अश्वमेधस्य निश्चयं श्रुत्वा सूतः सुमन्त्रः राजानम् एकान्ते इदम् अब्रवीत् — राजन्, एकं पुरावृत्तं श्रूयताम्; पुराणे मया अपि तत् श्रुतम्। ऋत्विग्भिः यः उपायः उपदिष्टः, सः अयम् एव; किंतु मया इतिहासरूपेण किमपि विशेषं श्रुतम्। पूर्वं भगवान् सनत्कुमारः एकां कथां कथितवान्। अत्र द्रष्टव्यम् — अस्मिन् सर्गे कथायाः अन्तः कथा आरभ्यते। वक्ता सुमन्त्रः, मूलवक्ता तु सनत्कुमारः; श्रोता दशरथः। ‘रहः’ इति पदं च स्मर्तव्यम् — मन्त्रणा एकान्ते एव कार्या इति पूर्वसर्गस्य शिक्षा अत्र क्रियया दर्शिता।

सा कथा ऋषीणां संनिधौ कथिता, तव पुत्रागमं प्रति एव। कश्यपस्य विभाण्डकः नाम पुत्रः मुनिः अस्ति; तस्य पुत्रः ऋष्यशृंगः इति ख्यातः भविष्यति। सः वने एव नित्यं संवर्धितः, सदा वनचरः मुनिः च भविष्यति। अत्र मननीयम् — सनत्कुमारः सर्वं भविष्यत्काले एव कथयति। एषा भविष्यद्वाणी, न तु पुराकथामात्रम्; अतः दशरथस्य श्रवणे उत्कण्ठा वर्धते। यः पुत्रार्थं तप्यते, तस्मै पुत्रलाभस्य मार्गः पुरा एव ऋषिणा निर्दिष्टः आसीत् इति ध्वन्यते।

सः विप्रेन्द्रः पितुः अनुवर्तनात् अन्यं कमपि न जानाति — न स्त्रियं, न नगरम्, न विषयसुखम्। तस्य महात्मनः ब्रह्मचर्यं द्विविधं भविष्यति; तत् लोकेषु प्रथितं विप्रैश्च सदा कथितम्। एवं वर्तमानस्य तस्य कालः गच्छति। अत्र कविः मुनेः शुद्धिं न तपसा वर्णयति, अपि तु अज्ञानेन — यत् न दृष्टं, तत्र रागः एव न उत्पद्यते। एतेन अग्रे गणिकानां सामर्थ्यं च तस्य सारल्यं च द्वयम् अपि सूचितम्।

अग्निं शुश्रूषमाणस्य यशस्विनं पितरं च सेवमानस्य तस्य दिवसाः व्यतीयुः। एतस्मिन् एव काले अंगेषु रोमपादः नाम प्रतापवान् महाबलः राजा भविष्यति। तस्य राज्ञः व्यतिक्रमात्, अर्थात् धर्ममर्यादायाः लङ्घनात्, सुदारुणा आपत् उत्पत्स्यते। अत्र रामायणस्य मूलनीतिः पुनः उच्यते — राज्ञः दोषः केवलं तस्य न भवति, सः समग्रां प्रजां स्पृशति। एकस्य प्रमादेन देशः क्लिश्यते; तस्मात् राजधर्मः सर्वधर्माणां मूलम्।

सा आपत् अनावृष्टिः; सा सुघोरा सर्वलोकभयावहा च भविष्यति। अनावृष्ट्यां जातायां दुःखसमन्वितः सः राजा श्रुतेन संवृद्धान् ब्राह्मणान् समानीय वक्ष्यति — भवन्तः श्रुतकर्माणः, लोकचारित्रवेदिनश्च। वृष्ट्यभावे राजा शस्त्रं न गृह्णाति, न च प्रजाम् अभिशपति; अपि तु विदुषः आह्वयति। शास्त्रज्ञाः लोकाचारज्ञाश्च इति द्वौ गुणौ सह उक्तौ — केवलं शास्त्रं न पर्याप्तम्, लोकव्यवहारस्य ज्ञानम् अपि आवश्यकम्।

मम पापस्य प्रायश्चित्तं यथा भवेत्, तादृशं नियमं समादिशन्तु — इति सः प्रार्थयिष्यते। एवम् उक्ताः ते सर्वे ब्राह्मणसत्तमाः वेदपारगाः महीपालं प्रतिवक्ष्यन्ति। अत्र राज्ञः विनयः द्रष्टव्यः — अनावृष्टेः कारणं सः दैवे न स्थापयति, अपि तु स्वदोषे। ‘मम पापम्’ इति वचनम् एव प्रथमं प्रायश्चित्तम्; आत्मनिन्दया एव शुद्धेः द्वारम् उद्घाट्यते। विप्राः अपि न शापं ददति, उपायम् एव वदन्ति।

तेषां वचनम् इदम् — राजन्, विभाण्डकस्य सुतं ब्राह्मणं वेदपारगं सर्वोपायैः इह आनय; आनाय्य च सुष्ठु सत्कृतं तं विधिना सुसमाहितः शान्तां कन्यां प्रयच्छ। द्वे एव कर्मणी उपदिष्टे — आनयनं विवाहश्च; न कश्चित् क्रूरः नियमः।

तेषां तत् वचनं श्रुत्वा राजा चिन्तां प्रपत्स्यते — केन उपायेन सः वीर्यवान् मुनिः इह आनेतुं शक्यः स्यात्। ततः आत्मवान् सः राजा मन्त्रिभिः सह विनिश्चित्य सत्कृतान् पुरोहितम् अमात्यांश्च प्रेषयिष्यति। द्रष्टव्यम् — तपस्विनम् आनेतुम् उपायः एव चिन्त्यः, न बलम्। राजा शक्तिमान् अपि सन् ऋषौ आज्ञां न प्रवर्तयति; मन्त्रिभिः सह विमृश्य एव पदं निदधाति। एषा दशरथस्य वंशस्य नीतिः।

ते तु राज्ञः वचः श्रुत्वा व्यथिताः अवनतमुखाश्च भविष्यन्ति — ऋषेः भीताः वयं न गच्छेम इति नृपम् अनुनेष्यन्ति। ततः चिन्तयित्वा ते तस्मै योग्यान् उपायान् वक्ष्यन्ति — वयं विप्रम् आनेष्यामः, दोषश्च न भविष्यति। भयं ते न गोपायन्ति, स्पष्टम् एव निवेदयन्ति; तथापि राजकार्यं न त्यजन्ति। ‘क्षमान् उपायान्’ इति पदद्वयम् अत्र महत्त्वपूर्णम् — यः उपायः दोषं जनयति, सः उपायः एव न भवति।

एवम् अंगाधिपेन एव गणिकाभिः ऋषेः सुतः आनेष्यते; आनीते च देवः अवर्षयत्, शान्ता च तस्मै प्रदीयते। ऋष्यशृंगः जामाता सन् तव पुत्रान् विधास्यति। सनत्कुमारेण यावत् कथितं, तावत् मया व्याहृतम् इति सुमन्त्रः कथाम् उपसंहरति। अत्र द्रष्टव्यम् — भविष्यद्वाण्याम् अपि ‘अवर्षयत्’ इति भूतकालः प्रयुक्तः। ऋषेः दृष्टौ भाव्यर्थः सिद्धवत् एव भासते; अतः कालभेदः तत्र लुप्यते।

एतत् श्रुत्वा हृष्टः दशरथः सुमन्त्रं प्रत्यभाषत — यथा ऋष्यशृंगः आनीतः, येन च उपायेन, तत् उच्यताम्। भविष्यद्वाणी श्रुता, इदानीं वृत्तान्तः श्रोतव्यः। अनेन प्रश्नेन एव अग्रिमः सर्गः प्रारभ्यते; सुमन्त्रस्य कथा अत्र न समाप्ता, अपि तु विस्तारम् अपेक्षते।

అశ్వమేధ నిశ్చయాన్ని విని సూతుడైన సుమంత్రుడు రాజుతో ఏకాంతంలో ఇలా అన్నాడు — రాజా, ఒక పూర్వవృత్తాంతాన్ని వినండి; పురాణంలో నేను కూడా దానిని విన్నాను. ఋత్విజులు ఉపదేశించిన ఉపాయం ఇదే; కానీ నేను ఇతిహాసరూపంలో ఒక విశేషాన్ని విన్నాను. పూర్వం భగవానుడైన సనత్కుమారుడు ఒక కథ చెప్పాడు. ఇక్కడ గమనించాలి — ఈ సర్గలో కథలోపల కథ ప్రారంభమవుతుంది. చెప్పేవాడు సుమంత్రుడు, మూలవక్త సనత్కుమారుడు; వినేవాడు దశరథుడు. ‘రహః’ (ఏకాంతంలో) అనే పదాన్ని కూడా గుర్తుంచుకోవాలి — మంత్రాంగం ఏకాంతంలోనే జరగాలి అనే పూర్వసర్గ శిక్షణ ఇక్కడ ఆచరణలో చూపబడింది.

ఆ కథ ఋషుల సన్నిధిలో, నీకు పుత్రులు కలగడం గురించే చెప్పబడింది. కశ్యపునికి విభాండకుడు అనే ముని కుమారుడు ఉన్నాడు; అతని కుమారుడు ఋష్యశృంగుడు అని ప్రసిద్ధుడవుతాడు. అతడు అడవిలోనే నిత్యం పెరిగి, ఎల్లప్పుడూ వనచరుడైన మునిగా ఉంటాడు. ఇక్కడ మననీయం — సనత్కుమారుడు అంతా భవిష్యత్కాలంలోనే చెబుతాడు. ఇది భవిష్యవాణి, కేవలం పురాకథ కాదు; అందువల్ల వినడంలో దశరథుని ఉత్కంఠ పెరుగుతుంది. పుత్రుని కోసం తపించేవానికి పుత్రలాభ మార్గాన్ని పూర్వమే ఋషి నిర్దేశించాడని ధ్వనిస్తుంది.

ఆ విప్రశ్రేష్ఠుడు తండ్రిని అనుసరించడం తప్ప మరేదీ ఎరుగడు — స్త్రీని గానీ, నగరాన్ని గానీ, విషయసుఖాన్ని గానీ ఎరుగడు. ఆ మహాత్ముని బ్రహ్మచర్యం రెండు విధాలుగా ఉంటుంది; అది లోకాలలో ప్రసిద్ధం, విప్రులు ఎల్లప్పుడూ దానిని చెప్పుకుంటారు. ