पुरा तपसि स्वाध्याये च नित्यनिरतः वाल्मीकिः नाम तपस्वी मुनिः आसीत्। एकदा सः वाचां वेदितॄणां मध्ये श्रेष्ठं मुनिपुङ्गवं नारदं परिपप्रच्छ। तस्य प्रश्नः एवम् आसीत् — अस्मिन् लोके सम्प्रति कः पुरुषः गुणवान् अस्ति, कः वीर्यवान्, कः धर्मज्ञः, कः कृतज्ञः, कः सत्यवाक्यः, कः दृढव्रतः इति। पुनः सः अपृच्छत् — कः सदाचारेण युक्तः, कः सर्वेषु भूतेषु हितकारी, कः विद्वान्, कः समर्थः, कः च अद्वितीयः प्रियदर्शनः इति। अपि च — कः आत्मवान्, केन क्रोधः जितः, कः कान्तिमान्, कः अनसूयकः, कस्मात् च जातरोषात् संयुगे देवाः अपि बिभ्यति इति। एतत् सर्वं श्रोतुम् अहं परमकौतूहलेन युक्तः अस्मि; हे महर्षे, त्वम् एव एवंविधं नरं वेत्तुम् अर्हसि — इति वाल्मीकिः अवदत्। अत्र मुनिना षोडश गुणाः पृष्टाः। एते गुणाः शीलस्य, शौर्यस्य, ज्ञानस्य, लोकसम्बन्धस्य च चतुर्षु क्षेत्रेषु विभक्ताः सन्ति। केवलं शूरः न पृष्टः, केवलं विद्वान् अपि न पृष्टः; किन्तु एतेषां सर्वेषां गुणानां समुच्चयः एकस्मिन् एव पुरुषे कथं सम्भवति इति मुनेः जिज्ञासा। एतैः एव प्रश्नैः समग्रस्य रामायणस्य प्रवृत्तिः भवति। यः प्रश्नः शुद्धः भवति तस्य उत्तरम् अपि शुद्धं भवति — अतः आदौ एव कविः प्रश्नं स्थापयति। अत्र वाल्मीकेः तपस्वित्वं नारदस्य च वाग्विदग्रेसरत्वं सूचितम्। यः स्वयं तपस्वी सः एव गुणवन्तं जिज्ञासते; यः वाचां वेत्ता सः एव तादृशं पुरुषं वर्णयितुं शक्नोति। अतः प्रष्टा उत्तरदाता च उभौ योग्यौ। एतत् सम्भाषणम् एव आदिकाव्यस्य बीजभूतम्। षोडशगुणाः इमे — गुणवत्त्वम्, वीर्यम्, धर्मज्ञत्वम्, कृतज्ञत्वम्, सत्यवाक्यत्वम्, दृढव्रतत्वम्, सच्चारित्र्यम्, सर्वभूतहितत्वम्, विद्वत्त्वम्, सामर्थ्यम्, प्रियदर्शनत्वम्, आत्मवत्त्वम्, जितक्रोधत्वम्, द्युतिमत्त्वम्, अनसूयत्वम्, रणे शत्रुभयङ्करत्वम् इति।

त्रिषु लोकेषु ज्ञातवृत्तान्तः नारदः तं प्रश्नं श्रुत्वा प्रहृष्टः अभवत्। सः प्रत्यवदत् — हे मुने, त्वया कीर्तिताः एते गुणाः बहवः सन्ति, दुर्लभाः च सन्ति; एकस्मिन् पुरुषे एतेषां सङ्गमः प्रायः न दृश्यते। तथापि एतैः सर्वैः गुणैः युक्तः एकः नरः विद्यते। तम् अहं बुद्ध्वा विचार्य च कथयामि, श्रूयताम् इति। ततः सः अकथयत् — इक्ष्वाकूणां वंशे उत्पन्नः रामः नाम पुरुषः जनैः श्रुतः प्रसिद्धः च अस्ति इति। अनेन उत्तरेण नारदः न केवलं नाम सूचयति, अपि तु कुलम् अपि सूचयति; यतः गुणानां मूलेषु कुलशिक्षा अपि अन्यतमा भवति। इक्ष्वाकुवंशः सत्यपरायणः वंशः; तस्मिन् एव वंशे सत्यव्रतः रामः जातः — एषा सङ्गतिः सार्थिका। अनेन प्रश्नोत्तरेण एव संक्षेपरामायणस्य आरम्भः भवति। नारदः न कल्पितं किमपि वदति; सः त्रिकालज्ञः सन् प्रत्यक्षवत् जानाति। अतः अस्य वचनं प्रमाणभूतम्।

नारदः रामस्य गुणान् एवं वर्णयति। सः नियतात्मा, महावीर्यः, द्युतिमान्, धृतिमान्, जितेन्द्रियः च अस्ति। सः बुद्धिमान्, नीतिमान्, वाग्मी, श्रीमान्, शत्रुनाशकः च। तस्य शरीरलक्षणानि अपि उत्तमानि सन्ति — विपुलौ अंसौ, आजानुलम्बिनौ महान्तौ बाहू, शङ्खसदृशी ग्रीवा, महती हनुः, विशालम् उरः, महत् धनुः, मांसेन गूढे जत्रुणी, सुन्दरं शिरः, शुभं ललाटम्, उत्तमः विक्रमः च। सः समः, समविभक्ताङ्गः, स्निग्धवर्णः, प्रतापवान्, पीनवक्षाः, विशालाक्षः, लक्ष्मीवान्, शुभलक्षणयुक्तः च। गुणेषु सः धर्मज्ञः, सत्यसन्धः, प्रजानां हिते सदा रतः, यशस्वी, ज्ञानसम्पन्नः, शुचिः, संयतः, समाधिमान् च। सः प्रजापतिसमः, धाता, रिपुनाशकः, जीवलोकस्य रक्षिता, धर्मस्य परिरक्षिता च। सः वेदान् वेदाङ्गानि च तत्त्वतः जानाति, धनुर्वेदे निष्णातः, सर्वशास्त्राणाम् अर्थं वेत्ति, स्मृतिमान् प्रतिभानवान् च अस्ति। सः सर्वलोकप्रियः, साधुः, अदीनात्मा, विचक्षणः, सर्वेषु समदृष्टिः, सद्भिः जनैः सदा उपगम्यः — यथा समुद्रः नदीभिः सदा उपगम्यते तथा। अत्र द्रष्टव्यम् — नारदः प्रथमं गुणान् वर्णयति, ततः रूपम्, पुनः च गुणान्। एतेन सूच्यते यत् रूपं गुणानाम् आश्रयमात्रम्, गुणाः एव प्रधानाः इति। एवं नारदेन वाल्मीकेः षोडशप्रश्नानाम् एकम् एव उत्तरं दत्तम् — रामः इति। विशेषतः अत्र त्रयः शब्दाः मननीयाः — सत्यसन्धः, धर्मस्य परिरक्षिता, जीवलोकस्य रक्षिता इति। सत्यम् अस्य स्वभावः, धर्मः अस्य मार्गः, लोकरक्षणं च अस्य प्रयोजनम्। एतेषु त्रिषु समग्रं रामचरितं सङ्गृहीतम्। यथा समुद्रः गम्भीरः चलनरहितः च भवति, तथा रामः अपि गाम्भीर्येण धैर्येण च युक्तः इति उपमया ज्ञाप्यते।

कदाचित् राजा दशरथः प्रजानां हितकाम्यया तं ज्येष्ठं श्रेष्ठगुणैः युक्तं प्रियं पुत्रं रामं यौवराज्ये अभिषेक्तुम् ऐच्छत्। अभिषेकस्य सम्भारान् दृष्ट्वा तस्य भार्या कैकेयी पूर्वं दत्तौ वरौ स्मारयित्वा द्वे वस्तुनी अयाचत — रामस्य चतुर्दशवर्षपर्यन्तं वनवासः, भरतस्य च राज्याभिषेकः इति। सत्यवचने बद्धः धर्मपाशेन च नियन्त्रितः राजा दशरथः अनिच्छन् अपि प्रियं पुत्रं वनं प्रावाजयत्। रामः तु पितुः आज्ञां श्रुत्वा न शोकम् अकरोत्, न क्रोधम्, न च राज्यलोभेन विवादम्। पितुः वचननिर्देशात् कैकेय्याः प्रियं कर्तुं च सः प्रतिज्ञाम् आस्थाय शान्तमनसा वनं जगाम। अत्र रामस्य पितृवाक्यपरिपालनम् एव परमः धर्मः इति दर्शितम्। एतेन एव प्रसङ्गेन वाल्मीकिना पृष्टाः धर्मज्ञत्वसत्यवाक्यत्वदृढव्रतत्वादयः गुणाः कथामुखे एव प्रत्यक्षं प्रदर्श्यन्ते। यत् वचनेन उक्तं तत् आचरणेन सिद्ध्यति — इति काव्यस्य रीतिः। कैकेय्याः अपि दोषः केवलं तस्याः न; मन्थरायाः वचनेन तस्याः बुद्धिः विकृता जाता। एवं कथायाः आरम्भे एव सुखस्य दुःखस्य च अनित्यता प्रदर्श्यते — एकस्मिन् दिने अभिषेकः निश्चितः, तस्मिन् एव दिने वनवासः आरब्धः।

तं वनं व्रजन्तं रामं प्रियः भ्राता लक्ष्मणः अनुजगाम। सः स्नेहेन विनयेन च सम्पन्नः सुमित्रायाः आनन्दवर्धनः आसीत्; भ्रातरं विना क्षणमपि स्थातुं न शक्नोति स्म। रामस्य भार्या सीता अपि जनकस्य कुले जाता, देवमायया निर्मिता इव सुन्दरी, सर्वलक्षणसम्पन्ना, नारीणां मध्ये उत्तमा, पत्यौ अनुव्रता च आसीत्; सा रामम् अन्वगच्छत् — यथा रोहिणी चन्द्रम् अनुगच्छति तथा। पौरैः जनैः पित्रा दशरथेन च अनुगतः रामः शृङ्गवेरपुरे गङ्गातीरं प्राप्य निषादाधिपतिना गुहेन सह समागतः। तत्र सः सारथिं सुमन्त्रं निवर्तयामास। ततः ते त्रयः वनेन वनं गच्छन्तः महानदीः तीर्त्वा भरद्वाजमुनेः शासनात् चित्रकूटपर्वतम् आगच्छन्। तत्र रमणीयम् आवसथं कृत्वा देवगन्धर्वसदृशाः ते त्रयः सुखं न्यवसन्। एवं वनवासः केवलं शोकरूपः न भूत्वा धर्मस्य प्रीतेः च आश्रयः अभवत्। गुहः निषादः सन् अपि रामेण मित्रत्वेन स्वीकृतः। एतेन रामस्य समदृष्टिः स्पष्टा भवति — सः जातिं न पश्यति, भक्तिम् एव पश्यति। एषा एव दृष्टिः अग्रे शबर्याः हनुमतः विभीषणस्य च स्वीकारे दृश्यते।

रामे चित्रकूटं गते पुत्रशोकेन आतुरः राजा दशरथः पुत्रं स्मरन् विलपन् च प्राणान् अत्यजत्, स्वर्गं च जगाम। तस्मिन् मृते वसिष्ठप्रमुखैः द्विजैः राज्याय नियुज्यमानः अपि महाबलः भरतः तत् राज्यं न ऐच्छत्। सः सैन्येन सह वनं गत्वा महात्मानं रामं प्रसादयितुं यतितवान् — हे आर्य, त्वम् एव धर्मज्ञः, त्वम् एव राजा भव इति। रामः तु पितुः सत्यं रक्षितुम् इच्छन् राज्यं न प्रत्यगृह्णात्। सः भरताय राज्यस्य चिह्नरूपे स्वपादुके प्रादात्। पुनः पुनः याचित्वा अपि असिद्धार्थः भरतः रामस्य पादुके शिरसा गृहीत्वा प्रत्यागच्छत्। सः अयोध्यां न प्रविष्टवान्, किन्तु नन्दिग्रामे वसन् रामस्य आगमनं प्रतीक्षमाणः तस्य एव नाम्ना राज्यं पर्यपालयत्। एवं भ्रात्रोः परस्परं स्नेहः त्यागः च लोके आदर्शः अभवत् — एकः राज्यं त्यजति, अपरः अपि तत् न स्वीकरोति। पादुके एव राज्यचिह्नम् इति भरतस्य निर्णयः राजनीतेः नूतनम् आदर्शं स्थापयति — सिंहासनं न स्वामी, स्वामिनः आज्ञा एव प्रमाणम्।

भरतस्य प्रयाणानन्तरं रामः पुनः पुनः आगच्छतां पौराणां सङ्गं त्यक्तुम् इच्छन् चित्रकूटात् अपगम्य दण्डकारण्यं प्रविवेश। तत्र सः विराधं नाम बलवन्तं राक्षसं जघान। अनन्तरं शरभङ्गं सुतीक्ष्णम् अगस्त्यम् अगस्त्यभ्रातरं च महर्षीन् ददर्श। अगस्त्यस्य वचनात् सः इन्द्रदत्तं महत् धनुः, अक्षयबाणयुक्तौ तूणीरौ, तीक्ष्णं खड्गं च प्राप्तवान्। तत्र वने निवसन्तं रामं दण्डकारण्यवासिनः ऋषयः उपगम्य राक्षसाणां वधाय प्रार्थयन्त। सः तेभ्यः अभयं दत्त्वा प्रतिज्ञाम् अकरोत् — यज्ञविघ्नकारिणः राक्षसान् अहं हनिष्यामि इति। अनेन वनवासः तपस्विनां रक्षणस्य साधनम् अभवत्; दुःखम् अपि परोपकारस्य अवसरः जातः। अगस्त्येन दत्तानि अस्त्राणि केवलं आयुधानि न; तानि ऋषीणां विश्वासस्य प्रतीकानि। तपसा युक्ता शक्तिः, शक्त्या युक्तं तपः — उभयोः सङ्गमः अत्र दृश्यते।

ततः सः पञ्चवट्यां गोदावर्याः तीरे न्यवसत्। तत्र वसता तेन जनस्थाननिवासिनी कामरूपिणी शूर्पणखा नाम राक्षसी विरूपिता; सः प्रसङ्गः अरण्यकाण्डे विस्तरेण वर्ण्यते। तस्याः वचनेन कुपिताः खरः त्रिशिराः दूषणः च सानुचराः युद्धाय आगच्छन्। रामः एकाकी एव जनस्थाननिवासिनां भीमकर्मणां राक्षसानां चतुर्दश सहस्राणि, तथा खरं त्रिशिरसं दूषणं च जघान। एतेन युद्धेन रामस्य अद्भुतं महावीर्यत्वं लोके प्रसिद्धम् अभवत्; ऋषिभ्यः दत्तम् अभयवचनम् अपि सफलम् अभवत्। एकः पुरुषः चतुर्दशसहस्राणि जयति इति अतिशयोक्तिः न; अत्र धर्मबलस्य अधर्मबलं प्रति विजयः सूच्यते। अत्र एव रावणविरोधस्य बीजम् अपि निहितम्।

एवं रक्षसां चतुर्दश सहस्राणि निहतानि। ततः ज्ञातिवधं श्रुत्वा क्रोधमूर्च्छितः रावणः मारीचं नाम राक्षसं सहायत्वेन अवृणोत्। मारीचः तं वारयन् अवदत् — हे रावण, महाबलेन रामेण सह विरोधः तव क्षेमाय न भविष्यति इति। तथापि कालेन चोदितः रावणः तस्य हितवचनं न अशृणोत्। ततः सः मारीचेन सह रामस्य आश्रमपदं जगाम। मायाविना तेन मारीचेन नृपात्मजौ दूरम् अपवाहितौ; तदा रावणः गृध्रं जटायुषं हत्वा रामस्य भार्यां जहार। मारीचः मायामृगरूपं धृत्वा तौ राजपुत्रौ अपवाहितवान्, जटायुः च सीतां रक्षितुं रावणेन सह युद्धं कृतवान् इति प्रसङ्गौ अरण्यकाण्डे विस्तरेण वर्ण्येते। प्रत्यागतः रामः शून्यम् आश्रमं दृष्ट्वा, पतितं जटायुषं च ज्ञात्वा, भृशं शोकाकुलः सन् विललाप। सः तस्य गृध्रराजस्य और्ध्वदेहिकीं क्रियां कृत्वा ततः सीताम् अन्वेष्टुं प्रववृते। अत्र कविः दर्शयति — यः परार्थं प्राणान् त्यजति सः पुत्रवत् संस्कारम् अर्हति इति। रावणः बलेन युद्धं न कृतवान्, किन्तु छलेन सीताम् अहरत्। एतेन तस्य दौर्बल्यं प्रकटीभवति — यः धर्मेण जेतुं न शक्नोति सः एव मायाम् आश्रयते। जटायुः तु वृद्धः पक्षी सन् अपि परार्थं युद्धं कृतवान्; तस्य त्यागः रामेण पितृवत् सम्मानितः।

मार्गे सः कबन्धं नाम विकृतरूपं राक्षसं दृष्ट्वा तस्य बाहू छित्त्वा तं ददाह। दग्धः कबन्धः दिव्यरूपं प्राप्य स्वर्गं गच्छन् रामम् अवदत् — हे राघव, ऋष्यमूके सुग्रीवेण सह सख्यं कुरु, सः ते सीताया अन्वेषणे साहाय्यं करिष्यति इति। ततः रामः शबरीं नाम धर्मचारिणीं तापसीं ददर्श; तया पूजितः सत्कृतः च सः पम्पासरसः तीरे हनूमता समागतः। हनुमतः वचनात् सः ऋष्यमूकपर्वते सुग्रीवेण सह अग्निं साक्षिणं कृत्वा सख्यम् अकरोत्। सुग्रीवः वालिना कृतम् अपकारं, राज्यहरणं भार्याहरणं च, विस्तरेण रामाय न्यवेदयत्। रामः प्रतिज्ञाम् अकरोत् — अहं वालिनं हनिष्यामि इति। वानरः सुग्रीवः रामस्य बलं शङ्कमानः दुन्दुभेः नाम असुरस्य महत् कङ्कालं सप्त सालवृक्षान् च दर्शयामास। रामः पादाङ्गुष्ठेन तत् कङ्कालम् उत्क्षिप्य, एकेन एव बाणेन सप्त सालान् गिरिं रसातलं च भित्त्वा तस्मिन् विश्वासम् अजनयत्। ततः किष्किन्धां गत्वा युद्धे वालिनं हत्वा सः सुग्रीवं वानरराज्ये प्रत्यपादयत्। शबर्याः आतिथ्यं गृहीत्वा रामः भक्तेः महिमानं दर्शितवान्। वानरैः सह सख्यं कृत्वा च सः दर्शयति यत् महत् कार्यं सहायैः विना न सिध्यति इति। वालिवधः अपि न्यायस्य दण्डरूपः — यः भ्रातुः भार्याम् अहरत्, यः भ्रातरं राज्यात् निरवासयत्, सः दण्ड्यः एव।

राज्यं प्राप्तः सुग्रीवः सर्वान् वानरान् समाहूय जनकात्मजां द्रष्टुम् इच्छन् चतसृषु दिक्षु प्रस्थापयामास। दक्षिणां दिशं गतानां वानराणां समीपे सम्पातिः नाम गृध्रः लङ्कायां सीतायाः स्थितिं कथयामास। ततः महाबलः हनूमान् शतयोजनविस्तीर्णं लवणार्णवं लङ्घयित्वा रावणेन पालितां लङ्कां प्राप। तत्र अशोकवनिकायां रामम् एव ध्यायन्तीं शोकमग्नां सीतां ददर्श। सः तस्यै रामस्य अभिज्ञानं निवेद्य सर्वं वृत्तान्तं न्यवेदयत्, तां समाश्वास्य च वनिकायाः तोरणं बभञ्ज। ततः पञ्च सेनापतीन्, सप्त मन्त्रिपुत्रान्, रावणपुत्रम् अक्षं च हत्वा, पैतामहात् वरात् अस्त्रेण उन्मुक्तम् आत्मानं ज्ञात्वा अपि स्वेच्छया राक्षसानां बन्धनं सहमानः, ततः सीतां विहाय लङ्कां दग्ध्वा सः पुनः समुद्रं लङ्घयित्वा प्रत्यागच्छत्। रामं प्रणम्य सः अवदत् — दृष्टा सीता इति। एतेन एकेन वाक्येन शोकमग्नः रामः पुनः आश्वस्तः अभवत्। भक्तस्य कार्यकुशलता एव स्वामिनः दुःखस्य औषधम् इति अत्र दृश्यते। हनूमतः कार्ये त्रीणि लक्षणानि दृश्यन्ते — बलम्, बुद्धिः, स्वामिभक्तिः च। सागरं लङ्घितुं बलम् आवश्यकम्, सीतायाः विश्वासं जनयितुं बुद्धिः आवश्यका, अभिज्ञानं गृहीत्वा शीघ्रं प्रत्यागन्तुं भक्तिः आवश्यका। एतैः त्रिभिः सः दूतानाम् आदर्शः अभवत्।

ततः रामः सुग्रीवेण सह महोदधेः तीरं गत्वा आदित्यसंनिभः शरैः समुद्रं क्षोभयामास। सरितां पतिः समुद्रः आत्मानं दर्शयामास; तस्य वचनात् एव रामः नलेन सेतुम् अकारयत्। तेन सेतुना सागरं तीर्त्वा रामः लङ्कां पुरीम् उपागच्छत्, आहवे रावणं जघान, सीतां च अनुप्राप्य परां व्रीडाम् उपागमत्। व्रीडायाः कारणं मूले न उक्तम्; परगृहे उषितायाः भार्यायाः पुनर्ग्रहणे लोकापवादस्य शङ्का एव तस्य हेतुः इति व्याख्यातारः वदन्ति। विभीषणस्य शरणागतिः, कुम्भकर्णेन्द्रजित्प्रहस्तादीनां वधः, देवानां पुष्पवृष्टिः च अस्मिन् संक्षेपे न उक्ताः; ते युद्धकाण्डे विस्तरेण वर्ण्यन्ते। एवं दुष्टानां निग्रहः शिष्टानां परिपालनं च एकस्मिन् एव कर्मणि सिद्धम्। शरणागतरक्षणम् एव रामस्य परमव्रतम् — एतत् व्रतं युद्धकाण्डे प्रसिद्धम् अस्ति।

ततः रामः जनसंसदि सीतां परुषं वचनम् उवाच। तत् अमृष्यमाणा सती सा प्रदीप्तं ज्वलनं विवेश। अग्निदेवः स्वयं तां सर्वथा निर्दोषाम् इति उक्त्वा रामाय समर्पितवान्। तदा देवाः पितरः च प्रत्यक्षं दर्शनं दत्त्वा रामस्य कर्म प्रशशंसुः; स्वर्गस्थः दशरथः अपि पुत्रं दृष्ट्वा प्रीतः अभवत्। ततः सः लङ्कायां राक्षसेन्द्रं विभीषणम् अभिषिच्य कृतकृत्यः विज्वरः च प्रमुमोद। प्रीतमनाः रामः देवैः दत्तैः वरैः युद्धे मृतान् वानरान् पुनः जीवयित्वा सर्वैः सुहृद्भिः सह पुष्पकेण विमानेन अयोध्याम् आगच्छत्। मार्गे भरद्वाजाश्रमं गत्वा सः हनूमन्तं भरताय सन्देशं दातुं प्रैषयत्। नन्दिग्रामे भरतेन सह समागत्य जटाः विसृज्य सः सभ्रातृकः अयोध्यां प्रविष्टः। वसिष्ठादिभिः द्विजैः प्रजाभिः च सह राज्ये अभिषिक्तः सन् सः धर्मेण पृथिवीं पालयितुम् आरभत। अग्निपरीक्षा न सीतायाः अविश्वासात् कृता; लोकस्य समक्षं सत्यं प्रकटीकर्तुं कृता इति व्याख्यातारः वदन्ति।

नारदः भविष्यद्रूपेण रामराज्यं वर्णयति। रामस्य राज्ये लोकः प्रहृष्टः मुदितः तुष्टः पुष्टः सुधार्मिकः निरामयः अरोगः दुर्भिक्षभयवर्जितः च भविष्यति। तत्र कोऽपि पुरुषः पुत्रमरणं न द्रक्ष्यति; नार्यः नित्यम् अविधवाः पतिव्रताः च भविष्यन्ति। अग्निजं भयं न भविष्यति, जन्तवः अप्सु न मज्जिष्यन्ति; वातजं ज्वरकृतं क्षुधाकृतं तस्करकृतं वा भयम् अपि न भविष्यति। नगराणि राष्ट्राणि च धनधान्ययुतानि भविष्यन्ति; सर्वे जनाः यथा कृतयुगे तथा नित्यं प्रमुदिताः भविष्यन्ति। रामः बहुसुवर्णकैः अश्वमेधशतैः इष्ट्वा, विद्वद्भ्यः विधिपूर्वकं गवां कोट्ययुतं दत्त्वा, ब्राह्मणेभ्यः असंख्येयं धनं दत्त्वा, शतगुणान् राजवंशान् स्थापयिष्यति, चातुर्वर्ण्यं च लोके स्वे स्वे धर्मे नियोक्ष्यति। एवं दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च राज्यम् उपासित्वा सः ब्रह्मलोकं प्रयास्यति। अत्र क्रियाः भविष्यत्काले प्रयुक्ताः, यतः नारदः रामस्य राज्यकाले एव वाल्मीकये कथयति इति व्याख्यातारः। एतत् एव राज्यं लोके रामराज्यम् इति प्रसिद्धम्; अद्यापि सुशासनस्य उपमानरूपेण एतत् एव कथ्यते। राज्ञः गुणाः एव प्रजासु प्रतिबिम्बिताः भवन्ति — एषः अस्य वर्णनस्य आशयः। यदा राजा धर्मे स्थितः भवति तदा प्रकृतिः अपि अनुकूला भवति इति भारतीयराजनीतेः सिद्धान्तः अत्र काव्यरूपेण उक्तः।

अन्ते नारदः अस्य आख्यानस्य फलश्रुतिं कथयति। इदम् आख्यानं पवित्रं, पापनाशकं, पुण्यजनकं, वेदैः च सम्मितम् अस्ति। यः नरः एतत् रामायणं पठति सः सर्वैः पापैः विमुच्यते। एतत् धन्यं यशस्यम् आयुष्यवर्धकं च; यः श्रद्धया शृणोति पठति वा सः पुत्रपौत्रैः भृत्यैः बान्धवैः च समन्वितः इह सुखं भुङ्क्ते, प्रेत्य च स्वर्गे मोदते। पठन् ब्राह्मणः वाचि श्रैष्ठ्यं प्राप्नोति, क्षत्रियः भूमिपतित्वं लभते, वैश्यः पण्यफलं प्राप्नोति, शूद्रः अपि महत्त्वं प्राप्नोति। एवं शतश्लोकात्मकम् इदं संक्षेपरामायणं समग्रस्य चतुर्विंशतिसहस्रश्लोकात्मकस्य काव्यस्य बीजम् अस्ति। बीजे यथा समग्रः वृक्षः निहितः भवति, तथा अस्मिन् एकस्मिन् सर्गे सप्तकाण्डात्मकं सम्पूर्णं रामायणं निहितम् अस्ति। अतः अस्य सर्गस्य पठनम् एव सम्पूर्णरामायणपठनस्य फलं ददाति इति परम्परा वदति। एतत् सर्गम् अधीत्य एव शिष्याः अग्रे विस्तृतं काव्यम् आरभन्ते। एवं प्रश्नेन आरब्धः अयं सर्गः फलश्रुत्या समाप्तिं गच्छति; मध्ये च रामस्य सम्पूर्णं चरितं सङ्गृहीतम् अस्ति।

పూర్వం తపస్సులోనూ స్వాధ్యాయంలోనూ నిత్యమూ నిమగ్నుడై ఉండే వాల్మీకి అనే తపస్వి అయిన ముని ఉండేవాడు. ఒకనాడు ఆయన వాక్కును ఎరిగినవారిలో శ్రేష్ఠుడైన మునిపుంగవుడు నారదుని ఇలా ప్రశ్నించాడు. ఆయన ప్రశ్న ఇది — ఈ లోకంలో ఇప్పుడు గుణవంతుడైన పురుషుడు ఎవరు? వీర్యవంతుడు ఎవరు? ధర్మం తెలిసినవాడు ఎవరు? కృతజ్ఞుడు ఎవరు? సత్యమే పలికేవాడు ఎవరు? దృఢమైన వ్రతం గలవాడు ఎవరు? ఆయన మళ్ళీ అడిగాడు — సదాచారంతో కూడినవాడు ఎవరు? సమస్త ప్రాణులకూ హితం చేసేవాడు ఎవరు? విద్వాంసుడు ఎవరు? సమర్థుడు ఎవరు? సాటిలేని ప్రియదర్శనుడు ఎవరు? ఇంకా — ఆత్మవంతుడు ఎవరు? క్రోధాన్ని జయించినవాడు ఎవరు? కాంతిమంతుడు ఎవరు? అసూయ లేనివాడు ఎవరు? యుద్ధంలో ఎవరికి రోషం కలిగితే దేవతలు సైతం భయపడతారు? ‘ఇదంతా వినాలని నాకు పరమ కుతూహలంగా ఉంది; మహర్షీ, ఇటువంటి నరుని తెలుసుకోగలవాడవు నీవే’ అని వాల్మీకి అన్నాడు. ఇక్కడ ముని పదహారు గుణాల గురించి అడిగాడు. ఈ గుణాలు శీలం, శౌర్యం, జ్ఞానం, లోకసంబంధం అనే నాలుగు క్షేత్రాలుగా విభజింపబడి ఉన్నాయి. కేవలం శూరుని గురించి అడగలేదు, కేవలం విద్వాంసుని గురించీ అడగలేదు; ఈ గుణాలన్నిటి సముదాయం ఒక్క పురుషునిలోనే ఎలా సంభవిస్తుంది అన్నదే ముని జిజ్ఞాస. ఈ ప్రశ్నలతోనే సమగ్ర రామాయణానికి ప్రవృత్తి కలుగుతుంది. ఏ ప్రశ్న శుద్ధమైనదో దాని సమాధానమూ శుద్ధంగానే ఉంటుంది — అందుకే కవి మొదటనే ప్రశ్నను నిలుపుతున్నాడు. ఇక్కడ వాల్మీకి తపస్విత్వమూ, నారదుడు వాగ్విదులలో అగ్రేసరుడన్న సంగతీ సూచింపబడ్డాయి. స్వయంగా తపస్వి అయినవాడే గుణవంతుని గురించి తెలుసుకోగోరుతాడు; వాక్కును ఎరిగినవాడే అటువంటి పురుషుని వర్ణించగలడు. కాబట్టి ప్రశ్నించేవాడూ సమాధానం చెప్పేవాడూ ఇద్దరూ యోగ్యులే. ఈ సంభాషణే ఆదికావ్యానికి బీజం. ఆ పదహారు గుణాలు ఇవి — గుణవత్త్వం (సద్గుణసంపద), వీర్యం (పరాక్రమం), ధర్మజ్ఞత్వం (ధర్మాన్ని ఎరగడం), కృతజ్ఞత్వం (చేసిన మేలును మరువకపోవడం), సత్యవాక్యత్వం (సత్యమే పలకడం), దృఢవ్రతత్వం (చేపట్టిన వ్రతాన్ని విడువకపోవడం), సచ్చారిత్ర్యం (సదాచారం), సర్వభూతహితత్వం (సకల ప్రాణుల హితం కోరడం), విద్వత్త్వం (పాండిత్యం), సామర్థ్యం, ప్రియదర్శనత్వం (చూడగానే ప్రీతి కలిగించే రూపం), ఆత్మవత్త్వం (మనస్సును వశంలో ఉంచుకోవడం), జితక్రోధత్వం (కోపాన్ని జయించడం), ద్యుతిమత్త్వం (తేజస్సు), అనసూయత్వం (అసూయ లేకపోవడం), రణే శత్రుభయంకరత్వం (యుద్ధంలో శత్రువులకు భయం కలిగించడం).

మూడు లోకాలలోని వృత్తాంతాలూ ఎరిగిన నారదుడు ఆ ప్రశ్న విని ఎంతో సంతోషించాడు. ఆయన ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘మునీ, నీవు కీర్తించిన ఈ గుణాలు అనేకం, దుర్లభమైనవి కూడా; ఒక్క పురుషునిలో వీటన్నిటి కలయిక సాధారణంగా కనిపించదు. అయినప్పటికీ ఈ గుణాలన్నిటితో కూడిన నరుడు ఒకడున్నాడు. అతనిని గురించి నేను బాగా తెలుసుకొని, ఆలోచించి చెబుతాను, విను.’ పిమ్మట ఆయన ఇలా చెప్పాడు — ‘ఇక్ష్వాకుల వంశంలో పుట్టిన రాముడనే పురుషుడు జనులందరూ విన్నవాడు, ప్రసిద్ధుడు.’ ఈ సమాధానంతో నారదుడు కేవలం పేరునే కాదు, కులాన్ని కూడా సూచిస్తున్నాడు; ఎందుకంటే గుణాల మూలాలలో కులం నుండి వచ్చే శిక్షణ కూడా ఒకటి. ఇక్ష్వాకు వంశం సత్యపరాయణమైన వంశం; ఆ వంశంలోనే సత్యవ్రతుడైన రాముడు జన్మించాడు — ఈ పొందిక అర్థవంతమైనది. ఈ ప్రశ్నోత్తరాలతోనే సంక్షేప రామాయణం ఆరంభమవుతుంది. నారదుడు కల్పించి ఏదీ చెప్పడం లేదు; త్రికాలజ్ఞుడైన ఆయన అంతా కళ్ళారా చూసినట్లే ఎరుగును. కాబట్టి ఆయన మాట ప్రమాణమైనది.

నారదుడు రాముని గుణాలను ఇలా వర్ణిస్తున్నాడు. ఆయన నియతాత్ముడు (మనస్సును నియమించుకున్నవాడు), మహావీర్యుడు, ద్యుతిమంతుడు, ధృతిమంతుడు, జితేంద్రియుడు. ఆయన బుద్ధిమంతుడు, నీతిమంతుడు, వాగ్మి, శ్రీమంతుడు, శత్రునాశకుడు. ఆయన శరీర లక్షణాలు కూడా ఉత్తమమైనవి — విశాలమైన భుజాలు, మోకాళ్ళవరకు వ్రేలాడే బలమైన బాహువులు, శంఖం వంటి కంఠం, పెద్ద చెక్కిళ్ళు, విశాలమైన వక్షస్సు, గొప్ప ధనుస్సు, కండలలో మరుగుపడిన జత్రువులు (మెడ కింది ఎముకలు), అందమైన శిరస్సు, శుభమైన లలాటం, ఉత్తమమైన విక్రమం (నడక). ఆయన సముడు (తగిన ఎత్తు, కొలతలు గలవాడు), సమంగా విభక్తమైన అవయవాలు గలవాడు, నునుపైన మేనిఛాయ గలవాడు, ప్రతాపవంతుడు, బలిసిన వక్షస్సు గలవాడు, విశాలమైన కన్నులు గలవాడు, లక్ష్మీవంతుడు, శుభలక్షణాలతో కూడినవాడు. గుణాలలో ఆయన ధర్మజ్ఞుడు, సత్యసంధుడు, ఎల్లప్పుడూ ప్రజల హితంలో నిమగ్నుడు, యశస్వి, జ్ఞానసంపన్నుడు, శుచి, సంయమి, సమాధిమంతుడు (ఏకాగ్రచిత్తుడు). ఆయన ప్రజాపతితో సమానుడు, ధాత (అందరినీ పోషించేవాడు), రిపునాశకుడు, జీవలోకానికి రక్షకుడు, ధర్మానికి పరిరక్షకుడు. ఆయన వేదాలనూ వేదాంగాలనూ తత్త్వతః ఎరుగును; ధనుర్వేదంలో నిష్ణాతుడు; సర్వశాస్త్రాల అర్థమూ తెలిసినవాడు; స్మృతిమంతుడు, ప్రతిభావంతుడు. ఆయన సర్వలోకప్రియుడు, సాధువు, అదీనాత్ముడు (దైన్యం ఎరుగని మనస్సు గలవాడు), విచక్షణుడు, అందరిపట్ల సమదృష్టి గలవాడు; నదులు ఎల్లప్పుడూ సముద్రాన్ని చేరినట్లు సజ్జనులు ఎల్లప్పుడూ ఆయనను చేరుతూ ఉంటారు. ఇక్కడ గమనించవలసింది — నారదుడు మొదట గుణాలను, తరువాత రూపాన్ని, మళ్ళీ గుణాలను వర్ణిస్తున్నాడు. దీనివల్ల రూపం గుణాలకు ఆశ్రయం మాత్రమే, గుణాలే ప్రధానం అని సూచింపబడుతోంది. ఈ విధంగా వాల్మీకి వేసిన పదహారు ప్రశ్నలకూ నారదుడు ఒక్కటే సమాధానం ఇచ్చాడు — ‘రాముడు’. ముఖ్యంగా ఇక్కడ మూడు పదాలు మననం చేయదగినవి — సత్యసంధః (సత్యప్రతిజ్ఞుడు), ధర్మస్య పరిరక్షితా (ధర్మాన్ని కాపాడేవాడు), జీవలోకస్య రక్షితా (జీవలోకాన్ని రక్షించేవాడు). సత్యం ఆయన స్వభావం, ధర్మం ఆయన మార్గం, లోకరక్షణ ఆయన ప్రయోజనం. ఈ మూడింటిలోనే సమగ్ర రామచరితం సంగ్రహింపబడి ఉంది. సముద్రం గంభీరంగా, చలించకుండా ఉన్నట్లే రాముడు కూడా గాంభీర్యంతో, ధైర్యంతో కూడినవాడని ఈ ఉపమ తెలియజేస్తుంది.

ఒకసారి రాజు దశరథుడు ప్రజల హితాన్ని కోరి, జ్యేష్ఠుడూ, శ్రేష్ఠగుణసంపన్నుడూ, తనకు ప్రియమైనవాడూ అయిన కుమారుడు రాముని యువరాజుగా అభిషేకించాలని సంకల్పించాడు. అభిషేకానికి జరుగుతున్న సన్నాహాలను చూసి ఆయన భార్య కైకేయి, పూర్వం తనకు ఇచ్చిన రెండు వరాలను గుర్తుచేసి, రెండు కోరికలు కోరింది — రాముడు పద్నాలుగు సంవత్సరాలు వనవాసం చేయాలి, భరతునికి రాజ్యాభిషేకం జరగాలి. సత్యవచనానికి కట్టుబడి, ధర్మపాశంతో బంధింపబడిన రాజు దశరథుడు ఇష్టం లేకపోయినా తన ప్రియపుత్రుని అడవికి పంపాడు. రాముడైతే తండ్రి ఆజ్ఞ విని శోకించలేదు, కోపించలేదు, రాజ్యలోభంతో వివాదమూ చేయలేదు. తండ్రి మాటను నెరవేర్చడానికి, కైకేయికి ప్రియం చేయడానికి ప్రతిజ్ఞ పూని, ప్రశాంతమైన మనస్సుతో వనానికి వెళ్ళాడు. ఇక్కడ రామునికి పితృవాక్యపరిపాలనమే పరమధర్మం అని చూపబడింది. ఈ ఒక్క సందర్భం ద్వారానే వాల్మీకి అడిగిన ధర్మజ్ఞత్వం, సత్యవాక్యత్వం, దృఢవ్రతత్వం మొదలైన గుణాలు కథ ఆరంభంలోనే ప్రత్యక్షంగా ప్రదర్శింపబడుతున్నాయి. మాటలో చెప్పినది ఆచరణలో నిరూపితమవుతుంది — ఇదే కావ్యరీతి. కైకేయి దోషం కూడా కేవలం ఆమెది మాత్రమే కాదు; మంథర మాటలవల్ల ఆమె బుద్ధి వికృతమైంది. ఈ విధంగా కథ ఆరంభంలోనే సుఖదుఃఖాల అనిత్యత చూపబడుతోంది — ఒకే రోజు అభిషేకం నిశ్చయమైంది, అదే రోజు వనవాసం మొదలైంది.

అడవికి వెళ్తున్న ఆ రాముని ఆయన ప్రియసోదరుడు లక్ష్మణుడు అనుసరించాడు. స్నేహమూ వినయమూ నిండిన అతడు సుమిత్రకు ఆనందాన్ని పెంచేవాడు; అన్నను విడిచి క్షణమైనా ఉండలేనివాడు. రాముని భార్య సీత కూడా — జనకుని కులంలో పుట్టినది, దేవమాయచేత సృష్టింపబడినదా అన్నంత సుందరి, సర్వలక్షణసంపన్న, నారీమణులలో ఉత్తమురాలు, పతినే అనుసరించే వ్రతం గలది — రోహిణి చంద్రుని అనుసరించినట్లు రాముని వెంట నడిచింది. పౌరులూ, తండ్రి దశరథుడూ వెంట రాగా రాముడు శృంగిబేరపురంలో గంగాతీరానికి చేరి నిషాదాధిపతి గుహుని కలుసుకున్నాడు. అక్కడ ఆయన సారథి సుమంత్రుని వెనుకకు పంపివేశాడు. తరువాత ఆ ముగ్గురూ ఒక వనం నుండి మరొక వనానికి సాగుతూ, మహానదులను దాటి, భరద్వాజ ముని ఆదేశం మేరకు చిత్రకూట పర్వతానికి చేరుకున్నారు. అక్కడ రమణీయమైన నివాసం ఏర్పరచుకొని దేవగంధర్వులవలె ఆ ముగ్గురూ సుఖంగా నివసించారు. ఈ విధంగా వనవాసం కేవలం శోకమయంగా కాక ధర్మానికీ ప్రీతికీ ఆశ్రయమైంది. గుహుడు నిషాదుడైనప్పటికీ రాముడు అతనిని మిత్రునిగా స్వీకరించాడు. దీనివల్ల రాముని సమదృష్టి స్పష్టమవుతుంది — ఆయన జాతిని చూడడు, భక్తినే చూస్తాడు. ఇదే దృష్టి ముందు శబరి, హనుమంతుడు, విభీషణుల స్వీకారంలోనూ కనిపిస్తుంది.

రాముడు చిత్రకూటానికి వెళ్ళిన తరువాత పుత్రశోకంతో తల్లడిల్లిన రాజు దశరథుడు కుమారుని తలచుకుంటూ, విలపిస్తూ ప్రాణాలు విడిచి స్వర్గానికి వెళ్ళాడు. ఆయన మరణించిన పిమ్మట వసిష్ఠుడు మొదలైన బ్రాహ్మణులు రాజ్యానికి నియమించబోయినా మహాబలుడైన భరతుడు ఆ రాజ్యాన్ని కోరలేదు. అతడు సైన్యంతో వనానికి వెళ్ళి మహాత్ముడైన రాముని ప్రసన్నుని చేసుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు — ‘ఆర్యా, నీవే ధర్మజ్ఞుడవు, నీవే రాజువు కావాలి’ అని. కాని రాముడు తండ్రి సత్యాన్ని కాపాడాలని కోరి రాజ్యాన్ని స్వీకరించలేదు. ఆయన రాజ్యానికి చిహ్నంగా తన పాదుకలను భరతునికి ఇచ్చాడు. మళ్ళీ మళ్ళీ వేడుకొన్నా కోరిక నెరవేరని భరతుడు రాముని పాదుకలను శిరస్సున ధరించి తిరిగి వచ్చాడు. అతడు అయోధ్యలో ప్రవేశించలేదు; నందిగ్రామంలో ఉంటూ, రాముని రాకకై ఎదురుచూస్తూ, ఆయన పేరుమీదనే రాజ్యాన్ని పాలించాడు. ఈ విధంగా అన్నదమ్ముల పరస్పర స్నేహమూ త్యాగమూ లోకానికి ఆదర్శమయ్యాయి — ఒకడు రాజ్యాన్ని త్యజిస్తాడు, మరొకడూ దానిని స్వీకరించడు. పాదుకలే రాజ్యచిహ్నం అన్న భరతుని నిర్ణయం రాజనీతికి ఒక నూతన ఆదర్శాన్ని నెలకొల్పుతుంది — సింహాసనం స్వామి కాదు, స్వామి ఆజ్ఞయే ప్రమాణం.

భరతుడు వెళ్ళిపోయిన తరువాత, మళ్ళీ మళ్ళీ వచ్చే పౌరుల సాంగత్యాన్ని తప్పించుకోవాలని కోరి, రాముడు చిత్రకూటాన్ని విడిచి దండకారణ్యంలో ప్రవేశించాడు. అక్కడ ఆయన విరాధుడనే బలవంతుడైన రాక్షసుని సంహరించాడు. ఆ తరువాత శరభంగుడు, సుతీక్ష్ణుడు, అగస్త్యుడు, అగస్త్యుని సోదరుడు అనే మహర్షులను దర్శించాడు. అగస్త్యుని మాట మేరకు ఆయన ఇంద్రుడు ఇచ్చిన గొప్ప ధనుస్సును, అక్షయమైన బాణాలు గల రెండు అమ్ములపొదులను, పదునైన ఖడ్గాన్ని పొందాడు. ఆ వనంలో నివసిస్తున్న రాముని దగ్గరకు దండకారణ్యవాసులైన ఋషులు వచ్చి రాక్షసులను సంహరించమని ప్రార్థించారు. ఆయన వారికి అభయమిచ్చి, ‘యజ్ఞాలకు విఘ్నం కలిగించే రాక్షసులను నేను సంహరిస్తాను’ అని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. దీనితో వనవాసం తపస్వుల రక్షణకు సాధనమైంది; దుఃఖం కూడా పరోపకారానికి అవకాశమైంది. అగస్త్యుడు ఇచ్చిన అస్త్రాలు కేవలం ఆయుధాలు కావు; అవి ఋషుల విశ్వాసానికి ప్రతీకలు. తపస్సుతో కూడిన శక్తి, శక్తితో కూడిన తపస్సు — ఈ రెండింటి సంగమం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.

తరువాత ఆయన పంచవటిలో గోదావరి తీరాన నివసించాడు. అక్కడ ఉండగా ఆయన జనస్థానవాసిని, కామరూపిణి (కోరిన రూపం ధరించగలది) అయిన శూర్పణఖ అనే రాక్షసిని విరూపను చేశాడు; ఆ ఘట్టం అరణ్యకాండలో విస్తారంగా వర్ణింపబడుతుంది. ఆమె మాటలకు కోపించిన ఖరుడు, త్రిశిరుడు, దూషణుడు తమ అనుచరులతో యుద్ధానికి వచ్చారు. రాముడు ఒంటరిగానే జనస్థానంలో నివసించే భయంకరకర్ములైన పద్నాలుగు వేల రాక్షసులను, అలాగే ఖరుని, త్రిశిరుని, దూషణుని సంహరించాడు. ఈ యుద్ధంతో రాముని అద్భుతమైన మహాపరాక్రమం లోకంలో ప్రసిద్ధమైంది; ఋషులకు ఇచ్చిన అభయవచనం కూడా సఫలమైంది. ఒక్క పురుషుడు పద్నాలుగు వేలమందిని జయించడం అతిశయోక్తి కాదు; ఇక్కడ అధర్మబలంపై ధర్మబలం సాధించిన విజయం సూచింపబడుతోంది. రావణునితో విరోధానికి బీజం కూడా ఇక్కడే నిక్షిప్తమై ఉంది.

ఈ విధంగా పద్నాలుగు వేల రాక్షసులు హతులయ్యారు. అప్పుడు తన జ్ఞాతుల వధ గురించి విని క్రోధంతో ఒళ్ళు తెలియని రావణుడు మారీచుడనే రాక్షసుని సహాయునిగా ఎంచుకున్నాడు. మారీచుడు అతనిని వారిస్తూ, ‘రావణా, మహాబలుడైన రామునితో విరోధం నీకు క్షేమం కలిగించదు’ అన్నాడు. అయినా కాలప్రేరితుడైన రావణుడు అతని హితవచనాన్ని వినలేదు. తరువాత అతడు మారీచునితో కలిసి రాముని ఆశ్రమానికి వెళ్ళాడు. మాయావి అయిన ఆ మారీచుడు రాజకుమారులిద్దరినీ దూరంగా లాగుకొనిపోయాడు; అప్పుడు రావణుడు గృధ్రమైన జటాయువును చంపి రాముని భార్యను అపహరించాడు. మారీచుడు మాయామృగ రూపం ధరించి ఆ రాజపుత్రులను దూరంగా తీసుకుపోవడం, సీతను రక్షించడానికి జటాయువు రావణునితో యుద్ధం చేయడం — ఈ రెండు ఘట్టాలూ అరణ్యకాండలో విస్తారంగా వర్ణింపబడతాయి. తిరిగి వచ్చిన రాముడు శూన్యమైన ఆశ్రమాన్ని చూసి, నేలకూలిన జటాయువును గురించి తెలుసుకొని, మిక్కిలి శోకాకులుడై విలపించాడు. ఆ గృధ్రరాజుకు ఔర్ధ్వదేహిక క్రియలు (అంత్యసంస్కారాలు) జరిపి, తరువాత సీతను వెదకడానికి పూనుకున్నాడు. ఇక్కడ కవి చూపుతున్నది ఇది — పరుల కోసం ప్రాణాలు త్యజించినవాడు కన్నకొడుకు చేసినట్లుగా సంస్కారం పొందడానికి అర్హుడు. రావణుడు బలంతో యుద్ధం చేయలేదు, కపటంతో సీతను అపహరించాడు. దీనివల్ల అతని దౌర్బల్యం బయటపడుతుంది — ధర్మంతో జయించలేనివాడే మాయను ఆశ్రయిస్తాడు. జటాయువు మాత్రం ముసలి పక్షి అయినప్పటికీ పరుల కోసం యుద్ధం చేశాడు; అతని త్యాగాన్ని రాముడు తండ్రిని గౌరవించినట్లు గౌరవించాడు.

దారిలో ఆయన కబంధుడనే వికృతరూపుడైన రాక్షసుని చూసి, అతని బాహువులను ఖండించి, అతనిని దహనం చేశాడు. దహింపబడిన కబంధుడు దివ్యరూపం పొంది స్వర్గానికి వెళ్తూ రామునితో ఇలా అన్నాడు — ‘రాఘవా, ఋష్యమూకంలో సుగ్రీవునితో స్నేహం చేయి; సీతను వెదకడంలో అతడు నీకు సహాయం చేస్తాడు.’ తరువాత రాముడు శబరి అనే ధర్మచారిణి అయిన తాపసిని దర్శించాడు; ఆమె చేత పూజింపబడి, సత్కరింపబడి, పంపా సరోవర తీరంలో హనుమంతుని కలుసుకున్నాడు. హనుమంతుని మాట మేరకు ఆయన ఋష్యమూక పర్వతంపై అగ్నిని సాక్షిగా చేసి సుగ్రీవునితో స్నేహం చేశాడు. వాలి తనకు చేసిన అపకారాన్ని — రాజ్యాన్ని హరించడం, భార్యను హరించడం — సుగ్రీవుడు రామునికి విస్తారంగా విన్నవించాడు. రాముడు ‘నేను వాలిని సంహరిస్తాను’ అని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. వానరుడైన సుగ్రీవుడు రాముని బలాన్ని శంకిస్తూ దుందుభి అనే అసురుని పెద్ద కళేబరాన్ని, ఏడు సాలవృక్షాలనూ చూపించాడు. రాముడు తన కాలి బొటనవ్రేలితో ఆ కళేబరాన్ని ఎగురగొట్టి, ఒక్క బాణంతోనే ఏడు సాలవృక్షాలను, పర్వతాన్ని, రసాతలాన్ని చీల్చి సుగ్రీవునిలో విశ్వాసం కలిగించాడు. తరువాత కిష్కింధకు వెళ్ళి యుద్ధంలో వాలిని సంహరించి సుగ్రీవునికి వానరరాజ్యాన్ని అప్పగించాడు. శబరి ఆతిథ్యాన్ని స్వీకరించి రాముడు భక్తి మహిమను చూపించాడు. వానరులతో స్నేహం చేయడం ద్వారా, మహత్కార్యం సహాయకులు లేకుండా సిద్ధించదని ఆయన చూపుతున్నాడు. వాలివధ కూడా న్యాయమైన దండనయే — సోదరుని భార్యను అపహరించినవాడు, సోదరుని రాజ్యం నుండి వెళ్ళగొట్టినవాడు దండనార్హుడే.

రాజ్యం పొందిన సుగ్రీవుడు వానరులందరినీ పిలిపించి, జనకుని కుమార్తెను కనుగొనగోరి, వారిని నాలుగు దిక్కులకూ పంపాడు. దక్షిణ దిక్కుకు వెళ్ళిన వానరులకు సంపాతి అనే గృధ్రం లంకలో సీత ఉన్న సంగతి చెప్పింది. తరువాత మహాబలుడైన హనుమంతుడు నూరు యోజనాల విస్తీర్ణం గల లవణసముద్రాన్ని లంఘించి రావణుడు పాలిస్తున్న లంకను చేరాడు. అక్కడ అశోకవనంలో రాముని మాత్రమే ధ్యానిస్తూ శోకంలో మునిగి ఉన్న సీతను చూశాడు. ఆమెకు రాముని అభిజ్ఞానం (గుర్తు) సమర్పించి, వృత్తాంతమంతా విన్నవించి, ఆమెను ఊరడించి, ఆ వనం తోరణాన్ని ధ్వంసం చేశాడు. తరువాత ఐదుగురు సేనాపతులను, ఏడుగురు మంత్రిపుత్రులను, రావణుని కుమారుడైన అక్షుని సంహరించాడు; పితామహుడైన బ్రహ్మ ఇచ్చిన వరం వల్ల అస్త్రబంధం నుండి తాను విముక్తుడనని తెలిసి కూడా స్వచ్ఛందంగా రాక్షసుల బంధనాన్ని సహించాడు; ఆ తరువాత సీత దగ్గర సెలవు తీసుకొని, లంకను దహించి, మళ్ళీ సముద్రాన్ని లంఘించి తిరిగి వచ్చాడు. రామునికి ప్రణమిల్లి ‘దృష్టా సీతా’ — ‘సీతను చూశాను’ — అన్నాడు. ఈ ఒక్క వాక్యంతో శోకమగ్నుడైన రాముడు మళ్ళీ ఊరట పొందాడు. భక్తుని కార్యకుశలతే స్వామి దుఃఖానికి ఔషధం అని ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. హనుమంతుని కార్యంలో మూడు లక్షణాలు కనిపిస్తాయి — బలం, బుద్ధి, స్వామిభక్తి. సముద్రాన్ని లంఘించడానికి బలం కావాలి; సీతలో విశ్వాసం కలిగించడానికి బుద్ధి కావాలి; అభిజ్ఞానాన్ని తీసుకొని శీఘ్రంగా తిరిగి రావడానికి భక్తి కావాలి. ఈ మూడింటి వల్ల అతడు దూతలకు ఆదర్శమయ్యాడు.

తరువాత రాముడు సుగ్రీవునితో కలిసి మహాసముద్ర తీరానికి వెళ్ళి, సూర్యునివంటి తేజస్సు గల బాణాలతో సముద్రాన్ని కల్లోలపరిచాడు. నదులకు పతి అయిన సముద్రుడు ప్రత్యక్షమయ్యాడు; అతని మాట మేరకే రాముడు నలుని చేత సేతువును నిర్మింపజేశాడు. ఆ సేతువు ద్వారా సముద్రాన్ని దాటి రాముడు లంకాపురిని చేరాడు, యుద్ధంలో రావణుని సంహరించాడు; సీతను తిరిగి పొంది మిక్కిలి వ్రీడను (సిగ్గును) పొందాడు. ఈ వ్రీడకు కారణం మూలంలో చెప్పబడలేదు; పరుని ఇంట నివసించిన భార్యను తిరిగి స్వీకరిస్తే లోకాపవాదం వస్తుందేమోనన్న శంకయే దానికి కారణమని వ్యాఖ్యాతలు చెబుతారు. విభీషణుని శరణాగతి, కుంభకర్ణుడు, ఇంద్రజిత్తు, ప్రహస్తుడు మొదలైనవారి వధ, దేవతల పుష్పవృష్టి — ఇవి ఈ సంక్షేపంలో చెప్పబడలేదు; అవి యుద్ధకాండలో విస్తారంగా వర్ణింపబడతాయి. ఈ విధంగా దుష్టనిగ్రహమూ శిష్టపరిపాలనమూ ఒక్క కార్యంలోనే సిద్ధించాయి. శరణాగత రక్షణమే రాముని పరమవ్రతం — ఈ వ్రతం యుద్ధకాండలో ప్రసిద్ధమైనది.

తరువాత రాముడు జనసభలో సీతతో పరుషమైన మాటలు పలికాడు. ఆ మాటలను సహించలేని ఆ సాధ్వి జ్వలిస్తున్న అగ్నిలో ప్రవేశించింది. అగ్నిదేవుడు స్వయంగా ఆమె సర్వవిధాలా నిర్దోషి అని చెప్పి ఆమెను రామునికి అప్పగించాడు. అప్పుడు దేవతలూ పితృదేవతలూ ప్రత్యక్షమై రాముని కార్యాన్ని ప్రశంసించారు; స్వర్గంలో ఉన్న దశరథుడు కూడా కుమారుని చూసి ప్రీతి చెందాడు. తరువాత ఆయన లంకలో రాక్షసేంద్రుడైన విభీషణుని అభిషేకించి, కృతకృత్యుడై, తాపం తొలగి ఆనందించాడు. ప్రసన్నచిత్తుడైన రాముడు దేవతలు ఇచ్చిన వరాలతో యుద్ధంలో మరణించిన వానరులను తిరిగి బ్రతికించి, మిత్రులందరితో కలిసి పుష్పక విమానంలో అయోధ్యకు బయలుదేరాడు. దారిలో భరద్వాజాశ్రమానికి వెళ్ళి, భరతునికి సందేశం అందించడానికి హనుమంతుని పంపాడు. నందిగ్రామంలో భరతుని కలుసుకొని, జటలను విడిచి, సోదరులతో కలిసి అయోధ్యలో ప్రవేశించాడు. వసిష్ఠుడు మొదలైన బ్రాహ్మణులూ ప్రజలూ కలిసి రాజ్యాభిషేకం చేయగా, ఆయన ధర్మబద్ధంగా భూమిని పాలించడం ప్రారంభించాడు. అగ్నిపరీక్ష సీతపై అవిశ్వాసంతో జరిగింది కాదు; లోకం ఎదుట సత్యాన్ని ప్రకటించడానికే జరిగింది అని వ్యాఖ్యాతలు చెబుతారు.

నారదుడు రామరాజ్యాన్ని భవిష్యత్తులో జరగబోయేదిగా వర్ణిస్తున్నాడు. రాముని రాజ్యంలో లోకం హర్షంతో, ఆనందంతో, తృప్తితో, పుష్టితో, చక్కని ధర్మనిష్ఠతో ఉంటుంది; ఆరోగ్యంతో, వ్యాధులు లేకుండా, కరువు భయం లేకుండా ఉంటుంది. అక్కడ ఏ పురుషుడూ తన పుత్రుని మరణాన్ని చూడడు; స్త్రీలు నిత్యమూ సుమంగళులుగా, పతివ్రతలుగా ఉంటారు. అగ్నివల్ల భయం ఉండదు, ప్రాణులు నీటిలో మునిగిపోవు; గాలివల్ల గాని, జ్వరంవల్ల గాని, ఆకలివల్ల గాని, దొంగలవల్ల గాని భయం ఉండదు. నగరాలూ రాష్ట్రాలూ ధనధాన్యాలతో నిండి ఉంటాయి; కృతయుగంలో వలె జనులందరూ నిత్యమూ సంతోషంగా ఉంటారు. రాముడు విస్తారమైన సువర్ణ దక్షిణలతో వందలాది అశ్వమేధ యాగాలు చేసి, విద్వాంసులకు విధిపూర్వకంగా గవాం కోట్యయుతం — అసంఖ్యాకమైన కోట్ల గోవులను — దానం చేసి, బ్రాహ్మణులకు లెక్కలేనంత ధనాన్ని ఇచ్చి, రాజవంశాలను నూరింతలుగా నెలకొల్పుతాడు; లోకంలో నాలుగు వర్ణాలవారినీ వారి వారి ధర్మాలలో నియోగిస్తాడు. ఈ విధంగా పదివేల సంవత్సరాలు, మరో వేయి సంవత్సరాలు రాజ్యాన్ని పాలించి ఆయన బ్రహ్మలోకానికి చేరుతాడు. ఇక్కడ క్రియాపదాలు భవిష్యత్కాలంలో ప్రయోగింపబడ్డాయి; ఎందుకంటే నారదుడు రాముని రాజ్యకాలంలోనే వాల్మీకికి ఈ కథ చెబుతున్నాడని వ్యాఖ్యాతల అభిప్రాయం. ఈ రాజ్యమే లోకంలో ‘రామరాజ్యం’గా ప్రసిద్ధి పొందింది; నేటికీ సుపరిపాలనకు ఉపమానంగా దీనినే చెప్పుకుంటారు. రాజు గుణాలే ప్రజలలో ప్రతిబింబిస్తాయి — ఇదే ఈ వర్ణనలోని ఆశయం. రాజు ధర్మంలో నిలిచినప్పుడు ప్రకృతి కూడా అనుకూలిస్తుంది అనే భారతీయ రాజనీతి సిద్ధాంతం ఇక్కడ కావ్యరూపంలో చెప్పబడింది.

చివరగా నారదుడు ఈ ఆఖ్యానం యొక్క ఫలశ్రుతిని చెబుతున్నాడు. ఈ ఆఖ్యానం పవిత్రమైనది, పాపనాశకమైనది, పుణ్యాన్ని కలిగించేది, వేదాలతో సమానమైనది. ఈ రామాయణాన్ని పఠించే నరుడు సర్వపాపాల నుండి విముక్తుడవుతాడు. ఇది ధన్యమైనది, కీర్తిని కలిగించేది, ఆయుష్షును వృద్ధి చేసేది; శ్రద్ధతో దీనిని వినేవాడు గాని పఠించేవాడు గాని పుత్రపౌత్రులతో, సేవకులతో, బంధువులతో కూడి ఈ లోకంలో సుఖాన్ని అనుభవిస్తాడు, మరణానంతరం స్వర్గంలో ఆనందిస్తాడు. దీనిని పఠించిన బ్రాహ్మణుడు వాక్కులో శ్రేష్ఠత్వాన్ని పొందుతాడు, క్షత్రియుడు భూపతిత్వాన్ని పొందుతాడు, వైశ్యుడు వ్యాపారఫలాన్ని పొందుతాడు, శూద్రుడు కూడా మహత్త్వాన్ని పొందుతాడు. ఈ విధంగా నూరు శ్లోకాల ఈ సంక్షేప రామాయణం ఇరవై నాలుగు వేల శ్లోకాల సమగ్ర కావ్యానికి బీజం. విత్తనంలో వృక్షమంతా నిక్షిప్తమై ఉన్నట్లు, ఈ ఒక్క సర్గలో ఏడు కాండల సంపూర్ణ రామాయణం నిక్షిప్తమై ఉంది. కాబట్టి ఈ సర్గను పఠించడమే సంపూర్ణ రామాయణ పఠనఫలాన్ని ఇస్తుందని సంప్రదాయం చెబుతుంది. ఈ సర్గను అధ్యయనం చేసిన తరువాతనే శిష్యులు ముందున్న విస్తృత కావ్యాన్ని ప్రారంభిస్తారు. ఈ విధంగా ప్రశ్నతో ఆరంభమైన ఈ సర్గ ఫలశ్రుతితో ముగుస్తుంది; మధ్యలో రాముని సంపూర్ణ చరిత్ర సంగ్రహింపబడి ఉంది.

முற்காலத்தில் தவத்திலும் வேதம் ஓதுதலிலும் (ஸ்வாத்யாயம்) எப்போதும் ஈடுபட்டிருந்த வால்மீகி என்னும் தவமுனிவர் ஒருவர் இருந்தார். ஒருநாள் அவர், சொல்வல்லாருள் சிறந்தவரும் முனிவர்களுள் முதன்மையானவருமான நாரதரிடம் வினவினார். அவருடைய கேள்வி இதுவே: இவ்வுலகில் இப்போது நற்குணம் உடையவன் யார்? வீரம் உடையவன் யார்? அறம் அறிந்தவன் யார்? செய்ந்நன்றி அறிந்தவன் யார்? வாய்மையே பேசுபவன் யார்? உறுதியான விரதம் உடையவன் யார்? மீண்டும் அவர் கேட்டார்: நல்லொழுக்கம் பொருந்தியவன் யார்? எல்லா உயிர்களுக்கும் நன்மை செய்பவன் யார்? கற்றறிந்தவன் யார்? ஆற்றல் உடையவன் யார்? ஒப்பற்ற இனிய தோற்றம் உடையவன் யார்? மேலும்: தன்னை அடக்கியவன் யார்? சினத்தை வென்றவன் யார்? ஒளி பொருந்தியவன் யார்? பொறாமை இல்லாதவன் யார்? போர்க்களத்தில் யார் சினம் கொண்டால் தேவர்களும் அஞ்சுவர்? “இவற்றையெல்லாம் கேட்க நான் பேராவல் கொண்டுள்ளேன்; மகரிஷியே, இத்தகைய மனிதனை அறிய நீர் ஒருவரே தகுந்தவர்” என்று வால்மீகி கூறினார். இங்கே முனிவர் பதினாறு குணங்களைப் பற்றிக் கேட்கிறார். இக்குணங்கள் ஒழுக்கம், வீரம், ஞானம், உலகத்தோடுள்ள உறவு என்னும் நான்கு துறைகளாகப் பிரிந்து நிற்கின்றன. அவர் வெறும் வீரனைப் பற்றிக் கேட்கவில்லை; வெறும் அறிஞனைப் பற்றியும் கேட்கவில்லை; இக்குணங்கள் அனைத்தின் தொகுப்பும் ஒரே மனிதனிடம் எவ்வாறு அமைய முடியும் என்பதே முனிவரின் அறிய விழையும் ஆவல். இக்கேள்விகளிலிருந்தே முழு ராமாயணமும் தோன்றுகிறது. கேள்வி தூயதாக இருந்தால் அதன் விடையும் தூயதாக இருக்கும்; ஆகவேதான் கவி தொடக்கத்திலேயே கேள்வியை நிலைநிறுத்துகிறார். இங்கே வால்மீகியின் தவச்சிறப்பும், சொல்லறிந்தோருள் நாரதர் முதன்மையானவர் என்பதும் குறிப்பிடப்படுகின்றன. தானே தவசியாக இருப்பவனே குணவானைப் பற்றி அறிய விழைவான்; சொல்லை அறிந்தவனே அத்தகைய மனிதனை வருணிக்க வல்லவன். ஆகவே கேட்பவரும் விடையளிப்பவரும் இருவருமே தகுதி வாய்ந்தவர்கள். இந்த உரையாடலே ஆதிகாவியத்தின் விதையாக அமைகிறது. அந்தப் பதினாறு குணங்கள் இவை: நற்குணம் உடைமை (குணவத்த்வம்), வீரம் (வீர்யம்), அறம் அறிதல் (தர்மஜ்ஞத்வம்), செய்ந்நன்றி அறிதல் (க்ருதஜ்ஞத்வம்), வாய்மை (ஸத்யவாக்யத்வம்), விரத உறுதி (த்ருடவ்ரதத்வம்), நல்லொழுக்கம் (ஸச்சாரித்ர்யம்), எல்லா உயிர்க்கும் நன்மை செய்தல் (ஸர்வபூதஹிதத்வம்), கல்வியறிவு (வித்வத்த்வம்), ஆற்றல் (ஸாமர்த்யம்), இனிய தோற்றம் (ப்ரியதர்ஶனத்வம்), தன்னடக்கம் (ஆத்மவத்த்வம்), சினம் வென்றமை (ஜிதக்ரோதத்வம்), ஒளி மிகுதி (த்யுதிமத்த்வம்), பொறாமையின்மை (அனஸூயத்வம்), போர்க்களத்தில் பகைவர்க்கு அச்சம் தருதல்.

மூவுலகங்களின் நிகழ்வுகளையும் அறிந்த நாரதர் அக்கேள்வியைக் கேட்டு மகிழ்ந்தார். அவர் மறுமொழி கூறினார்: “முனிவரே, நீர் எடுத்துரைத்த இக்குணங்கள் பலவாகவும் அரியனவாகவும் உள்ளன; இவை ஒரே மனிதனிடம் ஒருங்கே அமைந்திருப்பது பெரும்பாலும் காணப்படுவதில்லை. ஆயினும் இக்குணங்கள் அனைத்தும் பொருந்திய மனிதன் ஒருவன் இருக்கிறான். அவனை அறிந்து, ஆராய்ந்து சொல்கிறேன்; கேட்பீராக.” பின்னர் அவர் சொன்னார்: “இக்ஷ்வாகு குலத்தில் தோன்றிய ராமன் என்னும் பெயருடையவன் மக்களால் கேட்கப்பட்டவனாகவும் புகழ்பெற்றவனாகவும் இருக்கிறான்.” இந்த விடையால் நாரதர் பெயரை மட்டுமன்றிக் குலத்தையும் சுட்டுகிறார்; ஏனெனில் குணங்களின் வேர்களில் குலத்தின் பயிற்சியும் ஒன்றாகும். இக்ஷ்வாகு குலம் வாய்மையையே உயிராகப் போற்றும் குலம்; அக்குலத்திலேயே வாய்மை விரதம் பூண்ட ராமன் பிறந்தான் — இந்தப் பொருத்தம் பொருள் பொதிந்தது. இந்தக் கேள்வி–விடையோடுதான் சுருக்க ராமாயணம் தொடங்குகிறது. நாரதர் கற்பனையாக எதையும் சொல்வதில்லை; முக்காலமும் உணர்ந்தவராக அவர் கண்ணெதிரே காண்பதுபோல் அறிகிறார். ஆகவே அவருடைய சொல் சான்றாகக் கொள்ளத்தக்கது.

நாரதர் ராமனின் குணங்களை இவ்வாறு வருணிக்கிறார். அவன் மனத்தை அடக்கியவன், பெரும் வீரம் உடையவன், ஒளி பொருந்தியவன், மன உறுதி உடையவன், புலன்களை வென்றவன். அவன் அறிவாளி, நீதிநெறி அறிந்தவன், சொல்வன்மை உடையவன், திருமகள் அருள் பெற்றவன், பகைவரை அழிப்பவன். அவனுடைய உடல் இலக்கணங்களும் சிறந்தவை: அகன்ற தோள்கள், முழங்கால் வரை நீண்ட பெரிய கைகள், சங்கு போன்ற கழுத்து, பெரிய மோவாய், அகன்ற மார்பு, பெரிய வில், சதையால் மூடப்பட்ட காறை எலும்புகள், அழகிய தலை, மங்கலமான நெற்றி, சிறந்த நடை. அவன் ஒத்த உயரமும் பருமனும் உடையவன், அங்கங்கள் சீராகப் பகுக்கப்பட்டவன், பளபளக்கும் நிறம் உடையவன், பெருமிதம் வாய்ந்தவன், பருத்த மார்பினன், அகன்ற கண்களை உடையவன், அழகு நிறைந்தவன், மங்கல இலக்கணங்கள் பொருந்தியவன். குணங்களில், அவன் அறம் அறிந்தவன், சொன்ன சொல் தவறாதவன், மக்களின் நலனில் எப்போதும் ஈடுபட்டவன், புகழ் உடையவன், ஞானம் நிறைந்தவன், தூயவன், அடக்கம் உடையவன், மன ஒருமைப்பாடு உடையவன். அவன் பிரஜாபதிக்கு நிகரானவன், உலகைத் தாங்குபவன், பகைவரை அழிப்பவன், உயிர்க்குலத்தைக் காப்பவன், அறத்தைக் காப்பவன். அவன் வேதங்களையும் வேதாங்கங்களையும் உள்ளபடி அறிந்தவன், தனுர்வேதத்தில் தேர்ந்தவன், எல்லா சாஸ்திரங்களின் பொருளையும் அறிந்தவன், நினைவாற்றலும் நுண்ணறிவும் உடையவன். அவன் எல்லா உலகத்தாருக்கும் அன்பானவன், சான்றோன், தளராத உள்ளம் உடையவன், கூர்த்த அறிவுடையவன், எல்லோரிடமும் சமநோக்கு உடையவன்; ஆறுகள் எப்போதும் கடலைச் சென்றடைவதுபோல நல்லோர் எப்போதும் அவனைச் சென்றடைகின்றனர். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது: நாரதர் முதலில் குணங்களை வருணிக்கிறார், பின் உருவத்தை, மீண்டும் குணங்களை. இதனால் உருவம் குணங்களுக்கு இருப்பிடம் மட்டுமே, குணங்களே முதன்மையானவை என்பது உணர்த்தப்படுகிறது. இவ்வாறு வால்மீகியின் பதினாறு கேள்விகளுக்கும் நாரதர் “ராமன்” என்னும் ஒரே விடையைத் தந்தார். சிறப்பாக இங்கே மூன்று சொற்கள் சிந்திக்கத்தக்கவை: “ஸத்யஸந்த:” (சொன்ன சொல் தவறாதவன்), “தர்மஸ்ய பரிரக்ஷிதா” (அறத்தைக் காப்பவன்), “ஜீவலோகஸ்ய ரக்ஷிதா” (உயிர்க்குலத்தைக் காப்பவன்). வாய்மை அவனுடைய இயல்பு; அறம் அவனுடைய வழி; உலகைக் காத்தல் அவனுடைய குறிக்கோள். இம்மூன்றிலும் ராமனின் முழு வரலாறும் அடங்கியுள்ளது. கடல் ஆழமானதாகவும் அசைவற்றதாகவும் இருப்பதுபோல ராமனும் ஆழ்ந்த தன்மையும் மன உறுதியும் உடையவன் என்பது இந்த உவமையால் உணர்த்தப்படுகிறது.

ஒருமுறை மன்னர் தசரதன், மக்களின் நலனை விரும்பி, சிறந்த குணங்கள் நிறைந்தவனும் தமக்கு அன்புக்குரியவனுமான மூத்த மகன் ராமனுக்கு இளவரசுப் பட்டம் (யௌவராஜ்யம்) சூட்ட விரும்பினார். அபிஷேகத்துக்கான ஏற்பாடுகளைக் கண்ட அவருடைய மனைவி கைகேயி, முன்பு அவர் அளித்திருந்த இரண்டு வரங்களை நினைவூட்டி இரண்டு பொருள்களைக் கேட்டாள்: ராமன் பதினான்கு ஆண்டுகள் காட்டில் வாழ வேண்டும்; பரதனுக்கு முடிசூட்ட வேண்டும். வாய்மைச் சொல்லுக்குக் கட்டுப்பட்டவரும் அறம் என்னும் கயிற்றால் பிணிக்கப்பட்டவருமான மன்னர் தசரதன், விருப்பமில்லாதபோதும் தம் அன்பு மகனைக் காட்டுக்கு அனுப்பினார். ராமனோ தந்தையின் ஆணையைக் கேட்டுத் துயரப்படவில்லை; சினங்கொள்ளவில்லை; அரசாசையால் வாதிடவும் இல்லை. தந்தையின் சொல்லைக் கட்டளையாகக் கொண்டும், கைகேயிக்கு விருப்பமானதைச் செய்யும் பொருட்டும், உறுதிமொழியை மேற்கொண்டு அமைதியான மனத்துடன் அவன் காட்டுக்குச் சென்றான். இங்கே தந்தையின் சொல்லைக் காப்பதே ராமனுக்கு மேலான அறம் என்பது காட்டப்படுகிறது. இந்த நிகழ்ச்சியாலேயே வால்மீகி கேட்ட அறமறிதல், வாய்மை, விரத உறுதி முதலிய குணங்கள் கதையின் தொடக்கத்திலேயே கண்கூடாகக் காட்டப்படுகின்றன. சொல்லால் கூறப்பட்டது செயலால் நிறுவப்படுகிறது — இதுவே காவியத்தின் நெறி. கைகேயியின் குற்றமும் அவளுடையது மட்டுமன்று; மந்தரையின் சொல்லால் அவளுடைய புத்தி திரிந்துபோயிற்று. இவ்வாறு கதையின் தொடக்கத்திலேயே இன்பமும் துன்பமும் நிலையற்றவை என்பது காட்டப்படுகிறது — ஒரு நாள் அபிஷேகம் உறுதி செய்யப்பட்டது; அதே நாளில் வனவாசம் தொடங்கியது.

