில் ஆறு காண்டங்களும் உத்தர காண்டமும் அடங்கியுள்ளன.

ನಾರದರ ಬಾಯಿಂದ ಸಮಗ್ರ ರಾಮಚರಿತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ಬ್ರಹ್ಮನ ಆದೇಶವನ್ನೂ ಪಡೆದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ಅದೇ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಮತ್ತೆ ತಾವೇ ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಕೇಳಿದುದು ಧರ್ಮಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದುದಾಗಿತ್ತು, ಹಿತಕರವೂ ಆಗಿತ್ತು; ಆದರೂ ಕೇವಲ ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಕವಿಗೆ ತೃಪ್ತಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆ ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ರಾಮನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಅವರು ಸ್ಪಷ್ಟರೂಪದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಹುಡುಕುತ್ತಾರೆ. ಬಳಿಕ ಅವರು ನೀರನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ ಸರಿಯಾಗಿ ಆಚಮನ ಮಾಡಿ, ತುದಿಗಳು ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಮುಖಮಾಡಿರುವ ದರ್ಭೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು, ಕೈಮುಗಿದು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನೆಲೆನಿಂತರು; ಧರ್ಮದಿಂದ, ಅಂದರೆ ಯೋಗಧರ್ಮದಿಂದ, ಅವರು ರಾಮಚರಿತೆಯ ಗತಿಯನ್ನು ಅನ್ವೇಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಕವಿ ಮೊದಲು ಲೇಖನಿಯನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಆಸನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಚಮನ, ದರ್ಭಾಸನ, ಅಂಜಲಿ — ಇವು ಯಜ್ಞದ ಅಂಗಗಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯರಚನೆಯು ಯಜ್ಞದಂತೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೊದಲು ಸಮಾಧಿ, ಆಮೇಲೆ ರಚನೆ — ಇದು ಈ ಸರ್ಗದ ಮೊದಲ ಸಂದೇಶ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಭೂಯಃ’ (ಮತ್ತೆ) ಎಂಬ ಪದವು ಇದು ಎರಡನೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಕೇಳಿದುದನ್ನೂ ತಾನೇ ಕಾಣಬೇಕು ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ನಿಷ್ಠೆ.

ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತ ಮುನಿಗಳ ಎದುರು ಎಲ್ಲವೂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಯಿತು. ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸೀತೆಯರೊಡನೆ, ಪತ್ನಿಯರು ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರಸಮೇತನಾದ ರಾಜ ದಶರಥನೊಡನೆ ಅಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವತಃ ಏನೇನು ನಡೆಯಿತೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವರು ಕಂಡರು. ಕೇವಲ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ — ಅವರ ನಗು, ಮಾತು, ನಡಿಗೆ, ಮತ್ತು ಅವರ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಚೇಷ್ಟೆ — ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವರು ಧರ್ಮವೀರ್ಯದಿಂದ ಇದ್ದಂತೆಯೇ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಅನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸೀತೆಯರೊಡನೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸತ್ಯಸಂಧನಾದ ರಾಮನು ಏನೇನನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದನೋ ಅದನ್ನೂ ಅವರು ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ ವೀಕ್ಷಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ತ್ರೀತೃತೀಯೇನ’ (ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಮೂರನೆಯವಳನ್ನಾಗಿ ಹೊಂದಿದ) ಎಂಬ ಪದವು ಮನೋಹರವಾದುದು — ಮೂವರು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅವರಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯವಳು ಸ್ತ್ರೀ, ಸೀತೆ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಕೇವಲ ಕಥೆಯನ್ನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಜನರ ಮುಖಭಾವಗಳನ್ನೂ ಕಂಡನು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲಿ ನಗುವೂ ಕಾಣುತ್ತದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ದರ್ಶನ ಪೂರ್ಣವೇ ಸರಿ. ‘ಧರ್ಮವೀರ್ಯೇಣ’ (ಧರ್ಮದ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಈ ದೃಷ್ಟಿ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಲಭಿಸಿದುದು, ಕಲ್ಪನೆಯಿಂದಲ್ಲ ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ತತ್ತ್ವತಃ’ (ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಂಡುದು ಕೇವಲ ಆಭಾಸವಲ್ಲ, ಯಥಾರ್ಥ ಎಂಬುದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಈ ಕಾವ್ಯದ ಸಾಕ್ಷಿಪ್ರಾಮಾಣ್ಯ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಯೋಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತ ಧರ್ಮಾತ್ಮರಾದ ಮುನಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಅಲ್ಲಿ ನಡೆದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅಂಗೈಯಲ್ಲಿಟ್ಟ ನೆಲ್ಲಿಕಾಯಿಯಂತೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಈ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು — ಕರಾಮಲಕವತ್ ಜ್ಞಾನ, ಅಂದರೆ ಅಂಗೈ ನೆಲ್ಲಿಕಾಯಿಯಂತಹ ಅರಿವು. ಅಂಗೈಯಲ್ಲಿರುವ ನೆಲ್ಲಿಕಾಯಿ ಹೇಗೆ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಕಾಣುತ್ತದೆಯೋ, ಅಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅನುಮಾನದ ಅಗತ್ಯವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಮುನಿಗಳ ದರ್ಶನವಿತ್ತು. ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಕಂಡು ಆ ಮಹಾಮತಿಗಳು ಧರ್ಮದಿಂದ ಮನೋಹರನಾದ ರಾಮನ ಸಮಗ್ರ ಚರಿತೆಯನ್ನು ಕಾವ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲು ಉದ್ಯುಕ್ತರಾದರು. ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಹಾತತ್ತ್ವ ಅಡಗಿದೆ — ರಾಮಾಯಣವು ಕಲ್ಪಿತ ಕಾವ್ಯವಲ್ಲ, ಕಂಡುದರ ವರ್ಣನೆ. ಕವಿ ದ್ರಷ್ಟಾರ; ‘ಋಷಿ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವೇ ದ್ರಷ್ಟಾರ, ಕಾಣುವವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಕಾವ್ಯದ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯ ದರ್ಶನಮೂಲವಾದುದು, ಕಲ್ಪನಾಮೂಲವಾದುದಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಕಾವ್ಯವು ಇತಿಹಾಸದ ಪದವಿಗೇರುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಪುರಾ ಯತ್ ತತ್ರ ನಿರ್ವೃತ್ತಮ್’ (ಹಿಂದೆ ಅಲ್ಲಿ ಏನು ನಡೆಯಿತೋ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಗತಕಾಲವೂ ಯೋಗಿಯ ಎದುರು ವರ್ತಮಾನದಂತೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ಕಾಲವು ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮರೆಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಕಂಡುದನ್ನೇ ಬರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ನಿಯಮದಿಂದಲೇ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ವಿರೋಧಗಳಿಲ್ಲ.

ಆ ಕಾವ್ಯವು ಕಾಮ, ಅರ್ಥ ಎಂಬ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದುದು, ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಗಳ ಗುಣಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೊಂದಿದುದು. ರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಅದು ಗುಣರತ್ನಗಳ ನಿಧಿ; ಎಲ್ಲ ಶ್ರುತಿಗಳ ಸಾರಭೂತವಾದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೊತ್ತಿರುವ ಅದು ಎಲ್ಲ ಶ್ರೋತೃಗಳಿಗೂ ಮನೋಹರ. ಮಹಾತ್ಮರಾದ ನಾರದರು ಹಿಂದೆ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಿದ ಅದೇ ಕ್ರಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಪೂಜ್ಯ ಮುನಿಗಳು ರಘುವಂಶದ ಚರಿತೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಷಯಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ — ಕಾವ್ಯದ ಫಲ ಚತುರ್ವರ್ಗ (ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ, ಮೋಕ್ಷ), ಮತ್ತು ಕಾವ್ಯದ ಕ್ರಮ ನಾರದರು ಹೇಳಿದುದು. ಮೊದಲ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಿದುದೇ ಇಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರಕ್ಕೆ ಆಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಸಂಕ್ಷೇಪ ರಾಮಾಯಣ ಬೀಜ, ವಿಸ್ತೃತ ರಾಮಾಯಣ ವೃಕ್ಷ. ‘ರಘುವಂಶಸ್ಯ ಚರಿತಮ್’ (ರಘುವಂಶದ ಚರಿತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಈ ಕಾವ್ಯ ಒಬ್ಬ ಪುರುಷನದಲ್ಲ, ಇಡೀ ವಂಶದ ಧರ್ಮಪರಂಪರೆಯ ಆಖ್ಯಾನ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸರ್ವಶ್ರುತಿಮನೋಹರಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಶ್ಲೇಷವಿದೆ — ಶ್ರುತಿ ಎಂಬ ಪದ ವೇದವನ್ನೂ ಕಿವಿಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವೇದಾರ್ಥವನ್ನು ಹೊತ್ತ ಕಾವ್ಯ ಕಿವಿಗಳಿಗೂ ಮಧುರ.

ಇದರ ಮುಂದೆ ಕವಿ ತನ್ನ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಬದ್ಧವಾದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲು ಬಾಲಕಾಂಡದ ವಿಷಯಗಳು — ರಾಮನ ಜನನ, ಅವನ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮ, ಎಲ್ಲರೊಡನೆಯೂ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವ ಸ್ವಭಾವ, ಲೋಕಪ್ರಿಯತೆ, ಕ್ಷಮೆ, ಸೌಮ್ಯತೆ, ಸತ್ಯಶೀಲತೆ. ಬಳಿಕ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರೊಡನೆ ಹೋದಾಗ ನಡೆದ ನಾನಾಬಗೆಯ ವಿಚಿತ್ರ ಕಥೆಗಳು, ಜಾನಕಿಯ ವಿವಾಹ, ಶಿವಧನುಸ್ಸಿನ ಭಂಗ, ರಾಮ–ರಾಮ ವಿವಾದ ಅಂದರೆ ಪರಶುರಾಮನೊಡನೆಯ ಸಂಘರ್ಷ, ದಾಶರಥಿಯ ಗುಣಗಳು, ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕದ ನಿಶ್ಚಯ, ಕೈಕೇಯಿಯ ದುಷ್ಟಭಾವ. ಇಲ್ಲಿ ಮನನೀಯವಾದುದು — ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲ ಪದಗಳೂ ದ್ವಿತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿವೆ (ಕರ್ಮಪದಗಳಾಗಿವೆ); ಕ್ರಿಯಾಪದವಾದರೋ ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿರುವ ‘ಚಕಾರ’ (ರಚಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಒಂದು. ಅನೇಕ ಕರ್ಮಪದಗಳು ಒಂದೇ ಕ್ರಿಯಾಪದದೊಡನೆ ಸಂಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ — ಈ ಸೂಚೀಶೈಲಿ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಇಡೀ ರಾಮಾಯಣವು ಕವಿಯ ಒಂದೇ ಕೃತಿಸಂಕಲ್ಪ ಎಂಬುದು ಓದುಗನ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದು ಸೌಂದರ್ಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಕವಿ ಮೊದಲು ಗುಣಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು. ಯಾರ ಶೀಲ ತಿಳಿದಿದೆಯೋ ಅವನ ಚರಿತೆಯೇ ಕೇಳಲು ಯೋಗ್ಯ. ಇಲ್ಲಿ ‘ನಾನಾ ಚಿತ್ರಾಃ ಕಥಾಃ’ (ನಾನಾ ವಿಚಿತ್ರ ಕಥೆಗಳು) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ತಾಟಕಾವಧೆ, ಅಹಲ್ಯೋದ್ಧಾರ, ಯಜ್ಞರಕ್ಷಣೆ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಉಪಾಖ್ಯಾನಗಳೂ ಸಂಗ್ರಹಗೊಂಡಿವೆ.

ಅನಂತರ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ — ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಒದಗಿದ ವಿಘ್ನ, ರಾಮನ ವನವಾಸ, ರಾಜ ದಶರಥನ ಶೋಕ, ವಿಲಾಪ, ಪರಲೋಕಗಮನ. ಬಳಿಕ ಪ್ರಕೃತಿಗಳ ಅಂದರೆ ಪುರಜನರ ವಿಷಾದ, ಅವರನ್ನು ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಬಿಟ್ಟುಹೋದುದು, ನಿಷಾದರ ಒಡೆಯ ಗುಹನೊಡನೆ ಸಂವಾದ, ಸೂತ ಸುಮಂತ್ರನ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆ, ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿದುದು, ಭರದ್ವಾಜರ ದರ್ಶನ, ಅವರ ಅನುಮತಿಯಿಂದ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ದರ್ಶನ, ವಾಸ್ತುಕರ್ಮನಿವೇಶ ಅಂದರೆ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯ ನಿರ್ಮಾಣ, ಭರತನ ಆಗಮನ, ರಾಮನನ್ನು ಒಲಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ, ತಂದೆಗೆ ಜಲತರ್ಪಣ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಪಾದುಕೆಗಳ ಅಭಿಷೇಕ, ನಂದಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ನಿವಾಸ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ನಂದಿಗ್ರಾಮನಿವಾಸ, ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಗಮನ ಮತ್ತು ವಿರಾಧವಧೆ. ಅಂದರೆ ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡವೂ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡವೂ ಸಂಗಮಿಸುತ್ತವೆ. ಸೂಚಿಯನ್ನು ಬರೆಯುತ್ತಿರುವ ಕವಿಯ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಕಾಂಡವಿಭಾಗವು ಅಡ್ಡಿಯಲ್ಲ; ಅವನಿಗೆ ಕಥೆ ಅಖಂಡವಾಗಿಯೇ ತೋರುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಪ್ರಕೃತೀನಾಂ ವಿಷಾದಂ ಚ ಪ್ರಕೃತೀನಾಂ ವಿಸರ್ಜನಮ್’ (ಪ್ರಜೆಗಳ ವಿಷಾದ, ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಹೋದುದು) ಎಂಬ ಪದಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಶೋಚನೀಯ — ಯಾರು ವಿಷಣ್ಣರಾಗಿದ್ದರೋ ಅವರನ್ನೇ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಬಿಡಲಾಯಿತು. ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಕರುಣೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ.

ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವೃತ್ತಾಂತವು ಹೀಗೆ ಸಂಗ್ರಹಗೊಂಡಿದೆ — ಶರಭಂಗರ ದರ್ಶನ, ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರೊಡನೆ ಸಮಾಗಮ, ಅನಸೂಯೆಯೊಡನೆ ಮಾತುಕತೆ, ಅವಳು ಸೀತೆಗೆ ಅಂಗರಾಗವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದುದು, ಅಗಸ್ತ್ಯರ ದರ್ಶನ, ಅವರಿಂದ ದಿವ್ಯಧನುಸ್ಸಿನ ಸ್ವೀಕಾರ, ಶೂರ್ಪಣಖಿಯೊಡನೆ ಸಂವಾದ, ಅವಳನ್ನು ವಿರೂಪಗೊಳಿಸಿದುದು, ಖರ ತ್ರಿಶಿರರ ವಧೆ, ರಾವಣನ ಎದ್ದುಬರುವಿಕೆ, ಮಾರೀಚನ ವಧೆ, ವೈದೇಹಿಯ ಅಪಹರಣ, ರಾಘವನ ವಿಲಾಪ, ಗೃಧ್ರರಾಜ ಜಟಾಯುವಿನ ಮರಣ, ಕಬಂಧದರ್ಶನ, ಪಂಪೆಯ ದರ್ಶನ, ಶಬರಿಯ ದರ್ಶನ, ಫಲಮೂಲಗಳ ಸೇವನೆ, ಪಂಪಾತೀರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಲಾಪ, ಹನುಮಂತನ ದರ್ಶನ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಹರಣಮ್’ (ಅಪಹರಣ) ಎಂಬ ಒಂದು ಪದವೇ ಇಡೀ ಕಥೆಯ ಕೇಂದ್ರ; ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲಿನದೆಲ್ಲ ಶಾಂತ, ಅದರ ಅನಂತರದ್ದೆಲ್ಲ ಸಂಘರ್ಷಮಯ. ಅಲ್ಲದೆ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮತ್ತೆ ಒಂದು ಸಂಧಿಸ್ಥಾನ — ಅದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಶಬರಿ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ಕೊನೆಯ ಪ್ರಸಂಗ, ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಹನುಮದ್ದರ್ಶನದಿಂದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಇಲ್ಲಿ ತಪಸ್ವಿಗಳ ದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಶರಭಂಗ, ಸುತೀಕ್ಷ್ಣ, ಅನಸೂಯೆ, ಅಗಸ್ತ್ಯ. ವನವಾಸವು ಕೇವಲ ದುಃಖವಲ್ಲ, ತಪಸ್ವಿಗಳ ಸತ್ಸಂಗವೂ ಹೌದು.

ಬಳಿಕ ಋಷ್ಯಮೂಕಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋದುದು, ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಸಮಾಗಮ, ಪರಸ್ಪರ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದುದು, ಸಖ್ಯಸ್ಥಾಪನೆ, ವಾಲಿ–ಸುಗ್ರೀವರ ಕಾಳಗ, ವಾಲಿಯ ಸಂಹಾರ, ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದುದು, ತಾರೆಯ ವಿಲಾಪ, ಸಮಯ ಅಂದರೆ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಒಪ್ಪಂದ, ಮಳೆಗಾಲದ ರಾತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿವಾಸ, ರಾಘವಸಿಂಹನ ಕೋಪ, ಸೈನ್ಯಗಳ ಸಂಗ್ರಹ, ದಿಕ್ಕುದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ವಾನರರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದುದು, ಭೂಮಿಯ ಸ್ವರೂಪದ ನಿರೂಪಣೆ, ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಉಂಗುರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟುದು, ಋಕ್ಷಬಿಲದ ದರ್ಶನ, ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶ, ಸಂಪಾತಿಯ ದರ್ಶನ. ಈ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೈತ್ರಿಯೇ ಪ್ರಧಾನ. ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬಲ್ಲವನೂ ಸಹಾಯಕರನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಲೋಕವ್ಯವಹಾರದ ಮರ್ಯಾದೆ ರಕ್ಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಕೋಪಂ ರಾಘವಸಿಂಹಸ್ಯ’ (ರಾಘವಸಿಂಹನ ಕೋಪ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಸದಾ ಶಾಂತನಲ್ಲ; ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮುರಿದಾಗ ಅವನು ಕೋಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೂ ಉಂಟು ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಪೃಥಿವ್ಯಾಶ್ಚ ನಿವೇದನಮ್’ (ಭೂಮಿಯ ನಿರೂಪಣೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಈ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಭೂಗೋಳವರ್ಣನೆಯೂ ಇದೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಸುಗ್ರೀವನು ವಾನರರಿಗೆ ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಹನುಮಂತನ ಚರಿತೆ — ಮಹೇಂದ್ರಪರ್ವತವನ್ನು ಏರಿದುದು, ಸಾಗರವನ್ನು ಹಾರಿದುದು, ಸಮುದ್ರನ ಮಾತಿನಂತೆ ಮೈನಾಕನ ದರ್ಶನ, ರಾಕ್ಷಸಿಯನ್ನು ಬೆದರಿಸಿದುದು, ನೆರಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವ ಸಿಂಹಿಕೆಯ ಸಂಹಾರ, ಲಂಕೆಯ ಮತ್ತು ಮಲಯಪರ್ವತದ ದರ್ಶನ, ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಲಂಕಾಪ್ರವೇಶ, ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯದ ಚಿಂತನೆ, ಪಾನಶಾಲೆಗೆ ಹೋದುದು, ಅಂತಃಪುರದ ದರ್ಶನ, ರಾವಣನ ದರ್ಶನ, ಪುಷ್ಪಕದ ದರ್ಶನ, ಅಶೋಕವನದತ್ತ ಸಾಗಿದುದು, ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನ, ಗುರುತಿನ ಉಂಗುರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟುದು, ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಮಾತುಕತೆ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಬೆದರಿಕೆ, ತ್ರಿಜಟೆಯ ಸ್ವಪ್ನದರ್ಶನ, ಸೀತೆ ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟುದು, ಮರಗಳನ್ನು ಮುರಿದುದು, ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಓಟ, ಕಿಂಕರರ ಸಂಹಾರ, ವಾಯುಪುತ್ರನ ಸೆರೆ, ಲಂಕಾದಹನ, ಗರ್ಜನೆ, ಮತ್ತೆ ಹಾರಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದುದು, ಮಧುವನದ ಜೇನನ್ನು ಕಬಳಿಸಿದುದು. ಒಬ್ಬ ವಾನರನ ಚರಿತೆಯನ್ನು ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಈ ಇಡೀ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಬೇರೆ ಯಾರಿಗೂ ಕೊಟ್ಟಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾಂಡ ‘ಸುಂದರ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಏಕೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಇದರಿಂದಲೇ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಏಕಸ್ಯಾಪಿ ವಿಚಿಂತನಮ್’ (ಒಬ್ಬಂಟಿಯ ಚಿಂತನೆ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಏಕಾಕಿತನದ ಗೌರವ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಗ್ರಹಣಂ ವಾಯುಸೂನೋಃ’ (ವಾಯುಪುತ್ರನ ಸೆರೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಂಧನವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುಟ್ಟರೂ ಅಕ್ಷತನಾಗಿ ಉಳಿದವನು ಅದಕ್ಕೆ ಮುನ್ನ ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದನು. ಸೋಲೂ ಕಥೆಯ ಅಂಗ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಅಭಿಜ್ಞಾನಪ್ರದಾನ’ ಮತ್ತು ‘ಮಣಿಪ್ರದಾನ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಗುರುತುಗಳ ಕೊಡುಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ — ಒಂದು ರಾಮನಿಂದ ಸೀತೆಗೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಸೀತೆಯಿಂದ ರಾಮನಿಗೆ. ಇದರಿಂದ ವಿರಹಿಗಳಿಬ್ಬರ ನಡುವೆ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಬಳಿಕ ರಾಘವನಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ, ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿದುದು, ಸಮುದ್ರನೊಡನೆ ಸಮಾಗಮ, ನಳನಿಂದ ಸೇತುವೆಯ ನಿರ್ಮಾಣ, ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿದುದು, ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯ ಮುತ್ತಿಗೆ, ವಿಭೀಷಣನೊಡನೆ ಸಂಪರ್ಕ, ಅವನು ರಾವಣವಧೆಯ ಉಪಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದುದು, ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಸಂಹಾರ, ಮೇಘನಾದನ ವಧೆ, ರಾವಣನ ವಿನಾಶ, ಶತ್ರುವಿನ ಪುರದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ವಿಭೀಷಣನ ಅಭಿಷೇಕ, ಪುಷ್ಪಕದ ದರ್ಶನ, ಅಯೋಧ್ಯೆಯತ್ತ ಪ್ರಯಾಣ, ಭರದ್ವಾಜರೊಡನೆ ಸಮಾಗಮ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಸೀತಾವಾಪ್ತಿಮರೇಃ ಪುರೇ’ (ಶತ್ರುವಿನ ಪುರದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ) ಎಂಬ ಪದ ಸ್ಮರಣೀಯ — ಯುದ್ಧದ ಫಲ ರಾಜ್ಯವಲ್ಲ, ಸೀತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ. ಅಲ್ಲದೆ ಸುಂದರಕಾಂಡಕ್ಕೆ ಕೊಟ್ಟಷ್ಟು ಶ್ಲೋಕಗಳಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಯುದ್ಧಕಾಂಡಕ್ಕೆ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ — ಸಂಗ್ರಾಮ ಎಷ್ಟೇ ಮಹತ್ತಾದುದಾಗಿರಲಿ, ಕವಿಯ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅನ್ವೇಷಣೆಯೇ ಪ್ರಧಾನ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ನಲಸೇತೋಶ್ಚ ಬಂಧನಮ್’ (ನಳನ ಸೇತುವೆಯ ನಿರ್ಮಾಣ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಶಿಲ್ಪಿಯಾದ ನಳನ ಹೆಸರು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಸೇತುವೆ ಅವನ ಕೀರ್ತಿ, ಕೇವಲ ಸಾಧನವಲ್ಲ.

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಯುಪುತ್ರನನ್ನು ದೂತನಾಗಿ ಕಳುಹಿಸಿದುದು, ಭರತನೊಡನೆ ಸಮಾಗಮ, ರಾಮಾಭಿಷೇಕದ ಮಹೋತ್ಸವ, ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟುದು, ತನ್ನ ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನು ಸಂತೋಷಗೊಳಿಸಿದುದು, ವೈದೇಹಿಯ ಪರಿತ್ಯಾಗ — ಇವುಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳುಳ್ಳದ್ದು — ಸಾಮಾನ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು; ಇಲ್ಲೇ ಕಥೆಯ ಅಂತಿಮ ಭಾಗ ಸಂಗ್ರಹಗೊಂಡಿದೆ. ಬಳಿಕ ಕವಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಈ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ನಡೆಯಲಿರುವ ಏನೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಪೂಜ್ಯ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಋಷಿಗಳು ಉತ್ತರ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿದರು. ಇದರಿಂದ ಉತ್ತರಕಾಂಡದ ಸ್ಥಾನ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ‘ಅನಾಗತಮ್’ (ಇನ್ನೂ ಬಾರದುದು, ಭವಿಷ್ಯತ್ತು) ಎಂಬ ಪದ ಮನನೀಯ — ಭೂತಕಾಲವನ್ನು ಕಂಡವನು ಭವಿಷ್ಯತ್ತನ್ನೂ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ; ಯೋಗದೃಷ್ಟಿಗೆ ಕಾಲದ ನಿಯಮ ಅಡ್ಡಿಯಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗವು ಇಡೀ ಕಾವ್ಯದ ವಿಷಯಸೂಚಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಮೊದಲ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಾರದರು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಿದರು, ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ಸ್ವತಃ ಕಂಡರು, ಮುಂದೆ ನೂರಾರು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೇಳಿದುದು, ಕಂಡುದು, ಹಾಡಿದುದು — ಈ ಮೂರು ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳಿಂದ ಆದಿಕಾವ್ಯ ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಥೆಯನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಿಲ್ಲ; ಆದರೂ ಓದುವವನ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಇಡೀ ರಾಮಾಯಣ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸೂಚೀಕಲೆಯೇ ಕವಿಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ. ಬೀಜದಲ್ಲಿ ಮರವಿರುವಂತೆ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆರು ಕಾಂಡಗಳೂ ಉತ್ತರಕಾಂಡವೂ ಅಡಗಿವೆ.

നാരദന്റെ വായിൽനിന്ന് രാമചരിതം മുഴുവൻ കേൾക്കുകയും ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആദേശം ലഭിക്കുകയും ചെയ്ത വാല്മീകി ആ വൃത്താന്തംതന്നെ സ്വയം കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം കേട്ടത് ധർമ്മവും അർത്ഥവും നിറഞ്ഞതും ഹിതകരവുമായിരുന്നു; എങ്കിലും കേൾവികൊണ്ടുമാത്രം കവിക്കു തൃപ്തിയായില്ല. ബുദ്ധിമാനായ ആ രാമന്റെ വൃത്താന്തം അദ്ദേഹം വ്യക്തമായി കാണാനായി വീണ്ടും അന്വേഷിക്കുന്നു. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം ജലം സ്പർശിച്ച് യഥാവിധി ആചമനം ചെയ്ത്, കിഴക്കോട്ടു തുമ്പുകളുള്ള ദർഭപ്പുല്ലിൽ ഇരുന്ന്, കൈകൂപ്പി നിശ്ചലനായി ഇരുന്നു; ധർമ്മംകൊണ്ട് — അതായത് യോഗധർമ്മംകൊണ്ട് — അദ്ദേഹം രാമചരിതത്തിന്റെ ഗതി അന്വേഷിക്കുന്നു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: കവി ആദ്യം എഴുത്താണി കൈയിലെടുക്കുന്നില്ല, ആസനമാണ് സ്വീകരിക്കുന്നത്. ആചമനം, ദർഭാസനം, അഞ്ജലി — ഇവ യജ്ഞത്തിന്റെ അംഗങ്ങളാണ്. അതിനാൽ ഇവിടെ കാവ്യരചന ഒരു യജ്ഞംപോലെ ആരംഭിക്കുന്നു. ആദ്യം സമാധി, പിന്നെ രചന — ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ ഒന്നാമത്തെ സന്ദേശം. കൂടാതെ ‘ഭൂയഃ’ (വീണ്ടും) എന്ന പദം ഇത് രണ്ടാമത്തെ പരിശോധനയാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; കേട്ടതും സ്വയം കണ്ട് ഉറപ്പിക്കണം എന്നതാണ് കവിയുടെ നിഷ്ഠ.

സമാധിയിൽ ഇരുന്ന മുനിയുടെ മുന്നിൽ എല്ലാം പ്രത്യക്ഷമായി. രാമനോടും ലക്ഷ്മണനോടും സീതയോടും, പത്നിമാരോടും രാഷ്ട്രത്തോടുംകൂടിയ ദശരഥമഹാരാജാവിനോടും ബന്ധപ്പെട്ട് അവിടെ യഥാർത്ഥത്തിൽ സംഭവിച്ചതെല്ലാം അദ്ദേഹം കണ്ടു. മഹത്തായ കർമ്മങ്ങൾ മാത്രമല്ല — അവരുടെ ചിരിയും സംസാരവും നടപ്പും ചെറുചലനങ്ങൾവരെയും — ഇതെല്ലാം അദ്ദേഹം ധർമ്മവീര്യത്താൽ ഉള്ളതുപോലെ കണ്ടു. അനന്തരം, ലക്ഷ്മണനോടും സീതയോടുമൊപ്പം വനത്തിൽ സഞ്ചരിച്ച സത്യസന്ധനായ രാമന് അനുഭവിക്കേണ്ടിവന്നതും അദ്ദേഹം ക്രമമായി നോക്കിക്കണ്ടു. ഇവിടെ ‘സ്ത്രീതൃതീയേന’ എന്ന പദം മനോഹരമാണ് — മൂന്നുപേർ വനത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു; അവരിൽ മൂന്നാമത്തേത് ഒരു സ്ത്രീ, സീത. കവി കഥ മാത്രമല്ല, ആളുകളുടെ മുഖഭാവങ്ങൾപോലും കണ്ടു എന്ന് ഇതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ചിരിപോലും കാണാനാകുന്നിടത്ത് ദർശനം പൂർണ്ണംതന്നെ. ‘ധർമ്മവീര്യേണ’ എന്ന പദം ഈ ദൃഷ്ടി തപസ്സിലൂടെ നേടിയതാണ്, സങ്കല്പത്തിലൂടെയല്ല എന്ന് അറിയിക്കുന്നു. ‘തത്ത്വതഃ’ എന്ന പദം കണ്ടത് വെറും തോന്നലല്ല, യഥാർത്ഥമാണ് എന്നു പറയുന്നു. ഇതിലൂടെ ഈ കാവ്യത്തിന് ദൃക്‌സാക്ഷിയുടെ പ്രാമാണ്യം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു.

യോഗത്തിൽ സ്ഥിതനായ ധർമ്മാത്മാവായ മുനി, പണ്ട് അവിടെ സംഭവിച്ചതെല്ലാം കൈയിലിരിക്കുന്ന നെല്ലിക്കപോലെ വ്യക്തമായി കാണുന്നു. ‘കരാമലകംപോലെയുള്ള ജ്ഞാനം’ എന്ന ഈ ഉപമ ഏറെ പ്രസിദ്ധമാണ്. കൈയിലിരിക്കുന്ന നെല്ലിക്ക എല്ലാ വശത്തുനിന്നും കാണാവുന്നതുപോലെ — അതിൽ സംശയമില്ല, അനുമാനത്തിന്റെ ആവശ്യവുമില്ല — അങ്ങനെയായിരുന്നു മുനിയുടെ ദർശനം. അതെല്ലാം യഥാർത്ഥത്തിൽ കണ്ടശേഷം, മഹാമതിയായ അദ്ദേഹം ധർമ്മംകൊണ്ട് മനോഹരനായ രാമന്റെ സമഗ്രചരിതം കാവ്യരൂപത്തിൽ രചിക്കാൻ ഒരുങ്ങി. ഇവിടെ മഹത്തായ ഒരു തത്ത്വം അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു — രാമായണം സങ്കല്പിതകാവ്യമല്ല, കണ്ടതിന്റെ വർണ്ണനയാണ്. കവി ദ്രഷ്ടാവാണ്; ‘ഋഷി’ എന്ന വാക്കിന്റെ അർത്ഥംതന്നെ ‘ദ്രഷ്ടാവ്’ എന്നാണ്. അതിനാൽ ഈ കാവ്യത്തിന്റെ പ്രാമാണ്യം ദർശനത്തിൽ വേരൂന്നിയതാണ്, സങ്കല്പത്തിലല്ല. ഇതിലൂടെ കാവ്യം ഇതിഹാസപദവിയിലേക്ക് ഉയരുന്നു. കൂടാതെ ‘പുരാ യത് തത്ര നിർവൃത്തം’ (പണ്ട് അവിടെ സംഭവിച്ചത്) എന്ന പദങ്ങളിൽനിന്ന്, കഴിഞ്ഞുപോയതും യോഗിയുടെ മുന്നിൽ വർത്തമാനമെന്നപോലെ നിൽക്കുന്നു എന്നു വ്യക്തമാണ്. കാലം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദൃഷ്ടിയെ മറയ്ക്കുന്നില്ല. കണ്ടതുമാത്രമേ എഴുതുന്നുള്ളൂ എന്ന നിയമംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് രാമായണത്തിൽ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളില്ലാത്തത്.

ആ കാവ്യം കാമത്തിന്റെയും അർത്ഥത്തിന്റെയും ഗുണങ്ങൾ ചേർന്നതും ധർമ്മാർത്ഥഗുണങ്ങളാൽ വിസ്തൃതവുമാണ്. രത്നങ്ങൾ നിറഞ്ഞ സമുദ്രംപോലെ അതു ഗുണരത്നങ്ങളുടെ നിധിയാണ്; എല്ലാ ശ്രുതികളുടെയും സാരഭൂതമായ അർത്ഥം വഹിക്കുന്ന അത് എല്ലാ ശ്രോതാക്കൾക്കും മനോഹരമാണ്. മഹാത്മാവായ നാരദൻ മുമ്പു ചുരുക്കത്തിൽ പറഞ്ഞ അതേ ക്രമം പിന്തുടർന്നാണ് ഭഗവാനായ മുനി രഘുവംശത്തിന്റെ ചരിതം രചിച്ചത്. ഇവിടെ രണ്ടു കാര്യങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — കാവ്യത്തിന്റെ ഫലം ചതുർവർഗ്ഗമാണ് (ധർമ്മാർത്ഥകാമമോക്ഷങ്ങൾ); കാവ്യത്തിന്റെ ക്രമം നാരദൻ പറഞ്ഞതാണ്. ഒന്നാം സർഗത്തിൽ ചുരുക്കി പറഞ്ഞതുതന്നെയാണ് ഇവിടെ വിസ്താരത്തിന് അടിസ്ഥാനമാകുന്നത്. ഇങ്ങനെ സംക്ഷേപരാമായണം വിത്തും, വിസ്തൃതമായ രാമായണം വൃക്ഷവുമാണ്. ‘രഘുവംശസ്യ ചരിതം’ എന്ന പദം, ഈ കാവ്യം ഒരു പുരുഷന്റേതു മാത്രമല്ല, ഒരു വംശത്തിന്റെ മുഴുവൻ ധർമ്മപരമ്പരയുടെ ആഖ്യാനമാണ് എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘സർവ്വശ്രുതിമനോഹരം’ എന്ന പദത്തിൽ ശ്ലേഷമുണ്ട് — ‘ശ്രുതി’ എന്ന വാക്ക് വേദത്തെയും ചെവിയെയും കുറിക്കുന്നു. വേദാർത്ഥം വഹിക്കുന്ന കാവ്യം ചെവിക്കും മധുരമാണ്.

ഇനി കവി തന്റെ കാവ്യത്തിൽ ഉൾക്കൊള്ളിച്ച വിഷയങ്ങൾ ക്രമത്തിൽ എണ്ണിപ്പറയുന്നു. ആദ്യം ബാലകാണ്ഡത്തിലെ വിഷയങ്ങൾ — രാമന്റെ ജനനം, അദ്ദേഹത്തിന്റെ അതിമഹത്തായ വീര്യം, എല്ലാവരോടുമുള്ള ഇണക്കം, ലോകത്തിനുള്ള പ്രിയം, ക്ഷമ, സൗമ്യത, സത്യശീലത. പിന്നെ വിശ്വാമിത്രനോടൊപ്പമുള്ള യാത്രയിലെ പലവിധമായ വിചിത്രകഥകൾ, ജാനകിയുടെ വിവാഹം, ശിവധനുസ്സിന്റെ ഭഞ്ജനം, ‘രാമരാമവിവാദം’ അതായത് പരശുരാമനുമായുള്ള സംഘർഷം, ദാശരഥിയുടെ ഗുണങ്ങൾ, രാമാഭിഷേകനിശ്ചയം, കൈകേയിയുടെ ദുഷ്ടഭാവം. ഇവിടെ മനനം ചെയ്യേണ്ട ഒന്നുണ്ട് — ഈ ശ്ലോകങ്ങളിലെ മിക്കവാറും എല്ലാ പദങ്ങളും ദ്വിതീയാവിഭക്തിയിലാണ് (കർമ്മരൂപത്തിൽ); ക്രിയാപദമാകട്ടെ ഒമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ചകാര’ (രചിച്ചു) എന്ന ഒന്നുമാത്രം. അനേകം കർമ്മപദങ്ങൾ ഒരൊറ്റ ക്രിയാപദവുമായി ബന്ധിക്കുന്നു — ഈ സൂചീശൈലി സർഗാന്തംവരെ തുടരുന്നു. ഇതിലൂടെ, രാമായണം മുഴുവൻ കവിയുടെ ഒരൊറ്റ കർമ്മസങ്കല്പമാണ് എന്ന് വായനക്കാരൻ അനുഭവിക്കുന്നു. ഇവിടെ മറ്റൊരു സൗന്ദര്യവും കാണാം — കവി ആദ്യം ഗുണങ്ങൾ എണ്ണുന്നു, പിന്നെ കർമ്മങ്ങൾ. ശീലം അറിഞ്ഞവന്റെ ചരിതമേ കേൾക്കാൻ യോഗ്യമാകൂ. ‘നാനാ ചിത്രാഃ കഥാഃ’ (പലവിധമായ വിചിത്രകഥകൾ) എന്ന പദത്തിൽ താടകാവധം, അഹല്യാമോക്ഷം, യജ്ഞരക്ഷണം തുടങ്ങിയ എല്ലാ ഉപാഖ്യാനങ്ങളും ഉൾക്കൊള്ളിച്ചിരിക്കുന്നു.

അനന്തരം അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ വിഷയങ്ങൾ പറയുന്നു — അഭിഷേകത്തിനു വന്ന വിഘ്നം, രാമന്റെ നാടുകടത്തൽ, ദശരഥമഹാരാജാവിന്റെ ശോകവും വിലാപവും പരലോകപ്രാപ്തിയും. പിന്നെ പ്രജകളുടെ, അതായത് പൗരജനങ്ങളുടെ, വിഷാദം, വഴിയിൽവെച്ച് അവരെ പിരിഞ്ഞുപോന്നത്, നിഷാദരാജനായ ഗുഹനുമായുള്ള സംവാദം, സൂതനായ സുമന്ത്രന്റെ മടക്കം, ഗംഗ കടന്നത്, ഭരദ്വാജദർശനം, അദ്ദേഹത്തിന്റെ അനുമതിയോടെ ചിത്രകൂടദർശനം, വാസ്തുകർമ്മനിവേശം അതായത് പർണ്ണശാലാനിർമ്മാണം, ഭരതന്റെ ആഗമനം, രാമനെ പ്രസാദിപ്പിക്കാനുള്ള ശ്രമം, പിതാവിനുള്ള ജലതർപ്പണം, ശ്രേഷ്ഠമായ പാദുകങ്ങളുടെ അഭിഷേകം, നന്ദിഗ്രാമവാസം. പ്രത്യേകിച്ച് പതിനേഴാം ശ്ലോകം ശ്രദ്ധിക്കണം — അതിന്റെ പൂർവ്വാർദ്ധത്തിൽ നന്ദിഗ്രാമവാസം; ഉത്തരാർദ്ധത്തിലാകട്ടെ ദണ്ഡകാരണ്യഗമനവും വിരാധവധവും. അതായത് ഒരൊറ്റ ശ്ലോകത്തിൽത്തന്നെ അയോധ്യാകാണ്ഡവും അരണ്യകാണ്ഡവും സംഗമിക്കുന്നു. സൂചിക തയ്യാറാക്കുന്ന കവിയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ കാണ്ഡവിഭാഗം തടസ്സമല്ല; അദ്ദേഹത്തിന് കഥ അഖണ്ഡമായാണ് തോന്നുന്നത്. കൂടാതെ ‘പ്രകൃതീനാം വിഷാദം ച പ്രകൃതീനാം വിസർജ്ജനം’ എന്ന പദാവർത്തനം ശോകജനകമാണ് — വിഷാദിച്ചിരുന്നവർതന്നെയാണ് വഴിയിൽ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടത്. ഇരട്ടിച്ചുള്ള പറച്ചിലിലൂടെ കരുണ വർദ്ധിക്കുന്നു.

വനത്തിലെ രാമവൃത്താന്തം ഇങ്ങനെ സംഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നു — ശരഭംഗദർശനം, സുതീക്ഷ്ണനുമായുള്ള സമാഗമം, അനസൂയയുമായുള്ള സംഭാഷണം, അവർ സീതയ്ക്ക് അംഗരാഗം (ദേഹലേപനം) നൽകിയത്, അഗസ്ത്യദർശനം, അദ്ദേഹത്തിൽനിന്നു ദിവ്യധനുസ്സ് സ്വീകരിച്ചത്, ശൂർപ്പണഖയുമായുള്ള സംവാദം, അവളെ വിരൂപയാക്കിയത്, ഖരന്റെയും ത്രിശിരസ്സിന്റെയും വധം, രാവണന്റെ പുറപ്പാട്, മാരീചവധം, വൈദേഹീഹരണം, രാഘവന്റെ വിലാപം, ഗൃധ്രരാജനായ ജടായുവിന്റെ മരണം, കബന്ധദർശനം, പമ്പാദർശനം, ശബരീദർശനം, ഫലമൂലഭക്ഷണം, പമ്പാതീരത്തെ പ്രലാപം, ഹനുമദ്ദർശനം. ഇവിടെ ‘ഹരണം’ എന്ന ഒരൊറ്റ പദമാണ് കഥയുടെ മുഴുവൻ കേന്ദ്രം; അതിനു മുമ്പ് എല്ലാം ശാന്തം; അതിനുശേഷം എല്ലാം സംഘർഷഭരിതം. ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകം വീണ്ടും ഒരു സന്ധിസ്ഥാനമാണ് — അതിന്റെ പൂർവ്വാർദ്ധത്തിൽ ശബരി, അരണ്യകാണ്ഡത്തിലെ അവസാനത്തേത്; ഉത്തരാർദ്ധത്തിലാകട്ടെ ഹനുമദ്ദർശനത്തോടെ കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡം ആരംഭിക്കുന്നു. കൂടാതെ ഇവിടെ തപസ്വികളുടെ ദർശനങ്ങൾ ക്രമത്തിൽ എണ്ണപ്പെടുന്നു — ശരഭംഗൻ, സുതീക്ഷ്ണൻ, അനസൂയ, അഗസ്ത്യൻ. വനവാസം ദുഃഖം മാത്രമല്ല, തപസ്വിസംഗമവുമാണ്.

തുടർന്ന് ഋശ്യമൂകപർവ്വതത്തിലേക്കുള്ള യാത്ര, സുഗ്രീവനുമായുള്ള സമാഗമം, പരസ്പരം വിശ്വാസം ജനിപ്പിച്ചത്, സഖ്യസ്ഥാപനം, ബാലിസുഗ്രീവന്മാരുടെ യുദ്ധം, ബാലിയുടെ നിഗ്രഹം, സുഗ്രീവനെ രാജ്യത്തിൽ അവരോധിച്ചത്, താരയുടെ വിലാപം, ‘സമയം’ അതായത് സീതാന്വേഷണത്തെക്കുറിച്ചു ചെയ്ത പ്രതിജ്ഞ, വർഷകാലരാത്രികളിലെ വാസം, രാഘവസിംഹത്തിന്റെ കോപം, സൈന്യങ്ങളെ വിളിച്ചുകൂട്ടിയത്, വാനരന്മാരെ ദിക്കുകളിലേക്ക് അയച്ചത്, ഭൂമിയുടെ സ്വരൂപം വിവരിച്ചത്, ഹനുമാന് അംഗുലീയം നൽകിയത്, ഋക്ഷബിലദർശനം, പ്രായോപവേശം (മരണംവരെ ഉപവസിക്കാനുള്ള തീരുമാനം), സമ്പാതിദർശനം. ഈ കാണ്ഡത്തിൽ മൈത്രിക്കാണ് പ്രാധാന്യം. ഒറ്റയ്ക്കു രാക്ഷസരെ ജയിക്കാൻ കഴിവുള്ളവനും സഹായികളെ തേടുന്നു — ഇതിലൂടെ ലോകവ്യവഹാരത്തിന്റെ മര്യാദ കാക്കപ്പെടുന്നു. ‘കോപം രാഘവസിംഹസ്യ’ എന്ന പദം രാമൻ എപ്പോഴും ശാന്തനല്ല എന്ന് അറിയിക്കുന്നു; പ്രതിജ്ഞാലംഘനം കണ്ടാൽ അദ്ദേഹം കോപിക്കുകയും ചെയ്യും. ‘പൃഥിവ്യാശ്ച നിവേദനം’ എന്ന പദം ഈ കാണ്ഡത്തിൽ ഭൂമിശാസ്ത്രവർണ്ണനയും ഉണ്ടെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; സുഗ്രീവൻ വാനരന്മാർക്കു ഭൂമി മുഴുവൻ വർണ്ണിച്ചുകൊടുക്കുന്നു.

അനന്തരം ഹനുമാന്റെ ചരിതം — മഹേന്ദ്രപർവ്വതാരോഹണം, സമുദ്രലംഘനം, സമുദ്രത്തിന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് മൈനാകദർശനം, രാക്ഷസിയുടെ ഭീഷണി, നിഴൽ പിടിക്കുന്ന സിംഹികയുടെ വധം, ലങ്കയുടെയും മലയപർവ്വതത്തിന്റെയും ദർശനം, രാത്രിയിൽ ലങ്കാപ്രവേശം, ഒറ്റയ്ക്കു കർത്തവ്യം ആലോചിച്ചത്, പാനശാലയിലേക്കുള്ള ഗമനം, അന്തഃപുരദർശനം, രാവണദർശനം, പുഷ്പകദർശനം, അശോകവനികയിലേക്കുള്ള യാത്ര, സീതാദർശനം, അടയാളം നൽകിയത്, സീതയോടുള്ള സംഭാഷണം, രാക്ഷസിമാരുടെ ഭീഷണി, ത്രിജടയുടെ സ്വപ്നദർശനം, സീത ചൂഡാമണി നൽകിയത്, വൃക്ഷങ്ങൾ തകർത്തത്, രാക്ഷസിമാരുടെ ഓട്ടം, കിങ്കരന്മാരുടെ വധം, വായുപുത്രൻ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടത്, ലങ്കാദഹനം, ഗർജ്ജനം, തിരിച്ചുള്ള ചാട്ടം, മധുവനത്തിലെ തേൻ അപഹരിച്ചത്. ഒരു വാനരന്റെ ചരിതം ഏഴു ശ്ലോകങ്ങളിലായി വർണ്ണിച്ചിരിക്കുന്നു — ഈ സർഗത്തിൽ മറ്റൊരാൾക്കും ഇത്രയും വിസ്താരം നൽകിയിട്ടില്ല. ഈ കാണ്ഡം ‘സുന്ദരം’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായത് എന്തുകൊണ്ടെന്ന് ഇതുതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഏകസ്യാപി വിചിന്തനം’ (ഒറ്റയ്ക്കുള്ള ആലോചന) എന്ന പദത്തിൽ ഏകാന്തതയുടെ ഗൗരവം പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘ഗ്രഹണം വായുസൂനോഃ’ എന്ന പദം ബന്ധനത്തെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ലങ്ക ദഹിപ്പിച്ചിട്ടും പരിക്കേൽക്കാത്തവൻ അതിനുമുമ്പ് ബന്ധിതനായി. പരാജയവും കഥയുടെ ഒരു അംഗമാണ്. ‘അഭിജ്ഞാനപ്രദാനം’, ‘മണിപ്രദാനം’ എന്നീ രണ്ട് അടയാളദാനങ്ങളുണ്ട് — ഒന്ന് രാമനിൽനിന്നു സീതയ്ക്ക്, മറ്റേത് സീതയിൽനിന്നു രാമന്. ഇതിലൂടെ വിരഹികളായ ഇരുവർക്കുമിടയിൽ ഒരു സേതു ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നു.

തുടർന്ന് രാഘവനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചത്, ചൂഡാമണി ഏല്പിച്ചത്, സമുദ്രവുമായുള്ള സംഗമം, നളൻ സേതു ബന്ധിച്ചത്, സമുദ്രം കടന്നത്, രാത്രിയിൽ ലങ്ക ഉപരോധിച്ചത്, വിഭീഷണനുമായുള്ള ചേർച്ച, അദ്ദേഹം രാവണവധത്തിനുള്ള ഉപായം അറിയിച്ചത്, കുംഭകർണന്റെ മരണം, മേഘനാദന്റെ വധം, രാവണന്റെ വിനാശം, ശത്രുവിന്റെ നഗരത്തിൽവെച്ച് സീതയെ വീണ്ടെടുത്തത്, വിഭീഷണന്റെ അഭിഷേകം, പുഷ്പകദർശനം, അയോധ്യയിലേക്കുള്ള യാത്ര, ഭരദ്വാജനുമായുള്ള സമാഗമം. ഇവിടെ ‘സീതാവാപ്തിമരേഃ പുരേ’ (ശത്രുവിന്റെ പുരത്തിൽ സീതയെ വീണ്ടെടുത്തത്) എന്ന പദം ഓർമ്മിക്കേണ്ടതാണ് — യുദ്ധത്തിന്റെ ഫലം രാജ്യമല്ല, സീതയുടെ വീണ്ടെടുപ്പാണ്. കൂടാതെ സുന്ദരകാണ്ഡത്തിനു നൽകിയതിലും കുറച്ചു ശ്ലോകങ്ങളേ യുദ്ധകാണ്ഡത്തിനു നൽകിയിട്ടുള്ളൂ — യുദ്ധം എത്ര വലുതായാലും കവിയുടെ ഹൃദയത്തിൽ അന്വേഷണത്തിനാണ് പ്രാധാന്യം. ‘നളസേതോശ്ച ബന്ധനം’ എന്ന പദത്തിൽ ശില്പിയായ നളന്റെ പേര് ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു; സേതു അവന്റെ കീർത്തിയാണ്, വെറുമൊരു ഉപാധിയല്ല.

ഒടുവിൽ വായുപുത്രനെ ദൂതനായി അയച്ചത്, ഭരതനുമായുള്ള സമാഗമം, രാമാഭിഷേകമഹോത്സവം, സൈന്യങ്ങളെയെല്ലാം യാത്രയാക്കിയത്, സ്വരാഷ്ട്രത്തെ സന്തോഷിപ്പിച്ചത്, വൈദേഹിയെ ഉപേക്ഷിച്ചത് — ഇവ പറയുന്നു. ഈ ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ് — സാധാരണയിൽ കൂടുതൽ; കഥയുടെ അവസാനഭാഗം ഇതിലാണ് സംഗ്രഹിച്ചിരിക്കുന്നത്. തുടർന്ന് കവി പറയുന്നു: ഈ ഭൂതലത്തിൽ രാമന്റേതായി ഇനി സംഭവിക്കാനിരിക്കുന്നതെല്ലാം ഭഗവാൻ വാല്മീകിമഹർഷി ഉത്തരകാവ്യത്തിൽ രചിച്ചു. ഇതിലൂടെ ഉത്തരകാണ്ഡത്തിന്റെ സ്ഥാനം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. പ്രത്യേകിച്ച് മനനം ചെയ്യേണ്ടത് ‘അനാഗതം’ (വരാനിരിക്കുന്നത്) എന്ന പദമാണ് — ഭൂതകാലം കണ്ടവൻ ഭാവിയും കാണുന്നു; യോഗദൃഷ്ടിക്കു കാലനിയമം തടസ്സമല്ല. ഇങ്ങനെ മൂന്നാം സർഗം സമഗ്രകാവ്യത്തിന്റെ വിഷയസൂചികയായിത്തീരുന്നു. ഒന്നാം സർഗത്തിൽ നാരദൻ ചുരുക്കി പറഞ്ഞു; ഈ സർഗത്തിൽ വാല്മീകി സ്വയം കണ്ടു; ഇനി നൂറുകണക്കിനു സർഗങ്ങളിൽ വിസ്തരിച്ചു പാടുന്നു. കേട്ടത്, കണ്ടത്, പാടിയത് — ഈ മൂന്നു പടികളിലൂടെയാണ് ആദികാവ്യം മുന്നേറുന്നത്. ഈ സർഗത്തിൽ ഒരു കഥപോലും വിസ്തരിച്ചു പറയുന്നില്ല; എങ്കിലും വായിക്കുന്നയാളുടെ മനസ്സിൽ രാമായണം മുഴുവൻ പ്രതിഫലിക്കുന്നു. ഈ സൂചീകലതന്നെയാണ് കവിയുടെ സാമർത്ഥ്യം. വിത്തിൽ വൃക്ഷമെന്നപോലെ ഈ സർഗത്തിൽ ആറു കാണ്ഡങ്ങളും ഉത്തരകാണ്ഡവും അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു.

Having heard the whole story of Rāma from Nārada and received Brahmā’s command, Vālmīki now wished to see those events for himself. What he had heard was joined with dharma and artha, righteousness and worldly good, and it was wholesome, yet hearing alone did not satisfy the poet: he sought to know clearly, once again, what that wise man had done. So he touched water and sipped it in the proper way, sat on darbha grass laid with its tips to the east, and, palms joined and perfectly still, sought out the course of Rāma’s life by the power of dharma, that is, by the discipline of yoga. Notice that the poet does not first take up a pen; he takes up a seat. Sipping water, a seat of darbha grass and joined palms are all parts of a sacrifice, so the making of the poem begins like a sacrifice. Concentration first and composition afterwards: that is the sarga’s first lesson. The word “further” shows that this is a second test; even what he has heard, the poet insists on seeing for himself.

As he sat in deep concentration, everything appeared before the sage as if before his eyes. Whatever had truly befallen Rāma, Lakṣmaṇa and Sītā, and King Daśaratha with his wives and his kingdom, he saw all of it. Not only the great deeds: their laughter, their talk, the way they moved and everything they did, he saw exactly as it had been, by the power his dharma had won. Then he beheld all that befell Rāma, true to his word, as he wandered in the forest with Lakṣmaṇa and Sītā, one of three, the third of them a woman. That phrase is a lovely touch: three people walk the forest, and the third is Sītā. It shows the poet saw not just the story but the very expressions on people’s faces, and a vision in which even laughter is seen is complete. “By the power of dharma” tells us that this sight was won by austerity, not by imagination, and “truly” tells us that what he saw was no mere appearance but the real thing. So the poem is given the authority of an eyewitness.

Established in yoga, the righteous sage saw all that had happened there long ago as plainly as an āmalaka fruit held in the palm of his hand. The comparison became proverbial: to know something “like an āmalaka in the hand.” A fruit in the palm is seen from every side, with no room for doubt and no need to guess, and such was the sage’s sight. Having seen it all as it truly was, that man of great mind set about composing, as a poem, the whole story of Rāma, who delights all by his dharma. A great truth lies here: the Rāmāyaṇa is not an invented poem but a description of what was seen. The poet is a seer, and that is the very meaning of the word ṛṣi. So the poem’s authority rests on vision, not fancy, and this raises it to the rank of history. The words “what had happened there long ago” make it plain that for a yogī even the past stands present; time does not veil his sight. Because only what was seen is written down, there are no contradictions in the Rāmāyaṇa.

That poem is joined with the goods of pleasure and wealth and sets out at length the goods of dharma and wealth. Like the ocean full of jewels, it is a treasury of the jewels of virtue, and because it carries the essence of all the Vedas it delights every listener. Following the very order in which the great Nārada had told the story in brief, the holy sage composed the history of the line of Raghu. Two things are signalled here: the poem’s reward is all four aims of life, and its order is the one Nārada gave. What was said in brief in the first sarga becomes the foundation for the full telling here; the brief Rāmāyaṇa is the seed and the full Rāmāyaṇa the tree. The phrase “the story of the Raghu line” shows that the poem tells not of one man alone but of the dharma handed down through a whole dynasty. And the phrase “a delight to every ear” carries a double meaning, since the word for ear also means the Veda: a poem that carries the Veda’s meaning is also sweet to the ear.

From here the poet lists, in order, the subjects of his poem. First come those of the Bāla Kāṇḍa: Rāma’s birth, his immense valour, his kindness to all, his dearness to the people, his patience, his gentleness and his truthfulness; then the many wonderful episodes of the journey in Viśvāmitra’s company, the marriage of Jānakī and the breaking of Śiva’s bow, the dispute between Rāma and Rāma, that is, the clash with Paraśurāma, the virtues of Daśaratha’s son, the decision to consecrate Rāma, and Kaikeyī’s wickedness. The whole list hangs on the single verb “composed” in the ninth verse: one verb carries a long string of objects, and this catalogue style runs to the end of the sarga, so that the reader feels the whole Rāmāyaṇa as one act of poetic resolve. There is beauty in the order too: the poet names Rāma’s virtues first and his deeds afterwards, for only a man whose character is known deserves to have his story heard. And “the various wonderful episodes” gathers up all the side stories, the killing of Tāṭakā, the release of Ahalyā, the guarding of the sacrifice and the rest.

Next come the subjects of the Ayodhyā Kāṇḍa: the thwarting of the consecration, Rāma’s banishment, King Daśaratha’s grief, his lament and his passing to the other world; then the despair of the townspeople and their dismissal on the road, the conversation with Guha, lord of the Niṣādas, the sending back of the charioteer Sumantra, the crossing of the Gaṅgā, the meeting with Bharadvāja and, with his leave, the sight of Citrakūṭa; the building of a leaf hut there, Bharata’s arrival, his attempt to win Rāma back, the water rites for their father, the consecration of the two noble sandals, and the dwelling at Nandigrāma. The seventeenth verse deserves attention: its first half tells of the dwelling at Nandigrāma, its second half of the journey into the Daṇḍaka forest and the killing of Virādha, so that the Ayodhyā and Araṇya Kāṇḍas meet in a single verse. To the poet the division into books is no barrier; the story is one unbroken whole. The repeated phrase “the despair of the people, the dismissal of the people” is poignant: those who grieved were the very ones left behind.

Rāma’s life in the forest is summed up like this: the meeting with Śarabhaṅga and with Sutīkṣṇa, the conversation with Anasūyā and her gift of fragrant ointment to Sītā, the meeting with Agastya and the receiving of the divine bow from him, the talk with Śūrpaṇakhā and her disfigurement, the killing of Khara and Triśiras, the rousing of Rāvaṇa, the killing of Mārīca and the carrying off of Vaidehī, Rāghava’s lament, the slaying of Jaṭāyus the king of the vultures, the meeting with Kabandha, the sight of the Pampā, the meeting with Śabarī and the meal of fruits and roots, the lament beside the Pampā, and the meeting with Hanumān. The single word “carrying off” is the pivot of the whole story: before it all is calm, after it all is conflict. The twenty-second verse is another seam: its first half closes the Araṇya Kāṇḍa with Śabarī, its second opens the Kiṣkindhā Kāṇḍa with Hanumān. The meetings with ascetics are also counted in order, Śarabhaṅga, Sutīkṣṇa, Anasūyā and Agastya, for the exile was not only sorrow but also the company of holy men and women.

Then come the journey to Mount Ṛṣyamūka and the meeting with Sugrīva, the winning of each other’s trust and the sealing of their friendship, the fight between Vālin and Sugrīva, the destruction of Vālin and the installing of Sugrīva as king, Tārā’s lament, the pact to search for Sītā, the stay through the nights of the rains, the anger of Rāghava, that lion among men, the mustering of the armies, the sending of the monkeys in every direction, the description of the earth, the giving of the ring to Hanumān, the sight of the bear’s cave, the fast unto death and the meeting with Sampāti. Friendship leads this kāṇḍa: even one who could conquer the rākṣasas alone seeks allies, as the world’s way requires. “The anger of Rāghava, that lion” shows that Rāma is not always calm; when a promise is broken he can be angry. And “the description of the earth” tells us this book contains geography too, for Sugrīva describes the whole earth to the monkeys.

Next comes Hanumān’s story: the climbing of Mount Mahendra and the leap across the ocean, the appearance of Maināka at the ocean’s word, the threatening by a rākṣasī, the death of Siṃhikā who seizes shadows, the sight of Laṅkā and of Mount Malaya, the entry into Laṅkā by night and his deliberating, all alone, over what to do; the visit to the drinking hall and the sight of the women’s quarters, the sight of Rāvaṇa and of the Puṣpaka, the going to the aśoka grove and the finding of Sītā, the giving of the token and his talk with her, the threats of the rākṣasīs and Trijaṭā’s dream, Sītā’s gift of her jewel, the breaking of the trees, the flight of the rākṣasīs, the slaughter of Rāvaṇa’s servants, the capture of the Wind-god’s son, the burning of Laṅkā, his roar, the leap back and the plundering of the honey. The deeds of one monkey fill seven verses, a space given to no one else in this sarga, which itself hints at why this kāṇḍa is called Sundara, “the beautiful.” “His deliberating, alone as he was” honours his solitude, and “the capture of the son of the Wind” recalls that he who burned Laṅkā unharmed had first been bound. And there are two gifts of tokens, one from Rāma to Sītā and one from Sītā to Rāma, and with them a bridge is built between the parted pair.

Then come the reassuring of Rāghava and the handing over of the jewel, the meeting with the Ocean, the building of the causeway by Nala, the crossing of the sea, the siege of Laṅkā by night, the alliance with Vibhīṣaṇa and his disclosure of how Rāvaṇa might be killed, the death of Kumbhakarṇa, the slaying of Meghanāda, the destruction of Rāvaṇa, the recovery of Sītā in the enemy’s city, the consecration of Vibhīṣaṇa, the sight of the Puṣpaka, the journey to Ayodhyā and the meeting with Bharadvāja. Remember the phrase “the recovery of Sītā in the enemy’s city”: the fruit of the war is not a kingdom but Sītā regained. Fewer verses are given to the Yuddha Kāṇḍa than to the Sundara; however great the battle, in the poet’s heart the search comes first. And “Nala’s bridge” keeps the craftsman’s name alive: the causeway is his glory, not merely a means of crossing.

Last come the sending of the Wind-god’s son as messenger, the meeting with Bharata, the festive consecration of Rāma, the disbanding of the whole army, the contentment of his own kingdom and the sending away of Vaidehī. This verse has six quarter-lines, more than usual, and gathers the final part of the story into it. Then the poet says that whatever was still to come for Rāma on the face of the earth, the holy seer Vālmīki set forth in the later poem, and so points to the Uttara Kāṇḍa. The word “still to come” deserves thought: he who saw the past sees the future too, for the vision of yoga is not bound by time. So the third sarga becomes a table of contents for the whole poem. In the first sarga Nārada told the story briefly; in this one Vālmīki has seen it for himself; in the sargas ahead it will be sung at length. Heard, seen, sung: by these three steps the first poem comes into being. Not one episode is told in full in this sarga, yet the whole Rāmāyaṇa is mirrored in the reader’s mind, and that art of cataloguing is itself the poet’s power. As the tree lies in the seed, so the six kāṇḍas and the Uttara Kāṇḍa lie in this sarga.