नारदेन उक्तं तत् सङ्क्षेपरामायणरूपं वाक्यं श्रुत्वा वाक्यकुशलः धर्मात्मा वाल्मीकिः शिष्यैः सह तं महामुनिं नारदं पूजयामास। यथाविधि सत्कृतः देवर्षिः नारदः तम् आपृच्छ्य, तेन च अनुज्ञातः सन्, आकाशमार्गेण देवलोकं जगाम। अत्र एकं द्रष्टव्यम् — प्रथमे सर्गे श्रुता कथा अत्र श्रोतुः हृदये बीजवत् निहिता तिष्ठति। गुरुः वचनं दत्त्वा गच्छति; शिष्यस्य मनसि तु तत् वचनं शनैः परिणमति। अस्य सर्गस्य सम्पूर्णा कथा तस्य एव बीजस्य अङ्कुरोद्गमः। कविः अत्र न शीघ्रं काव्यम् आरभते; प्रथमं पूजा, ततः विदायः, ततः एकान्तः — एवं क्रमेण कवेः चित्तं सिद्धं भवति। अत्र वाल्मीकेः शिष्यसहितत्वम् अपि सूचितम् — यत् ज्ञानं गुरुणा गृह्यते तत् शिष्यपरम्परया एव लोके तिष्ठति।

नारदे देवलोकं गते मुहूर्तमात्रे एव वाल्मीकिः गङ्गायाः अविदूरे प्रवहन्त्याः तमसायाः तीरं जगाम। तत्र तीरं प्राप्य सः कर्दमरहितं स्वच्छं तीर्थं दृष्ट्वा पार्श्वे स्थितं शिष्यं भरद्वाजम् अवदत् — हे भरद्वाज, पश्य, इदं तीर्थं कर्दमरहितम् अस्ति, रमणीयम् अस्ति, अस्य जलं सत्पुरुषस्य मनः इव प्रसन्नम् अस्ति इति। अत्र उपमा अतीव सार्थिका। कविः जलस्य स्वच्छतां वर्णयितुम् उपमानरूपेण सत्पुरुषस्य मनः गृह्णाति। येन उपमानेन कविः वर्णयति तस्मात् एव तस्य दृष्टिः ज्ञायते। यस्य चित्ते निर्मलता वसति सः एव बाह्ये जले निर्मलतां पश्यति। अयम् एव श्लोकः अग्रे भविष्यतः करुणारसस्य पृष्ठभूमिं रचयति — यत्र प्रसादः तत्र एव आघातः तीव्रतरः भवति। तमसा च जाह्नव्याः अविदूरे प्रवहति इति कथनेन कविः स्थानं निश्चितं करोति; आदिकाव्यस्य जन्मभूमिः न कल्पिता, अपि तु प्रसिद्धा भूमिः।

मुनिः शिष्यम् आदिशति — हे तात, कलशम् अत्र एव निधेहि, मह्यं वल्कलं देहि; अहम् अस्मिन् एव उत्तमे तमसातीर्थे अवगाहिष्ये इति। महात्मना वाल्मीकिना एवम् उक्तः नियतव्रतः भरद्वाजः गुरवे वल्कलं प्रायच्छत्। जितेन्द्रियः मुनिः शिष्यस्य हस्तात् वल्कलं गृहीत्वा तस्मिन् प्रदेशे विपुलं वनं सर्वतः पश्यन् विचचार। एतेषु श्लोकेषु काव्यस्य जन्मक्षणस्य पूर्वरङ्गः वर्णितः। न तत्र काचित् विशेषा घटना; केवलं स्नानार्थम् आगतः मुनिः, प्रसन्नं जलम्, विपुलं वनं च। महती घटना प्रायः शान्ते क्षणे एव उपसर्पति। शिष्यस्य विनयः अपि अत्र सूचितः — सः न प्रश्नं करोति, न विलम्बते, केवलं गुरोः आज्ञां पालयति। वल्कलदानम् इति लघु कर्म, किन्तु तेन शिष्यस्य नियतत्वं प्रकटीभवति; लघुकर्मणि एव शीलं दृश्यते।

तस्य समीपे एव अन्योन्यं कदापि अत्यजतोः क्रौञ्चयोः मिथुनं चरत् आसीत्; तयोः मधुरः निःस्वनः श्रूयते स्म। भगवान् वाल्मीकिः तत् ददर्श। तस्मिन् एव क्षणे पापनिश्चयः सर्वप्राणिनां प्रति वैरनिलयः कश्चित् निषादः तस्मात् मिथुनात् पुमांसं क्रौञ्चं मुनेः पश्यतः एव जघान। रुधिरेण परीताङ्गः सः पक्षी भूमौ चेष्टमानः पतितः। पतिं निहतं दृष्ट्वा तस्य भार्या करुणां गिरं रुराव। सा ताम्रशीर्षेण मत्तेन पत्रिणा सहचारिणा पतिना वियुक्ता विललाप। अत्र कविः क्रौञ्च्याः शोकं विस्तरेण वर्णयति; यतः तस्याः एव शोकात् काव्यस्य जन्म भविष्यति। निषादस्य विशेषणद्वयं मननीयम् — पापनिश्चयः वैरनिलयः च। न तस्य क्षुधा कारणम्, न भयम्; केवलं वैरम् एव तस्य निलयः। मिथुनम् इति शब्दः द्वयोः अभेदं सूचयति; तस्मात् एकस्य वधः वस्तुतः द्वयोः एव वधः।

निषादेन निपातितं तं द्विजं तथाविधं दृष्ट्वा धर्मात्मनः ऋषेः हृदये कारुण्यं समपद्यत। स्वभावतः करुणावेदी सः मुनिः अयम् अधर्मः इति निश्चित्य, रुदतीं क्रौञ्चीं निशाम्य, इदं वचनम् अब्रवीत् — मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः, यत्क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम् इति। अस्य अर्थः — हे निषाद, यतः त्वं कामेन मोहितं क्रौञ्चमिथुनात् एकं हतवान्, तस्मात् शाश्वतीः समाः त्वं प्रतिष्ठां मा प्राप्नुयाः इति। इदम् एव संस्कृतवाङ्मयस्य प्रथमं श्लोकरूपं वचनम्। शापाकारेण निर्गता वाणी एव स्वयम् एव छन्दोबद्धा जाता — शोकः श्लोकतां गतः। एतत् एव अस्य सर्गस्य केन्द्रम्, समग्रस्य आदिकाव्यस्य च उत्पत्तिस्थानम्। अत्र च द्रष्टव्यम् — मुनिः न काव्यं कर्तुम् इच्छति स्म; करुणा एव तस्य मुखेन छन्दः रचयति। अयाचितम् एव उत्तमं काव्यं जायते इति आलङ्कारिकाः वदन्ति।

एवम् उक्त्वा हृदये विचारयतः तस्य चिन्ता बभूव — अस्य शकुनेः शोकेन आर्तेन मया किम् इदं व्याहृतम् इति। चिन्तयन् सः महाप्राज्ञः मतिमान् मतिं चकार, शिष्यं च इदं वाक्यम् अब्रवीत् — चतुर्षु पादेषु बद्धः, प्रतिपादं समाक्षरः, तन्त्र्याः लयेन गातुं शक्यः, शोकार्तस्य मम मुखात् प्रवृत्तः अयं श्लोकः एव भवतु, न अन्यथा इति। गुरोः तत् अनुत्तमं वाक्यं शिष्यः संतुष्टः सन् प्रतिजग्राह; तेन च मुनिः तुष्टः अभवत्। अत्र कविः स्वयम् एव छन्दसः लक्षणं कथयति — पादबद्धत्वम्, अक्षरसाम्यम्, लयानुगुणत्वं च। अनेन ज्ञायते यत् काव्यं न केवलं भावः, अपि तु नियमबद्धः भावः। शिष्यस्य प्रतिग्रहः अपि सार्थकः — यत् एकेन उक्तं तत् अपरेण गृहीतम्, इत्थम् एव परम्परा आरभते। अस्मिन् प्रसङ्गे शोकशब्दस्य श्लोकशब्दस्य च साम्यम् अपि कविना अभिप्रेतम् — अक्षरयोः व्यत्ययमात्रेण शोकः श्लोकः भवति।

अनन्तरं सः तस्मिन् तीर्थे यथाविधि अभिषेकं कृत्वा तम् एव अर्थं चिन्तयन् आश्रमम् उपावर्तत। विनीतः बहुश्रुतः शिष्यः भरद्वाजः पूर्णं कलशम् आदाय गुरोः पृष्ठतः अनुजगाम। धर्मवित् मुनिः शिष्येण सह आश्रमपदं प्रविश्य उपविष्टः अन्याः अपि कथाः चकार, किन्तु तस्य ध्यानं तस्मिन् एव श्लोके आसीत्। तदा लोककर्ता स्वयंप्रभुः चतुर्मुखः महातेजाः ब्रह्मा तं मुनिपुङ्गवं द्रष्टुं स्वयम् आजगाम। वाल्मीकिः तं दृष्ट्वा सहसा उत्थाय, वाचं संयम्य, कृताञ्जलिः प्रयतः च भूत्वा परमविस्मितः तस्थौ। अत्र द्रष्टव्यम् — ब्रह्मा न आहूतः, स्वयम् एव आगच्छति। यत्र सत्यं किमपि नूतनं जायते तत्र दैवम् अपि स्वयम् उपसर्पति इति कवेः आशयः। कथाः अन्याः कुर्वन् अपि यस्य ध्यानम् एकत्र एव तिष्ठति, तस्य सा एकाग्रता एव आगामिनः महाकाव्यस्य मूलम्।

सः पाद्येन अर्घ्येण आसनेन वन्दनेन च तं देवं पूजयामास, विधिवत् प्रणम्य अनामयं च पप्रच्छ। भगवान् ब्रह्मा परमार्चिते आसने उपविश्य वाल्मीकये ऋषये अपि आसनं संदिदेश। ब्रह्मणा अनुज्ञातः सः अपि आसने उपाविशत्। साक्षात् लोकपितामहे पुरतः उपविष्टे अपि वाल्मीकेः मनः तत्र एव गतम् आसीत्; सः ध्यानम् आस्थितः चिन्तयति स्म — वैरग्रहणबुद्धिना पापात्मना कष्टं कृतम्, यः तादृशं चारुरवं क्रौञ्चम् अकारणात् हन्यात् इति। शोचन् एव सः पुनः क्रौञ्चीम् उद्दिश्य तम् उपश्लोकं जगौ। ब्रह्मणः समक्षे अपि शोकः न अपगतः। इयम् एव करुणा कवेः लक्षणम् — यस्य हृदयं परदुःखेन स्पृष्टं भवति सः एव काव्यं कर्तुम् अर्हति। पूजायाः क्रमः अपि शास्त्रीयः — पाद्यम्, अर्घ्यम्, आसनम्, वन्दनम्, ततः कुशलप्रश्नः; अतिथिसत्कारस्य एषः एव प्राचीनः विधिः।

पुनः अन्तर्गतमनाः शोकपरायणः सः जातः। तदा ब्रह्मा प्रहसन् तं मुनिपुङ्गवम् उवाच — श्लोकः एव अयं त्वया बद्धः, अत्र विचारणा न कार्या। हे ब्रह्मन्, मम एव छन्दसा इयं सरस्वती तव मुखात् प्रवृत्ता इति। अनेन वचनेन द्वे वस्तुनी सिध्यतः। एकम् — यत् मुनेः मुखात् निर्गतं तत् दोषरूपं न, अपि तु छन्दोरूपम्। द्वितीयम् — सा वाणी न मानुषी, किन्तु दैवी। शोकात् जातम् अपि वचनं यदा दैवेन अनुमोद्यते तदा तत् काव्यं भवति। ब्रह्मणः प्रहसनम् अपि अर्थवत् — मुनेः यः संशयः सः वस्तुतः अनावश्यकः आसीत् इति सूचयति। वाल्मीकेः शङ्का आसीत् — शापः मया उक्तः किम् इति; ब्रह्मणा तु तत् शापरूपं न गृहीतम्, अपि तु सारस्वतरूपम्। एकम् एव वचनं भिन्नाभ्यां दृष्टिभ्यां भिन्नरूपं भवति।

ततः ब्रह्मा आदिशति — हे ऋषिसत्तम, त्वं रामस्य कृत्स्नं चरितं कुरु। लोके धर्मात्मनः भगवतः धीमतः धीरस्य रामस्य वृत्तं यथा त्वया नारदात् श्रुतं तथा कथय। तस्य धीमतः रामस्य यत् रहस्यं यत् च प्रकाशं वृत्तम्, सौमित्रिणा सह यत् वृत्तम्, राक्षसानां च सर्वशः, वैदेह्याः च यत् प्रकाशं रहसि वा वृत्तम् — तत् सर्वम् अविदितम् अपि तव विदितं भविष्यति। अस्मिन् काव्ये तव वाक् क्वापि अनृता न भविष्यति इति। इदं वरदानम् अतीव महत्त्वपूर्णम् — कवये दिव्यदृष्टिः दीयते। अतः रामायणं कल्पनामात्रं न, अपि तु प्रत्यक्षदर्शनम् इति परम्परा मन्यते। रहस्यं प्रकाशं च इति उभयम् उक्तम्; बाह्यं कर्म च आन्तरः भावः च — द्वयम् अपि कवेः गोचरम्। नारदात् श्रुतम् इति पदेन ब्रह्मा पूर्वसर्गस्य सम्बन्धं स्पष्टीकरोति — सङ्क्षेपेण श्रुता कथा एव विस्तरेण वक्तव्या।

पुनः ब्रह्मा वदति — रामस्य पुण्यां मनोरमां कथां श्लोकबद्धां कुरु। यावत् अस्यां मह्यां गिरयः सरितश्च स्थास्यन्ति, तावत् लोकेषु रामायणकथा प्रचरिष्यति। यावत् च त्वत्कृता रामकथा प्रचरिष्यति, तावत् त्वम् ऊर्ध्वम् अधश्च मल्लोकेषु निवत्स्यसि इति। एवम् उक्त्वा भगवान् ब्रह्मा तत्र एव अन्तरधीयत। ततः सशिष्यः सः मुनिः विस्मयम् आययौ। अत्र कवेः अमरत्वं काव्यस्य आयुषा मीयते। पर्वताः नद्यश्च स्थिरत्वस्य उपमानानि; तैः सह काव्यस्य स्थितिः तुल्या इति उक्त्वा ब्रह्मा काव्यं प्रकृतेः इव शाश्वतं करोति। ब्रह्मणः अन्तर्धानम् अपि सूचकम् — आदेशः दत्तः, अधुना कार्यं कवेः एव। दैवं मार्गं दर्शयति, पदन्यासः तु मनुष्येण एव कर्तव्यः।

तस्य सर्वे शिष्याः तं श्लोकं पुनः पुनः जगुः; प्रीयमाणाः भृशविस्मिताः च ते परस्परम् अवदन् — समाक्षरैः चतुर्भिः पादैः महर्षिणा यः गीतः, सः शोकः अनुव्याहरणात् भूयः श्लोकत्वम् आगतः इति। तदा भावितात्मनः महर्षेः इयं बुद्धिः जाता — ईदृशैः एव श्लोकैः अहं कृत्स्नं रामायणं काव्यं करवाणि इति। ततः सः कीर्तिमान् उदारदर्शनः मुनिः उदारवृत्तार्थपदैः मनोरमैः समाक्षरैः श्लोकशतैः यशस्विनः रामस्य यशस्करं काव्यं चकार। अन्ते कविः श्रोतॄन् आमन्त्रयते — समाससन्धियोगयुक्तं, समेन मधुरेण च अर्थेन उपनतवाक्यबद्धं, मुनिप्रणीतं रघुवरचरितं दशग्रीववधं च निशामयध्वम् इति। एवम् अयं सर्गः शोकस्य श्लोकत्वम् आरभ्य महाकाव्यस्य सङ्कल्पपर्यन्तं गत्वा समाप्तिं गच्छति। शिष्याणां गानेन श्लोकः प्रथमं लोके प्रचरति; एतेन ज्ञायते यत् काव्यं श्रोतृभिः एव जीवति।

నారదుడు చెప్పిన ఆ సంక్షేప రామాయణ రూపమైన వాక్యాన్ని విని, వాక్కుశలుడూ ధర్మాత్ముడూ అయిన వాల్మీకి తన శిష్యులతో కలిసి ఆ మహాముని నారదుని పూజించాడు. యథావిధిగా సత్కారం పొందిన దేవర్షి నారదుడు ఆయన వద్ద సెలవు తీసుకొని, ఆయన అనుమతి పొంది, ఆకాశమార్గాన దేవలోకానికి వెళ్ళాడు. ఇక్కడ ఒక విషయం గమనించదగినది — మొదటి సర్గలో విన్న కథ ఇక్కడ శ్రోత హృదయంలో విత్తనంలా నిక్షిప్తమై ఉంది. గురువు మాట ఇచ్చి వెళ్ళిపోతాడు; శిష్యుని మనస్సులో మాత్రం ఆ మాట నెమ్మదిగా పరిణతి చెందుతుంది. ఈ సర్గలోని కథ అంతా ఆ విత్తనం మొలకెత్తడమే. కవి ఇక్కడ తొందరపడి కావ్యాన్ని ఆరంభించడు; మొదట పూజ, తరువాత వీడ్కోలు, ఆ తరువాత ఏకాంతం — ఈ క్రమంలో కవి చిత్తం సిద్ధమవుతుంది. ఇక్కడ వాల్మీకి శిష్యసమేతుడై ఉన్నాడన్నది కూడా సూచింపబడింది — గురువు గ్రహించిన జ్ఞానం శిష్యపరంపర ద్వారానే లోకంలో నిలుస్తుంది.

నారదుడు దేవలోకానికి వెళ్ళిన ముహూర్తకాలంలోనే వాల్మీకి గంగకు సమీపంలో ప్రవహించే తమసా నది తీరానికి వెళ్ళాడు. ఆ తీరానికి చేరి, బురద లేని స్వచ్ఛమైన స్నానఘట్టాన్ని (తీర్థాన్ని) చూసి, పక్కనే ఉన్న శిష్యుడు భరద్వాజునితో ఇలా అన్నాడు — ‘భరద్వాజా, చూడు, ఈ తీర్థం బురద లేనిది, రమణీయమైనది; దీని నీరు సత్పురుషుని మనస్సువలె ప్రసన్నంగా ఉంది.’ ఇక్కడి ఉపమ ఎంతో సార్థకమైనది. నీటి స్వచ్ఛతను వర్ణించడానికి కవి సత్పురుషుని మనస్సును ఉపమానంగా తీసుకుంటున్నాడు. కవి ఏ ఉపమానంతో వర్ణిస్తాడో దానిని బట్టే అతని దృష్టి తెలుస్తుంది. ఎవరి చిత్తంలో నిర్మలత్వం నెలకొని ఉంటుందో వారే బయటి నీటిలో నిర్మలత్వాన్ని చూస్తారు. ఈ శ్లోకమే ముందు రాబోయే కరుణరసానికి నేపథ్యాన్ని సిద్ధం చేస్తుంది — ఎక్కడ ప్రసన్నత ఉంటుందో అక్కడే ఆఘాతం మరింత తీవ్రంగా తగులుతుంది. తమసా నది జాహ్నవికి (గంగకు) సమీపంలో ప్రవహిస్తుంది అని చెప్పడం ద్వారా కవి స్థలాన్ని నిర్దిష్టం చేస్తున్నాడు; ఆదికావ్యం జన్మించిన భూమి కల్పితమైనది కాదు, ప్రసిద్ధమైన భూమి.

ముని శిష్యునికి ఇలా ఆదేశిస్తున్నాడు — ‘నాయనా, కలశాన్ని ఇక్కడే ఉంచు, నాకు నారచీరను ఇవ్వు; ఈ ఉత్తమమైన తమసా తీర్థంలోనే నేను స్నానం చేస్తాను.’ మహాత్ముడైన వాల్మీకి ఇలా చెప్పగానే నియతవ్రతుడైన భరద్వాజుడు గురువుకు నారచీరను అందించాడు. జితేంద్రియుడైన ముని శిష్యుని చేతి నుండి నారచీరను తీసుకొని, ఆ ప్రదేశంలోని విశాలమైన వనాన్ని నలువైపులా చూస్తూ సంచరించాడు. ఈ శ్లోకాలలో కావ్యం జన్మించే క్షణానికి ముందున్న పూర్వరంగం వర్ణింపబడింది. అక్కడ ప్రత్యేకమైన సంఘటన ఏదీ లేదు; స్నానానికి వచ్చిన ముని, ప్రసన్నమైన నీరు, విశాలమైన వనం — ఇంతే. గొప్ప సంఘటన సాధారణంగా ప్రశాంతమైన క్షణంలోనే మెల్లగా చేరువవుతుంది. శిష్యుని వినయం కూడా ఇక్కడ సూచింపబడింది — అతడు ప్రశ్న వేయడు, ఆలస్యం చేయడు, కేవలం గురువు ఆజ్ఞను పాటిస్తాడు. నారచీర అందించడం చిన్న పనే, కాని దానితో శిష్యుని నియమనిష్ఠ బయటపడుతుంది; చిన్న పనిలోనే శీలం కనిపిస్తుంది.

ఆయనకు సమీపంలోనే ఒకదానినొకటి ఎన్నడూ విడువని క్రౌంచపక్షుల జంట సంచరిస్తూ ఉంది; వాటి మధురమైన కూజితం వినిపిస్తూ ఉంది. పూజ్యుడైన వాల్మీకి దానిని చూశాడు. అదే క్షణంలో పాపపు నిశ్చయం గలవాడూ, సమస్త ప్రాణులపట్ల వైరానికి నిలయమైనవాడూ అయిన ఒక నిషాదుడు ముని చూస్తూ ఉండగానే ఆ జంటలోని మగ క్రౌంచాన్ని కొట్టి చంపాడు. రక్తంతో తడిసిన శరీరంతో ఆ పక్షి నేలపై గిలగిల కొట్టుకుంటూ పడిపోయింది. భర్త హతుడవడం చూసి అతని భార్య దీనమైన స్వరంతో ఆక్రందించింది. ఎర్రని శిరస్సు గలవాడూ, మదించినవాడూ, రెక్కలు గలవాడూ, తనకు సహచరుడూ అయిన భర్తను కోల్పోయి ఆమె విలపించింది. ఇక్కడ కవి క్రౌంచి శోకాన్ని విస్తారంగా వర్ణిస్తున్నాడు; ఎందుకంటే ఆమె శోకం నుండే కావ్యం జన్మించబోతోంది. నిషాదునికి వాడిన రెండు విశేషణాలు మననం చేయదగినవి — పాపనిశ్చయః (పాపం చేయాలనే నిశ్చయం గలవాడు), వైరనిలయః (వైరానికి నిలయమైనవాడు). అతని చర్యకు ఆకలి కారణం కాదు, భయమూ కాదు; వైరమే అతనికి నెలవు. ‘మిథునం’ అనే పదం ఆ రెండింటి అభేదాన్ని సూచిస్తుంది; కాబట్టి ఒకదానిని చంపడం నిజానికి రెండింటినీ చంపడమే.

నిషాదుడు పడగొట్టిన ఆ పక్షిని ఆ స్థితిలో చూసి ధర్మాత్ముడైన ఋషి హృదయంలో కారుణ్యం ఉప్పొంగింది. స్వభావసిద్ధంగానే కరుణను అనుభవించే ఆ ముని ఇది అధర్మం అని నిశ్చయించి, రోదిస్తున్న క్రౌంచిని చూసి, ఈ మాట పలికాడు — ‘మా నిషాద ప్రతిష్ఠాం త్వమగమః శాశ్వతీః సమాః, యత్క్రౌంచమిథునాదేకమవధీః కామమోహితమ్’. దీని అర్థం — ‘ఓ నిషాదా, కామమోహితమైన క్రౌంచ జంటలో ఒకదానిని నీవు చంపావు కాబట్టి, శాశ్వతంగా ఎన్నేళ్ళైనా నీకు ప్రతిష్ఠ కలుగకుండుగాక.’ ఇదే సంస్కృత వాఙ్మయంలో శ్లోకరూపంలో వెలువడిన మొట్టమొదటి వాక్కు. శాపరూపంలో వెలువడిన వాణి తనంతట తానే ఛందోబద్ధమైంది — శోకం శ్లోకమైంది. ఇదే ఈ సర్గకు కేంద్రం, సమగ్ర ఆదికావ్యానికి ఉత్పత్తిస్థానం. ఇక్కడ గమనించవలసినది — ముని కావ్యం రచించాలని కోరలేదు; కరుణయే అతని నోట ఛందస్సును రచిస్తోంది. కోరకుండానే ఉత్తమ కావ్యం జన్మిస్తుంది అని ఆలంకారికులు చెబుతారు.

ఈ విధంగా పలికిన తరువాత మనసులో ఆలోచిస్తున్న ఆయనకు ఒక చింత కలిగింది — ‘ఈ పక్షి శోకంతో ఆర్తుడనైన నేను ఇది ఏమి పలికాను?’ అని. అలా ఆలోచిస్తూ ఆ మహాప్రాజ్ఞుడూ మతిమంతుడూ ఒక నిర్ణయానికి వచ్చి, శిష్యునితో ఇలా అన్నాడు — ‘నాలుగు పాదాలతో బద్ధమైనదీ, ప్రతి పాదంలోనూ సమానమైన అక్షరాలు గలదీ, తంత్రీవాద్యపు లయతో పాడదగినదీ, శోకార్తుడనైన నా నోటి నుండి వెలువడినదీ అయిన ఇది శ్లోకమే అగుగాక, మరొకటి కాదు.’ గురువు పలికిన ఆ అనుత్తమమైన వాక్యాన్ని శిష్యుడు సంతోషంతో గ్రహించాడు; దానితో ముని కూడా సంతుష్టుడయ్యాడు. ఇక్కడ కవి స్వయంగా ఛందస్సు లక్షణాన్ని చెబుతున్నాడు — పాదబద్ధత, అక్షరసామ్యం, లయానుగుణత్వం. దీనివల్ల కావ్యం కేవలం భావం మాత్రమే కాదు, నియమబద్ధమైన భావం అని తెలుస్తుంది. శిష్యుడు దానిని గ్రహించడం కూడా అర్థవంతమే — ఒకరు చెప్పినది మరొకరు గ్రహిస్తారు, ఈ విధంగానే పరంపర ఆరంభమవుతుంది. ఈ సందర్భంలో ‘శోకం’, ‘శ్లోకం’ అనే పదాల సామ్యం కూడా కవి ఉద్దేశించినదే — అక్షరాల స్వల్పమైన మార్పుతోనే శోకం శ్లోకమవుతుంది.

తరువాత ఆయన ఆ తీర్థంలో యథావిధిగా స్నానం చేసి, అదే విషయాన్ని ఆలోచిస్తూ ఆశ్రమానికి తిరిగి వచ్చాడు. వినయశీలుడూ బహుశ్రుతుడూ అయిన శిష్యుడు భరద్వాజుడు నిండు కలశాన్ని తీసుకొని గురువు వెనుకనే నడిచాడు. ధర్మవేత్త అయిన ముని శిష్యునితో కలిసి ఆశ్రమంలో ప్రవేశించి, కూర్చొని ఇతర విషయాలు కూడా మాట్లాడాడు, కాని ఆయన ధ్యాస అంతా ఆ శ్లోకంపైనే ఉంది. అప్పుడు లోకకర్తా, స్వయంప్రభువూ, చతుర్ముఖుడూ, మహాతేజస్వీ అయిన బ్రహ్మ ఆ మునిపుంగవుని చూడడానికి స్వయంగా వచ్చాడు. వాల్మీకి ఆయనను చూసి వెంటనే లేచి, వాక్కును నిగ్రహించుకొని, చేతులు జోడించి, నియమంతో, పరమ విస్మయంతో నిలబడ్డాడు. ఇక్కడ గమనించవలసినది — బ్రహ్మను ఎవరూ ఆహ్వానించలేదు, ఆయన తనంతట తానే వస్తున్నాడు. ఎక్కడ నిజంగా ఏదో నూతనమైనది జన్మిస్తుందో అక్కడికి దైవం కూడా తనంతట తానే చేరువవుతుంది అని కవి ఆశయం. ఇతర విషయాలు మాట్లాడుతున్నప్పటికీ ఎవరి ధ్యాస ఒకేచోట నిలిచి ఉంటుందో, ఆ ఏకాగ్రతయే రాబోయే మహాకావ్యానికి మూలం.

ఆయన పాద్యం, అర్ఘ్యం, ఆసనం, వందనం సమర్పించి ఆ దేవుని పూజించాడు; విధిపూర్వకంగా ప్రణమిల్లి క్షేమసమాచారం అడిగాడు. భగవంతుడైన బ్రహ్మ పరమపూజితమైన ఆసనంపై కూర్చొని వాల్మీకి ఋషిని కూడా ఆసనంపై కూర్చోమని సూచించాడు. బ్రహ్మ అనుమతి పొంది ఆయన కూడా ఆసనంపై కూర్చున్నాడు. సాక్షాత్తూ లోకపితామహుడు ఎదుట కూర్చొని ఉన్నా వాల్మీకి మనస్సు మాత్రం అక్కడికే — ఆ సంఘటనపైకే — పోయింది; ఆయన ధ్యానమగ్నుడై ఇలా చింతిస్తూ ఉన్నాడు — ‘వైరబుద్ధి గల ఆ పాపాత్ముడు ఎంత కష్టమైన పని చేశాడు! అంత మధురంగా కూసే క్రౌంచాన్ని కారణం లేకుండా చంపాడే!’ అలా శోకిస్తూనే ఆయన క్రౌంచిని ఉద్దేశించి ఆ శ్లోకాన్ని మళ్ళీ గానం చేశాడు. బ్రహ్మ సన్నిధిలో కూడా ఆయన శోకం తొలగిపోలేదు. ఈ కరుణయే కవి లక్షణం — ఎవరి హృదయం పరుల దుఃఖంతో స్పందిస్తుందో వారే కావ్యం రచించడానికి అర్హులు. పూజ క్రమం కూడా శాస్త్రీయమైనది — పాద్యం, అర్ఘ్యం, ఆసనం, వందనం, తరువాత కుశలప్రశ్న; ఇదే అతిథిసత్కారానికి ప్రాచీనమైన విధి.

ఆయన మళ్ళీ అంతర్ముఖుడై శోకంలో మునిగిపోయాడు. అప్పుడు బ్రహ్మ నవ్వుతూ ఆ మునిపుంగవునితో ఇలా అన్నాడు — ‘నీవు రచించినది శ్లోకమే; దీని గురించి సందేహించవలసిన పని లేదు. ఓ బ్రహ్మర్షీ, నా సంకల్పం వల్లనే ఈ సరస్వతి నీ నోటి నుండి వెలువడింది.’ ఈ వాక్యం వల్ల రెండు విషయాలు సిద్ధిస్తున్నాయి. మొదటిది — ముని నోటి నుండి వెలువడినది దోషరూపమైనది కాదు, ఛందోరూపమైనది. రెండవది — ఆ వాణి మానుషమైనది కాదు, దైవికమైనది. శోకం నుండి పుట్టిన మాట కూడా దైవం ఆమోదించినప్పుడు కావ్యమవుతుంది. బ్రహ్మ నవ్వడం కూడా అర్థవంతమే — ముని సందేహం నిజానికి అనవసరమైనది అని అది సూచిస్తుంది. ‘నేను శాపం పలికానా?’ అని వాల్మీకి శంకించాడు; బ్రహ్మ మాత్రం దానిని శాపరూపంగా కాక సారస్వతరూపంగా (సరస్వతీ ప్రసాదంగా) గ్రహించాడు. ఒకే మాట వేర్వేరు దృష్టులలో వేర్వేరు రూపం ధరిస్తుంది.

తరువాత బ్రహ్మ ఇలా ఆదేశిస్తున్నాడు — ‘ఓ ఋషిసత్తమా, నీవు రాముని సమగ్ర చరిత్రను రచించు. లోకంలో ధర్మాత్ముడూ, భగవంతుడూ, ధీమంతుడూ, ధీరుడూ అయిన రాముని వృత్తాంతాన్ని నారదుని నుండి నీవు ఎలా విన్నావో అలాగే చెప్పు. ధీమంతుడైన ఆ రాముని రహస్యమైన వృత్తాంతమూ, బహిరంగమైన వృత్తాంతమూ, లక్ష్మణునితో కలిసి జరిగినదీ, రాక్షసులకు సంబంధించినదంతా, వైదేహి విషయంలో బహిరంగంగా గాని రహస్యంగా గాని జరిగినదీ — ఇదంతా, నీకు తెలియనిదైనా, నీకు తెలియవస్తుంది. ఈ కావ్యంలో నీ వాక్కు ఎక్కడా అసత్యం కాదు.’ ఈ వరదానం ఎంతో ముఖ్యమైనది — కవికి దివ్యదృష్టి ప్రసాదింపబడుతోంది. కాబట్టి రామాయణం కేవలం కల్పన కాదు, ప్రత్యక్షదర్శనం అని సంప్రదాయం భావిస్తుంది. రహస్యమూ బహిరంగమూ అని రెండూ చెప్పబడ్డాయి; బాహ్యమైన కర్మా, ఆంతరికమైన భావమూ — రెండూ కవికి గోచరమవుతాయి. ‘నారదుని నుండి విన్నట్లు’ అనే మాటతో బ్రహ్మ పూర్వసర్గతో సంబంధాన్ని స్పష్టం చేస్తున్నాడు — సంక్షేపంగా విన్న కథనే విస్తారంగా చెప్పాలి.

బ్రహ్మ మళ్ళీ ఇలా అంటున్నాడు — ‘రాముని పుణ్యమైన, మనోహరమైన కథను శ్లోకబద్ధంగా రచించు. ఈ భూమిపై పర్వతాలూ నదులూ ఎంతకాలం నిలిచి ఉంటాయో అంతకాలం లోకాలలో రామాయణ కథ ప్రచారంలో ఉంటుంది. నీవు రచించిన రామకథ ఎంతకాలం ప్రచారంలో ఉంటుందో అంతకాలం నీవు పైనా క్రిందా ఉన్న నా లోకాలలో నివసిస్తావు.’ ఇలా చెప్పి భగవంతుడైన బ్రహ్మ అక్కడే అంతర్ధానమయ్యాడు. అప్పుడు ఆ ముని, శిష్యులతో సహా, విస్మయానికి లోనయ్యాడు. ఇక్కడ కవి అమరత్వం కావ్యపు ఆయుర్దాయంతో కొలవబడుతోంది. పర్వతాలూ నదులూ స్థిరత్వానికి ఉపమానాలు; కావ్యం నిలిచి ఉండడం వాటితో సమానం అని చెప్పి బ్రహ్మ కావ్యాన్ని ప్రకృతివలె శాశ్వతం చేస్తున్నాడు. బ్రహ్మ అంతర్ధానం కూడా సూచనాత్మకమే — ఆదేశం ఇవ్వబడింది, ఇక కార్యం కవిదే. దైవం మార్గం చూపుతుంది, అడుగు వేయవలసినది మాత్రం మనిషే.

ఆయన శిష్యులందరూ ఆ శ్లోకాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ గానం చేశారు; ఎంతో ప్రీతితో, మిక్కిలి విస్మయంతో వారు ఒకరితో ఒకరు ఇలా అనుకున్నారు — ‘సమానమైన అక్షరాలు గల నాలుగు పాదాలతో మహర్షి గానం చేసిన శోకం, మళ్ళీ మళ్ళీ పలకడం వల్ల శ్లోకత్వాన్ని పొందింది.’ అప్పుడు పరిశుద్ధాంతఃకరణుడైన ఆ మహర్షికి ఈ సంకల్పం కలిగింది — ‘ఇటువంటి శ్లోకాలతోనే నేను సమగ్ర రామాయణ కావ్యాన్ని రచిస్తాను.’ తరువాత కీర్తిమంతుడూ, ఉదారమైన దృష్టి గలవాడూ అయిన ఆ ముని, ఉదారమైన వృత్తాలూ అర్థాలూ పదాలూ గల, మనోహరమైన, సమాక్షరాలు గల వందలాది శ్లోకాలతో యశస్వి అయిన రాముని కీర్తిని పెంచే కావ్యాన్ని రచించాడు. చివరగా కవి శ్రోతలను ఇలా ఆహ్వానిస్తున్నాడు — ‘సమాసాలూ సంధులూ సరిగా కూర్చబడిన, సమమైన మధురమైన అర్థంతో కూడిన వాక్యాలతో బద్ధమైన, ముని రచించిన రఘువరుని చరిత్రనూ, దశగ్రీవుని వధనూ వినండి.’ ఈ విధంగా ఈ సర్గ శోకం శ్లోకమవడంతో ఆరంభమై మహాకావ్య సంకల్పం వరకూ సాగి ముగుస్తుంది. శిష్యుల గానం ద్వారానే శ్లోకం మొట్టమొదట లోకంలో ప్రచారమవుతుంది; దీనివల్ల కావ్యం శ్రోతల వల్లనే జీవిస్తుందని తెలుస్తుంది.

நாரதர் கூறிய சுருக்க ராமாயண வடிவான அவ்வுரையைக் கேட்டு, சொல்வன்மை மிக்கவரும் அறவுள்ளம் கொண்டவருமான வால்மீகி தம் சீடர்களுடன் அந்த மாமுனிவர் நாரதரைப் பூஜித்தார். முறைப்படி உபசரிக்கப்பெற்ற தேவரிஷி நாரதர் அவரிடம் விடைபெற்று, அவருடைய இசைவையும் பெற்று, வான்வழியே தேவலோகம் சென்றார். இங்கே ஒன்றைக் கவனிக்க வேண்டும்: முதல் சர்க்கத்தில் கேட்ட கதை இங்கே கேட்டவரின் நெஞ்சில் விதைபோலப் புதைந்து நிற்கிறது. குரு சொல்லைத் தந்துவிட்டுச் செல்கிறார்; சீடனின் மனத்திலோ அச்சொல் மெல்ல மெல்லக் கனிந்து உருப்பெறுகிறது. இந்தச் சர்க்கத்தின் முழுக் கதையும் அதே விதையின் முளைவிடுதலே. கவி இங்கே விரைந்து காவியத்தைத் தொடங்குவதில்லை; முதலில் பூஜை, பின் விடைகொடுத்தல், பின் தனிமை — இவ்வாறு படிப்படியாகக் கவியின் உள்ளம் பக்குவம் அடைகிறது. வால்மீகி சீடர்களுடன் இருந்தார் என்பதும் இங்கே குறிப்பிடப்படுகிறது — குருவிடமிருந்து பெறப்படும் ஞானம் சீட மரபின் வழியாகவே உலகில் நிலைத்து நிற்கிறது.

நாரதர் தேவலோகம் சென்ற ஒரு முகூர்த்த நேரத்துக்குள்ளேயே வால்மீகி, கங்கைக்கு அருகில் ஓடும் தமசா நதியின் கரைக்குச் சென்றார். கரையை அடைந்ததும் சேறற்ற தெளிந்த நீர்த்துறையைக் கண்டு, அருகில் நின்ற சீடன் பரத்வாஜனிடம் கூறினார்: “பரத்வாஜா, பார்! இந்தத் துறை சேறற்றது, அழகானது; இதன் நீர் நல்லோரின் மனம்போலத் தெளிந்திருக்கிறது.” இங்கே உவமை மிகவும் பொருள் பொதிந்தது. நீரின் தெளிவை வருணிக்கக் கவி நல்லோரின் மனத்தையே உவமையாக எடுத்துக்கொள்கிறார். கவி எந்த உவமையால் வருணிக்கிறாரோ அதிலிருந்தே அவருடைய பார்வை அறியப்படுகிறது. யாருடைய உள்ளத்தில் தூய்மை குடிகொண்டுள்ளதோ அவனே புறத்தேயுள்ள நீரிலும் தூய்மையைக் காண்கிறான். இந்தச் சுலோகமே பின்னர் வரவிருக்கும் கருணைச் சுவைக்குப் பின்னணியை அமைக்கிறது — தெளிவும் அமைதியும் உள்ள இடத்தில்தான் அதிர்ச்சி மேலும் கடுமையாகத் தாக்குகிறது. தமசா ஜாஹ்னவிக்கு (கங்கைக்கு) அருகில் ஓடுகிறது என்று கூறுவதன் மூலம் கவி இடத்தை உறுதிப்படுத்துகிறார்; ஆதிகாவியத்தின் பிறப்பிடம் கற்பனையானதன்று, அறியப்பட்ட நிலமே.

முனிவர் சீடனுக்குக் கட்டளையிடுகிறார்: “குழந்தாய், கலசத்தை இங்கேயே வை; எனக்கு மரவுரியைக் கொடு; இந்தச் சிறந்த தமசாத் துறையிலேயே நான் நீராடுவேன்.” மகாத்மாவான வால்மீகி இவ்வாறு கூறியதும், நியமம் தவறாத பரத்வாஜன் குருவிடம் மரவுரியைக் கொடுத்தான். புலன்களை வென்ற முனிவர் சீடனின் கையிலிருந்து மரவுரியைப் பெற்றுக்கொண்டு, அப்பகுதியிலிருந்த பரந்த காட்டை எங்கும் நோக்கியவாறு உலவினார். இச்சுலோகங்களில் காவியம் பிறக்கும் கணத்தின் முன்னோட்டம் வருணிக்கப்படுகிறது. அங்கே தனிப்பட்ட நிகழ்ச்சி எதுவும் இல்லை; நீராட வந்த முனிவர், தெளிந்த நீர், பரந்த காடு — இவ்வளவே. பெரிய நிகழ்வு பெரும்பாலும் அமைதியான கணத்திலேயே மெல்ல நெருங்குகிறது. சீடனின் பணிவும் இங்கே குறிப்பிடப்படுகிறது — அவன் கேள்வி கேட்பதில்லை, தாமதிப்பதில்லை, குருவின் ஆணையை நிறைவேற்றுகிறான், அவ்வளவே. மரவுரி கொடுத்தல் சிறிய செயல்தான்; ஆனால் அதனால் சீடனின் நியம உறுதி வெளிப்படுகிறது; சிறிய செயலிலேயே ஒழுக்கம் புலனாகிறது.

அவருக்கு அருகிலேயே, ஒன்றையொன்று ஒருபோதும் பிரியாத கிரௌஞ்சப் பறவைகளின் இணை ஒன்று உலவிக்கொண்டிருந்தது; அவற்றின் இனிய குரலொலி கேட்டுக்கொண்டிருந்தது. பகவான் வால்மீகி அதைக் கண்டார். அதே கணத்தில், பாவச்செயலில் உறுதிபூண்டவனும் எல்லா உயிர்களிடமும் பகைமைக்கு உறைவிடமானவனுமான ஒரு வேடன், முனிவர் பார்த்துக்கொண்டிருக்கும்போதே அந்த இணையிலிருந்து ஆண் பறவையைக் கொன்றான். உடலெங்கும் குருதி படிந்த அப்பறவை தரையில் துடித்தவாறு வீழ்ந்தது. கணவன் கொல்லப்பட்டதைக் கண்டு அதன் துணைவி இரங்கத்தக்க குரலில் கதறியது. செம்பு நிறத் தலையுடையவனும், களிப்புற்றவனும், சிறகுடையவனும், தன்னுடன் எப்போதும் திரிந்தவனுமான கணவனைப் பிரிந்து அது புலம்பியது. இங்கே கவி பெண் கிரௌஞ்சப் பறவையின் துயரை விரிவாக வருணிக்கிறார்; ஏனெனில் அதன் துயரிலிருந்தே காவியம் பிறக்கப்போகிறது. வேடனுக்குத் தரப்பட்ட இரண்டு அடைமொழிகள் சிந்திக்கத்தக்கவை — “பாபநிஶ்சய:” (பாவத்தில் உறுதிபூண்டவன்), “வைரநிலய:” (பகைமைக்கு உறைவிடம்). அவனுடைய செயலுக்குப் பசியும் காரணமன்று, அச்சமும் காரணமன்று; பகைமை ஒன்றே அவனுடைய உறைவிடம். “மிதுனம்” (இணை) என்ற சொல் இரண்டின் ஒருமையைக் குறிக்கிறது; ஆகவே ஒன்றைக் கொல்வது உண்மையில் இரண்டையும் கொல்வதே.

வேடனால் வீழ்த்தப்பட்ட அப்பறவையை அந்நிலையில் கண்டதும் அறவுள்ளம் கொண்ட முனிவரின் நெஞ்சில் கருணை பொங்கியது. இயல்பாகவே பிறர் துயரை உணரும் அம்முனிவர், “இது அதர்மம்” என்று தெளிந்து, அழுதுகொண்டிருந்த பெண் கிரௌஞ்சத்தின் குரலைக் கேட்டு, இச்சொற்களைக் கூறினார்: “மா நிஷாத ப்ரதிஷ்டாம் த்வமகம: ஶாஶ்வதீ: ஸமா:, யத்க்ரௌஞ்சமிதுனாதேகமவதீ: காமமோஹிதம்.” இதன் பொருள்: “வேடனே, காமத்தால் மயங்கியிருந்த கிரௌஞ்ச இணையில் ஒன்றை நீ கொன்றதால், நீ நெடுங்காலம் நிலைபேறு அடையாமல் போவாயாக.” இதுவே சம்ஸ்கிருத இலக்கியத்தின் முதல் சுலோக வடிவச் சொல். சாபமாக வெளிப்பட்ட வாக்கு தானாகவே யாப்பில் கட்டுண்டது — சோகம் சுலோகமாயிற்று. இதுவே இந்தச் சர்க்கத்தின் மையம்; முழு ஆதிகாவியத்தின் பிறப்பிடமும் இதுவே. இங்கே கவனிக்க வேண்டியது: முனிவர் காவியம் இயற்ற விரும்பவில்லை; கருணையே அவருடைய வாயிலாக யாப்பை அமைக்கிறது. நாடாமலே சிறந்த காவியம் பிறக்கிறது என்று அணியிலக்கண அறிஞர்கள் கூறுகின்றனர்.

இவ்வாறு கூறியபின் நெஞ்சில் ஆராய்ந்துகொண்டிருந்த அவருக்கு ஒரு சிந்தனை எழுந்தது: “இப்பறவையின் துயரால் வருந்திய நான் இது என்ன சொன்னேன்?” என்று. சிந்தித்தவாறு, பேரறிவும் மதிநுட்பமும் வாய்ந்த அவர் ஒரு முடிவுக்கு வந்து, சீடனிடம் இவ்வாறு கூறினார்: “நான்கு அடிகளில் கட்டப்பட்டு, ஒவ்வோர் அடியிலும் ஒத்த எண்ணிக்கையுள்ள எழுத்துகள் கொண்டு, வீணையின் லயத்தோடு பாடத்தக்கதாய், சோகத்தால் வருந்திய என் வாயிலிருந்து வெளிப்பட்ட இது ‘சுலோகம்’ என்றே ஆகட்டும்; வேறாக அல்ல.” குருவின் அந்த ஒப்பற்ற சொல்லைச் சீடன் மனநிறைவுடன் ஏற்றுக்கொண்டான்; அதனால் முனிவரும் மகிழ்ந்தார். இங்கே கவியே யாப்பின் இலக்கணத்தைக் கூறுகிறார் — அடிகளில் கட்டுண்டிருத்தல், எழுத்துகள் ஒத்திருத்தல், லயத்துக்கு இசைந்திருத்தல். இதனால் காவியம் வெறும் உணர்ச்சி அன்று; நெறிக்குக் கட்டுப்பட்ட உணர்ச்சியே என்பது அறியப்படுகிறது. சீடன் ஏற்றுக்கொண்டதும் பொருளுடையதே — ஒருவர் சொன்னதை இன்னொருவர் ஏற்றுக்கொள்கிறார்; இப்படித்தான் மரபு தொடங்குகிறது. இந்நிகழ்ச்சியில் “ஶோக” (சோகம்), “ஶ்லோக” (சுலோகம்) என்ற சொற்களின் ஒலியொப்புமையும் கவியால் கருதப்பட்டதே — எழுத்துகளின் சிறு மாற்றத்தாலேயே சோகம் சுலோகம் ஆகிறது.

பின்னர் அவர் அந்தத் துறையில் முறைப்படி நீராடி, அதே பொருளைச் சிந்தித்தவாறு ஆசிரமத்துக்குத் திரும்பினார். பணிவும் பல்கேள்வியும் உடைய சீடன் பரத்வாஜன் நிறைகலசத்தை ஏந்திக்கொண்டு குருவின் பின்னால் நடந்தான். அறம் அறிந்த முனிவர் சீடனுடன் ஆசிரமத்துள் புகுந்து அமர்ந்து வேறு பல பேச்சுகளிலும் ஈடுபட்டார்; ஆயினும் அவருடைய சிந்தை அந்தச் சுலோகத்திலேயே இருந்தது. அப்போது உலகைப் படைத்தவரும், தாமே தலைவருமான, நான்முகனும் பேரொளி வாய்ந்தவருமான பிரம்மதேவன் அந்த முனிசிரேஷ்டரைக் காணத் தாமே வந்தார். அவரைக் கண்டதும் வால்மீகி சட்டென எழுந்து, பேச்சை அடக்கி, கைகூப்பி, தூய்மையுடன் பெருவியப்பில் ஆழ்ந்து நின்றார். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது: பிரம்மன் அழைக்கப்படவில்லை; தாமாகவே வருகிறார். எங்கே உண்மையிலேயே புதியது ஒன்று பிறக்கிறதோ அங்கே தெய்வமும் தானாகவே அணுகுகிறது என்பதே கவியின் கருத்து. வேறு பேச்சுகளில் ஈடுபட்டிருந்தும் யாருடைய சிந்தை ஒன்றிலேயே நிலைத்திருக்கிறதோ, அவருடைய அந்த ஒருமுகப்பாடே வரவிருக்கும் மகாகாவியத்தின் வேர்.

அவர் பாத்யம் (கால் கழுவ நீர்), அர்க்யம், ஆசனம், வந்தனம் ஆகியவற்றால் அத்தேவனைப் பூஜித்து, முறைப்படி வணங்கி நலம் விசாரித்தார். பகவான் பிரம்மா மிகவும் போற்றி அளிக்கப்பட்ட ஆசனத்தில் அமர்ந்து, வால்மீகி முனிவரையும் அமருமாறு பணித்தார். பிரம்மனின் இசைவு பெற்று அவரும் ஆசனத்தில் அமர்ந்தார். உலகத்தின் பாட்டனாரே நேரில் முன்னே அமர்ந்திருந்தபோதும் வால்மீகியின் மனம் அந்நிகழ்ச்சியிலேயே சென்றிருந்தது; தியானத்தில் ஆழ்ந்து அவர் சிந்தித்துக்கொண்டிருந்தார்: “பகைமை கொள்ளும் புத்தியுடைய அந்தப் பாவி கொடுஞ்செயல் செய்துவிட்டான்; அத்தகைய இனிய குரலுடைய கிரௌஞ்சத்தைக் காரணமின்றிக் கொன்றானே!” என்று. அவ்வாறு வருந்தியவாறே அவர் பெண் கிரௌஞ்சத்தை எண்ணி மீண்டும் அந்தச் சுலோகத்தைப் பாடினார். பிரம்மனின் முன்னிலையிலும் துயரம் நீங்கவில்லை. இந்தக் கருணையே கவியின் இலக்கணம் — பிறர் துயரால் தீண்டப்படும் நெஞ்சுடையவனே காவியம் இயற்றத் தகுந்தவன். பூஜையின் வரிசையும் சாஸ்திர முறைப்படியானது — பாத்யம், அர்க்யம், ஆசனம், வந்தனம், பின்னர் நலம் விசாரித்தல்; விருந்தினரை உபசரிக்கும் பழைய முறை இதுவே.

மீண்டும் அவர் உள்ளே ஆழ்ந்த மனத்துடன் துயரில் மூழ்கினார். அப்போது பிரம்மா புன்னகைத்தவாறு அந்த முனிசிரேஷ்டரிடம் கூறினார்: “நீ அமைத்தது சுலோகமே; இதில் ஐயம் கொள்ள வேண்டாம். அந்தணரே, என் விருப்பத்தாலேயே (மம சந்தஸா) இந்தச் சரஸ்வதி உன் வாயிலிருந்து வெளிப்பட்டாள்.” இச்சொல்லால் இரண்டு விஷயங்கள் நிறுவப்படுகின்றன. ஒன்று — முனிவரின் வாயிலிருந்து வெளிப்பட்டது குற்றமன்று; அது யாப்பு வடிவமே. இரண்டு — அந்த வாக்கு மனிதருடையதன்று; தெய்வீகமானது. சோகத்திலிருந்து பிறந்த சொல்லும் தெய்வத்தால் ஏற்கப்படும்போது காவியமாகிறது. பிரம்மனின் புன்னகையும் பொருளுடையதே — முனிவரின் ஐயம் உண்மையில் தேவையற்றது என்பதை அது குறிக்கிறது. “நான் சாபம் அல்லவா கூறிவிட்டேன்?” என்பதே வால்மீகியின் ஐயம்; பிரம்மனோ அதைச் சாபமாகக் கொள்ளாமல் சரஸ்வதியின் வடிவமாகக் கொண்டார். ஒரே சொல் இரு வேறு பார்வைகளில் இரு வேறு வடிவம் பெறுகிறது.

பின்னர் பிரம்மா ஆணையிடுகிறார்: “ரிஷிகளில் சிறந்தவரே, நீ ராமனின் முழு வரலாற்றையும் இயற்றுவாயாக. உலகில் அறவுள்ளம் கொண்டவனும், பகவானும், அறிவுடையவனும், தீரனுமான ராமனின் வரலாற்றை நாரதரிடமிருந்து நீ கேட்டபடியே எடுத்துரைப்பாயாக. அறிவுடைய அந்த ராமனின் மறைவான செயல்களும் வெளிப்படையான செயல்களும், சௌமித்ரியுடன் (லக்ஷ்மணனுடன்) நிகழ்ந்தவையும், அரக்கர்களைப் பற்றிய யாவும், வைதேகியின் வெளிப்படையான அல்லது மறைவான செயல்களும் — இவை அனைத்தும், உனக்கு இதுவரை தெரியாதவையாயினும், தெரிந்தவை ஆகும். இந்தக் காவியத்தில் உன் சொல் எங்கும் பொய்யாகாது.” இந்த வரம் மிக முக்கியமானது — கவிக்குத் தெய்வீகப் பார்வை அளிக்கப்படுகிறது. ஆகவே ராமாயணம் வெறும் கற்பனையன்று, கண்கூடாகக் கண்ட காட்சியே என்று மரபு கருதுகிறது. மறைவானதும் வெளிப்படையானதும் என இரண்டும் கூறப்பட்டுள்ளன; புறத்தே நிகழும் செயலும் அகத்தே எழும் உணர்வும் — இரண்டுமே கவியின் பார்வைக்குப் புலனாகின்றன. “நாரதரிடமிருந்து கேட்டபடி” என்ற சொல்லால் பிரம்மா முந்தைய சர்க்கத்தோடுள்ள தொடர்பைத் தெளிவாக்குகிறார் — சுருக்கமாகக் கேட்ட கதையே விரிவாகச் சொல்லப்பட வேண்டும்.

மீண்டும் பிரம்மா கூறுகிறார்: “ராமனின் புண்ணியமானதும் மனத்தைக் கவர்வதுமான கதையைச் சுலோகங்களில் அமைப்பாயாக. இந்தப் பூமியில் மலைகளும் ஆறுகளும் நிலைத்திருக்கும் வரை, உலகங்களில் ராமாயணக் கதை பரவி நிற்கும். நீ இயற்றிய ராமகதை பரவியிருக்கும் வரை, நீ மேலும் கீழும் உள்ள என் உலகங்களில் வாழ்வாய்.” இவ்வாறு கூறிவிட்டுப் பகவான் பிரம்மா அங்கேயே மறைந்தார். பின்னர் சீடர்களுடன் அம்முனிவர் வியப்பில் ஆழ்ந்தார். இங்கே கவியின் அழியாமை காவியத்தின் ஆயுளால் அளக்கப்படுகிறது. மலைகளும் ஆறுகளும் நிலைபேற்றுக்கு உவமைகள்; அவற்றோடு காவியத்தின் நிலைப்பும் ஒத்தது என்று கூறி, பிரம்மா காவியத்தை இயற்கையைப் போல நிலையானதாக்குகிறார். பிரம்மனின் மறைவும் குறிப்புடையதே — ஆணை வழங்கப்பட்டாயிற்று; இனி செயல் கவியுடையதே. தெய்வம் வழியைக் காட்டுகிறது; அடியெடுத்து வைப்பதோ மனிதனே செய்ய வேண்டியது.

அவருடைய சீடர்கள் அனைவரும் அந்தச் சுலோகத்தை மீண்டும் மீண்டும் பாடினர்; மகிழ்ந்தும் பெரிதும் வியந்தும் அவர்கள் ஒருவருக்கொருவர் கூறிக்கொண்டனர்: “ஒத்த எழுத்துகள் கொண்ட நான்கு அடிகளில் மகரிஷி பாடிய அந்தச் சோகம், திரும்பத் திரும்ப உரைக்கப்பட்டதால் மேலும் சுலோகத் தன்மையை அடைந்தது.” அப்போது பக்குவமடைந்த உள்ளம் கொண்ட மகரிஷிக்கு இந்த எண்ணம் தோன்றியது: “இத்தகைய சுலோகங்களாலேயே நான் முழு ராமாயணக் காவியத்தையும் இயற்றுவேன்.” பின்னர் புகழ்மிக்கவரும் உயர்ந்த நோக்குடையவருமான அம்முனிவர், உயர்ந்த யாப்பும் பொருளும் சொல்லும் அமைந்த, மனத்தைக் கவரும், ஒத்த எழுத்துகள் கொண்ட நூற்றுக்கணக்கான சுலோகங்களால், புகழ்மிக்க ராமனுக்குப் புகழ் சேர்க்கும் காவியத்தை இயற்றினார். இறுதியில் கவி கேட்போரை அழைக்கிறார்: “சமாசமும் சந்தியும் பொருந்தியதும், சீரான இனிய பொருளோடு இசைந்த வாக்கியங்களால் அமைந்ததுமான, முனிவர் இயற்றிய ரகுகுலத் தலைவனின் வரலாற்றையும் தசக்ரீவனின் (ராவணனின்) வதத்தையும் கேளுங்கள்.” இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கம் சோகம் சுலோகமானதில் தொடங்கி, மகாகாவியத்தின் சங்கல்பம் வரை சென்று நிறைவுறுகிறது. சீடர்களின் பாடலாலேயே சுலோகம் முதன்முதலில் உலகில் பரவுகிறது; இதனால் காவியம் கேட்போரால்தான் உயிர்வாழ்கிறது என்பது அறியப்படுகிறது.

ನಾರದರು ಹೇಳಿದ ಆ ಸಂಕ್ಷೇಪ ರಾಮಾಯಣರೂಪವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕುಶಲರೂ ಧರ್ಮಾತ್ಮರೂ ಆದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ಶಿಷ್ಯರೊಡನೆ ಸೇರಿ ಆ ಮಹಾಮುನಿ ನಾರದರನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರು. ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಸತ್ಕೃತರಾದ ದೇವರ್ಷಿ ನಾರದರು ಅವರಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು, ಅವರ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು, ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಿಂದ ದೇವಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಷಯ ಗಮನಾರ್ಹ — ಮೊದಲ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದ ಕಥೆ ಇಲ್ಲಿ ಕೇಳುಗನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಬೀಜದಂತೆ ಅಡಗಿ ನಿಂತಿದೆ. ಗುರು ಮಾತನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಶಿಷ್ಯನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆ ಮಾತು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ಇಡೀ ಕಥೆಯು ಅದೇ ಬೀಜದ ಮೊಳಕೆಯೊಡೆಯುವಿಕೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ತರಾತುರಿಯಿಂದ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಮೊದಲು ಪೂಜೆ, ಅನಂತರ ಬೀಳ್ಕೊಡುಗೆ, ಬಳಿಕ ಏಕಾಂತ — ಹೀಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕವಿಯ ಚಿತ್ತವು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ಶಿಷ್ಯಸಮೇತರಾಗಿದ್ದರು ಎಂಬುದೂ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಗುರುವಿನಿಂದ ಪಡೆದ ಜ್ಞಾನವು ಶಿಷ್ಯಪರಂಪರೆಯ ಮೂಲಕವೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.

ನಾರದರು ದೇವಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋದ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲೇ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ಗಂಗೆಯಿಂದ ಅನತಿದೂರದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ತಮಸಾನದಿಯ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಆ ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಕೆಸರಿಲ್ಲದ ನಿರ್ಮಲವಾದ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಕಂಡು, ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿದ್ದ ಶಿಷ್ಯ ಭರದ್ವಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ಭರದ್ವಾಜ, ನೋಡು, ಈ ತೀರ್ಥ ಕೆಸರಿಲ್ಲದುದು, ರಮಣೀಯವಾದುದು; ಇದರ ನೀರು ಸತ್ಪುರುಷನ ಮನಸ್ಸಿನಂತೆ ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ. ನೀರಿನ ಸ್ವಚ್ಛತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಕವಿ ಸತ್ಪುರುಷನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಉಪಮಾನವಾಗಿ ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಕವಿ ಯಾವ ಉಪಮಾನದಿಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆಯೋ ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಯಾರ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಲತೆ ನೆಲೆಸಿದೆಯೋ ಅವನೇ ಹೊರಗಿನ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಲತೆಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಶ್ಲೋಕವು ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ಕರುಣರಸಕ್ಕೆ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲಿ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿರುವುದೋ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಆಘಾತ ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ತಮಸೆಯು ಜಾಹ್ನವಿಯಿಂದ ಅನತಿದೂರದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಕವಿ ಸ್ಥಳವನ್ನು ನಿಶ್ಚಿತಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಜನ್ಮಭೂಮಿ ಕಲ್ಪಿತವಾದುದಲ್ಲ, ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ನೆಲ.

ಮುನಿಗಳು ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ — ಮಗೂ, ಕಲಶವನ್ನು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಇಡು, ನನಗೆ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಕೊಡು; ಈ ಉತ್ತಮವಾದ ತಮಸಾತೀರ್ಥದಲ್ಲೇ ನಾನು ಸ್ನಾನ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಮಹಾತ್ಮರಾದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ನಿಯತವ್ರತನಾದ ಭರದ್ವಾಜನು ಗುರುಗಳಿಗೆ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಜಿತೇಂದ್ರಿಯರಾದ ಮುನಿಗಳು ಶಿಷ್ಯನ ಕೈಯಿಂದ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದ್ದ ವಿಶಾಲವಾದ ಕಾಡನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡುತ್ತ ಅಡ್ಡಾಡಿದರು. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯದ ಜನ್ಮಕ್ಷಣದ ಪೂರ್ವರಂಗವು ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಶೇಷ ಘಟನೆಯಿಲ್ಲ; ಸ್ನಾನಕ್ಕೆಂದು ಬಂದ ಮುನಿ, ಪ್ರಸನ್ನವಾದ ನೀರು, ವಿಶಾಲವಾದ ಕಾಡು — ಇಷ್ಟೇ. ಮಹತ್ತಾದ ಘಟನೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಶಾಂತವಾದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಸದ್ದಿಲ್ಲದೆ ಸಮೀಪಿಸುತ್ತದೆ. ಶಿಷ್ಯನ ವಿನಯವೂ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನು ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ತಡಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಗುರುವಿನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ ಅಷ್ಟೆ. ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಕೊಡುವುದು ಸಣ್ಣ ಕೆಲಸ; ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ಶಿಷ್ಯನ ನಿಯತತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ; ಸಣ್ಣ ಕೆಲಸದಲ್ಲೇ ಶೀಲ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಅವರ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಒಂದನ್ನೊಂದು ಎಂದಿಗೂ ಅಗಲದ ಕ್ರೌಂಚಪಕ್ಷಿಗಳ ಜೋಡಿಯೊಂದು ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿತ್ತು; ಅವುಗಳ ಮಧುರವಾದ ಕೂಗು ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಪೂಜ್ಯರಾದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ಅದನ್ನು ಕಂಡರು. ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ, ಪಾಪವನ್ನೇ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ, ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಬಗೆಗೂ ವೈರದ ನೆಲೆಯಾಗಿದ್ದ ಒಬ್ಬ ಬೇಡನು ಮುನಿಗಳು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಆ ಜೋಡಿಯಿಂದ ಗಂಡು ಕ್ರೌಂಚವನ್ನು ಹೊಡೆದುರುಳಿಸಿದನು. ರಕ್ತದಿಂದ ಮೈಯೆಲ್ಲ ತೋಯ್ದ ಆ ಪಕ್ಷಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು ಒದ್ದಾಡತೊಡಗಿತು. ಗಂಡನು ಹತನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಅವನ ಸಂಗಾತಿ ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ಕೂಗಿತು. ಕೆಂಬಣ್ಣದ ತಲೆಯುಳ್ಳ, ಮದಿಸಿದ, ಸದಾ ಜೊತೆಗಿರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಗರಿಗಳ ಗಂಡನಿಂದ ಅಗಲಿದ ಅವಳು ವಿಲಪಿಸಿದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಹೆಣ್ಣು ಕ್ರೌಂಚದ ಶೋಕವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳ ಶೋಕದಿಂದಲೇ ಕಾವ್ಯದ ಜನ್ಮವಾಗಲಿದೆ. ಬೇಡನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಮನನೀಯ — ಪಾಪನಿಶ್ಚಯ (ಪಾಪವನ್ನೇ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದವನು) ಮತ್ತು ವೈರನಿಲಯ (ವೈರದ ನೆಲೆ). ಅವನಿಗೆ ಹಸಿವು ಕಾರಣವಲ್ಲ, ಭಯವೂ ಅಲ್ಲ; ಕೇವಲ ವೈರವೇ ಅವನ ನೆಲೆ. ಮಿಥುನ ಎಂಬ ಪದವು ಇಬ್ಬರ ಅಭೇದವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಒಬ್ಬನ ವಧೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇಬ್ಬರ ವಧೆಯೇ.

ಬೇಡನಿಂದ ಹೊಡೆದುರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಧರ್ಮಾತ್ಮರಾದ ಋಷಿಗಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕಾರುಣ್ಯ ಉಕ್ಕಿತು. ಸ್ವಭಾವತಃ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಅರಿಯುವ ಆ ಮುನಿಗಳು ಇದು ಅಧರ್ಮ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ರೋದಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಹೆಣ್ಣು ಕ್ರೌಂಚವನ್ನು ನೋಡಿ, ಈ ಮಾತನ್ನು ನುಡಿದರು — ಮಾ ನಿಷಾದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಂ ತ್ವಮಗಮಃ ಶಾಶ್ವತೀಃ ಸಮಾಃ, ಯತ್ ಕ್ರೌಂಚಮಿಥುನಾದೇಕಮವಧೀಃ ಕಾಮಮೋಹಿತಮ್. ಇದರ ಅರ್ಥ — ಎಲೈ ನಿಷಾದ, ಕಾಮದಿಂದ ಮೋಹಿತವಾಗಿದ್ದ ಕ್ರೌಂಚಜೋಡಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ನೀನು ಕೊಂದುದರಿಂದ, ಶಾಶ್ವತವಾದ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ನೀನು ನೆಲೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಹೋಗು. ಇದೇ ಸಂಸ್ಕೃತ ವಾಙ್ಮಯದ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕರೂಪವಾದ ಮಾತು. ಶಾಪದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದ ವಾಣಿ ತಾನಾಗಿಯೇ ಛಂದೋಬದ್ಧವಾಯಿತು — ಶೋಕವು ಶ್ಲೋಕವಾಯಿತು. ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ, ಇಡೀ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಉತ್ಪತ್ತಿಸ್ಥಾನ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮುನಿಗಳು ಕಾವ್ಯ ರಚಿಸಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಿರಲಿಲ್ಲ; ಕರುಣೆಯೇ ಅವರ ಬಾಯಿಂದ ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ರಚಿಸಿತು. ಬೇಡದೆಯೇ ಉತ್ತಮ ಕಾವ್ಯ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ ಎಂದು ಆಲಂಕಾರಿಕರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವರಿಗೆ ಚಿಂತೆಯಾಯಿತು — ಈ ಪಕ್ಷಿಯ ಶೋಕದಿಂದ ಆರ್ತನಾದ ನಾನು ಇದೇನನ್ನು ನುಡಿದುಬಿಟ್ಟೆ? ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತ ಆ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞರೂ ಮತಿವಂತರೂ ಆದ ಮುನಿಗಳು ಒಂದು ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಬಂದು ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು — ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಬದ್ಧವಾದ, ಪ್ರತಿಪಾದದಲ್ಲೂ ಸಮಾನ ಅಕ್ಷರಗಳುಳ್ಳ, ತಂತಿವಾದ್ಯದ ಲಯಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಸಿ ಹಾಡಬಹುದಾದ, ಶೋಕಾರ್ತನಾದ ನನ್ನ ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಟ ಇದು ಶ್ಲೋಕವೆಂದೇ ಆಗಲಿ, ಬೇರೆಯಲ್ಲ. ಗುರುಗಳ ಆ ಅನುತ್ತಮವಾದ ಮಾತನ್ನು ಶಿಷ್ಯನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು; ಅದರಿಂದ ಮುನಿಗಳೂ ಸಂತುಷ್ಟರಾದರು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸ್ವತಃ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಪಾದಬದ್ಧತೆ, ಅಕ್ಷರಸಾಮ್ಯ, ಲಯಾನುಗುಣತೆ. ಇದರಿಂದ ಕಾವ್ಯವು ಕೇವಲ ಭಾವವಲ್ಲ, ನಿಯಮಬದ್ಧವಾದ ಭಾವ ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಶಿಷ್ಯನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದುದೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಒಬ್ಬನು ಹೇಳಿದುದನ್ನು ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಗ್ರಹಿಸಿದನು; ಹೀಗೆಯೇ ಪರಂಪರೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಶೋಕ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೂ ಶ್ಲೋಕ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೂ ಇರುವ ಸಾಮ್ಯವೂ ಕವಿಯ ಉದ್ದೇಶದಲ್ಲಿದೆ — ಅಕ್ಷರಗಳ ಸ್ವಲ್ಪ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಶೋಕವು ಶ್ಲೋಕವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಅವರು ಆ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ, ಅದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು. ವಿನೀತನೂ ಬಹುಶ್ರುತನೂ ಆದ ಶಿಷ್ಯ ಭರದ್ವಾಜನು ತುಂಬಿದ ಕಲಶವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಗುರುಗಳ ಹಿಂದೆ ನಡೆದನು. ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಮುನಿಗಳು ಶಿಷ್ಯನೊಡನೆ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಕುಳಿತು ಬೇರೆ ವಿಷಯಗಳನ್ನೂ ಮಾತನಾಡಿದರು; ಆದರೆ ಅವರ ಧ್ಯಾನವೆಲ್ಲ ಆ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲೇ ನೆಟ್ಟಿತ್ತು. ಆಗ ಲೋಕಕರ್ತನೂ ಸ್ವಯಂಪ್ರಭುವೂ ಚತುರ್ಮುಖನೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಬ್ರಹ್ಮದೇವನು ಆ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಕಾಣಲು ತಾನೇ ಬಂದನು. ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಥಟ್ಟನೆ ಎದ್ದು, ಮಾತನ್ನು ಸಂಯಮಿಸಿ, ಕೈಮುಗಿದು, ಶುಚಿರ್ಭೂತರಾಗಿ, ಪರಮ ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ ನಿಂತರು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಕರೆಯಲಾಗಿಲ್ಲ, ಅವನೇ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲಿ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಏನಾದರೂ ಹೊಸದು ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ದೈವವೂ ತಾನಾಗಿಯೇ ಸಮೀಪಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಆಶಯ. ಬೇರೆ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಯಾರ ಧ್ಯಾನ ಒಂದೇ ಕಡೆ ನೆಲೆಸಿರುತ್ತದೆಯೋ, ಅವರ ಆ ಏಕಾಗ್ರತೆಯೇ ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಮೂಲ.

ಅವರು ಪಾದ್ಯ, ಅರ್ಘ್ಯ, ಆಸನ, ವಂದನೆಗಳಿಂದ ಆ ದೇವನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ, ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿದರು. ಭಗವಾನ್ ಬ್ರಹ್ಮನು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿ ಅರ್ಚಿತವಾದ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಋಷಿಗಳಿಗೂ ಆಸನವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ಬ್ರಹ್ಮನ ಅನುಮತಿಯಿಂದ ಅವರೂ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತರು. ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಲೋಕಪಿತಾಮಹನೇ ಎದುರು ಕುಳಿತಿದ್ದರೂ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳ ಮನಸ್ಸು ಅಲ್ಲಿಗೇ ಹೋಗಿತ್ತು; ಅವರು ಧ್ಯಾನಮಗ್ನರಾಗಿ ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದರು — ವೈರವನ್ನೇ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿದ್ದ ಆ ಪಾಪಾತ್ಮನು ಎಂತಹ ಕ್ರೂರಕೃತ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದನು! ಅಂತಹ ಮಧುರವಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದ ಕ್ರೌಂಚವನ್ನು ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಕೊಂದನಲ್ಲ! ಶೋಕಿಸುತ್ತಲೇ ಅವರು ಹೆಣ್ಣು ಕ್ರೌಂಚವನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಆ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹಾಡಿದರು. ಬ್ರಹ್ಮನ ಸಮಕ್ಷಮದಲ್ಲೂ ಶೋಕ ತೊಲಗಲಿಲ್ಲ. ಈ ಕರುಣೆಯೇ ಕವಿಯ ಲಕ್ಷಣ — ಯಾರ ಹೃದಯವು ಪರರ ದುಃಖದಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶಿತವಾಗುತ್ತದೆಯೋ ಅವನೇ ಕಾವ್ಯ ರಚಿಸಲು ಅರ್ಹನು. ಪೂಜೆಯ ಕ್ರಮವೂ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾದುದು — ಪಾದ್ಯ, ಅರ್ಘ್ಯ, ಆಸನ, ವಂದನೆ, ಬಳಿಕ ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆ; ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರದ ಪ್ರಾಚೀನ ವಿಧಿ ಇದೇ.

ಮತ್ತೆ ಅವರು ಅಂತರ್ಮುಖರಾಗಿ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದರು. ಆಗ ಬ್ರಹ್ಮನು ನಗುತ್ತ ಆ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ನೀವು ರಚಿಸಿದುದು ಶ್ಲೋಕವೇ; ಈ ಬಗ್ಗೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳೇ, ನನ್ನ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದಲೇ ಈ ಸರಸ್ವತಿ ನಿಮ್ಮ ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದಳು. ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಎರಡು ವಿಷಯಗಳು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ. ಒಂದು — ಮುನಿಗಳ ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಬಂದುದು ದೋಷರೂಪವಲ್ಲ, ಛಂದೋರೂಪ. ಎರಡು — ಆ ವಾಣಿ ಮಾನುಷವಲ್ಲ, ದೈವಿಕ. ಶೋಕದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಾತೂ ದೈವದ ಅನುಮೋದನೆ ಪಡೆದಾಗ ಕಾವ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ನಗುವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಮುನಿಗಳ ಸಂಶಯವು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅನಾವಶ್ಯಕವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ಅದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳಿಗೆ ನಾನು ಶಾಪವನ್ನು ನುಡಿದುಬಿಟ್ಟೆನೇ ಎಂಬ ಶಂಕೆಯಿತ್ತು; ಬ್ರಹ್ಮನಾದರೋ ಅದನ್ನು ಶಾಪರೂಪವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಲಿಲ್ಲ, ಸರಸ್ವತಿಯ ರೂಪವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಿದನು. ಒಂದೇ ಮಾತು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ದೃಷ್ಟಿಗಳಿಗೆ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಬಳಿಕ ಬ್ರಹ್ಮನು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಋಷಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ನೀವು ರಾಮನ ಸಮಗ್ರ ಚರಿತೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿರಿ. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಭಗವಂತನೂ ಧೀಮಂತನೂ ಧೀರನೂ ಆದ ರಾಮನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ನಾರದರಿಂದ ನೀವು ಕೇಳಿದಂತೆಯೇ ಹೇಳಿರಿ. ಆ ಧೀಮಂತನಾದ ರಾಮನ ರಹಸ್ಯವಾದ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಟವಾದ ವೃತ್ತಾಂತ, ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ ನಡೆದುದು, ರಾಕ್ಷಸರ ಸಮಸ್ತ ವೃತ್ತಾಂತ, ವೈದೇಹಿಯ ಪ್ರಕಟವಾದ ಅಥವಾ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ವೃತ್ತಾಂತ — ಇವೆಲ್ಲವೂ, ನಿಮಗೆ ತಿಳಿಯದಿರುವುದೂ, ನಿಮಗೆ ತಿಳಿದುಬರುವುದು. ಈ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಮಾತು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಅಸತ್ಯವಾಗದು. ಈ ವರದಾನವು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ಕವಿಗೆ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮಾಯಣವು ಕೇವಲ ಕಲ್ಪನೆಯಲ್ಲ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದರ್ಶನ ಎಂದು ಪರಂಪರೆ ಭಾವಿಸುತ್ತದೆ. ರಹಸ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶ ಎಂದು ಎರಡನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಹೊರಗಿನ ಕರ್ಮವೂ ಒಳಗಿನ ಭಾವವೂ — ಎರಡೂ ಕವಿಯ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಗೋಚರ. ನಾರದರಿಂದ ಕೇಳಿದಂತೆ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದೊಡನೆ ಇರುವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಕೇಳಿದ ಕಥೆಯನ್ನೇ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕು.

ಮತ್ತೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನ ಪುಣ್ಯವೂ ಮನೋಹರವೂ ಆದ ಕಥೆಯನ್ನು ಶ್ಲೋಕಬದ್ಧವಾಗಿ ರಚಿಸಿರಿ. ಈ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಬೆಟ್ಟಗಳೂ ನದಿಗಳೂ ನಿಂತಿರುವುವೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣಕಥೆ ಪ್ರಚಾರದಲ್ಲಿರುವುದು. ನೀವು ರಚಿಸಿದ ರಾಮಕಥೆ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಪ್ರಚಾರದಲ್ಲಿರುವುದೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ನೀವು ಮೇಲೆಯೂ ಕೆಳಗೆಯೂ ಇರುವ ನನ್ನ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವಿರಿ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಭಗವಾನ್ ಬ್ರಹ್ಮನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅಂತರ್ಧಾನನಾದನು. ಆಗ ಶಿಷ್ಯರೊಡನೆ ಆ ಮುನಿಗಳು ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡರು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯ ಅಮರತ್ವವನ್ನು ಕಾವ್ಯದ ಆಯುಸ್ಸಿನಿಂದ ಅಳೆಯಲಾಗಿದೆ. ಪರ್ವತಗಳೂ ನದಿಗಳೂ ಸ್ಥಿರತೆಯ ಉಪಮಾನಗಳು; ಅವುಗಳೊಡನೆ ಕಾವ್ಯದ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಸಮಾನ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯಂತೆಯೇ ಶಾಶ್ವತವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಅಂತರ್ಧಾನವೂ ಸೂಚಕವಾದುದು — ಆದೇಶವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಾಯಿತು, ಇನ್ನು ಕಾರ್ಯ ಕವಿಯದೇ. ದೈವವು ದಾರಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಹೆಜ್ಜೆಯಿಡುವುದನ್ನು ಮನುಷ್ಯನೇ ಮಾಡಬೇಕು.

ಅವರ ಶಿಷ್ಯರೆಲ್ಲರೂ ಆ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹಾಡಿದರು; ಸಂತೋಷದಿಂದಲೂ ಅತಿಶಯ ವಿಸ್ಮಯದಿಂದಲೂ ಅವರು ಪರಸ್ಪರ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿಕೊಂಡರು — ಸಮಾನ ಅಕ್ಷರಗಳ ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಹಾಡಿದ ಆ ಶೋಕವು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಉಚ್ಚರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಶ್ಲೋಕವಾಯಿತು. ಆಗ ಭಾವಿತಾತ್ಮರಾದ ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಈ ಸಂಕಲ್ಪ ಮೂಡಿತು — ಇಂತಹ ಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದಲೇ ನಾನು ಸಮಗ್ರ ರಾಮಾಯಣ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತೇನೆ. ಬಳಿಕ ಕೀರ್ತಿವಂತರೂ ಉದಾರದೃಷ್ಟಿಯವರೂ ಆದ ಆ ಮುನಿಗಳು ಉದಾತ್ತವಾದ ವೃತ್ತ, ಅರ್ಥ, ಪದಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಮನೋಹರವಾದ, ಸಮಾನ ಅಕ್ಷರಗಳುಳ್ಳ ನೂರಾರು ಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಶ್ರೋತೃಗಳನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಮಾಸ, ಸಂಧಿ, ಯೋಗಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಸಮವೂ ಮಧುರವೂ ಆದ ಅರ್ಥದಿಂದ ಒಡಗೂಡಿದ ವಾಕ್ಯಗಳಿಂದ ಬದ್ಧವಾದ, ಮುನಿಗಳು ರಚಿಸಿದ ರಘುವರನ ಚರಿತೆಯನ್ನೂ ದಶಗ್ರೀವನ ವಧೆಯನ್ನೂ ಆಲಿಸಿರಿ. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ಶೋಕವು ಶ್ಲೋಕವಾದುದರಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಸಂಕಲ್ಪದವರೆಗೆ ಸಾಗಿ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿಷ್ಯರ ಗಾಯನದಿಂದ ಶ್ಲೋಕವು ಮೊದಲು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಾರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಕಾವ್ಯವು ಶ್ರೋತೃಗಳಿಂದಲೇ ಜೀವಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಇದರಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

നാരദൻ പറഞ്ഞ ആ സംക്ഷേപരാമായണരൂപമായ വാക്കുകൾ കേട്ട്, വാക്കിൽ കുശലനും ധർമ്മാത്മാവുമായ വാല്മീകി ശിഷ്യന്മാരോടൊപ്പം ആ മഹാമുനിയായ നാരദനെ പൂജിച്ചു. യഥാവിധി സത്കരിക്കപ്പെട്ട ദേവർഷി നാരദൻ അദ്ദേഹത്തോടു യാത്ര ചോദിച്ച്, അനുവാദം വാങ്ങി, ആകാശമാർഗ്ഗത്തിലൂടെ ദേവലോകത്തേക്കു പോയി. ഇവിടെ ഒരു കാര്യം ശ്രദ്ധിക്കണം: ഒന്നാം സർഗത്തിൽ കേട്ട കഥ ഇവിടെ കേൾവിക്കാരന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഒരു വിത്തുപോലെ മറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഗുരു വാക്കു നൽകി പോകുന്നു; ശിഷ്യന്റെ മനസ്സിലാകട്ടെ ആ വാക്ക് പതുക്കെ പരിണമിക്കുന്നു. ഈ സർഗത്തിലെ കഥ മുഴുവൻ ആ വിത്തിന്റെതന്നെ മുളപൊട്ടലാണ്. കവി ഇവിടെ തിടുക്കത്തിൽ കാവ്യം ആരംഭിക്കുന്നില്ല; ആദ്യം പൂജ, പിന്നെ യാത്രയയപ്പ്, പിന്നെ ഏകാന്തത — ഈ ക്രമത്തിലാണ് കവിയുടെ ചിത്തം പാകപ്പെടുന്നത്. വാല്മീകി ശിഷ്യന്മാരോടൊപ്പമായിരുന്നു എന്നതും ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നുണ്ട് — ഗുരുവിൽനിന്നു ഗ്രഹിക്കുന്ന ജ്ഞാനം ശിഷ്യപരമ്പരയിലൂടെയാണ് ലോകത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നത്.

നാരദൻ ദേവലോകത്തേക്കു പോയി ഒരു മുഹൂർത്തം കഴിഞ്ഞപ്പോൾത്തന്നെ വാല്മീകി ഗംഗയിൽനിന്ന് അധികം അകലെയല്ലാതെ ഒഴുകുന്ന തമസാനദിയുടെ തീരത്തേക്കു ചെന്നു. ആ തീരത്തെത്തി, ചെളിയില്ലാത്ത തെളിഞ്ഞ കടവു കണ്ട്, അദ്ദേഹം അരികിൽ നിന്നിരുന്ന ശിഷ്യനായ ഭരദ്വാജനോടു പറഞ്ഞു: “ഭരദ്വാജാ, നോക്കൂ, ഈ കടവ് ചെളിയില്ലാത്തതാണ്, രമണീയമാണ്; ഇതിലെ ജലം സത്പുരുഷന്റെ മനസ്സുപോലെ പ്രസന്നമാണ്.” ഇവിടത്തെ ഉപമ ഏറെ അർത്ഥവത്താണ്. ജലത്തിന്റെ തെളിമ വർണ്ണിക്കാൻ കവി ഉപമാനമായി സ്വീകരിക്കുന്നത് സത്പുരുഷന്റെ മനസ്സിനെയാണ്. കവി ഏത് ഉപമാനംകൊണ്ടു വർണ്ണിക്കുന്നുവോ അതിൽനിന്നുതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദൃഷ്ടി അറിയാം. ഉള്ളിൽ നിർമ്മലത വസിക്കുന്നവനേ പുറത്തെ ജലത്തിൽ നിർമ്മലത കാണൂ. ഈ ശ്ലോകംതന്നെയാണ് പിന്നാലെ വരാനിരിക്കുന്ന കരുണരസത്തിന് പശ്ചാത്തലമൊരുക്കുന്നത് — പ്രസാദം നിറഞ്ഞിടത്താണ് ആഘാതം കൂടുതൽ തീവ്രമാകുന്നത്. തമസ ഗംഗയ്ക്ക് അധികം അകലെയല്ലാതെ ഒഴുകുന്നു എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് കവി സ്ഥലം നിശ്ചയപ്പെടുത്തുന്നു; ആദികാവ്യത്തിന്റെ ജന്മഭൂമി സങ്കല്പിതമല്ല, അറിയപ്പെടുന്ന ഒരു ഭൂമിയാണ്.

മുനി ശിഷ്യനോട് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു: “കുഞ്ഞേ, കലശം ഇവിടെത്തന്നെ വയ്ക്കൂ, എനിക്കു വല്ക്കലം തരൂ; ഈ ഉത്തമമായ തമസാതീർത്ഥത്തിൽത്തന്നെ ഞാൻ മുങ്ങിക്കുളിക്കാം.” മഹാത്മാവായ വാല്മീകി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ നിയതവ്രതനായ ഭരദ്വാജൻ ഗുരുവിനു വല്ക്കലം നൽകി. ജിതേന്ദ്രിയനായ മുനി ശിഷ്യന്റെ കൈയിൽനിന്നു വല്ക്കലം വാങ്ങി, ആ പ്രദേശത്തെ വിശാലമായ വനം നാലുപാടും നോക്കിക്കൊണ്ട് ചുറ്റിനടന്നു. ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ കാവ്യത്തിന്റെ ജന്മമുഹൂർത്തത്തിനു മുമ്പുള്ള പൂർവ്വരംഗമാണ് വർണ്ണിച്ചിരിക്കുന്നത്. അവിടെ പ്രത്യേകിച്ച് ഒരു സംഭവവുമില്ല; കുളിക്കാൻ വന്ന ഒരു മുനി, തെളിഞ്ഞ ജലം, വിശാലമായ വനം — ഇത്രമാത്രം. മഹത്തായ സംഭവം മിക്കപ്പോഴും ശാന്തമായ ഒരു നിമിഷത്തിലാണ് കടന്നുവരുന്നത്. ശിഷ്യന്റെ വിനയവും ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവൻ ചോദ്യം ചോദിക്കുന്നില്ല, താമസിക്കുന്നില്ല; ഗുരുവിന്റെ ആജ്ഞ പാലിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. വല്ക്കലം നൽകുക എന്നത് ഒരു ചെറിയ കർമ്മമാണ്; എങ്കിലും അതിലൂടെ ശിഷ്യന്റെ നിഷ്ഠ വെളിപ്പെടുന്നു. ചെറിയ കർമ്മങ്ങളിലാണ് ശീലം തെളിയുന്നത്.

അദ്ദേഹത്തിന്റെ തൊട്ടടുത്ത്, ഒരിക്കലും പരസ്പരം പിരിയാത്ത ഒരു ക്രൗഞ്ചമിഥുനം (ഇണക്കിളികൾ) ചുറ്റിത്തിരിയുന്നുണ്ടായിരുന്നു; അവയുടെ മധുരമായ കളകളം കേൾക്കാമായിരുന്നു. ഭഗവാൻ വാല്മീകി അതു കണ്ടു. അതേ നിമിഷം, പാപത്തിൽ ഉറച്ച മനസ്സുള്ളവനും സകല ജീവികളോടും വൈരത്തിന്റെ ഇരിപ്പിടവുമായ ഒരു നിഷാദൻ, മുനി നോക്കിനിൽക്കെത്തന്നെ, ആ ഇണയിൽനിന്ന് ആൺക്രൗഞ്ചത്തെ എയ്തുവീഴ്ത്തി. ചോരയിൽ കുളിച്ച ശരീരവുമായി ആ പക്ഷി നിലത്തു പിടഞ്ഞുവീണു. ഭർത്താവ് വധിക്കപ്പെട്ടതു കണ്ട് അവന്റെ ഇണ കരുണമായ സ്വരത്തിൽ കരഞ്ഞു. ചെമ്പിച്ച ശിരസ്സുള്ളവനും മദിച്ചു നടന്നവനും തന്നോടൊപ്പം ചരിച്ചവനുമായ ആ പക്ഷിയായ പതിയെ പിരിഞ്ഞ് അവൾ വിലപിച്ചു. ഇവിടെ കവി ക്രൗഞ്ചിയുടെ ശോകം വിസ്തരിച്ചു വർണ്ണിക്കുന്നു; കാരണം അവളുടെ ശോകത്തിൽനിന്നാണ് കാവ്യം ജനിക്കാൻ പോകുന്നത്. നിഷാദന്റെ രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ മനനം ചെയ്യേണ്ടതാണ് — ‘പാപനിശ്ചയൻ’ (പാപം ചെയ്യാൻ ഉറച്ചവൻ), ‘വൈരനിലയൻ’ (വൈരത്തിന്റെ ഇരിപ്പിടം). വിശപ്പല്ല അവന്റെ കാരണം, ഭയവുമല്ല; വൈരം മാത്രമാണ് അവന്റെ ഇരിപ്പിടം. ‘മിഥുനം’ എന്ന വാക്ക് രണ്ടിന്റെയും അഭേദം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഒന്നിന്റെ വധം യഥാർത്ഥത്തിൽ രണ്ടിന്റെയും വധമാണ്.

നിഷാദൻ വീഴ്ത്തിയ ആ പക്ഷിയെ അങ്ങനെ കണ്ടപ്പോൾ ധർമ്മാത്മാവായ ഋഷിയുടെ ഹൃദയത്തിൽ കാരുണ്യം ഉണർന്നു. സ്വഭാവത്താൽത്തന്നെ കരുണ അറിയുന്നവനായ ആ മുനി ‘ഇത് അധർമ്മമാണ്’ എന്നു നിശ്ചയിച്ച്, കരയുന്ന ക്രൗഞ്ചിയെ കണ്ട്, ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു — ‘മാ നിഷാദ പ്രതിഷ്ഠാം ത്വമഗമഃ ശാശ്വതീഃ സമാഃ, യത്ക്രൗഞ്ചമിഥുനാദേകമവധീഃ കാമമോഹിതം.’ ഇതിന്റെ അർത്ഥം: “നിഷാദാ, കാമമോഹിതനായിരുന്ന ഒന്നിനെ ക്രൗഞ്ചമിഥുനത്തിൽനിന്നു നീ കൊന്നതിനാൽ, ശാശ്വതമായ വർഷങ്ങളോളം നിനക്കു പ്രതിഷ്ഠ (നിലനില്പ്) ലഭിക്കാതിരിക്കട്ടെ.” ഇതാണ് സംസ്കൃതസാഹിത്യത്തിലെ ആദ്യത്തെ ശ്ലോകരൂപമായ വചനം. ശാപരൂപത്തിൽ പുറപ്പെട്ട വാണി തനിയെ ഛന്ദോബദ്ധമായിത്തീർന്നു — ശോകം ശ്ലോകമായി. ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം; സമഗ്രമായ ആദികാവ്യത്തിന്റെ ഉത്ഭവസ്ഥാനവും ഇതുതന്നെ. ഇവിടെ ഇതും ശ്രദ്ധിക്കണം: മുനി കാവ്യം രചിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നില്ല; കരുണതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വായിലൂടെ ഛന്ദസ്സ് രചിക്കുന്നത്. ആവശ്യപ്പെടാതെ സ്വയം ഉണ്ടാകുന്നതാണ് ഉത്തമകാവ്യം എന്ന് ആലങ്കാരികന്മാർ പറയുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം ഹൃദയത്തിൽ ആലോചിച്ചപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന് ഒരു ചിന്തയുണ്ടായി: ‘ഈ പക്ഷിയുടെ ശോകത്താൽ വേദനിച്ച ഞാൻ എന്താണ് ഈ പറഞ്ഞത്?’ ചിന്തിച്ചുചിന്തിച്ച് മഹാപ്രാജ്ഞനും മതിമാനുമായ അദ്ദേഹം ഒരു നിശ്ചയത്തിലെത്തി; ശിഷ്യനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: “നാലു പാദങ്ങളിൽ ബദ്ധവും, ഓരോ പാദത്തിലും തുല്യ അക്ഷരങ്ങളുള്ളതും, തന്ത്രിയുടെ (വീണയുടെ) ലയത്തിനൊത്തു പാടാൻ കഴിയുന്നതും, ശോകാർത്തനായ എന്റെ വായിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടതുമായ ഇത് ‘ശ്ലോകം’ എന്നുതന്നെ അറിയപ്പെടട്ടെ, മറ്റൊന്നാകാതിരിക്കട്ടെ.” ഗുരുവിന്റെ ആ അനുത്തമമായ വാക്ക് ശിഷ്യൻ സന്തോഷത്തോടെ ഏറ്റുവാങ്ങി; അതിൽ മുനിയും സന്തുഷ്ടനായി. ഇവിടെ കവി സ്വയംതന്നെ ഛന്ദസ്സിന്റെ ലക്ഷണം പറയുന്നു — പാദബദ്ധത, അക്ഷരസാമ്യം, ലയത്തിനൊത്ത ഘടന. കാവ്യം വെറും ഭാവമല്ല, നിയമബദ്ധമായ ഭാവമാണ് എന്ന് ഇതിൽനിന്ന് അറിയാം. ശിഷ്യൻ അത് ഏറ്റുവാങ്ങിയതും അർത്ഥവത്താണ് — ഒരാൾ പറഞ്ഞത് മറ്റൊരാൾ ഏറ്റുവാങ്ങുന്നു; ഇങ്ങനെയാണ് പരമ്പര ആരംഭിക്കുന്നത്. ഈ സന്ദർഭത്തിൽ ‘ശോകം’, ‘ശ്ലോകം’ എന്നീ വാക്കുകളുടെ സാമ്യവും കവി ഉദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്നു — അക്ഷരങ്ങളുടെ ചെറിയൊരു മാറ്റംകൊണ്ട് ശോകം ശ്ലോകമാകുന്നു.

അനന്തരം അദ്ദേഹം ആ തീർത്ഥത്തിൽ യഥാവിധി സ്നാനം ചെയ്ത്, അതേ കാര്യംതന്നെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട് ആശ്രമത്തിലേക്കു മടങ്ങി. വിനീതനും ബഹുശ്രുതനുമായ ശിഷ്യൻ ഭരദ്വാജൻ നിറഞ്ഞ കലശവുമെടുത്ത് ഗുരുവിന്റെ പിന്നാലെ നടന്നു. ധർമ്മജ്ഞനായ മുനി ശിഷ്യനോടൊപ്പം ആശ്രമത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് ഇരുന്ന് മറ്റു കാര്യങ്ങളും സംസാരിച്ചു; എങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധ്യാനം ആ ശ്ലോകത്തിൽത്തന്നെയായിരുന്നു. അപ്പോൾ ലോകസ്രഷ്ടാവും സ്വയംപ്രഭുവും ചതുർമുഖനും മഹാതേജസ്വിയുമായ ബ്രഹ്മാവ് ആ മുനിശ്രേഷ്ഠനെ കാണാൻ സ്വയം വന്നെത്തി. അദ്ദേഹത്തെ കണ്ട് വാല്മീകി പെട്ടെന്ന് എഴുന്നേറ്റ്, വാക്കടക്കി, കൈകൂപ്പി, ഭക്തിയോടെ, അത്യന്തം വിസ്മയിച്ചു നിന്നു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: ബ്രഹ്മാവിനെ ആരും വിളിച്ചതല്ല; അദ്ദേഹം സ്വയം വരുന്നു. സത്യമായും പുതിയ എന്തെങ്കിലും ജനിക്കുന്നിടത്ത് ദൈവവും സ്വയം അടുത്തെത്തുന്നു എന്നതാണ് കവിയുടെ ആശയം. മറ്റു കാര്യങ്ങൾ സംസാരിക്കുമ്പോഴും ധ്യാനം ഒരിടത്തുതന്നെ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നവന്റെ ആ ഏകാഗ്രതയാണ് വരാനിരിക്കുന്ന മഹാകാവ്യത്തിന്റെ മൂലം.

പാദ്യം, അർഘ്യം, ആസനം, വന്ദനം എന്നിവയാൽ അദ്ദേഹം ആ ദേവനെ പൂജിച്ചു; വിധിപ്രകാരം നമസ്കരിച്ച് ക്ഷേമം അന്വേഷിച്ചു. ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാവ് അത്യന്തം ആദരിക്കപ്പെട്ട ആസനത്തിൽ ഇരുന്ന് വാല്മീകിമഹർഷിക്കും ഇരിപ്പിടം കാണിച്ചുകൊടുത്തു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ അനുവാദത്തോടെ അദ്ദേഹവും ആസനത്തിൽ ഇരുന്നു. ലോകപിതാമഹൻ സാക്ഷാൽ മുന്നിൽ ഇരിക്കുമ്പോഴും വാല്മീകിയുടെ മനസ്സ് അവിടേക്കുതന്നെ പോയിരുന്നു; ധ്യാനത്തിലാണ്ട് അദ്ദേഹം ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു: ‘വൈരബുദ്ധിയുള്ള ആ പാപാത്മാവ് ചെയ്തത് കഷ്ടംതന്നെ; അത്ര മനോഹരമായി കൂകിയിരുന്ന ക്രൗഞ്ചത്തെ ഒരു കാരണവുമില്ലാതെ അവൻ കൊന്നുകളഞ്ഞല്ലോ.’ ദുഃഖിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹം ക്രൗഞ്ചിയെ ഉദ്ദേശിച്ച് ആ ശ്ലോകം വീണ്ടും ചൊല്ലി. ബ്രഹ്മാവിന്റെ സന്നിധിയിൽപ്പോലും ശോകം മാറിയില്ല. ഈ കരുണതന്നെയാണ് കവിയുടെ ലക്ഷണം — അന്യന്റെ ദുഃഖം ഹൃദയത്തെ സ്പർശിക്കുന്നവനേ കാവ്യം രചിക്കാൻ അർഹതയുള്ളൂ. പൂജയുടെ ക്രമവും ശാസ്ത്രീയമാണ് — പാദ്യം, അർഘ്യം, ആസനം, വന്ദനം, പിന്നെ കുശലപ്രശ്നം; അതിഥിസത്കാരത്തിന്റെ പ്രാചീനമായ വിധി ഇതുതന്നെ.

അദ്ദേഹം വീണ്ടും ഉള്ളിലേക്കു മടങ്ങിയ മനസ്സോടെ ശോകത്തിൽ മുഴുകി. അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട് ആ മുനിശ്രേഷ്ഠനോടു പറഞ്ഞു: “അങ്ങു രചിച്ചത് ശ്ലോകംതന്നെയാണ്; ഇതിൽ സംശയിക്കേണ്ടതില്ല. ബ്രഹ്മർഷേ, എന്റെതന്നെ ഇച്ഛയാലാണ് ഈ സരസ്വതി അങ്ങയുടെ വായിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടത്.” ഈ വാക്കുകളാൽ രണ്ടു കാര്യങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. ഒന്ന് — മുനിയുടെ വായിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടത് ദോഷരൂപമല്ല, ഛന്ദോരൂപമാണ്. രണ്ട് — ആ വാണി മാനുഷമല്ല, ദൈവികമാണ്. ശോകത്തിൽനിന്നു ജനിച്ച വാക്കായാലും ദൈവം അതിനെ അംഗീകരിക്കുമ്പോൾ അതു കാവ്യമാകുന്നു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുഞ്ചിരിക്കും അർത്ഥമുണ്ട് — മുനിയുടെ സംശയം യഥാർത്ഥത്തിൽ അനാവശ്യമായിരുന്നു എന്ന് അതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഞാൻ പറഞ്ഞത് ശാപമാണോ?’ എന്നായിരുന്നു വാല്മീകിയുടെ ശങ്ക; ബ്രഹ്മാവാകട്ടെ അതിനെ ശാപമായല്ല, സരസ്വതിയുടെ പ്രകാശനമായാണ് സ്വീകരിച്ചത്. ഒരേ വാക്കുതന്നെ രണ്ടു ദൃഷ്ടികളിൽ രണ്ടു രൂപത്തിൽ കാണപ്പെടുന്നു.