காட்டுக்குச் செல்லும் அந்த ராமனை அவனுடைய அன்புத் தம்பி லக்ஷ்மணன் பின்தொடர்ந்தான். அன்பும் பணிவும் நிறைந்த அவன் சுமித்திரையின் மகிழ்ச்சியைப் பெருக்குபவனாக இருந்தான்; அண்ணனைப் பிரிந்து ஒரு கணமும் அவனால் இருக்க இயலாது. ராமனின் மனைவி சீதையும் — ஜனகனின் குலத்தில் பிறந்தவள், தெய்வ மாயையால் படைக்கப்பட்டவள் போன்ற அழகி, எல்லா நல்லிலக்கணங்களும் நிறைந்தவள், பெண்களுள் சிறந்தவள், கணவனையே பின்பற்றும் விரதம் உடையவள் — ரோகிணி சந்திரனைப் பின்தொடர்வதுபோல ராமனைப் பின்தொடர்ந்தாள். நகர மக்களும் தந்தை தசரதனும் பின்தொடர, ராமன் சிருங்கவேரபுரத்தில் கங்கைக் கரையை அடைந்து, நிஷாதர்களின் தலைவனான குகனைச் சந்தித்தான். அங்கே அவன் தேரோட்டி சுமந்திரனைத் திருப்பி அனுப்பினான். பின்னர் அவர்கள் மூவரும் காட்டுக்குக் காடு கடந்து, பெரிய ஆறுகளைத் தாண்டி, பரத்வாஜ முனிவரின் அறிவுரைப்படி சித்திரகூட மலையை அடைந்தனர். அங்கே அழகிய குடில் அமைத்துக்கொண்டு, தேவர்களையும் கந்தர்வர்களையும் போன்ற அம்மூவரும் இன்பமாக வாழ்ந்தனர். இவ்வாறு வனவாசம் வெறும் துயரமாக நின்றுவிடாமல் அறத்துக்கும் அன்புக்கும் உறைவிடமாயிற்று. குகன் நிஷாதனாக இருந்தபோதிலும் ராமனால் நண்பனாக ஏற்றுக்கொள்ளப்பட்டான். இதனால் ராமனின் சமநோக்கு தெளிவாகிறது — அவன் பிறப்பைப் பார்ப்பதில்லை, பக்தியையே பார்க்கிறான். இதே நோக்கு பின்னர் சபரி, அனுமன், விபீஷணன் ஆகியோரை ஏற்றுக்கொள்வதிலும் காணப்படுகிறது.

ராமன் சித்திரகூடத்துக்குச் சென்றபின், புத்திர சோகத்தால் வாடிய மன்னர் தசரதன் மகனை நினைந்து புலம்பியவாறே உயிர் நீத்து விண்ணுலகம் அடைந்தார். அவர் மறைந்தபின் வசிஷ்டர் முதலிய அந்தணர்கள் அரசை ஏற்குமாறு அவனை அமர்த்த முயன்றபோதும், பெருவலிமை வாய்ந்த பரதன் அந்த அரசை விரும்பவில்லை. அவன் படையுடன் காட்டுக்குச் சென்று மகாத்மாவான ராமனை இணங்கச் செய்ய முயன்றான்: “ஐயனே, நீயே அறம் அறிந்தவன்; நீயே அரசனாக இரு.” ராமனோ தந்தையின் வாய்மையைக் காக்க விரும்பி அரசை ஏற்கவில்லை. அரசின் அடையாளமாகத் தன் பாதுகைகளைப் பரதனுக்கு அளித்தான். மீண்டும் மீண்டும் வேண்டியும் நோக்கம் நிறைவேறாத பரதன், ராமனின் பாதுகைகளைத் தலைமேல் ஏந்திக்கொண்டு திரும்பினான். அவன் அயோத்திக்குள் நுழையவில்லை; நந்திகிராமத்தில் தங்கி, ராமனின் வருகையை எதிர்நோக்கியவாறே அவனுடைய பெயராலேயே அரசைக் காத்து ஆண்டான். இவ்வாறு உடன்பிறந்த இருவரின் ஒருவர்மீதொருவர் கொண்ட அன்பும் தியாகமும் உலகுக்கு முன்மாதிரியாயின — ஒருவன் அரசைத் துறக்கிறான்; மற்றவனும் அதை ஏற்பதில்லை. பாதுகைகளே அரசின் அடையாளம் என்ற பரதனின் முடிவு அரசியலுக்கு ஒரு புதிய இலட்சியத்தை நிறுவுகிறது — அரியணை தலைவன் அல்ல; தலைவனின் ஆணையே அளவுகோல்.

பரதன் புறப்பட்டுச் சென்றபின், மீண்டும் மீண்டும் வந்துகொண்டிருந்த நகர மக்களின் தொடர்பைத் தவிர்க்க விரும்பி, ராமன் சித்திரகூடத்திலிருந்து விலகித் தண்டகாரண்யத்துள் புகுந்தான். அங்கே அவன் விராதன் என்னும் வலிமைமிக்க அரக்கனைக் கொன்றான். பின்னர் சரபங்கர், சுதீக்ஷ்ணர், அகஸ்தியர், அகஸ்தியரின் உடன்பிறந்தவர் ஆகிய மகரிஷிகளைத் தரிசித்தான். அகஸ்தியரின் சொல்லின்படி அவன் இந்திரன் அளித்த பெரிய வில்லையும், அம்புகள் குறையாத இரண்டு அம்பறாத்தூணிகளையும், கூர்மையான வாளையும் பெற்றான். அக்காட்டில் வாழ்ந்துவந்த ராமனைத் தண்டகாரண்யவாசிகளான முனிவர்கள் அணுகி, அரக்கர்களை அழிக்குமாறு வேண்டினர். அவன் அவர்களுக்கு அபயம் அளித்து, “வேள்விகளுக்கு இடையூறு செய்யும் அரக்கர்களை நான் கொல்வேன்” என்று உறுதிமொழி செய்தான். இதனால் வனவாசம் தவசிகளைக் காப்பதற்கான கருவியாயிற்று; துன்பமும் பிறருக்கு உதவும் வாய்ப்பாக மாறியது. அகஸ்தியர் அளித்த அஸ்திரங்கள் வெறும் ஆயுதங்கள் அல்ல; அவை முனிவர்களின் நம்பிக்கையின் சின்னங்கள். தவத்தோடு இணைந்த ஆற்றல், ஆற்றலோடு இணைந்த தவம் — இவ்விரண்டின் சங்கமம் இங்கே காணப்படுகிறது.

பின்னர் அவன் பஞ்சவடியில் கோதாவரியின் கரையில் வசித்தான். அங்கே வசிக்கையில், ஜனஸ்தானத்தில் வாழ்ந்தவளும் விரும்பிய உருவம் எடுக்க வல்லவளுமான சூர்ப்பணகை என்னும் அரக்கி அவனால் உருக்குலைக்கப்பட்டாள்; அந்நிகழ்ச்சி ஆரண்ய காண்டத்தில் விரிவாக வருணிக்கப்படுகிறது. அவளுடைய சொல்லால் சினமுற்ற கரன், திரிசிரஸ், தூஷணன் ஆகியோர் தம் பரிவாரங்களுடன் போருக்கு வந்தனர். ராமன் தனி ஒருவனாகவே ஜனஸ்தானத்தில் வாழ்ந்த கொடுஞ்செயல் புரியும் பதினான்காயிரம் அரக்கர்களையும், கரன், திரிசிரஸ், தூஷணன் ஆகியோரையும் கொன்றான். இப்போரால் ராமனின் வியப்பூட்டும் பேராற்றல் உலகில் புகழ்பெற்றது; முனிவர்களுக்கு அளித்த அபய வாக்கும் நிறைவேறியது. ஒருவன் பதினான்காயிரம் பேரை வெல்கிறான் என்பது மிகைக்கூற்று அன்று; இங்கே அதர்மத்தின் வலிமையின்மீது தர்மத்தின் வலிமை பெறும் வெற்றி குறிக்கப்படுகிறது. இங்கேயே ராவணனுடனான பகைமையின் விதையும் புதைந்துள்ளது.

இவ்வாறு பதினான்காயிரம் அரக்கர்கள் கொல்லப்பட்டனர். பின்னர் தன் இனத்தார் கொல்லப்பட்டதைக் கேட்டுச் சினத்தால் மதிமயங்கிய ராவணன், மாரீசன் என்னும் அரக்கனைத் துணையாகத் தேர்ந்தான். மாரீசன் அவனைத் தடுத்து, “ராவணா, பெருவலிமை வாய்ந்த ராமனோடு பகை கொள்வது உனக்கு நலம் தராது” என்றான். ஆயினும் காலத்தால் தூண்டப்பட்ட ராவணன் அவனுடைய நன்மொழியைச் செவிமடுக்கவில்லை. பின்னர் அவன் மாரீசனுடன் ராமனின் ஆசிரமத்துக்குச் சென்றான். மாயாவியான அந்த மாரீசனால் அரசகுமாரர் இருவரும் தொலைவுக்கு இழுத்துச் செல்லப்பட்டனர்; அப்போது ராவணன் கழுகான ஜடாயுவைக் கொன்று ராமனின் மனைவியைக் கவர்ந்து சென்றான். மாரீசன் மாயமானின் உருவம் தாங்கி அரசகுமாரர் இருவரையும் இழுத்துச் சென்றதும், சீதையைக் காப்பதற்காக ஜடாயு ராவணனுடன் போர் புரிந்ததும் ஆகிய இரு நிகழ்ச்சிகளும் ஆரண்ய காண்டத்தில் விரிவாக வருணிக்கப்படுகின்றன. திரும்பி வந்த ராமன் வெறிச்சோடிய ஆசிரமத்தைக் கண்டும், ஜடாயு வீழ்ந்துகிடப்பதை அறிந்தும், பெருந்துயரில் ஆழ்ந்து புலம்பினான். அந்தக் கழுகரசனுக்கு ஈமக்கடன்களைச் செய்து முடித்து, பின் சீதையைத் தேடத் தொடங்கினான். பிறருக்காக உயிர்விடுபவன் மகன் செய்வதுபோன்ற ஈமச்சடங்கைப் பெறத் தகுந்தவன் என்பதைக் கவி இங்கே காட்டுகிறார். ராவணன் வலிமையால் போர் புரியவில்லை; வஞ்சகத்தால் சீதையைக் கவர்ந்தான். இதனால் அவனுடைய பலவீனம் வெளிப்படுகிறது — அறவழியில் வெல்ல இயலாதவனே மாயையை நாடுகிறான். ஜடாயுவோ முதிய பறவையாக இருந்தும் பிறருக்காகப் போர் புரிந்தான்; அவனுடைய தியாகம் ராமனால் தந்தைக்குரிய மதிப்புடன் போற்றப்பட்டது.

வழியில் அவன் கபந்தன் என்னும் விகார உருவுடைய அரக்கனைக் கண்டு, அவனுடைய கைகளை வெட்டி அவனை எரித்தான். எரியூட்டப்பட்ட கபந்தன் தெய்வ உருவம் பெற்று விண்ணுலகம் செல்லும்போது ராமனிடம், “ராகவா, ரிஷ்யமூக மலையில் சுக்ரீவனுடன் நட்புக் கொள்; சீதையைத் தேடுவதில் அவன் உனக்கு உதவுவான்” என்றான். பின்னர் ராமன் அறநெறியில் ஒழுகும் சபரி என்னும் தவப்பெண்ணைக் கண்டான்; அவளால் பூஜிக்கப்பட்டு உபசரிக்கப்பட்ட அவன், பம்பை ஏரிக்கரையில் அனுமனைச் சந்தித்தான். அனுமனின் சொல்லின்படி அவன் ரிஷ்யமூக மலையில் அக்கினியைச் சாட்சியாக வைத்துச் சுக்ரீவனுடன் நட்புக் கொண்டான். வாலி தனக்கு இழைத்த தீங்கை — அரசைப் பறித்ததையும் மனைவியைக் கவர்ந்ததையும் — சுக்ரீவன் ராமனிடம் விரிவாக எடுத்துரைத்தான். ராமன் “நான் வாலியைக் கொல்வேன்” என்று உறுதிமொழி செய்தான். வானரனான சுக்ரீவன் ராமனின் வலிமையைப் பற்றி ஐயுற்று, துந்துபி என்னும் அசுரனின் பெரிய எலும்புக்கூட்டையும் ஏழு சால மரங்களையும் காட்டினான். ராமன் தன் கால் பெருவிரலால் அந்த எலும்புக்கூட்டைத் தூக்கி எறிந்து, ஒரே அம்பால் ஏழு சால மரங்களையும் மலையையும் பாதாளத்தையும் துளைத்து, அவனுக்குத் தன்மீது நம்பிக்கை உண்டாக்கினான். பின்னர் கிஷ்கிந்தைக்குச் சென்று போரில் வாலியைக் கொன்று, சுக்ரீவனை வானர அரசில் அமர்த்தினான். சபரியின் விருந்தோம்பலை ஏற்றதன் மூலம் ராமன் பக்தியின் பெருமையைக் காட்டினான். வானரர்களுடன் நட்புக் கொண்டதன் மூலம், பெரிய காரியம் துணைவர்கள் இன்றி நிறைவேறாது என்பதையும் அவன் காட்டுகிறான். வாலிவதமும் நீதி விதித்த தண்டனையே — உடன்பிறந்தவனின் மனைவியைக் கவர்ந்தவனும், உடன்பிறந்தவனை அரசிலிருந்து விரட்டியவனும் தண்டிக்கப்பட வேண்டியவனே.

அரசைப் பெற்ற சுக்ரீவன் எல்லா வானரர்களையும் வரவழைத்து, ஜனகனின் மகளைக் கண்டறிய விரும்பி, அவர்களை நான்கு திசைகளுக்கும் அனுப்பினான். தென்திசைக்குச் சென்ற வானரர்களிடம் சம்பாதி என்னும் கழுகு, சீதை இலங்கையில் இருப்பதைத் தெரிவித்தது. பின்னர் பெருவலிமை வாய்ந்த அனுமன் நூறு யோஜனை அகலமுள்ள உப்புக்கடலைத் தாண்டி, ராவணனால் காக்கப்பட்ட இலங்கையை அடைந்தான். அங்கே அசோகவனத்தில் ராமனையே தியானித்தவாறு துயரில் மூழ்கியிருந்த சீதையைக் கண்டான். அவளிடம் ராமனின் அடையாளச் சின்னத்தைக் கொடுத்து, நடந்ததையெல்லாம் தெரிவித்து, அவளைத் தேற்றிவிட்டு, அந்த வனத்தின் தோரண வாயிலை உடைத்தான். பின்னர் ஐந்து சேனைத் தலைவர்களையும், ஏழு அமைச்சர் மைந்தர்களையும், ராவணனின் மகன் அக்ஷனையும் கொன்றான்; பிரம்மதேவன் அளித்த வரத்தால் அஸ்திரத்தின் கட்டிலிருந்து தான் விடுபட்டதை அறிந்திருந்தும், தன் விருப்பத்தின்பேரில் அரக்கர்கள் கட்டியதைப் பொறுத்துக்கொண்டான்; பின்னர் சீதையிடம் விடைபெற்று, இலங்கையை எரித்து, மீண்டும் கடலைத் தாண்டித் திரும்பி வந்தான். ராமனை வணங்கி “கண்டேன் சீதையை” (த்ருஷ்டா ஸீதா) என்றான். இந்த ஒரே வாக்கியத்தால் துயரில் மூழ்கியிருந்த ராமன் மீண்டும் தேறுதல் அடைந்தான். பக்தனின் செயல்திறமையே தலைவனின் துயருக்கு மருந்து என்பது இங்கே காணப்படுகிறது. அனுமனின் செயலில் மூன்று இலக்கணங்கள் காணப்படுகின்றன — வலிமை, அறிவு, தலைவன்மீது பக்தி. கடலைத் தாண்ட வலிமை தேவை; சீதையின் நம்பிக்கையைப் பெற அறிவு தேவை; அடையாளச் சின்னத்தைப் பெற்றுக்கொண்டு விரைந்து திரும்ப பக்தி தேவை. இம்மூன்றாலும் அவன் தூதர்களுக்கு முன்மாதிரி ஆனான்.

பின்னர் ராமன் சுக்ரீவனுடன் பெருங்கடலின் கரைக்குச் சென்று, சூரியனைப் போல ஒளிர்ந்தவனாகத் தன் அம்புகளால் கடலைக் கலக்கினான். ஆறுகளின் தலைவனான கடலரசன் தன்னை வெளிப்படுத்திக் காட்சி தந்தான்; அவனுடைய சொல்லின்படியே ராமன் நளனைக் கொண்டு அணை கட்டுவித்தான். அந்த அணையின் வழியே கடலைக் கடந்து ராமன் இலங்கை நகரை அடைந்தான்; போரில் ராவணனைக் கொன்றான்; சீதையை மீண்டும் அடைந்து பெரும் நாணம் அடைந்தான். நாணத்தின் காரணம் மூலத்தில் சொல்லப்படவில்லை; பிறர் இல்லத்தில் வசித்த மனைவியை மீண்டும் ஏற்பதால் உலகப் பழிச்சொல் உண்டாகுமோ என்ற ஐயமே அதற்குக் காரணம் என்று உரையாசிரியர்கள் கூறுகின்றனர். விபீஷணன் அடைக்கலம் புகுந்ததும், கும்பகர்ணன், இந்திரஜித், பிரஹஸ்தன் முதலியோர் கொல்லப்பட்டதும், தேவர்கள் மலர்மாரி பொழிந்ததும் இந்தச் சுருக்கத்தில் சொல்லப்படவில்லை; அவை யுத்த காண்டத்தில் விரிவாக வருணிக்கப்படுகின்றன. இவ்வாறு தீயோரை அடக்குதலும் நல்லோரைக் காத்தலும் ஒரே செயலில் நிறைவேறின. அடைக்கலம் புகுந்தோரைக் காத்தலே ராமனின் மேலான விரதம் — இந்த விரதம் யுத்த காண்டத்தில் புகழ்பெற்று விளங்குகிறது.

பின்னர் ராமன் மக்கள் கூடிய அவையில் சீதையிடம் கடுஞ்சொல் கூறினான். அதைப் பொறுக்க இயலாத கற்பரசியான அவள் கொழுந்துவிட்டெரியும் தீயில் புகுந்தாள். அக்கினிதேவனே நேரில் தோன்றி, “இவள் எவ்வகையிலும் குற்றமற்றவள்” என்று கூறி அவளை ராமனிடம் ஒப்படைத்தான். அப்போது தேவர்களும் பித்ருக்களும் நேரில் காட்சி தந்து ராமனின் செயலைப் புகழ்ந்தனர்; விண்ணுலகில் இருந்த தசரதனும் மகனைக் கண்டு மகிழ்ந்தார். பின்னர் ராமன் இலங்கையில் அரக்கர் தலைவனாக விபீஷணனுக்கு முடிசூட்டி, கடமையை நிறைவேற்றியவனாகக் கவலை நீங்கி மகிழ்ந்தான். மனம் மகிழ்ந்த ராமன், தேவர்கள் அளித்த வரங்களால் போரில் இறந்த வானரர்களை மீண்டும் உயிர்ப்பித்து, நண்பர்கள் அனைவருடனும் புஷ்பக விமானத்தில் அயோத்தியை நோக்கி வந்தான். வழியில் பரத்வாஜரின் ஆசிரமத்துக்குச் சென்று, பரதனுக்குச் செய்தி சொல்ல அனுமனை அனுப்பினான். நந்திகிராமத்தில் பரதனைச் சந்தித்து, சடைமுடியைக் களைந்து, தம்பியருடன் அயோத்திக்குள் நுழைந்தான். வசிஷ்டர் முதலிய அந்தணர்களாலும் மக்களாலும் அரசனாக முடிசூட்டப்பெற்று, அறவழியில் பூமியை ஆளத் தொடங்கினான். அக்கினிப் பரீட்சை சீதையின்மீது கொண்ட ஐயத்தால் நிகழ்த்தப்பட்டதன்று; உலகத்தின் முன் உண்மையை வெளிப்படுத்துவதற்காகவே நிகழ்த்தப்பட்டது என்று உரையாசிரியர்கள் கூறுகின்றனர்.

நாரதர் ராமராஜ்யத்தை எதிர்காலத்தில் நிகழ்வதாக வருணிக்கிறார். ராமனின் ஆட்சியில் உலகம் மகிழ்ச்சியும் களிப்பும் நிறைவும் செழிப்பும் உடையதாகவும், நன்கு அறம் பேணுவதாகவும், நோயற்றதாகவும், பிணியற்றதாகவும், பஞ்ச அச்சம் இல்லாததாகவும் இருக்கும். அங்கே எந்த மனிதனும் தன் மகனின் இறப்பைக் காணமாட்டான்; பெண்கள் என்றும் கைம்மை அடையாதவர்களாகவும் கணவனையே தெய்வமாகக் கொண்டவர்களாகவும் இருப்பார்கள். நெருப்பால் அச்சம் இராது; உயிர்கள் நீரில் மூழ்கமாட்டா; காற்றால், காய்ச்சலால், பசியால், திருடர்களால் உண்டாகும் அச்சமும் இராது. நகரங்களும் நாடுகளும் செல்வமும் தானியமும் நிறைந்திருக்கும்; கிருதயுகத்தில் போல எல்லா மக்களும் என்றும் மகிழ்ந்திருப்பார்கள். ராமன் மிகுந்த பொன்னைத் தக்ஷிணையாகக் கொண்ட நூற்றுக்கணக்கான அசுவமேத வேள்விகளைச் செய்து, கற்றறிந்தோருக்கு முறைப்படி கோடி அயுதம் பசுக்களைத் தானம் செய்து, அந்தணர்களுக்கு எண்ணற்ற செல்வத்தை அளித்து, அரச குலங்களை நூறு மடங்காகப் பெருக்கி நிலைநிறுத்துவான்; உலகில் நான்கு வர்ணத்தாரையும் அவரவர் அறத்தில் நிலைநிறுத்துவான். இவ்வாறு பத்தாயிரம் ஆண்டுகளும் மேலும் ஆயிரம் ஆண்டுகளும் அரசாண்டு அவன் பிரம்மலோகம் செல்வான். இங்கே வினைகள் எதிர்காலத்தில் ஆளப்பட்டுள்ளன; ஏனெனில் ராமனின் ஆட்சிக்காலத்திலேயே நாரதர் வால்மீகிக்கு இதைச் சொல்கிறார் என்பது உரையாசிரியர்களின் கருத்து. இந்த ஆட்சியே உலகில் “ராமராஜ்யம்” என்று புகழ்பெற்றது; இன்றும் நல்லாட்சிக்கு உவமையாக இதுவே சொல்லப்படுகிறது. அரசனின் குணங்களே மக்களிடம் பிரதிபலிக்கின்றன — இதுவே இந்த வருணனையின் கருத்து. அரசன் அறத்தில் நிலைத்திருக்கும்போது இயற்கையும் இசைவாக நடக்கும் என்னும் பாரதீய அரசியல் கொள்கை இங்கே காவிய வடிவில் கூறப்பட்டுள்ளது.

இறுதியில் நாரதர் இந்த வரலாற்றைக் கேட்பதன் பயனை (பலஶ்ருதி) கூறுகிறார். இவ்வரலாறு புனிதமானது, பாவத்தைப் போக்குவது, புண்ணியம் தருவது, வேதங்களுக்கு நிகரானது. இந்த ராமாயணத்தைப் படிக்கும் மனிதன் எல்லாப் பாவங்களிலிருந்தும் விடுபடுவான். இது நற்பேறு தருவது, புகழ் தருவது, ஆயுளை வளர்ப்பது; இதைச் சிரத்தையுடன் கேட்பவனும் படிப்பவனும் மக்கள், பேரர், ஏவலர், உறவினர் ஆகியோருடன் இம்மையில் இன்பம் துய்த்து, மறுமையில் சுவர்க்கத்தில் மகிழ்வான். இதைப் படிக்கும் அந்தணன் சொல்வன்மையில் மேன்மை அடைவான்; க்ஷத்திரியன் நிலத்துக்கு அதிபதி ஆவான்; வைசியன் வாணிபத்தின் பயனைப் பெறுவான்; சூத்திரனும் பெருமை அடைவான். இவ்வாறு நூறு சுலோகங்களைக் கொண்ட இந்தச் சுருக்க ராமாயணம், இருபத்து நான்காயிரம் சுலோகங்களைக் கொண்ட முழுக் காவியத்துக்கும் விதையாகும். விதையில் முழு மரமும் அடங்கியிருப்பதுபோல, இந்த ஒரு சர்க்கத்தில் ஏழு காண்டங்களைக் கொண்ட முழு ராமாயணமும் அடங்கியுள்ளது. ஆகவே இந்தச் சர்க்கத்தைப் படிப்பதே முழு ராமாயணத்தையும் படித்த பயனைத் தரும் என்று மரபு கூறுகிறது. இந்தச் சர்க்கத்தைக் கற்றபின்பே சீடர்கள் மேலே விரிவான காவியத்தைத் தொடங்குகின்றனர். இவ்வாறு கேள்வியோடு தொடங்கிய இந்தச் சர்க்கம் பலஶ்ருதியோடு நிறைவுறுகிறது; இடையில் ராமனின் முழு வரலாறும் தொகுத்துரைக்கப்பட்டுள்ளது.

ಹಿಂದೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಎಂಬ ತಪಸ್ವಿಗಳಾದ ಮುನಿಗಳಿದ್ದರು; ಅವರು ಸದಾ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿಯೂ ನಿರತರಾಗಿದ್ದರು. ಒಮ್ಮೆ ಅವರು ಮಾತಿನ ಮರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಮುನಿಪುಂಗವ ನಾರದರನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು. ಅವರ ಪ್ರಶ್ನೆ ಹೀಗಿತ್ತು — ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಈಗ ಗುಣವಂತನಾದ ಪುರುಷನು ಯಾರು? ವೀರ್ಯವಂತನು ಯಾರು? ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು ಯಾರು? ಕೃತಜ್ಞನು ಯಾರು? ಸತ್ಯವನ್ನೇ ನುಡಿಯುವವನು ಯಾರು? ದೃಢವ್ರತನು ಯಾರು? ಮತ್ತೆ ಅವರು ಕೇಳಿದರು — ಸದಾಚಾರದಿಂದ ಕೂಡಿದವನು ಯಾರು? ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವವನು ಯಾರು? ವಿದ್ವಾಂಸನು ಯಾರು? ಸಮರ್ಥನು ಯಾರು? ಅದ್ವಿತೀಯನಾದ ಪ್ರಿಯದರ್ಶನನು, ಅಂದರೆ ಕಂಡವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಪ್ರಿಯನಾದವನು, ಯಾರು? ಅಲ್ಲದೆ — ಆತ್ಮವಂತನು ಯಾರು? ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಗೆದ್ದವನು ಯಾರು? ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವನು ಯಾರು? ಅಸೂಯೆಯಿಲ್ಲದವನು ಯಾರು? ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೆ ರೋಷ ಉಕ್ಕಿದರೆ ದೇವತೆಗಳೂ ಭಯಪಡುತ್ತಾರೆ? ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಳಲು ನನಗೆ ಪರಮ ಕುತೂಹಲವಿದೆ; ಮಹರ್ಷಿಗಳೇ, ಇಂತಹ ಪುರುಷನನ್ನು ಅರಿಯಲು ನೀವೇ ಸಮರ್ಥರು — ಎಂದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ನುಡಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಮುನಿಗಳು ಹದಿನಾರು ಗುಣಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ಕೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಗುಣಗಳು ಶೀಲ, ಶೌರ್ಯ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಲೋಕಸಂಬಂಧ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹಂಚಿಹೋಗಿವೆ. ಅವರು ಕೇವಲ ಶೂರನನ್ನು ಕುರಿತು ಕೇಳಲಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ವಿದ್ವಾಂಸನನ್ನು ಕುರಿತೂ ಕೇಳಲಿಲ್ಲ; ಈ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳ ಸಮುಚ್ಚಯ ಒಬ್ಬನೇ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ ಎಂಬುದೇ ಮುನಿಗಳ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ. ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಂದಲೇ ಇಡೀ ರಾಮಾಯಣದ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಶ್ನೆ ಶುದ್ಧವಾಗಿದ್ದರೆ ಅದರ ಉತ್ತರವೂ ಶುದ್ಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ — ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಕವಿ ಮೊದಲಿಗೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳ ತಪಸ್ವಿತ್ವವೂ, ಮಾತುಬಲ್ಲವರಲ್ಲಿ ನಾರದರ ಅಗ್ರಸ್ಥಾನವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಸ್ವತಃ ತಪಸ್ವಿಯಾದವನೇ ಗುಣವಂತನನ್ನು ಅರಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಮಾತಿನ ಮರ್ಮ ಬಲ್ಲವನೇ ಅಂತಹ ಪುರುಷನನ್ನು ವರ್ಣಿಸಬಲ್ಲನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೇಳುವವರೂ ಉತ್ತರ ಕೊಡುವವರೂ ಇಬ್ಬರೂ ಯೋಗ್ಯರೇ. ಈ ಸಂಭಾಷಣೆಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬೀಜ. ಆ ಹದಿನಾರು ಗುಣಗಳು ಇವು — ಗುಣವತ್ತ್ವ, ವೀರ್ಯ, ಧರ್ಮಜ್ಞತೆ, ಕೃತಜ್ಞತೆ, ಸತ್ಯವಾಕ್ಯತೆ, ದೃಢವ್ರತತೆ, ಸಚ್ಚಾರಿತ್ರ್ಯ, ಸರ್ವಭೂತಹಿತ, ವಿದ್ವತ್ತು, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಪ್ರಿಯದರ್ಶನತೆ, ಆತ್ಮವತ್ತ್ವ, ಜಿತಕ್ರೋಧತೆ, ದ್ಯುತಿಮತ್ತ್ವ, ಅನಸೂಯತೆ, ಹಾಗೂ ರಣದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿ.

ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನೂ ಬಲ್ಲ ನಾರದರು ಆ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಂತೋಷಗೊಂಡರು. ಅವರು ಹೀಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದರು — ಮುನಿಗಳೇ, ನೀವು ಹೇಳಿದ ಈ ಗುಣಗಳು ಅನೇಕ, ಅಷ್ಟೇ ದುರ್ಲಭ; ಒಬ್ಬನೇ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಈ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಒಬ್ಬ ನರನಿದ್ದಾನೆ. ಅವನನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿದು, ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳಿರಿ. ಬಳಿಕ ಅವರು ಹೇಳಿದರು — ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ರಾಮನೆಂಬ ಪುರುಷನು ಜನರಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಬಂದವನು, ಪ್ರಸಿದ್ಧನು. ಈ ಉತ್ತರದಿಂದ ನಾರದರು ಕೇವಲ ಹೆಸರನ್ನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಕುಲವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಗುಣಗಳ ಮೂಲಗಳಲ್ಲಿ ಕುಲದಿಂದ ಬರುವ ಶಿಕ್ಷಣವೂ ಒಂದು. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶವು ಸತ್ಯಪರಾಯಣವಾದ ವಂಶ; ಅದೇ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವ್ರತನಾದ ರಾಮನು ಜನಿಸಿದನು — ಈ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದುದು. ಈ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರದಿಂದಲೇ ಸಂಕ್ಷೇಪ ರಾಮಾಯಣವು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ನಾರದರು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಏನನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ತ್ರಿಕಾಲಜ್ಞರಾದ ಅವರು ಕಣ್ಣಾರೆ ಕಂಡಂತೆ ಬಲ್ಲರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಮಾತು ಪ್ರಮಾಣಭೂತವಾದುದು.

ನಾರದರು ರಾಮನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೀಗೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವನು ನಿಯತಾತ್ಮನು, ಮಹಾವೀರ್ಯನು, ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವನು, ಧೈರ್ಯಶಾಲಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದವನು. ಅವನು ಬುದ್ಧಿವಂತನು, ನೀತಿವಂತನು, ವಾಗ್ಮಿ, ಶ್ರೀಮಂತನು, ಶತ್ರುನಾಶಕನು. ಅವನ ಶರೀರಲಕ್ಷಣಗಳೂ ಉತ್ತಮವಾದವು — ವಿಶಾಲವಾದ ಹೆಗಲುಗಳು, ಮಂಡಿಯವರೆಗೆ ಚಾಚಿದ ದೀರ್ಘವಾದ ತೋಳುಗಳು, ಶಂಖದಂತಹ ಕೊರಳು, ದೊಡ್ಡ ಗಲ್ಲ, ವಿಶಾಲವಾದ ಎದೆ, ದೊಡ್ಡ ಧನುಸ್ಸು, ಮಾಂಸದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋದ ಕೊರಳೆಲುಬುಗಳು, ಸುಂದರವಾದ ತಲೆ, ಶುಭವಾದ ಹಣೆ, ಉತ್ತಮವಾದ ನಡಿಗೆ. ಅವನು ಸಮವಾದ ಎತ್ತರವುಳ್ಳವನು, ಅಂಗಗಳು ಸಮಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ವಿಭಾಗವಾದವನು, ನುಣುಪಾದ ಮೈಬಣ್ಣದವನು, ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿ, ತುಂಬಿದ ಎದೆಯವನು, ವಿಶಾಲನೇತ್ರನು, ಲಕ್ಷ್ಮೀವಂತನು, ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನು. ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಧರ್ಮಜ್ಞನು, ಸತ್ಯಸಂಧನು, ಸದಾ ಪ್ರಜೆಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತನು, ಯಶಸ್ವಿ, ಜ್ಞಾನಸಂಪನ್ನನು, ಶುಚಿ, ಸಂಯಮಿ, ಸಮಾಧಿನಿಷ್ಠನು. ಅವನು ಪ್ರಜಾಪತಿಗೆ ಸಮಾನನು, ಪೋಷಕನು, ರಿಪುನಾಶಕನು, ಜೀವಲೋಕದ ರಕ್ಷಕನು, ಧರ್ಮದ ಪರಿರಕ್ಷಕನು. ಅವನು ವೇದಗಳನ್ನೂ ವೇದಾಂಗಗಳನ್ನೂ ತತ್ತ್ವತಃ ಬಲ್ಲನು, ಧನುರ್ವೇದದಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಣಾತನು, ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿದವನು, ಸ್ಮರಣಶಕ್ತಿಯೂ ಪ್ರತಿಭೆಯೂ ಉಳ್ಳವನು. ಅವನು ಸರ್ವಲೋಕಪ್ರಿಯನು, ಸಾಧು, ದೈನ್ಯವಿಲ್ಲದ ಮನಸ್ಸಿನವನು, ವಿಚಕ್ಷಣನು, ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿಯೂ ಸಮದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳವನು; ನದಿಗಳು ಸದಾ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರುವಂತೆ ಸಜ್ಜನರು ಸದಾ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ನಾರದರು ಮೊದಲು ಗುಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅನಂತರ ರೂಪವನ್ನು, ಮತ್ತೆ ಗುಣಗಳನ್ನು. ಇದರಿಂದ ರೂಪವು ಗುಣಗಳಿಗೆ ಕೇವಲ ಆಶ್ರಯ, ಗುಣಗಳೇ ಪ್ರಧಾನ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳ ಹದಿನಾರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೂ ನಾರದರು ಒಂದೇ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು — ರಾಮ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಪದಗಳು ಮನನೀಯ — ಸತ್ಯಸಂಧ (ಸತ್ಯಕ್ಕೆ ಬದ್ಧನಾದವನು), ಧರ್ಮಸ್ಯ ಪರಿರಕ್ಷಿತಾ (ಧರ್ಮದ ರಕ್ಷಕ), ಜೀವಲೋಕಸ್ಯ ರಕ್ಷಿತಾ (ಜೀವಲೋಕದ ರಕ್ಷಕ). ಸತ್ಯವು ಅವನ ಸ್ವಭಾವ, ಧರ್ಮವು ಅವನ ಮಾರ್ಗ, ಲೋಕರಕ್ಷಣೆಯು ಅವನ ಪ್ರಯೋಜನ. ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಇಡೀ ರಾಮಚರಿತೆಯೇ ಅಡಕವಾಗಿದೆ. ಸಮುದ್ರವು ಹೇಗೆ ಗಂಭೀರವೂ ಚಲನರಹಿತವೂ ಆಗಿರುತ್ತದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ರಾಮನೂ ಗಾಂಭೀರ್ಯದಿಂದಲೂ ಧೈರ್ಯದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದವನು ಎಂಬುದನ್ನು ಉಪಮೆಯಿಂದ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಒಮ್ಮೆ ರಾಜ ದಶರಥನು ಪ್ರಜೆಗಳ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸಿ, ಹಿರಿಯ ಮಗನೂ ಶ್ರೇಷ್ಠಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನೂ ತನಗೆ ಪ್ರಿಯನೂ ಆದ ರಾಮನನ್ನು ಯುವರಾಜಪದವಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸಿದನು. ಅಭಿಷೇಕದ ಸಿದ್ಧತೆಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಅವನ ಪತ್ನಿ ಕೈಕೇಯಿ, ಹಿಂದೆ ತನಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ ಎರಡು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಬೇಡಿದಳು — ರಾಮನಿಗೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ವನವಾಸ, ಭರತನಿಗೆ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕ. ಸತ್ಯವಚನಕ್ಕೆ ಬದ್ಧನಾಗಿ, ಧರ್ಮಪಾಶದಿಂದ ಕಟ್ಟುಬಿದ್ದ ರಾಜ ದಶರಥನು ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯಪುತ್ರನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ರಾಮನಾದರೋ ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಶೋಕಿಸಲಿಲ್ಲ, ಕೋಪಿಸಲಿಲ್ಲ, ರಾಜ್ಯದ ಆಸೆಯಿಂದ ವಿವಾದಕ್ಕೂ ಇಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ತಂದೆಯ ಮಾತಿನ ನಿರ್ದೇಶದಂತೆ, ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಮಾಡಲು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಮಾಡಿ, ಶಾಂತಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವನು ಕಾಡಿಗೆ ತೆರಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗೆ ಪಿತೃವಾಕ್ಯಪರಿಪಾಲನೆಯೇ ಪರಮಧರ್ಮ ಎಂಬುದು ತೋರಿಬಂದಿದೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗದಿಂದಲೇ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ಕೇಳಿದ್ದ ಧರ್ಮಜ್ಞತೆ, ಸತ್ಯವಾಕ್ಯತೆ, ದೃಢವ್ರತತೆ ಮೊದಲಾದ ಗುಣಗಳು ಕಥೆಯ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಟ್ಟುವಂತೆ ಪ್ರದರ್ಶಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದು ನಡತೆಯಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ — ಇದು ಕಾವ್ಯದ ರೀತಿ. ಕೈಕೇಯಿಯ ದೋಷವೂ ಕೇವಲ ಅವಳದಲ್ಲ; ಮಂಥರೆಯ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳ ಬುದ್ಧಿ ಕೆಟ್ಟಿತು. ಹೀಗೆ ಕಥೆಯ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಸುಖದುಃಖಗಳ ಅನಿತ್ಯತೆ ತೋರಿಬರುತ್ತದೆ — ಒಂದು ದಿನ ಅಭಿಷೇಕ ನಿಶ್ಚಯವಾಯಿತು, ಅದೇ ದಿನ ವನವಾಸ ಆರಂಭವಾಯಿತು.

ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಟ ರಾಮನನ್ನು ಅವನ ಪ್ರಿಯ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದನು. ಸ್ನೇಹದಿಂದಲೂ ವಿನಯದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಅವನು ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನಾಗಿದ್ದನು; ಅಣ್ಣನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಇರಲಾರದವನು. ರಾಮನ ಪತ್ನಿ ಸೀತೆಯೂ — ಜನಕನ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವಳು, ದೇವಮಾಯೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿತಳಾದಂತೆ ಸುಂದರಿ, ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಸಂಪನ್ನೆ, ನಾರಿಯರಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮಳು, ಪತಿಯನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುವವಳು — ರೋಹಿಣಿಯು ಚಂದ್ರನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವಂತೆ ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದಳು. ಪುರಜನರೂ ತಂದೆ ದಶರಥನೂ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿರಲು ರಾಮನು ಶೃಂಗವೇರಪುರದಲ್ಲಿ ಗಂಗಾತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿ ನಿಷಾದರ ಒಡೆಯನಾದ ಗುಹನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಾರಥಿ ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಬಳಿಕ ಆ ಮೂವರೂ ಕಾಡಿನಿಂದ ಕಾಡಿಗೆ ಸಾಗುತ್ತ, ಮಹಾನದಿಗಳನ್ನು ದಾಟಿ, ಭರದ್ವಾಜಮುನಿಗಳ ಸೂಚನೆಯಂತೆ ಚಿತ್ರಕೂಟಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಅಲ್ಲಿ ರಮಣೀಯವಾದ ನಿವಾಸವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ದೇವಗಂಧರ್ವರಂತೆ ಆ ಮೂವರೂ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸಿದರು. ಹೀಗೆ ವನವಾಸವು ಕೇವಲ ಶೋಕರೂಪವಾಗದೆ ಧರ್ಮಕ್ಕೂ ಪ್ರೀತಿಗೂ ಆಶ್ರಯವಾಯಿತು. ಗುಹನು ನಿಷಾದನಾಗಿದ್ದರೂ ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಮಿತ್ರನನ್ನಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಸಮದೃಷ್ಟಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನು ಜಾತಿಯನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ, ಭಕ್ತಿಯನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ದೃಷ್ಟಿ ಮುಂದೆ ಶಬರಿ, ಹನುಮಂತ, ವಿಭೀಷಣರನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ರಾಮನು ಚಿತ್ರಕೂಟಕ್ಕೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಆತುರನಾದ ರಾಜ ದಶರಥನು ಮಗನನ್ನು ನೆನೆದು ವಿಲಪಿಸುತ್ತ ಪ್ರಾಣಬಿಟ್ಟು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ಅವನು ಮೃತನಾದ ಬಳಿಕ ವಸಿಷ್ಠರೇ ಮೊದಲಾದ ದ್ವಿಜರು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ನಿಯೋಜಿಸಿದರೂ ಮಹಾಬಲನಾದ ಭರತನು ಆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ಸೈನ್ಯಸಮೇತನಾಗಿ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಒಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದನು — ಆರ್ಯ, ನೀನೇ ಧರ್ಮಜ್ಞನು, ನೀನೇ ರಾಜನಾಗು ಎಂದು. ರಾಮನಾದರೋ ತಂದೆಯ ಸತ್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಬಯಸಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ರಾಜ್ಯದ ಚಿಹ್ನೆಯಾಗಿ ತನ್ನ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಭರತನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು. ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬೇಡಿಕೊಂಡರೂ ಉದ್ದೇಶ ಈಡೇರದ ಭರತನು ರಾಮನ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತು ಹಿಂದಿರುಗಿದನು. ಅವನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲಿಲ್ಲ; ನಂದಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತ, ರಾಮನ ಆಗಮನವನ್ನು ಎದುರುನೋಡುತ್ತ, ಅವನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲೇ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಸೋದರರಿಬ್ಬರ ಪರಸ್ಪರ ಸ್ನೇಹವೂ ತ್ಯಾಗವೂ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಆದರ್ಶವಾಯಿತು — ಒಬ್ಬನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನೂ ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಪಾದುಕೆಗಳೇ ರಾಜ್ಯದ ಚಿಹ್ನೆ ಎಂಬ ಭರತನ ನಿರ್ಣಯ ರಾಜನೀತಿಗೆ ಹೊಸ ಆದರ್ಶವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ — ಸಿಂಹಾಸನವು ಒಡೆಯನಲ್ಲ, ಒಡೆಯನ ಆಜ್ಞೆಯೇ ಪ್ರಮಾಣ.

ಭರತನು ಹೊರಟುಹೋದ ಬಳಿಕ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಪುರಜನರ ಸಂಗವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು ಬಯಸಿ ರಾಮನು ಚಿತ್ರಕೂಟದಿಂದ ಹೊರಟು ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ವಿರಾಧನೆಂಬ ಬಲಿಷ್ಠ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕೊಂದನು. ಅನಂತರ ಶರಭಂಗ, ಸುತೀಕ್ಷ್ಣ, ಅಗಸ್ತ್ಯ ಮತ್ತು ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಸೋದರ — ಈ ಮಹರ್ಷಿಗಳನ್ನು ಕಂಡನು. ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಮಾತಿನಂತೆ ಅವನು ಇಂದ್ರನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ಮಹಾಧನುಸ್ಸನ್ನೂ, ಅಕ್ಷಯವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಎರಡು ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳನ್ನೂ, ಹರಿತವಾದ ಖಡ್ಗವನ್ನೂ ಪಡೆದನು. ಆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವಾಸಿಗಳಾದ ಋಷಿಗಳು ಬಂದು ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆಗಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದರು. ಅವನು ಅವರಿಗೆ ಅಭಯವನ್ನಿತ್ತು — ಯಜ್ಞಗಳಿಗೆ ವಿಘ್ನ ತರುವ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನಾನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತೇನೆ — ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು. ಇದರಿಂದ ವನವಾಸವು ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಸಾಧನವಾಯಿತು; ದುಃಖವೂ ಪರೋಪಕಾರಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವಾಯಿತು. ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಕೊಟ್ಟ ಅಸ್ತ್ರಗಳು ಕೇವಲ ಆಯುಧಗಳಲ್ಲ; ಅವು ಋಷಿಗಳ ವಿಶ್ವಾಸದ ಪ್ರತೀಕಗಳು. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಶಕ್ತಿ, ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ತಪಸ್ಸು — ಇವೆರಡರ ಸಂಗಮ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಬಳಿಕ ಅವನು ಗೋದಾವರಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಪಂಚವಟಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅವನು ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಬೇಕಾದ ರೂಪ ಧರಿಸಬಲ್ಲ ಶೂರ್ಪಣಖಿ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸಿಯನ್ನು ವಿರೂಪಗೊಳಿಸಿದನು; ಆ ಪ್ರಸಂಗವು ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಅವಳ ಮಾತಿನಿಂದ ಕುಪಿತರಾದ ಖರ, ತ್ರಿಶಿರ, ದೂಷಣರು ತಮ್ಮ ಅನುಚರರೊಡನೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ರಾಮನು ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿಯೇ ಜನಸ್ಥಾನವಾಸಿಗಳಾದ ಭಯಂಕರಕರ್ಮಿಗಳಾದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ, ಖರ, ತ್ರಿಶಿರ, ದೂಷಣರನ್ನೂ ಕೊಂದನು. ಈ ಯುದ್ಧದಿಂದ ರಾಮನ ಅದ್ಭುತವಾದ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು; ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ಅಭಯವಚನವೂ ಸಫಲವಾಯಿತು. ಒಬ್ಬ ಪುರುಷನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಮಂದಿಯನ್ನು ಜಯಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಲ್ಲ; ಇಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮಬಲದ ಮೇಲೆ ಧರ್ಮಬಲದ ವಿಜಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ರಾವಣನೊಡನೆಯ ವೈರದ ಬೀಜವೂ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಅಡಗಿದೆ.

ಹೀಗೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು ಹತರಾದರು. ಆಗ ತನ್ನ ಬಂಧುಗಳ ವಧೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮೈಮರೆತ ರಾವಣನು ಮಾರೀಚನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಆರಿಸಿಕೊಂಡನು. ಮಾರೀಚನು ಅವನನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತ ಹೇಳಿದನು — ರಾವಣ, ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಮನೊಡನೆ ವೈರವು ನಿನಗೆ ಕ್ಷೇಮಕರವಾಗದು. ಆದರೂ ಕಾಲನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ರಾವಣನು ಅವನ ಹಿತವಚನವನ್ನು ಕೇಳಲಿಲ್ಲ. ಬಳಿಕ ಅವನು ಮಾರೀಚನೊಡನೆ ರಾಮನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಮಾಯಾವಿಯಾದ ಆ ಮಾರೀಚನು ರಾಜಕುಮಾರರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ದೂರಕ್ಕೆ ಸೆಳೆದೊಯ್ದನು; ಆಗ ರಾವಣನು ಹದ್ದು ಜಟಾಯುವನ್ನು ಕೊಂದು ರಾಮನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನು. ಮಾರೀಚನು ಮಾಯಾಮೃಗದ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಆ ರಾಜಪುತ್ರರನ್ನು ದೂರಕ್ಕೆ ಸೆಳೆದುದು, ಜಟಾಯುವು ಸೀತೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ರಾವಣನೊಡನೆ ಹೋರಾಡಿದುದು — ಈ ಎರಡು ಪ್ರಸಂಗಗಳೂ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ಹಿಂದಿರುಗಿದ ರಾಮನು ಬರಿದಾದ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಕಂಡು, ಜಟಾಯು ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ತಿಳಿದು, ತೀವ್ರ ಶೋಕದಿಂದ ವಿಲಪಿಸಿದನು. ಆ ಗೃಧ್ರರಾಜನ ಉತ್ತರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ಅನಂತರ ಅವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ತೊಡಗಿದನು. ಪರರಿಗಾಗಿ ಪ್ರಾಣ ತೊರೆಯುವವನು ಮಗನಂತೆ ಸಂಸ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನು ಎಂಬುದನ್ನು ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನು ಬಲದಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡಲಿಲ್ಲ, ಮೋಸದಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನು. ಇದರಿಂದ ಅವನ ದೌರ್ಬಲ್ಯ ಬಯಲಾಗುತ್ತದೆ — ಧರ್ಮದಿಂದ ಗೆಲ್ಲಲಾರದವನೇ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜಟಾಯುವಾದರೋ ಮುದಿಯ ಪಕ್ಷಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಪರರಿಗಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದನು; ಅವನ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ರಾಮನು ತಂದೆಯಂತೆ ಗೌರವಿಸಿದನು.

ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಕಬಂಧನೆಂಬ ವಿಕಾರರೂಪದ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕಂಡು, ಅವನ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಅವನನ್ನು ದಹಿಸಿದನು. ದಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕಬಂಧನು ದಿವ್ಯರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ರಾಘವ, ಋಷ್ಯಮೂಕದಲ್ಲಿರುವ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಸಖ್ಯ ಮಾಡಿಕೋ; ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುವುದರಲ್ಲಿ ಅವನು ನಿನಗೆ ನೆರವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ರಾಮನು ಧರ್ಮಚಾರಿಣಿಯಾದ ಶಬರಿ ಎಂಬ ತಾಪಸಿಯನ್ನು ಕಂಡನು; ಅವಳಿಂದ ಪೂಜಿತನಾಗಿ ಸತ್ಕೃತನಾದ ಅವನು ಪಂಪಾಸರೋವರದ ದಡದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸಂಧಿಸಿದನು. ಹನುಮಂತನ ಮಾತಿನಂತೆ ಅವನು ಋಷ್ಯಮೂಕಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿಟ್ಟು ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಸಖ್ಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು. ವಾಲಿಯು ತನಗೆ ಮಾಡಿದ ಅಪಕಾರವನ್ನು — ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನೂ ಕಸಿದುಕೊಂಡುದನ್ನು — ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಮನಿಗೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ನಿವೇದಿಸಿದನು. ರಾಮನು ನಾನು ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು. ವಾನರನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಮನ ಬಲದ ಬಗ್ಗೆ ಶಂಕಿಸಿ, ದುಂದುಭಿ ಎಂಬ ಅಸುರನ ದೊಡ್ಡ ಅಸ್ಥಿಪಂಜರವನ್ನೂ ಏಳು ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೂ ತೋರಿಸಿದನು. ರಾಮನು ಕಾಲಿನ ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನಿಂದ ಆ ಅಸ್ಥಿಪಂಜರವನ್ನು ಚಿಮ್ಮಿ, ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಏಳು ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೂ ಬೆಟ್ಟವನ್ನೂ ರಸಾತಳವನ್ನೂ ಭೇದಿಸಿ ಅವನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದನು. ಬಳಿಕ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಹೋಗಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ವಾನರರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದನು. ಶಬರಿಯ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ರಾಮನು ಭಕ್ತಿಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ವಾನರರೊಡನೆ ಸಖ್ಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಮಹತ್ಕಾರ್ಯವು ಸಹಾಯಕರಿಲ್ಲದೆ ಸಿದ್ಧಿಸದು ಎಂಬುದನ್ನೂ ಅವನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಾಲಿವಧೆಯೂ ನ್ಯಾಯದ ದಂಡನೆಯ ರೂಪ — ತಮ್ಮನ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದವನು, ತಮ್ಮನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಹೊರಗಟ್ಟಿದವನು ದಂಡನೆಗೆ ಅರ್ಹನೇ.

ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದ ಸುಗ್ರೀವನು ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ಕರೆಸಿ, ಜನಕನ ಮಗಳನ್ನು ಕಾಣುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋದ ವಾನರರಿಗೆ ಸಂಪಾತಿ ಎಂಬ ಹದ್ದು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಇರುವುದನ್ನು ತಿಳಿಸಿತು. ಬಳಿಕ ಮಹಾಬಲನಾದ ಹನುಮಂತನು ನೂರು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಲವಣಸಮುದ್ರವನ್ನು ಹಾರಿ, ರಾವಣನಿಂದ ಆಳಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನೇ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಅವಳಿಗೆ ರಾಮನ ಗುರುತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿ ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನೂ ನಿವೇದಿಸಿ, ಅವಳನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ, ವನದ ತೋರಣವನ್ನು ಮುರಿದನು. ಅನಂತರ ಐವರು ಸೇನಾಪತಿಗಳನ್ನೂ, ಏಳು ಮಂತ್ರಿಪುತ್ರರನ್ನೂ, ರಾವಣನ ಮಗ ಅಕ್ಷನನ್ನೂ ಕೊಂದು; ಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಿಂದ ತಾನು ಅಸ್ತ್ರಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಸ್ವಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ಬಂಧನವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡು; ಬಳಿಕ ಸೀತೆಯಿದ್ದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಉಳಿದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುಟ್ಟು, ಮತ್ತೆ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಹಾರಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದನು. ರಾಮನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಅವನು ಹೇಳಿದನು — ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡೆನು. ಈ ಒಂದೇ ಮಾತಿನಿಂದ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದ ರಾಮನು ಮತ್ತೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಪಡೆದನು. ಭಕ್ತನ ಕಾರ್ಯಕುಶಲತೆಯೇ ಸ್ವಾಮಿಯ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಔಷಧ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ — ಬಲ, ಬುದ್ಧಿ, ಸ್ವಾಮಿಭಕ್ತಿ. ಸಾಗರವನ್ನು ಹಾರಲು ಬಲ ಬೇಕು, ಸೀತೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸ ಹುಟ್ಟಿಸಲು ಬುದ್ಧಿ ಬೇಕು, ಗುರುತನ್ನು ಪಡೆದು ಬೇಗನೆ ಹಿಂದಿರುಗಲು ಭಕ್ತಿ ಬೇಕು. ಈ ಮೂರರಿಂದ ಅವನು ದೂತರಿಗೆ ಆದರ್ಶನಾದನು.

ಬಳಿಕ ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಮಹಾಸಮುದ್ರದ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿ, ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳಿಸಿದನು. ನದಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಸಮುದ್ರನು ತನ್ನನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿಕೊಂಡನು; ಅವನ ಮಾತಿನಂತೆಯೇ ರಾಮನು ನಳನಿಂದ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿದನು. ಆ ಸೇತುವೆಯಿಂದ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿ ರಾಮನು ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದನು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದನು, ಸೀತೆಯನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆದು ಪರಮ ಲಜ್ಜೆಗೆ ಒಳಗಾದನು. ಲಜ್ಜೆಯ ಕಾರಣವನ್ನು ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಲ್ಲ; ಪರರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದ್ದ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸ್ವೀಕರಿಸುವಾಗ ಲೋಕಾಪವಾದದ ಶಂಕೆಯೇ ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಶರಣಾಗತಿ, ಕುಂಭಕರ್ಣ, ಇಂದ್ರಜಿತ್, ಪ್ರಹಸ್ತ ಮೊದಲಾದವರ ವಧೆ, ದೇವತೆಗಳ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ — ಇವು ಈ ಸಂಕ್ಷೇಪದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ; ಅವು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ಹೀಗೆ ದುಷ್ಟರ ನಿಗ್ರಹವೂ ಶಿಷ್ಟರ ಪರಿಪಾಲನೆಯೂ ಒಂದೇ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧವಾದವು. ಶರಣಾಗತರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದೇ ರಾಮನ ಪರಮವ್ರತ — ಈ ವ್ರತವು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

ಬಳಿಕ ರಾಮನು ಜನರ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಗೆ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿದನು. ಅದನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದೆ ಸಾಧ್ವಿಯಾದ ಅವಳು ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಳು. ಅಗ್ನಿದೇವನು ಸ್ವತಃ ಅವಳು ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ದೋಷಿ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವಳನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದನು. ಆಗ ದೇವತೆಗಳೂ ಪಿತೃಗಳೂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ರಾಮನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು; ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿದ್ದ ದಶರಥನೂ ಮಗನನ್ನು ಕಂಡು ಸಂತುಷ್ಟನಾದನು. ಅನಂತರ ಅವನು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಾಗಿ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸಿ, ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗಿ, ಚಿಂತೆ ನೀಗಿ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟನು. ಪ್ರಸನ್ನಮನಸ್ಕನಾದ ರಾಮನು ದೇವತೆಗಳು ಕೊಟ್ಟ ವರಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಡಿದ ವಾನರರನ್ನು ಮತ್ತೆ ಬದುಕಿಸಿ, ಎಲ್ಲ ಸ್ನೇಹಿತರೊಡನೆ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬಂದನು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಭರದ್ವಾಜರ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಭರತನಿಗೆ ಸಂದೇಶ ತಲುಪಿಸಲು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು. ನಂದಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಭರತನನ್ನು ಕೂಡಿಕೊಂಡು, ಜಟೆಗಳನ್ನು ತೊರೆದು, ಸೋದರರೊಡನೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ವಸಿಷ್ಠರೇ ಮೊದಲಾದ ದ್ವಿಜರೂ ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಸೇರಿ ಅವನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸಲು, ಅವನು ಧರ್ಮದಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸತೊಡಗಿದನು. ಅಗ್ನಿಪರೀಕ್ಷೆಯು ಸೀತೆಯ ಮೇಲಿನ ಅವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ನಡೆದುದಲ್ಲ; ಲೋಕದ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಲು ನಡೆದುದು ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ನಾರದರು ರಾಮರಾಜ್ಯವನ್ನು ಭವಿಷ್ಯತ್ತಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಮನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಜನರು ಹರ್ಷಿತರೂ, ಮುದಿತರೂ, ತೃಪ್ತರೂ, ಪುಷ್ಟರೂ, ಸುಧಾರ್ಮಿಕರೂ, ನಿರಾಮಯರೂ, ರೋಗರಹಿತರೂ, ಕ್ಷಾಮಭಯವಿಲ್ಲದವರೂ ಆಗಿರುವರು. ಅಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪುರುಷನೂ ತನ್ನ ಮಗನ ಮರಣವನ್ನು ಕಾಣನು; ನಾರಿಯರು ಸದಾ ಮುತ್ತೈದೆಯರಾಗಿ ಪತಿವ್ರತೆಯರಾಗಿರುವರು. ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಭಯವಿರದು, ಜೀವಿಗಳು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗರು; ಗಾಳಿಯಿಂದಾಗಲಿ ಜ್ವರದಿಂದಾಗಲಿ ಹಸಿವಿನಿಂದಾಗಲಿ ಕಳ್ಳರಿಂದಾಗಲಿ ಭಯವೂ ಇರದು. ನಗರಗಳೂ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳೂ ಧನಧಾನ್ಯಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವುವು; ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿದ್ದಂತೆ ಎಲ್ಲ ಜನರೂ ಸದಾ ಸಂತೋಷದಿಂದಿರುವರು. ರಾಮನು ಬಹಳಷ್ಟು ಸುವರ್ಣದಕ್ಷಿಣೆಯುಳ್ಳ ನೂರಾರು ಅಶ್ವಮೇಧಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ, ವಿದ್ವಾಂಸರಿಗೆ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕೋಟ್ಯಯುತ ಗೋವುಗಳನ್ನು ದಾನಮಾಡಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಅಸಂಖ್ಯವಾದ ಧನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು, ನೂರ್ಮಡಿಯಾಗಿ ರಾಜವಂಶಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವನು; ಚಾತುರ್ವರ್ಣ್ಯವನ್ನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವರವರ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸುವನು. ಹೀಗೆ ಹತ್ತುಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳೂ ಮತ್ತೆ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನಾಳಿ ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳುವನು. ಇಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳು ಭವಿಷ್ಯತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನಾರದರು ರಾಮನ ರಾಜ್ಯಕಾಲದಲ್ಲೇ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳಿಗೆ ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದೇ ರಾಜ್ಯವು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮರಾಜ್ಯವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ; ಇಂದಿಗೂ ಸುಶಾಸನಕ್ಕೆ ಉಪಮಾನವಾಗಿ ಇದನ್ನೇ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜನ ಗುಣಗಳೇ ಪ್ರಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿತವಾಗುತ್ತವೆ — ಇದೇ ಈ ವರ್ಣನೆಯ ಆಶಯ. ರಾಜನು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತಾಗ ಪ್ರಕೃತಿಯೂ ಅನುಕೂಲವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾರತೀಯ ರಾಜನೀತಿಯ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನಾರದರು ಈ ಆಖ್ಯಾನದ ಫಲಶ್ರುತಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಆಖ್ಯಾನವು ಪವಿತ್ರವಾದುದು, ಪಾಪನಾಶಕವಾದುದು, ಪುಣ್ಯದಾಯಕವಾದುದು, ವೇದಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾದುದು. ಈ ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಓದುವ ನರನು ಸಕಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಧನ್ಯವಾದುದು, ಯಶಸ್ಸನ್ನು ತರುವುದು, ಆಯುಸ್ಸನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು; ಇದನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೇಳುವವನು ಅಥವಾ ಓದುವವನು ಮಕ್ಕಳು, ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳು, ಸೇವಕರು, ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿ ಇಲ್ಲಿ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮರಣಾನಂತರ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆನಂದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದನ್ನು ಓದುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ವಾಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಕ್ಷತ್ರಿಯನು ಭೂಮಿಯ ಒಡೆತನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ವೈಶ್ಯನು ವ್ಯಾಪಾರದ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಶೂದ್ರನೂ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ನೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಈ ಸಂಕ್ಷೇಪ ರಾಮಾಯಣವು ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಸಮಗ್ರ ಕಾವ್ಯದ ಬೀಜವಾಗಿದೆ. ಬೀಜದಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಮರವು ಅಡಗಿರುವಂತೆ ಈ ಒಂದು ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಏಳು ಕಾಂಡಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಮಾಯಣವು ಅಡಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸರ್ಗದ ಪಠಣವೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಮಾಯಣಪಠಣದ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪರಂಪರೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿಯೇ ಶಿಷ್ಯರು ಮುಂದೆ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಈ ಸರ್ಗವು ಫಲಶ್ರುತಿಯಿಂದ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ; ನಡುವೆ ರಾಮನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಚರಿತೆಯೂ ಅಡಕವಾಗಿದೆ.

പണ്ട്, തപസ്സിലും സ്വാധ്യായത്തിലും സദാ മുഴുകിയിരുന്ന വാല്മീകി എന്നൊരു തപസ്വിയായ മുനിയുണ്ടായിരുന്നു. ഒരിക്കൽ അദ്ദേഹം, വാക്കിന്റെ പൊരുളറിയുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും മുനിമാരിൽ അഗ്രഗണ്യനുമായ നാരദനോട് ഇങ്ങനെ ആരാഞ്ഞു. ചോദ്യം ഇതായിരുന്നു: ഈ ലോകത്തിൽ ഇന്ന് ഗുണവാനായ പുരുഷൻ ആരാണ്? വീര്യവാൻ ആര്? ധർമ്മം അറിയുന്നവൻ ആര്? ചെയ്ത ഉപകാരം മറക്കാത്തവൻ ആര്? സത്യം മാത്രം പറയുന്നവൻ ആര്? വ്രതത്തിൽ ദൃഢമായി നിൽക്കുന്നവൻ ആര്? അദ്ദേഹം വീണ്ടും ചോദിച്ചു: സദാചാരം പുലർത്തുന്നവൻ ആര്? സകല ജീവികൾക്കും ഹിതം ചെയ്യുന്നവൻ ആര്? വിദ്വാൻ ആര്? സമർത്ഥൻ ആര്? കാഴ്ചയിൽ അദ്വിതീയമായ ചാരുതയുള്ള പ്രിയദർശനൻ ആര്? കൂടാതെ, ആത്മവാൻ (ആത്മസംയമമുള്ളവൻ) ആര്? ക്രോധത്തെ ജയിച്ചവൻ ആര്? കാന്തിമാൻ ആര്? അസൂയയില്ലാത്തവൻ ആര്? യുദ്ധത്തിൽ ആരുടെ രോഷം ഉണർന്നാൽ ദേവന്മാർപോലും ഭയപ്പെടും? “ഇതെല്ലാം കേൾക്കാൻ എനിക്ക് അത്യധികമായ കൗതുകമുണ്ട്; മഹർഷേ, ഇങ്ങനെയുള്ള ഒരു മനുഷ്യനെ അറിയാൻ അങ്ങേക്കു മാത്രമേ കഴിയൂ” എന്ന് വാല്മീകി പറഞ്ഞു. ഇവിടെ മുനി പതിനാറു ഗുണങ്ങളെക്കുറിച്ചാണ് ചോദിക്കുന്നത്. ഈ ഗുണങ്ങൾ ശീലം, ശൗര്യം, ജ്ഞാനം, ലോകത്തോടുള്ള ബന്ധം എന്നീ നാലു മണ്ഡലങ്ങളിലായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. വെറുമൊരു ശൂരനെക്കുറിച്ചല്ല ചോദ്യം; വെറുമൊരു വിദ്വാനെക്കുറിച്ചുമല്ല. ഈ ഗുണങ്ങളെല്ലാം ഒരേ പുരുഷനിൽ ഒന്നിച്ചുചേരുന്നത് എങ്ങനെ സാധ്യമാകും എന്നതാണ് മുനിയുടെ ജിജ്ഞാസ. ഈ ചോദ്യങ്ങളിൽനിന്നാണ് രാമായണം മുഴുവൻ ഉറവെടുക്കുന്നത്. ചോദ്യം ശുദ്ധമാണെങ്കിൽ ഉത്തരവും ശുദ്ധമായിരിക്കും; അതുകൊണ്ടാണ് കവി ആദ്യംതന്നെ ചോദ്യം അവതരിപ്പിക്കുന്നത്. ഇവിടെ വാല്മീകിയുടെ തപസ്വിത്വവും വാഗ്‌വിദഗ്ദ്ധരിൽ മുമ്പനെന്ന നാരദന്റെ സ്ഥാനവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സ്വയം തപസ്വിയായവനേ ഗുണവാനെ അന്വേഷിക്കൂ; വാക്കിന്റെ പൊരുളറിയുന്നവനേ അത്തരമൊരു പുരുഷനെ വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയൂ. അതിനാൽ ചോദിക്കുന്നയാളും ഉത്തരം നൽകുന്നയാളും ഒരുപോലെ യോഗ്യരാണ്. ഈ സംഭാഷണംതന്നെയാണ് ആദികാവ്യത്തിന്റെ ബീജം. പതിനാറു ഗുണങ്ങൾ ഇവയാണ്: ഗുണവത്ത്വം, വീര്യം, ധർമ്മജ്ഞത്വം, കൃതജ്ഞത്വം, സത്യവാക്യത്വം, ദൃഢവ്രതത്വം, സച്ചാരിത്ര്യം, സർവ്വഭൂതഹിതത്വം, വിദ്വത്ത്വം, സാമർത്ഥ്യം, പ്രിയദർശനത്വം, ആത്മവത്ത്വം, ജിതക്രോധത്വം, ദ്യുതിമത്ത്വം, അനസൂയത്വം, യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കൾക്കു ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്ന പ്രതാപം.

മൂന്നു ലോകങ്ങളിലെയും വൃത്താന്തങ്ങൾ അറിയുന്ന നാരദൻ ആ ചോദ്യം കേട്ട് അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനായി. അദ്ദേഹം മറുപടി പറഞ്ഞു: “മുനേ, അങ്ങ് എടുത്തുപറഞ്ഞ ഈ ഗുണങ്ങൾ അനവധിയാണ്, ദുർലഭവുമാണ്; ഇവയെല്ലാം ഒരു പുരുഷനിൽ ഒത്തുചേരുന്നത് സാധാരണ കാണാറില്ല. എങ്കിലും ഈ ഗുണങ്ങളെല്ലാം തികഞ്ഞ ഒരു മനുഷ്യനുണ്ട്. ഞാൻ അദ്ദേഹത്തെ അറിഞ്ഞ്, നന്നായി ആലോചിച്ചു പറയാം; കേട്ടാലും.” തുടർന്ന് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: “ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിൽ ജനിച്ച രാമൻ എന്ന പുരുഷൻ ജനങ്ങൾക്കിടയിൽ കേൾവികേട്ടവനും പ്രസിദ്ധനുമാണ്.” ഈ ഉത്തരത്തിലൂടെ നാരദൻ പേരു മാത്രമല്ല, കുലവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; കാരണം ഗുണങ്ങളുടെ വേരുകളിൽ ഒന്ന് കുലത്തിൽനിന്നു ലഭിക്കുന്ന ശിക്ഷണവുമാണ്. ഇക്ഷ്വാകുവംശം സത്യത്തിൽ നിഷ്ഠയുള്ള വംശമാണ്; ആ വംശത്തിൽത്തന്നെയാണ് സത്യവ്രതനായ രാമൻ ജനിച്ചത് — ഈ ചേർച്ച അർത്ഥവത്താണ്. ഈ ചോദ്യോത്തരത്തോടെയാണ് സംക്ഷേപരാമായണം ആരംഭിക്കുന്നത്. നാരദൻ സങ്കല്പിച്ചുണ്ടാക്കിയ ഒന്നും പറയുന്നില്ല; ത്രികാലജ്ഞനായ അദ്ദേഹം എല്ലാം കൺമുന്നിലെന്നപോലെ അറിയുന്നു. അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്ക് പ്രമാണമാണ്.

നാരദൻ രാമന്റെ ഗുണങ്ങളെ ഇങ്ങനെ വർണ്ണിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം നിയതാത്മാവും (മനസ്സിനെ അടക്കിയവൻ) മഹാവീര്യനും ദ്യുതിമാനും (തേജസ്വി) ധൃതിമാനും (ധൈര്യശാലി) ജിതേന്ദ്രിയനുമാണ്. ബുദ്ധിമാനും നീതിമാനും വാഗ്മിയും ശ്രീമാനും ശത്രുനാശകനുമാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശരീരലക്ഷണങ്ങളും ഉത്തമങ്ങളാണ്: വിരിഞ്ഞ ചുമലുകൾ, കാൽമുട്ടോളം നീണ്ട വലിയ കൈകൾ, ശംഖുപോലെയുള്ള കഴുത്ത്, വലിയ താടിയെല്ല്, വിശാലമായ മാറിടം, വലിയ വില്ല്, മാംസത്താൽ മറഞ്ഞ കഴുത്തെല്ലുകൾ, സുന്ദരമായ ശിരസ്സ്, ശുഭമായ നെറ്റി, ഉത്തമമായ പരാക്രമം. അദ്ദേഹം ഒത്ത ശരീരമുള്ളവനും, അവയവങ്ങൾ ആനുപാതികമായി ചേർന്നവനും, മിനുസമാർന്ന നിറമുള്ളവനും, പ്രതാപവാനും, പുഷ്ടമായ മാറിടമുള്ളവനും, വിശാലമായ കണ്ണുകളുള്ളവനും, ലക്ഷ്മീവാനും, ശുഭലക്ഷണങ്ങൾ തികഞ്ഞവനുമാണ്. ഗുണങ്ങളിൽ അദ്ദേഹം ധർമ്മജ്ഞനും സത്യസന്ധനും (സത്യപ്രതിജ്ഞ പാലിക്കുന്നവൻ) പ്രജകളുടെ ഹിതത്തിൽ സദാ തല്പരനും യശസ്വിയും ജ്ഞാനസമ്പന്നനും ശുചിയും സംയമിയും സമാധിമാനും (ഏകാഗ്രചിത്തൻ) ആണ്. അദ്ദേഹം പ്രജാപതിക്കു തുല്യനും, ധാതാവും (ലോകത്തെ താങ്ങുന്നവൻ), ശത്രുക്കളെ നശിപ്പിക്കുന്നവനും, ജീവലോകത്തിന്റെ രക്ഷകനും, ധർമ്മത്തിന്റെ പരിരക്ഷകനുമാണ്. വേദങ്ങളും വേദാംഗങ്ങളും അദ്ദേഹം തത്ത്വത്തോടെ അറിയുന്നു; ധനുർവേദത്തിൽ നിപുണനാണ്; എല്ലാ ശാസ്ത്രങ്ങളുടെയും അർത്ഥം ഗ്രഹിച്ചവനാണ്; ഓർമ്മശക്തിയും പ്രതിഭയും ഉള്ളവനാണ്. സർവ്വലോകപ്രിയനും സാധുവും ദൈന്യമില്ലാത്ത മനസ്സുള്ളവനും വിചക്ഷണനും (വിവേകശാലി) എല്ലാവരിലും സമദൃഷ്ടിയുള്ളവനുമാണ് അദ്ദേഹം; നദികൾ എപ്പോഴും സമുദ്രത്തെ ചെന്നുചേരുന്നതുപോലെ സജ്ജനങ്ങൾ എപ്പോഴും അദ്ദേഹത്തെ സമീപിക്കുന്നു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ട ഒരു കാര്യമുണ്ട്: നാരദൻ ആദ്യം ഗുണങ്ങളും, പിന്നെ രൂപവും, വീണ്ടും ഗുണങ്ങളും വർണ്ണിക്കുന്നു. രൂപം ഗുണങ്ങൾക്ക് ഒരു ആശ്രയം മാത്രമാണ്, ഗുണങ്ങൾക്കാണ് പ്രാധാന്യം എന്ന് ഇതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ വാല്മീകിയുടെ പതിനാറു ചോദ്യങ്ങൾക്കും നാരദൻ ഒരൊറ്റ ഉത്തരമാണ് നൽകിയത് — “രാമൻ”. ഇവിടെ പ്രത്യേകിച്ച് മൂന്നു വാക്കുകൾ മനനം ചെയ്യേണ്ടതാണ്: സത്യസന്ധൻ, ധർമ്മത്തിന്റെ പരിരക്ഷകൻ, ജീവലോകത്തിന്റെ രക്ഷകൻ. സത്യം അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വഭാവം; ധർമ്മം അദ്ദേഹത്തിന്റെ മാർഗ്ഗം; ലോകരക്ഷണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം. ഈ മൂന്നിലും രാമചരിതം മുഴുവൻ സംഗ്രഹിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. സമുദ്രം ഗംഭീരവും ഇളക്കമില്ലാത്തതുമായിരിക്കുന്നതുപോലെ രാമനും ഗാംഭീര്യവും ധൈര്യവും ഉള്ളവനാണെന്ന് ഈ ഉപമ അറിയിക്കുന്നു.

ഒരിക്കൽ ദശരഥമഹാരാജാവ് പ്രജകളുടെ ഹിതം ആഗ്രഹിച്ച്, ജ്യേഷ്ഠനും ശ്രേഷ്ഠഗുണങ്ങൾ തികഞ്ഞവനും പ്രിയപുത്രനുമായ രാമനെ യുവരാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. അഭിഷേകത്തിനുള്ള ഒരുക്കങ്ങൾ കണ്ടപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പത്നി കൈകേയി, മുമ്പു ലഭിച്ച രണ്ടു വരങ്ങൾ ഓർമ്മിപ്പിച്ച് രണ്ടു കാര്യങ്ങൾ ആവശ്യപ്പെട്ടു — രാമനു പതിനാലു വർഷത്തെ വനവാസം, ഭരതനു രാജ്യാഭിഷേകം. സത്യവചനത്താൽ ബന്ധിതനും ധർമ്മപാശത്താൽ നിയന്ത്രിതനുമായ ദശരഥൻ മനസ്സില്ലാമനസ്സോടെ തന്റെ പ്രിയപുത്രനെ വനത്തിലേക്കയച്ചു. രാമനാകട്ടെ, പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ കേട്ട് ദുഃഖിച്ചില്ല, കോപിച്ചില്ല, രാജ്യമോഹത്താൽ തർക്കിച്ചതുമില്ല. പിതാവിന്റെ വാക്കു പാലിക്കാനും കൈകേയിക്കു പ്രിയം ചെയ്യാനുമായി അദ്ദേഹം പ്രതിജ്ഞയെടുത്ത് ശാന്തമായ മനസ്സോടെ വനത്തിലേക്കു പോയി. പിതൃവാക്യപരിപാലനമാണ് രാമനു പരമധർമ്മം എന്ന് ഇവിടെ കാണിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ ഒരൊറ്റ സന്ദർഭത്തിലൂടെതന്നെ, വാല്മീകി ചോദിച്ച ധർമ്മജ്ഞത്വം, സത്യവാക്യത്വം, ദൃഢവ്രതത്വം തുടങ്ങിയ ഗുണങ്ങൾ കഥയുടെ തുടക്കത്തിൽത്തന്നെ പ്രത്യക്ഷമായി കാണിച്ചുതരുന്നു. വാക്കിൽ പറഞ്ഞത് പ്രവൃത്തിയിലൂടെ തെളിയിക്കുക — ഇതാണ് കാവ്യത്തിന്റെ രീതി. കൈകേയിയുടെ കുറ്റവും അവളുടേതു മാത്രമല്ല; മന്ഥരയുടെ വാക്കുകളാൽ അവളുടെ ബുദ്ധി വികലമായിത്തീർന്നതാണ്. ഇങ്ങനെ കഥയുടെ ആരംഭത്തിൽത്തന്നെ സുഖദുഃഖങ്ങളുടെ അനിത്യത കാണിച്ചുതരുന്നു — ഒരു ദിവസം അഭിഷേകം നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടു; അതേ ദിവസംതന്നെ വനവാസം ആരംഭിച്ചു.

വനത്തിലേക്കു പോകുന്ന ആ രാമനെ പ്രിയസഹോദരനായ ലക്ഷ്മണൻ അനുഗമിച്ചു. സ്നേഹവും വിനയവും നിറഞ്ഞ ലക്ഷ്മണൻ സുമിത്രയുടെ ആനന്ദം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നവനായിരുന്നു; ജ്യേഷ്ഠനെ പിരിഞ്ഞ് ഒരു നിമിഷംപോലും കഴിയാൻ അവനാകുമായിരുന്നില്ല. ജനകന്റെ കുലത്തിൽ ജനിച്ചവളും, ദേവമായയാൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടതുപോലെ സുന്ദരിയും, സർവ്വലക്ഷണങ്ങളും തികഞ്ഞവളും, സ്ത്രീകളിൽ ഉത്തമയും, പതിയെ അനുവർത്തിക്കുന്നവളുമായ രാമപത്നി സീതയും — രോഹിണി ചന്ദ്രനെ അനുഗമിക്കുന്നതുപോലെ — രാമനെ പിന്തുടർന്നു. പൗരജനങ്ങളും പിതാവായ ദശരഥനും പിന്നാലെ ചെന്ന രാമൻ ശൃംഗവേരപുരത്ത് ഗംഗാതീരത്തെത്തി നിഷാദരാജനായ ഗുഹനെ കണ്ടുമുട്ടി. അവിടെവെച്ച് അദ്ദേഹം സാരഥിയായ സുമന്ത്രനെ തിരിച്ചയച്ചു. പിന്നീട് ആ മൂവരും വനത്തിൽനിന്നു വനത്തിലേക്കു സഞ്ചരിച്ച്, മഹാനദികൾ കടന്ന്, ഭരദ്വാജമുനിയുടെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം ചിത്രകൂടപർവ്വതത്തിലെത്തി. അവിടെ മനോഹരമായ ഒരു വാസസ്ഥാനം ഒരുക്കി, ദേവഗന്ധർവ്വന്മാരെപ്പോലെ ആ മൂവരും സുഖമായി വസിച്ചു. ഇങ്ങനെ വനവാസം വെറും ദുഃഖം മാത്രമാകാതെ ധർമ്മത്തിനും പ്രീതിക്കും ആശ്രയമായിത്തീർന്നു. നിഷാദനായിരുന്നിട്ടും ഗുഹനെ രാമൻ മിത്രമായി സ്വീകരിച്ചു. ഇതിലൂടെ രാമന്റെ സമദൃഷ്ടി വ്യക്തമാകുന്നു — അദ്ദേഹം ജാതിയല്ല, ഭക്തി മാത്രമാണ് കാണുന്നത്. ഇതേ ദൃഷ്ടിതന്നെയാണ് പിന്നീട് ശബരിയെയും ഹനുമാനെയും വിഭീഷണനെയും സ്വീകരിക്കുന്നതിലും കാണുന്നത്.

രാമൻ ചിത്രകൂടത്തിലേക്കു പോയശേഷം പുത്രദുഃഖത്താൽ വലഞ്ഞ ദശരഥമഹാരാജാവ് മകനെ ഓർത്തു വിലപിച്ചുകൊണ്ട് പ്രാണൻ വെടിഞ്ഞ് സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിച്ചു. അദ്ദേഹം മരിച്ചപ്പോൾ വസിഷ്ഠൻ തുടങ്ങിയ ബ്രാഹ്മണർ രാജ്യഭാരം ഏൽപ്പിക്കാൻ ശ്രമിച്ചിട്ടും മഹാബലനായ ഭരതൻ ആ രാജ്യം ആഗ്രഹിച്ചില്ല. അദ്ദേഹം സൈന്യത്തോടൊപ്പം വനത്തിൽച്ചെന്ന് മഹാത്മാവായ രാമനെ പ്രസാദിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു: “ആര്യാ, അങ്ങുതന്നെയാണ് ധർമ്മജ്ഞൻ; അങ്ങുതന്നെ രാജാവാകണം.” എന്നാൽ പിതാവിന്റെ സത്യം കാക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച രാമൻ രാജ്യം സ്വീകരിച്ചില്ല. രാജ്യത്തിന്റെ അടയാളമായി അദ്ദേഹം തന്റെ പാദുകങ്ങൾ ഭരതനു നൽകി. വീണ്ടും വീണ്ടും അപേക്ഷിച്ചിട്ടും ആഗ്രഹം സഫലമാകാതെ ഭരതൻ രാമന്റെ പാദുകങ്ങൾ ശിരസ്സിലേറ്റി മടങ്ങി. അദ്ദേഹം അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിച്ചില്ല; നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ താമസിച്ച്, രാമന്റെ വരവും കാത്ത്, രാമന്റെ നാമത്തിൽത്തന്നെ രാജ്യം പരിപാലിച്ചു. ഇങ്ങനെ സഹോദരന്മാരുടെ പരസ്പരസ്നേഹവും ത്യാഗവും ലോകത്തിന് ആദർശമായി — ഒരാൾ രാജ്യം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു; മറ്റേയാളും അതു സ്വീകരിക്കുന്നില്ല. പാദുകങ്ങൾതന്നെയാണ് രാജ്യചിഹ്നം എന്ന ഭരതന്റെ തീരുമാനം രാജനീതിക്ക് ഒരു പുതിയ ആദർശം സ്ഥാപിക്കുന്നു — സിംഹാസനമല്ല സ്വാമി; സ്വാമിയുടെ ആജ്ഞയാണ് പ്രമാണം.

ഭരതൻ മടങ്ങിയശേഷം, വീണ്ടും വീണ്ടും വന്നുകൊണ്ടിരുന്ന പൗരജനങ്ങളുടെ സമ്പർക്കം ഒഴിവാക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച് രാമൻ ചിത്രകൂടം വിട്ട് ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. അവിടെ അദ്ദേഹം വിരാധൻ എന്ന ബലവാനായ രാക്ഷസനെ വധിച്ചു. തുടർന്ന് ശരഭംഗൻ, സുതീക്ഷ്ണൻ, അഗസ്ത്യൻ, അഗസ്ത്യന്റെ സഹോദരൻ എന്നീ മഹർഷിമാരെ ദർശിച്ചു. അഗസ്ത്യന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് അദ്ദേഹം ഇന്ദ്രൻ നൽകിയ മഹത്തായ വില്ലും, ഒരിക്കലും ഒഴിയാത്ത ബാണങ്ങൾ നിറഞ്ഞ രണ്ട് ആവനാഴികളും, മൂർച്ചയേറിയ വാളും സ്വീകരിച്ചു. ആ വനത്തിൽ വസിക്കുന്ന രാമനെ ദണ്ഡകാരണ്യവാസികളായ ഋഷിമാർ സമീപിച്ച് രാക്ഷസരെ വധിക്കണമെന്ന് അപേക്ഷിച്ചു. അദ്ദേഹം അവർക്ക് അഭയം നൽകി പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു: “യജ്ഞങ്ങൾക്കു വിഘ്നം വരുത്തുന്ന രാക്ഷസരെ ഞാൻ വധിക്കും.” ഇതോടെ വനവാസം തപസ്വികളെ രക്ഷിക്കാനുള്ള ഉപാധിയായി; ദുഃഖംപോലും പരോപകാരത്തിനുള്ള അവസരമായിത്തീർന്നു. അഗസ്ത്യൻ നൽകിയ അസ്ത്രങ്ങൾ വെറും ആയുധങ്ങളല്ല; അവ ഋഷിമാരുടെ വിശ്വാസത്തിന്റെ പ്രതീകങ്ങളാണ്. തപസ്സോടു ചേർന്ന ശക്തി, ശക്തിയോടു ചേർന്ന തപസ്സ് — ഇവ രണ്ടിന്റെയും സംഗമം ഇവിടെ കാണാം.

പിന്നീട് അദ്ദേഹം ഗോദാവരീതീരത്ത് പഞ്ചവടിയിൽ താമസിച്ചു. അവിടെ വസിക്കുമ്പോൾ, ജനസ്ഥാനത്തു വസിക്കുന്നവളും ഇഷ്ടമുള്ള രൂപം ധരിക്കാൻ കഴിവുള്ളവളുമായ ശൂർപ്പണഖ എന്ന രാക്ഷസി അദ്ദേഹത്താൽ വിരൂപയാക്കപ്പെട്ടു; ആ സന്ദർഭം അരണ്യകാണ്ഡത്തിൽ വിസ്തരിച്ചു വർണ്ണിക്കുന്നുണ്ട്. അവളുടെ വാക്കുകേട്ടു കോപിച്ച ഖരനും ത്രിശിരസ്സും ദൂഷണനും അനുചരന്മാരോടൊപ്പം യുദ്ധത്തിനു വന്നു. ജനസ്ഥാനത്തു വസിച്ചിരുന്ന ഭീകരകർമ്മാക്കളായ പതിനാലായിരം രാക്ഷസരെയും ഖരനെയും ത്രിശിരസ്സിനെയും ദൂഷണനെയും രാമൻ ഒറ്റയ്ക്കുതന്നെ വധിച്ചു. ഈ യുദ്ധത്തോടെ രാമന്റെ അത്ഭുതകരമായ മഹാവീര്യം ലോകപ്രസിദ്ധമായി; ഋഷിമാർക്കു നൽകിയ അഭയവാഗ്ദാനവും സഫലമായി. ഒരാൾ പതിനാലായിരം പേരെ ജയിക്കുന്നു എന്നത് അതിശയോക്തിയല്ല; അധർമ്മബലത്തിന്മേൽ ധർമ്മബലം നേടുന്ന വിജയമാണ് ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. രാവണനുമായുള്ള വൈരത്തിന്റെ ബീജവും ഇവിടെത്തന്നെ മറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ പതിനാലായിരം രാക്ഷസർ വധിക്കപ്പെട്ടു. ബന്ധുക്കളുടെ വധം കേട്ട് ക്രോധത്താൽ മതിമറന്ന രാവണൻ മാരീചൻ എന്ന രാക്ഷസനെ സഹായിയായി തിരഞ്ഞെടുത്തു. മാരീചൻ അവനെ തടഞ്ഞുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു: “രാവണാ, മഹാബലനായ രാമനോടുള്ള വിരോധം നിനക്കു ക്ഷേമകരമാവുകയില്ല.” എന്നിട്ടും കാലത്താൽ പ്രേരിതനായ രാവണൻ ആ ഹിതവചനം ചെവിക്കൊണ്ടില്ല. തുടർന്ന് അവൻ മാരീചനോടൊപ്പം രാമന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്കു ചെന്നു. മായാവിയായ മാരീചൻ രാജകുമാരന്മാരെ ഇരുവരെയും ദൂരേക്ക് അകറ്റിക്കൊണ്ടുപോയി; ആ സമയം രാവണൻ ഗൃധ്രനായ ജടായുവിനെ വധിച്ച് രാമന്റെ പത്നിയെ അപഹരിച്ചു. മാരീചൻ മായാമൃഗരൂപം ധരിച്ച് രാജകുമാരന്മാരെ അകറ്റിയതും, സീതയെ രക്ഷിക്കാൻ ജടായു രാവണനോടു യുദ്ധം ചെയ്തതും — ഈ രണ്ടു സന്ദർഭങ്ങളും അരണ്യകാണ്ഡത്തിൽ വിസ്തരിച്ചു വർണ്ണിക്കുന്നുണ്ട്. തിരിച്ചെത്തിയ രാമൻ ആശ്രമം ശൂന്യമായിക്കിടക്കുന്നതു കണ്ടും, ജടായു വീണുകിടക്കുന്നതറിഞ്ഞും അത്യധികം ദുഃഖിതനായി വിലപിച്ചു. ആ ഗൃധ്രരാജന്റെ അന്ത്യക്രിയകൾ ചെയ്തശേഷം അദ്ദേഹം സീതയെ അന്വേഷിക്കാൻ പുറപ്പെട്ടു. മറ്റുള്ളവർക്കുവേണ്ടി പ്രാണൻ ത്യജിക്കുന്നവൻ പുത്രനെപ്പോലെ സംസ്കാരത്തിന് അർഹനാണ് എന്ന് കവി ഇവിടെ കാണിക്കുന്നു. രാവണൻ ബലംകൊണ്ടു യുദ്ധം ചെയ്തില്ല; ചതിയിലൂടെയാണ് സീതയെ അപഹരിച്ചത്. ഇതിലൂടെ അവന്റെ ദൗർബല്യം വെളിപ്പെടുന്നു — ധർമ്മമാർഗ്ഗത്തിലൂടെ ജയിക്കാൻ കഴിയാത്തവനാണ് മായയെ ആശ്രയിക്കുന്നത്. ജടായുവാകട്ടെ, വൃദ്ധനായ ഒരു പക്ഷിയായിരുന്നിട്ടും മറ്റൊരാൾക്കുവേണ്ടി യുദ്ധം ചെയ്തു; ആ ത്യാഗത്തെ രാമൻ പിതാവിനെയെന്നപോലെ ആദരിച്ചു.

വഴിയിൽവെച്ച് അദ്ദേഹം വികൃതരൂപിയായ കബന്ധൻ എന്ന രാക്ഷസനെ കണ്ട്, അവന്റെ കൈകൾ മുറിച്ച് അവനെ ദഹിപ്പിച്ചു. ദഹിപ്പിക്കപ്പെട്ട കബന്ധൻ ദിവ്യരൂപം പ്രാപിച്ച് സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്കു പോകുമ്പോൾ രാമനോടു പറഞ്ഞു: “രാഘവാ, ഋശ്യമൂകത്തിൽ സുഗ്രീവനുമായി സഖ്യം ചെയ്യുക; സീതയെ അന്വേഷിക്കുന്നതിൽ അവൻ അങ്ങയെ സഹായിക്കും.” തുടർന്ന് രാമൻ ധർമ്മചാരിണിയായ ശബരി എന്ന തപസ്വിനിയെ കണ്ടു; അവൾ പൂജിച്ചു സത്കരിച്ച അദ്ദേഹം പമ്പാസരസ്സിന്റെ തീരത്തുവെച്ച് ഹനുമാനെ കണ്ടുമുട്ടി. ഹനുമാന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് അദ്ദേഹം ഋശ്യമൂകപർവ്വതത്തിൽവെച്ച് അഗ്നിയെ സാക്ഷിയാക്കി സുഗ്രീവനുമായി സഖ്യം ചെയ്തു. ബാലി തനിക്കു ചെയ്ത ദ്രോഹം — രാജ്യം അപഹരിച്ചതും ഭാര്യയെ അപഹരിച്ചതും — സുഗ്രീവൻ രാമനെ വിസ്തരിച്ചറിയിച്ചു. “ഞാൻ ബാലിയെ വധിക്കും” എന്നു രാമൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു. രാമന്റെ ബലത്തിൽ സംശയിച്ച വാനരനായ സുഗ്രീവൻ ദുന്ദുഭി എന്ന അസുരന്റെ വലിയ അസ്ഥികൂടവും ഏഴു സാലവൃക്ഷങ്ങളും കാണിച്ചുകൊടുത്തു. രാമൻ കാൽപ്പെരുവിരൽകൊണ്ട് ആ അസ്ഥികൂടം തട്ടിയെറിഞ്ഞ്, ഒരൊറ്റ ബാണംകൊണ്ട് ഏഴു സാലങ്ങളെയും പർവ്വതത്തെയും രസാതലത്തെയും പിളർന്ന് സുഗ്രീവനിൽ വിശ്വാസം ജനിപ്പിച്ചു. പിന്നീട് കിഷ്കിന്ധയിൽച്ചെന്ന് യുദ്ധത്തിൽ ബാലിയെ വധിച്ച് അദ്ദേഹം സുഗ്രീവനെ വാനരരാജ്യത്തിൽ അവരോധിച്ചു. ശബരിയുടെ ആതിഥ്യം സ്വീകരിച്ചുകൊണ്ട് രാമൻ ഭക്തിയുടെ മഹിമ കാണിച്ചുതന്നു. വാനരന്മാരുമായി സഖ്യം ചെയ്തുകൊണ്ട്, മഹത്തായ കാര്യം സഹായികളില്ലാതെ സാധിക്കുകയില്ല എന്നും അദ്ദേഹം കാണിക്കുന്നു. ബാലിവധവും നീതിയുടെ ശിക്ഷയാണ് — സഹോദരന്റെ ഭാര്യയെ അപഹരിച്ചവനും സഹോദരനെ രാജ്യത്തുനിന്നു പുറത്താക്കിയവനും ശിക്ഷാർഹൻതന്നെ.

രാജ്യം ലഭിച്ച സുഗ്രീവൻ ജനകപുത്രിയെ കണ്ടെത്താൻ ആഗ്രഹിച്ച് എല്ലാ വാനരന്മാരെയും വിളിച്ചുകൂട്ടി നാലു ദിക്കുകളിലേക്കും അയച്ചു. തെക്കേ ദിക്കിലേക്കു പോയ വാനരന്മാരോട് സമ്പാതി എന്ന ഗൃധ്രൻ സീത ലങ്കയിലുണ്ടെന്ന വിവരം പറഞ്ഞു. തുടർന്ന് മഹാബലനായ ഹനുമാൻ നൂറു യോജന വിസ്തൃതമായ ലവണസമുദ്രം ചാടിക്കടന്ന് രാവണൻ ഭരിക്കുന്ന ലങ്കയിലെത്തി. അവിടെ അശോകവനികയിൽ രാമനെത്തന്നെ ധ്യാനിച്ച് ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുന്ന സീതയെ അദ്ദേഹം കണ്ടു. രാമന്റെ അടയാളം അവൾക്കു സമർപ്പിച്ച് എല്ലാ വൃത്താന്തവും അറിയിച്ച്, അവളെ ആശ്വസിപ്പിച്ചശേഷം അദ്ദേഹം ആ ഉദ്യാനത്തിന്റെ തോരണം തകർത്തു. പിന്നീട് അഞ്ചു സേനാപതികളെയും ഏഴു മന്ത്രികുമാരന്മാരെയും രാവണപുത്രനായ അക്ഷനെയും വധിച്ചു; ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരത്താൽ താൻ അസ്ത്രബന്ധനത്തിൽനിന്നു മുക്തനാണെന്നറിഞ്ഞിട്ടും സ്വേച്ഛയാ രാക്ഷസരുടെ ബന്ധനം സഹിച്ചു; പിന്നെ സീതയെ മാത്രം ഒഴിവാക്കി ലങ്ക ദഹിപ്പിച്ച് വീണ്ടും സമുദ്രം കടന്ന് മടങ്ങിയെത്തി. രാമനെ നമസ്കരിച്ച് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: “കണ്ടു, സീതയെ.” ഈ ഒരൊറ്റ വാക്യത്താൽ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയിരുന്ന രാമനു വീണ്ടും ആശ്വാസമായി. ഭക്തന്റെ കാര്യകുശലതയാണ് സ്വാമിയുടെ ദുഃഖത്തിന് ഔഷധം എന്ന് ഇവിടെ കാണാം. ഹനുമാന്റെ പ്രവൃത്തിയിൽ മൂന്നു ലക്ഷണങ്ങൾ കാണാം — ബലം, ബുദ്ധി, സ്വാമിഭക്തി. സമുദ്രം കടക്കാൻ ബലം വേണം; സീതയുടെ വിശ്വാസം നേടാൻ ബുദ്ധി വേണം; അടയാളം വാങ്ങി വേഗം മടങ്ങിയെത്താൻ ഭക്തി വേണം. ഈ മൂന്നിനാലും അദ്ദേഹം ദൂതന്മാരുടെ ആദർശമായിത്തീർന്നു.

പിന്നീട് രാമൻ സുഗ്രീവനോടൊപ്പം മഹാസമുദ്രത്തിന്റെ തീരത്തെത്തി; സൂര്യനെപ്പോലെ ജ്വലിക്കുന്ന അദ്ദേഹം ശരങ്ങളാൽ സമുദ്രത്തെ ഇളക്കിമറിച്ചു. നദികളുടെ നാഥനായ സമുദ്രം സ്വയം പ്രത്യക്ഷനായി; അവന്റെ വാക്കനുസരിച്ചുതന്നെ രാമൻ നളനെക്കൊണ്ട് സേതു നിർമ്മിപ്പിച്ചു. ആ സേതുവിലൂടെ സമുദ്രം കടന്ന് രാമൻ ലങ്കാപുരിയിലെത്തി, യുദ്ധത്തിൽ രാവണനെ വധിച്ചു; സീതയെ വീണ്ടെടുത്തപ്പോൾ അദ്ദേഹം അത്യധികമായ ലജ്ജ അനുഭവിച്ചു. ലജ്ജയുടെ കാരണം മൂലത്തിൽ പറഞ്ഞിട്ടില്ല; അന്യന്റെ ഗൃഹത്തിൽ കഴിഞ്ഞ ഭാര്യയെ വീണ്ടും സ്വീകരിക്കുമ്പോൾ ഉണ്ടാകാവുന്ന ലോകാപവാദത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ശങ്കയാണ് അതിനു കാരണമെന്ന് വ്യാഖ്യാതാക്കൾ പറയുന്നു. വിഭീഷണന്റെ ശരണാഗതി, കുംഭകർണൻ, ഇന്ദ്രജിത്ത്, പ്രഹസ്തൻ തുടങ്ങിയവരുടെ വധം, ദേവന്മാരുടെ പുഷ്പവൃഷ്ടി എന്നിവ ഈ സംക്ഷേപത്തിൽ പറയുന്നില്ല; അവ യുദ്ധകാണ്ഡത്തിൽ വിസ്തരിച്ചു വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ ദുഷ്ടനിഗ്രഹവും ശിഷ്ടപരിപാലനവും ഒരൊറ്റ കർമ്മത്തിലൂടെ സാധിച്ചു. ശരണാഗതരക്ഷണമാണ് രാമന്റെ പരമവ്രതം — ഈ വ്രതം യുദ്ധകാണ്ഡത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്.

പിന്നീട് രാമൻ ജനസഭയിൽവെച്ച് സീതയോടു പരുഷമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. അതു സഹിക്കാനാവാതെ സതിയായ അവൾ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിച്ചു. അഗ്നിദേവൻ സ്വയം, അവൾ സർവ്വഥാ നിർദ്ദോഷയാണെന്നു പറഞ്ഞ് അവളെ രാമനു സമർപ്പിച്ചു. അപ്പോൾ ദേവന്മാരും പിതൃക്കളും പ്രത്യക്ഷരായി രാമന്റെ കർമ്മത്തെ പ്രശംസിച്ചു; സ്വർഗ്ഗസ്ഥനായ ദശരഥനും പുത്രനെ കണ്ട് സന്തുഷ്ടനായി. തുടർന്ന് ലങ്കയിൽ വിഭീഷണനെ രാക്ഷസേന്ദ്രനായി അഭിഷേകം ചെയ്ത്, കൃതകൃത്യനും ആകുലതയൊഴിഞ്ഞവനുമായി അദ്ദേഹം ആനന്ദിച്ചു. പ്രസന്നമനസ്കനായ രാമൻ ദേവന്മാർ നൽകിയ വരങ്ങളാൽ യുദ്ധത്തിൽ മരിച്ച വാനരന്മാരെ വീണ്ടും ജീവിപ്പിച്ച്, എല്ലാ സുഹൃത്തുക്കളോടുമൊപ്പം പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ അയോധ്യയിലേക്കു യാത്രയായി. വഴിയിൽ ഭരദ്വാജാശ്രമത്തിലെത്തി അദ്ദേഹം ഭരതനു സന്ദേശം നൽകാൻ ഹനുമാനെ അയച്ചു. നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ ഭരതനെ കണ്ടുമുട്ടി, ജട ഉപേക്ഷിച്ച്, സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം അദ്ദേഹം അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിച്ചു. വസിഷ്ഠൻ തുടങ്ങിയ ബ്രാഹ്മണരും പ്രജകളും ചേർന്ന് രാജ്യാഭിഷേകം ചെയ്ത അദ്ദേഹം ധർമ്മപൂർവ്വം ഭൂമിയെ പരിപാലിക്കാൻ തുടങ്ങി. അഗ്നിപരീക്ഷ സീതയിലുള്ള അവിശ്വാസംകൊണ്ടല്ല നടത്തിയത്; ലോകത്തിനു മുന്നിൽ സത്യം വെളിപ്പെടുത്താനാണ് എന്ന് വ്യാഖ്യാതാക്കൾ പറയുന്നു.

നാരദൻ രാമരാജ്യത്തെ ഭാവികാലരൂപത്തിൽ വർണ്ണിക്കുന്നു. രാമന്റെ രാജ്യത്തിൽ ജനങ്ങൾ ആഹ്ലാദഭരിതരും സന്തുഷ്ടരും തൃപ്തരും പുഷ്ടരും നല്ല ധർമ്മിഷ്ഠരും രോഗമില്ലാത്തവരും ആരോഗ്യമുള്ളവരും ക്ഷാമഭയമില്ലാത്തവരും ആയിരിക്കും. അവിടെ ഒരു പുരുഷനും പുത്രന്റെ മരണം കാണേണ്ടിവരികയില്ല; സ്ത്രീകൾ എന്നും വൈധവ്യമറിയാത്തവരും പതിവ്രതകളുമായിരിക്കും. അഗ്നിഭയം ഉണ്ടാവുകയില്ല; ജീവികൾ വെള്ളത്തിൽ മുങ്ങിമരിക്കുകയില്ല; കാറ്റിൽനിന്നോ പനിയിൽനിന്നോ വിശപ്പിൽനിന്നോ കള്ളന്മാരിൽനിന്നോ ഉള്ള ഭയവും ഉണ്ടാവുകയില്ല. നഗരങ്ങളും രാഷ്ട്രങ്ങളും ധനധാന്യസമൃദ്ധമായിരിക്കും; കൃതയുഗത്തിലെന്നപോലെ എല്ലാ ജനങ്ങളും എന്നും ആനന്ദിക്കും. ധാരാളം സ്വർണ്ണം ദക്ഷിണയായി നൽകുന്ന നൂറുകണക്കിന് അശ്വമേധയാഗങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ച്, വിദ്വാന്മാർക്കു വിധിപ്രകാരം പതിനായിരം കോടി പശുക്കളെ ദാനം ചെയ്ത്, ബ്രാഹ്മണർക്ക് എണ്ണമറ്റ ധനം നൽകി, രാമൻ രാജവംശങ്ങളെ നൂറിരട്ടിയായി സ്ഥാപിക്കും; ലോകത്തിൽ നാലു വർണ്ണങ്ങളെയും അതതിന്റെ ധർമ്മത്തിൽ നിയോഗിക്കും. ഇങ്ങനെ പതിനായിരം വർഷവും പിന്നെ ആയിരം വർഷവും രാജ്യം ഭരിച്ചശേഷം അദ്ദേഹം ബ്രഹ്മലോകം പ്രാപിക്കും. നാരദൻ രാമന്റെ ഭരണകാലത്തുതന്നെയാണ് വാല്മീകിയോട് ഇതു പറയുന്നത് എന്നതിനാലാണ് ഇവിടെ ക്രിയകൾ ഭാവികാലത്തിൽ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നത് എന്ന് വ്യാഖ്യാതാക്കൾ പറയുന്നു. ഈ രാജ്യമാണ് ലോകത്തിൽ ‘രാമരാജ്യം’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായത്; ഇന്നും സദ്ഭരണത്തിന്റെ ഉപമാനമായി ഇതുതന്നെ പറയപ്പെടുന്നു. രാജാവിന്റെ ഗുണങ്ങൾതന്നെയാണ് പ്രജകളിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്നത് — ഇതാണ് ഈ വർണ്ണനയുടെ ആശയം. രാജാവ് ധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുമ്പോൾ പ്രകൃതിയും അനുകൂലമാകുന്നു എന്ന ഭാരതീയ രാജനീതിയുടെ സിദ്ധാന്തമാണ് ഇവിടെ കാവ്യരൂപത്തിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്.

ഒടുവിൽ നാരദൻ ഈ ആഖ്യാനത്തിന്റെ ഫലശ്രുതി പറയുന്നു. ഈ ആഖ്യാനം പവിത്രവും പാപനാശകവും പുണ്യദായകവും വേദങ്ങൾക്കു തുല്യവുമാണ്. ഈ രാമായണം പാരായണം ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യൻ എല്ലാ പാപങ്ങളിൽനിന്നും മുക്തനാകുന്നു. ഇത് ധന്യവും യശസ്സു നൽകുന്നതും ആയുസ്സു വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതുമാണ്; ശ്രദ്ധയോടെ ഇതു കേൾക്കുകയോ വായിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നവൻ പുത്രപൗത്രന്മാരോടും ഭൃത്യന്മാരോടും ബന്ധുക്കളോടുമൊപ്പം ഈ ലോകത്തിൽ സുഖം അനുഭവിക്കുന്നു; മരണാനന്തരം സ്വർഗ്ഗത്തിൽ ആനന്ദിക്കുന്നു. ഇതു പാരായണം ചെയ്യുന്ന ബ്രാഹ്മണൻ വാക്കിൽ ശ്രേഷ്ഠത നേടുന്നു; ക്ഷത്രിയൻ ഭൂമിയുടെ ആധിപത്യം നേടുന്നു; വൈശ്യൻ വ്യാപാരത്തിന്റെ ഫലം നേടുന്നു; ശൂദ്രനും മഹത്ത്വം പ്രാപിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ നൂറു ശ്ലോകങ്ങളുള്ള ഈ സംക്ഷേപരാമായണം ഇരുപത്തിനാലായിരം ശ്ലോകങ്ങളുള്ള സമഗ്രകാവ്യത്തിന്റെ ബീജമാണ്. ഒരു വിത്തിൽ വൃക്ഷം മുഴുവൻ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നതുപോലെ, ഈ ഒരൊറ്റ സർഗത്തിൽ ഏഴു കാണ്ഡങ്ങളുള്ള രാമായണം മുഴുവൻ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഈ സർഗം പാരായണം ചെയ്യുന്നതുതന്നെ സമ്പൂർണ്ണരാമായണപാരായണത്തിന്റെ ഫലം നൽകുന്നു എന്നു പരമ്പര പറയുന്നു. ഈ സർഗം പഠിച്ചശേഷമാണ് ശിഷ്യർ വിസ്തൃതമായ കാവ്യം ആരംഭിക്കുന്നത്. ഇങ്ങനെ ഒരു ചോദ്യത്തോടെ ആരംഭിക്കുന്ന ഈ സർഗം ഫലശ്രുതിയോടെ സമാപിക്കുന്നു; ഇടയിൽ രാമന്റെ സമ്പൂർണ്ണചരിതം സംഗ്രഹിച്ചിരിക്കുന്നു.

Long ago there lived an ascetic sage named Vālmīki, always absorbed in austerity and in svādhyāya, the private recitation of the Veda. One day he put a question to Nārada, the foremost of sages and the finest master of speech among all who know how words are used. Who in this world, he asked, is at present a man of true excellence, who is valorous, who knows dharma, who is grateful, who speaks the truth and who holds firm to his vows? Who is endowed with good conduct, who seeks the welfare of every living being, who is learned, who is capable, and who alone is a delight to look upon? Who is self-possessed, who has conquered his anger, who is radiant and free of malice, and whom do even the gods fear in battle when his anger is roused? “I long to hear this,” Vālmīki said, “for my curiosity is very great, and you, great sage, are the one who can know such a man.” Sixteen qualities are asked about here, and they fall into four fields: character, courage, knowledge and a man’s bearing toward the world. The sage does not ask merely for a hero, nor merely for a scholar; what he wants to know is how all these qualities could ever meet in a single person. It is from these very questions that the whole Rāmāyaṇa flows, and because a pure question draws a pure answer, the poet sets the question at the very beginning. Both parties are fit for the conversation: only an ascetic goes looking for a man of virtue, and only a master of speech could describe him. This dialogue is the seed from which the first poem grew.

Nārada, who knows all that happens in the three worlds, was delighted to hear this question. “The qualities you have named are many,” he replied, “and they are hard to find; one hardly ever sees them all together in one man. Yet there is a man who has every one of them. I have thought it over, and I will tell you of him. Listen.” And he went on: there is a man born in the line of Ikṣvāku, known among men and famous by the name of Rāma. With this answer Nārada gives not only a name but a lineage, since the training of one’s family is among the roots of good qualities. The Ikṣvāku line is a line devoted to truth, and it is fitting that Rāma, whose vow was truth, should have been born into it. With this exchange of question and answer the brief Rāmāyaṇa, the story in summary, begins. Nārada invents nothing; he knows past, present and future and sees these things as if before his eyes, so his word carries full authority.

Nārada then described Rāma’s qualities. He is self-controlled, of great valour, radiant, steadfast and master of his senses; he is intelligent, versed in statecraft, eloquent, glorious and a destroyer of his enemies. His body bears the finest marks: broad shoulders, arms reaching to his knees, a neck curved like a conch, a strong jaw, a broad chest, a great bow, collarbones hidden under muscle, a fine head and brow; he is well proportioned, glossy of complexion, large-eyed and marked with every auspicious sign. He knows dharma, is true to his word and always intent on his subjects’ good; he is renowned, learned, pure, restrained and collected. Like Prajāpati, the lord of creatures, he sustains, slays his foes, protects the world of living beings and guards dharma. He knows the Vedas and their ancillary sciences, is a master of archery, grasps every authoritative treatise, and has a sure memory and a ready wit. Dear to all the world, good, undaunted in spirit and discerning, he looks on all alike, and good people always come to him as rivers come to the ocean. He brings joy to his mother Kausalyā; he is as deep as the ocean and as firm as the Himālaya, Viṣṇu’s equal in valour, as pleasing as the moon, as terrible in anger as the fire that ends an age, and as patient as the earth. Notice the order of Nārada’s description: first virtues, then appearance, then virtues again. It tells us that beauty of form is only the setting in which the virtues rest; the virtues are what matter. So Nārada has given a single answer to all of Vālmīki’s sixteen questions: Rāma. Three phrases deserve special thought: “true to his word,” “guardian of dharma” and “protector of the world of living beings.” Truth is his nature, dharma is his path, and the protection of the world is his purpose; in these three the whole story of Rāma is gathered up. And the comparison with the ocean shows that, as the sea is deep and unmoving, so Rāma is possessed of depth and steadiness.

In generosity Rāma was like Kubera, the giver of wealth, and in truth a second Dharma. Out of a wish to do good to his people, King Daśaratha resolved one day to consecrate this son as heir apparent, his eldest son, dear to him and possessed of the highest qualities. But his wife Kaikeyī, seeing the preparations for the consecration, reminded him of the two boons he had once granted her and asked him for two things: that Rāma be banished to the forest for fourteen years, and that Bharata be consecrated king. Bound by his truthful word and held fast by the noose of dharma, King Daśaratha, much against his will, sent his beloved son away into the forest. Rāma, hearing his father’s command, felt no grief and no anger, and raised no quarrel out of desire for the kingdom. At his father’s word, and to do Kaikeyī the kindness she wanted, he took the promise upon himself and went to the forest with a calm mind. Obedience to his father’s word is shown here as the highest dharma, and the qualities Vālmīki asked about, knowledge of dharma, truthfulness and firmness in vows, are displayed in action: in this poem what is said in words is proved in deeds. Nor was the fault Kaikeyī’s alone: her mind had been twisted by the words of Mantharā. So the very beginning of the story shows how fleeting both joy and sorrow are: on one and the same day the consecration was fixed and the exile began.

As Rāma set out for the forest, his dear brother Lakṣmaṇa followed him out of love. Modest and affectionate, the joy of his mother Sumitrā, Lakṣmaṇa could not bear to stay a moment without his brother, and so he showed the world what brotherhood is. Rāma’s wife Sītā followed him too. Born in the family of Janaka, so beautiful she seemed to have been fashioned by the magic of the gods, endowed with every auspicious mark, the best among women and wholly devoted to her husband, she went after Rāma as the star Rohiṇī follows the moon. The townspeople and his father Daśaratha followed Rāma a long way, and at Śṛṅgaverapura, on the bank of the Gaṅgā, he met Guha, the lord of the Niṣādas, and sent his charioteer Sumantra back. Then the three of them went on from one forest to another, crossed great rivers, and at the sage Bharadvāja’s direction came to Mount Citrakūṭa. There they built a pleasant dwelling and lived happily, like gods or gandharvas. So the exile became a home for dharma and joy, not merely a sorrow. Guha was a Niṣāda, a man of the forest tribes, yet Rāma took him as a friend, looking not at birth but at devotion. The same way of seeing will appear later, when he welcomes Śabarī, Hanumān and Vibhīṣaṇa.

After Rāma had gone to Citrakūṭa, King Daśaratha, stricken with grief for his son, gave up his life lamenting and calling him to mind, and went to heaven. When he was dead, the brāhmaṇas led by Vasiṣṭha urged Bharata to take the throne, but mighty as he was, Bharata did not want the kingdom. He went to the forest with an army to win the favour of great-souled Rāma, and entreated him with reverence: “Noble brother, you alone know dharma; you must be king.” But Rāma, wishing to keep his father’s word true, would not accept the kingdom. He gave Bharata his own sandals as the emblem of the kingship and, though Bharata begged him again and again, sent him back. His wish unfulfilled, Bharata took Rāma’s sandals upon his head and returned. He did not enter Ayodhyā; he lived at Nandigrāma and ruled the kingdom in Rāma’s name, waiting for his return. So the love and self-denial between the two brothers became an ideal for the world: one gives up the kingdom, and the other will not take it either. Bharata’s decision that the sandals themselves should stand for the kingship set a new ideal of rule: the throne is not the master; the master’s command is what counts.

After Bharata had left, Rāma saw that the townspeople kept coming to him, and to be free of their company he left Citrakūṭa and entered the Daṇḍaka forest with a single purpose. There the lotus-eyed prince killed a powerful rākṣasa named Virādha and then saw the great sages Śarabhaṅga, Sutīkṣṇa, Agastya and Agastya’s brother. At Agastya’s word he received Indra’s great bow, two quivers of inexhaustible arrows and a sharp sword. The sages of the Daṇḍaka, like blazing fires, came and asked him to destroy the rākṣasas, and he promised them safety, vowing to kill the rākṣasas who wrecked their sacrifices. So the exile became a means of protecting the ascetics, and sorrow an occasion to help others. Agastya’s weapons were a token of the sages’ trust; in Rāma power and austerity met.

Then Rāma lived at Pañcavaṭī, on the bank of the Godāvarī. While he lived there, a rākṣasī named Śūrpaṇakhā, who lived in Janasthāna and could take any form she wished, was disfigured by him; the Araṇya Kāṇḍa tells the episode in full. Roused by her words, Khara, Triśiras and Dūṣaṇa came to fight, with all their followers. Rāma alone killed Khara, Triśiras and Dūṣaṇa, and fourteen thousand of the rākṣasas of Janasthāna, all of them doers of dreadful deeds. This battle made Rāma’s wonderful valour known through the world, and the promise of safety he had given the sages bore fruit. One man defeating fourteen thousand is no mere exaggeration: it signals the victory of dharma’s strength over its opposite. And here too lies the seed of the enmity with Rāvaṇa.

So fourteen thousand rākṣasas were slain. Hearing of the slaughter of his kinsmen, Rāvaṇa was senseless with rage, and chose a rākṣasa named Mārīca to help him. Mārīca tried to stop him, warning him again and again: “Rāvaṇa, enmity with Rāma, so mighty a man, will bring you no good.” But Rāvaṇa, driven on by his fate, would not listen to this sound advice. He went with Mārīca to Rāma’s hermitage, and when that master of illusion had drawn the two princes far away, Rāvaṇa killed the vulture Jaṭāyus and carried off Rāma’s wife. The Araṇya Kāṇḍa tells at length how Mārīca took the form of a phantom deer and how Jaṭāyus fought Rāvaṇa to save Sītā. When Rāma returned he found the hermitage empty and the vulture fallen, learned that the princess of Mithilā had been carried off, and, burning with grief and distraught, he wept and lamented. He performed the funeral rites for the king of the vultures and then set out to search for Sītā. One who gives his life for another, the poet shows, deserves a son’s last rites. Rāvaṇa stole Sītā by trickery rather than winning her in battle, exposing his weakness, for only one who cannot win by dharma resorts to deceit; Jaṭāyus, old as he was, fought for another’s sake, and Rāma honoured him like a father.

As he searched the forest for Sītā, Rāma came upon a misshapen rākṣasa named Kabandha, dreadful to look at. He cut off his arms and burned him, and Kabandha, gaining a heavenly form as he rose to heaven, said to Rāma: “Rāghava, make friends with Sugrīva on Mount Ṛṣyamūka; he will help you find Sītā.” He also told him of Śabarī, “Go to that ascetic woman, who is accomplished in dharma,” and so Rāma went to Śabarī, a woman who lived by dharma, and was honoured and welcomed by her. On the bank of the Pampā lake he met Hanumān, and at Hanumān’s word he made friends with Sugrīva on Mount Ṛṣyamūka, with fire as their witness. Rāma told Sugrīva all that had happened, and Sugrīva, grieving, told him of the wrongs Vālin had done him in taking his kingdom and his wife. Rāma vowed to kill Vālin. Still the monkey doubted Rāma’s power, so he showed him the mountainous carcass of the asura Dundubhi and seven sāla trees. Rāma smiled, flung the skeleton ten yojanas with his big toe, and with a single arrow pierced the seven sāla trees, a mountain and the earth down to Rasātala, the nether world, and so won Sugrīva’s trust. Then, with Sugrīva glad and confident at his side, he went to Kiṣkindhā, the city in the cave. Sugrīva roared, and Vālin came out, first calming his wife Tārā, and closed with him; Rāma struck Vālin down with a single arrow in that fight and established Sugrīva in the monkey kingdom. By accepting Śabarī’s hospitality Rāma showed the greatness of devotion. By making friends with the monkeys he shows that a great undertaking cannot succeed without allies. And the killing of Vālin was a just punishment: a man who took his brother’s wife and drove his brother out of the kingdom deserved to be punished.

Once he had his kingdom, Sugrīva gathered all the monkeys and sent them out in every direction to find Janaka’s daughter. To the monkeys who had gone south, a vulture named Sampāti told where Sītā was, in Laṅkā. Then mighty Hanumān leapt across the salt ocean, a hundred yojanas wide, and reached Laṅkā, the city ruled by Rāvaṇa. There, in the aśoka grove, he saw Sītā, sunk in grief and thinking only of Rāma. He gave her Rāma’s token of recognition, told her all that had happened and comforted her, and then broke down the gateway of the grove. He killed five commanders of the army, seven sons of ministers and Rāvaṇa’s son Akṣa, and then let himself be captured: he knew that by Brahmā’s boon the weapon could not hold him, and so he deliberately put up with being bound by the rākṣasas. Then he burned Laṅkā, sparing only Sītā, leapt back across the ocean, and, circling Rāma respectfully and bowing to him, told him the plain truth: “I have seen Sītā.” With that one sentence Rāma took heart again: a devoted servant’s skill is the cure for his master’s sorrow. Hanumān’s work shows strength, to cross the ocean, intelligence, to win Sītā’s trust, and devotion, to hurry back with the token; through these three he became the model messenger.

Then Rāma went with Sugrīva to the shore of the great ocean and, shining like the sun, lashed the sea with his arrows. The Ocean, lord of rivers, showed himself, and at his word Rāma had Nala build a causeway. Crossing by it, Rāma reached the city of Laṅkā and killed Rāvaṇa in battle; and when he had won Sītā back, he was overcome with deep shame. The verse does not say why; the commentators explain it as fear of the world’s reproach at taking back a wife who had lived in another man’s house. Vibhīṣaṇa’s coming for refuge, the killing of Kumbhakarṇa, Indrajit, Prahasta and the rest, and the gods’ shower of flowers are not told in this summary; the Yuddha Kāṇḍa tells them in full. So in a single deed the wicked were punished and the good protected. Protecting those who seek refuge is Rāma’s highest vow, famous in the Yuddha Kāṇḍa.

Then Rāma spoke harshly to Sītā before the assembled people. She could not bear it, and, faithful wife that she was, she entered a blazing fire. Agni, the god of fire, himself declared that she was wholly without fault and gave her back to Rāma. The gods and ancestors appeared and praised Rāma’s deed, the three worlds were gratified, and even Daśaratha in heaven rejoiced to see his son. Then he consecrated Vibhīṣaṇa as king of the rākṣasas in Laṅkā and rejoiced, his task accomplished and his fever gone. Happy at heart, he used a boon granted by the gods to bring the monkeys who had died in battle back to life, and set out for Ayodhyā with all his friends in the aerial chariot Puṣpaka. On the way he stopped at Bharadvāja’s hermitage and sent Hanumān ahead with a message for Bharata. Meeting Bharata at Nandigrāma, he cast off his matted hair and entered Ayodhyā with his brothers and with Sītā restored to him. Consecrated king by Vasiṣṭha and the other brāhmaṇas and by the people, he began to rule the earth by dharma. The commentators say that the ordeal by fire was not held because Rāma distrusted Sītā; it was held to make the truth plain before the world.

Under Rāma’s rule, Nārada foretells, the people will be joyful and glad, contented, well fed and righteous, free of illness and without fear of famine. Nowhere will a man see his son die; women will never be widowed and will be devoted to their husbands. There will be no danger from fire, no creature will drown, and there will be no fear of wind, fever, hunger or thieves. Cities and countryside alike will be rich in wealth and grain, and all will be forever joyful, as in the Kṛtayuga, the first and best of ages. Rāma will perform a hundred horse sacrifices with lavish gifts of gold, give cows in their millions to the learned and boundless wealth to the brāhmaṇas, establish royal houses a hundredfold, and set the four classes each to its own duty. Ruling for ten thousand years and ten hundred more, he will at last go to Brahmaloka, the world of Brahmā. The verbs are in the future because, the commentators say, Nārada is speaking to Vālmīki while Rāma still reigns. This is the kingdom the world knows as Rāma-rājya, the rule of Rāma, and to this day it is the byword for good government. The point of the description is that the virtues of the king are mirrored in his people. When the king stands in dharma, nature too is favourable to the land: that principle of Indian statecraft is here put into poetry.

At the end Nārada declares the reward of hearing this story. It is holy, it destroys sin, it brings merit, and it is the measure of the Vedas. Whoever recites this Rāmāyaṇa is freed from all his sins. It is blessed, it brings fame and long life; whoever hears or recites it with faith enjoys happiness here with his sons, grandsons, servants and kin, and after death rejoices in heaven. A brāhmaṇa who recites it gains pre-eminence in speech, a kṣatriya gains lordship of the earth, a merchant gains the profit of his trade, and even a śūdra attains greatness. This brief Rāmāyaṇa of a hundred verses is thus the seed of the whole poem of twenty-four thousand verses. As a whole tree lies hidden in its seed, so the entire Rāmāyaṇa of seven kāṇḍas lies hidden in this one sarga, and tradition says that reading this sarga alone gives the fruit of reading the whole. Students first learn this sarga and then go on to the full poem. So the sarga that began with a question ends with the promise of its reward, and in between it gathers up the whole life of Rāma.