തുടർന്ന് ബ്രഹ്മാവ് ആദേശിക്കുന്നു: “ഋഷിശ്രേഷ്ഠാ, അങ്ങ് രാമന്റെ സമ്പൂർണ്ണചരിതം രചിക്കുക. ലോകത്തിൽ ധർമ്മാത്മാവും ഭഗവാനും ധീമാനും ധീരനുമായ രാമന്റെ വൃത്താന്തം നാരദനിൽനിന്ന് അങ്ങ് കേട്ടതുപോലെ പറയുക. ബുദ്ധിമാനായ ആ രാമന്റെ രഹസ്യവും പ്രകാശവുമായ വൃത്താന്തം, സൗമിത്രിയോടൊപ്പമുള്ള വൃത്താന്തം, രാക്ഷസരുടെ വൃത്താന്തം മുഴുവൻ, വൈദേഹിയുടെ പ്രകാശമായതോ രഹസ്യമായതോ ആയ വൃത്താന്തം — അതെല്ലാം, അറിയാത്തതായാലും, അങ്ങേക്ക് അറിവായിത്തീരും. ഈ കാവ്യത്തിൽ അങ്ങയുടെ വാക്ക് ഒരിടത്തും അസത്യമാവുകയില്ല.” ഈ വരദാനം അതീവ പ്രാധാന്യമുള്ളതാണ് — കവിക്കു ദിവ്യദൃഷ്ടി നൽകപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ രാമായണം വെറും സങ്കല്പമല്ല, പ്രത്യക്ഷദർശനമാണ് എന്നു പരമ്പര കരുതുന്നു. രഹസ്യം, പ്രകാശം എന്നു രണ്ടും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; പുറമേയുള്ള കർമ്മവും ഉള്ളിലെ ഭാവവും — രണ്ടും കവിക്കു ഗോചരമാണ്. ‘നാരദനിൽനിന്നു കേട്ടതുപോലെ’ എന്ന പ്രയോഗത്തിലൂടെ ബ്രഹ്മാവ് മുൻസർഗവുമായുള്ള ബന്ധം വ്യക്തമാക്കുന്നു — ചുരുക്കത്തിൽ കേട്ട കഥതന്നെയാണ് വിസ്തരിച്ചു പറയേണ്ടത്.

ബ്രഹ്മാവ് വീണ്ടും പറയുന്നു: “രാമന്റെ പുണ്യവും മനോഹരവുമായ കഥ ശ്ലോകബദ്ധമായി രചിക്കുക. ഈ ഭൂമിയിൽ പർവ്വതങ്ങളും നദികളും നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം കാലം ലോകങ്ങളിൽ രാമായണകഥ പ്രചരിക്കും. അങ്ങു രചിച്ച രാമകഥ പ്രചരിക്കുന്നിടത്തോളം കാലം അങ്ങ് മുകളിലും താഴെയുമുള്ള എന്റെ ലോകങ്ങളിൽ വസിക്കും.” ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാവ് അവിടെത്തന്നെ അന്തർധാനം ചെയ്തു. അപ്പോൾ ശിഷ്യന്മാരോടൊപ്പം ആ മുനി വിസ്മയത്തിലാണ്ടു. ഇവിടെ കവിയുടെ അമരത്വം കാവ്യത്തിന്റെ ആയുസ്സുകൊണ്ടാണ് അളക്കപ്പെടുന്നത്. പർവ്വതങ്ങളും നദികളും സ്ഥിരതയുടെ ഉപമാനങ്ങളാണ്; കാവ്യത്തിന്റെ നിലനില്പ് അവയുടേതിനു തുല്യമാണെന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ബ്രഹ്മാവ് കാവ്യത്തെ പ്രകൃതിയെന്നപോലെ ശാശ്വതമാക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ അന്തർധാനവും ഒന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ആദേശം നൽകിക്കഴിഞ്ഞു; ഇനി കർമ്മം കവിയുടേതുമാത്രം. ദൈവം വഴി കാണിച്ചുതരുന്നു; ചുവടുവയ്ക്കേണ്ടത് മനുഷ്യൻതന്നെയാണ്.

അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിഷ്യന്മാരെല്ലാം ആ ശ്ലോകം വീണ്ടും വീണ്ടും പാടി; ആഹ്ലാദിച്ചും ഏറെ വിസ്മയിച്ചും അവർ പരസ്പരം പറഞ്ഞു: “തുല്യാക്ഷരങ്ങളുള്ള നാലു പാദങ്ങളിൽ മഹർഷി പാടിയ ആ ശോകം, ആവർത്തിച്ചു ചൊല്ലിയതോടെ വീണ്ടും ശ്ലോകമായിത്തീർന്നിരിക്കുന്നു.” അപ്പോൾ ഭാവിതാത്മാവായ (ധ്യാനത്താൽ ശുദ്ധമായ മനസ്സുള്ള) മഹർഷിക്ക് ഈ ബുദ്ധി ഉദിച്ചു: ‘ഇത്തരം ശ്ലോകങ്ങളാൽത്തന്നെ ഞാൻ രാമായണം എന്ന കാവ്യം മുഴുവൻ രചിക്കും.’ തുടർന്ന് കീർത്തിമാനും ഉദാരദർശനനുമായ ആ മുനി, ഉദാരമായ വൃത്തവും അർത്ഥവും പദങ്ങളുമുള്ള മനോഹരങ്ങളായ തുല്യാക്ഷരശ്ലോകങ്ങൾ നൂറുകണക്കിനു ചേർത്ത്, യശസ്വിയായ രാമന്റെ യശസ്സു വർദ്ധിപ്പിക്കുന്ന കാവ്യം രചിച്ചു. ഒടുവിൽ കവി ശ്രോതാക്കളെ ക്ഷണിക്കുന്നു: “സമാസവും സന്ധിയും യോജിച്ചതും, സമവും മധുരവുമായ അർത്ഥത്തോടുകൂടിയ വാക്യങ്ങളാൽ ബദ്ധവുമായ, മുനി രചിച്ച രഘുവരചരിതവും ദശഗ്രീവവധവും കേട്ടാലും.” ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം ശോകം ശ്ലോകമായതിൽനിന്ന് ആരംഭിച്ച് മഹാകാവ്യസങ്കല്പംവരെ എത്തി സമാപിക്കുന്നു. ശിഷ്യന്മാരുടെ ഗാനത്തിലൂടെയാണ് ശ്ലോകം ആദ്യമായി ലോകത്തിൽ പ്രചരിക്കുന്നത്; കാവ്യം ജീവിക്കുന്നത് ശ്രോതാക്കളിലൂടെയാണ് എന്ന് ഇതിൽനിന്ന് അറിയാം.

When he had heard Nārada’s words, the brief Rāmāyaṇa of the previous sarga, the righteous Vālmīki, a master of language, honoured the great sage together with his disciples. Duly honoured, the divine seer Nārada took his leave and, given permission, rose into the sky and went back to the world of the gods. The story heard in the first sarga now lies like a seed in the listener’s heart: the teacher gives his word and departs, and in the pupil’s mind that word slowly ripens. The whole of this sarga is that seed sprouting. The poet does not rush into his poem: first comes honour, then farewell, then solitude, and step by step the poet’s mind is made ready. We are told too that Vālmīki had disciples with him, for knowledge received from a teacher lives on in the world only through a line of pupils.

A moment after Nārada had gone, Vālmīki went to the bank of the Tamasā, a river flowing not far from the Gaṅgā. Reaching the bank, he saw a bathing place free of mud and clear, and said to his disciple Bharadvāja, who stood beside him: “Look, Bharadvāja, at this bathing place. It is free of mud, it is lovely, and its water is as clear as the mind of a good man.” The comparison is telling. To describe clear water the poet reaches for a good man’s mind, and the images a poet chooses reveal how he sees: only one whose own heart is clear sees clearness in the water outside. This verse also sets the stage for the pity that is to come, for where there is serenity a blow strikes all the harder. And by saying that the Tamasā flows near the Gaṅgā the poet fixes the place: the birthplace of the first poem is no imagined spot but a known land.

The sage told his disciple, “Set down the water pot here, my dear boy, and give me my bark garment. I shall bathe here, in this fine bathing place of the Tamasā.” At the great Vālmīki’s word the disciplined Bharadvāja handed his teacher the garment, and the sage, master of his senses, took it from him and wandered about, gazing at the wide forest on every side. These verses set the scene for the moment the poem is born. Nothing special happens: a sage has come to bathe, the water is clear, the forest is wide. A great event usually steals in upon a quiet moment. The disciple’s humility shows too: he asks nothing and does not delay, but simply does as his teacher bids. Handing over a bark garment is a small act, yet it reveals his discipline, for character is seen in small things.

Close by, a pair of krauñca birds, a kind of curlew, was moving about, never leaving each other’s side, and their sweet calls could be heard. The holy Vālmīki watched them. At that very moment a Niṣāda hunter, bent on evil and a very home of malice toward all creatures, shot the male of the pair while the sage looked on. The bird fell to the ground, its body covered in blood, writhing. Seeing her mate struck down, the hen cried out piteously; she was parted now from the copper-crested, joyful bird who had always moved at her side, and she lamented. The poet dwells on her grief because the poem itself will be born of it. The two words for the hunter are worth weighing: “bent on evil” and “home of malice.” Neither hunger nor fear moved him; malice alone was his dwelling. And the word “pair” tells us the two were one, so that killing one of them was in truth killing both.

Seeing the bird brought down by the Niṣāda, the righteous seer was filled with pity. Compassionate by nature, he judged the act unrighteous, and hearing the hen weeping, he spoke: “Niṣāda, may you never find an enduring place through all the endless years, since you killed one of this pair of krauñcas while it was lost in love.” These were the first words in all Sanskrit literature to take the form of a śloka, a verse. Speech that came out as a curse arranged itself in metre of its own accord: grief became verse. This is the heart of the sarga and the source of the whole first poem. And note that the sage had no wish to compose poetry; it was pity that shaped the metre on his lips. The theorists of poetry say that the finest poetry comes unasked.

When he had spoken, a thought troubled the sage as he stood there: “Stricken with grief for this bird, what is this I have said?” Reflecting, that wise and thoughtful man came to a decision and told his disciple: “Bound in four quarter-lines, each with the same number of syllables, fit to be sung to the rhythm of the lute, this utterance that came from me in my grief shall be a śloka and nothing else.” The disciple received his teacher’s matchless words gladly, and the sage was pleased with him. Here the poet himself defines the metre: it is bound in quarter-lines, equal in syllables and suited to rhythm. Poetry, then, is not feeling alone but feeling bound by rule. The disciple’s acceptance matters as well: what one says, another receives, and so a tradition begins. The poet intends the likeness of the words śoka, grief, and śloka, verse: by a slight change of sounds, grief becomes verse.

Then the sage bathed in that bathing place as the rule prescribes and turned back to the hermitage, still turning the matter over in his mind. His modest and learned disciple Bharadvāja took up the full water pot and followed behind. Entering the hermitage with him, the sage, who knew dharma, sat down and talked of other things as well, but his thoughts stayed on that verse. Then Brahmā himself, the maker of the worlds, the self-born lord, four-faced and of great splendour, came to see that best of sages. Seeing him, Vālmīki rose at once, fell silent, joined his palms and stood composed but utterly astonished. Brahmā was not summoned; he came of his own accord. The poet’s meaning is that where something truly new is born, the divine itself draws near. And this sage, whose mind stayed fixed on one thing even while he spoke of others, had in that very concentration the root of the great poem to come.

He honoured the god with water for his feet, the welcome offering, a seat and a salutation, bowed as the rule prescribes, and asked after his well-being. The Lord sat down on the seat so honoured and directed the seer Vālmīki to a seat as well, and with Brahmā’s leave he too sat down. Yet even with the grandfather of the worlds seated before him, Vālmīki’s mind was still back at the river. Lost in thought, he brooded: “What a cruel thing that wicked man did, his mind set on malice, killing without cause a krauñca with so sweet a voice.” Still grieving, he sang the verse again for the krauñca hen. Even in Brahmā’s presence his grief did not leave him. This compassion is the mark of a poet: only one whose heart is touched by another’s pain is fit to make poetry. The order of worship is the traditional one, water for the feet, the welcome offering, a seat, a salutation and then the question about his health, the ancient rite of hospitality.

Once more the sage withdrew into himself and gave himself up to grief. Then Brahmā, smiling, said to that best of sages: “It is a śloka that you have composed; you need not think about it any further. It is by my own will, brahmin, that this speech has come forth from you.” These words settle two things. First, what came from the sage’s mouth was no fault but true metre. Second, that speech was not merely human but divine: words born of grief become poetry when the divine approves them. Brahmā’s smile has its meaning too, for it shows that the sage’s doubt was needless. Vālmīki had feared that he had uttered a curse; Brahmā took it not as a curse but as the gift of Sarasvatī, the goddess of speech. The same words take different forms under different eyes.

Then Brahmā commanded him: “Best of seers, compose the whole story of Rāma. Tell the life of Rāma, righteous, glorious, wise and steadfast, as you heard it from Nārada. Whatever that wise man did in secret and whatever in the open, whatever befell him with Lakṣmaṇa, Sumitrā’s son, whatever befell the rākṣasas in every respect, and whatever befell Vaidehī, known or hidden, all of it, though unknown to you now, shall become known to you. In this poem no word of yours will be untrue.” This boon is of the greatest weight: the poet is given divine sight. That is why tradition holds the Rāmāyaṇa to be not mere invention but a vision of what truly happened. Both the hidden and the known are named, so both outward deeds and inner feelings lie within the poet’s view. And with the words “as you heard it from Nārada” Brahmā ties this sarga to the one before: the story heard in brief is now to be told in full.

Brahmā went on: “Put the holy and delightful story of Rāma into verse. As long as mountains and rivers stand on this earth, so long will the story of the Rāmāyaṇa travel through the worlds; and as long as the story of Rāma that you have made travels among them, so long will you dwell in my worlds, above and below.” With these words the Lord Brahmā vanished on the spot, and the sage and his disciples were filled with wonder. The poet’s immortality is measured by the life of his poem. Mountains and rivers are the images of permanence, and by setting the poem’s life beside theirs Brahmā makes it as lasting as nature itself. His vanishing is telling too: the command has been given, and now the work belongs to the poet. The divine shows the way, but the steps must be taken by a man.

All his disciples then sang that verse again and again, delighting in it, and said to one another in great astonishment: “The grief the great seer sang in four quarter-lines of equal syllables has, by being repeated, become a śloka once more.” Then this thought came to the great seer, whose mind was now pure: “Let me compose the whole Rāmāyaṇa as a poem in verses like these.” And so that illustrious sage of noble vision composed, in hundreds of verses of equal syllables, with delightful words telling of noble deeds and their meaning, a poem to spread the fame of the famous Rāma. At the end the poet calls to his listeners: listen to the story of the best of the Raghus, composed by the sage, fitted with compounds and sound-joinings as they suit, framed in sentences whose sense is even and sweet, and to the killing of the ten-headed Rāvaṇa. So this sarga, beginning with grief becoming verse, ends with the resolve to make a great poem. Through the disciples’ singing the verse first spreads in the world, which shows that a poem lives through those who hear it.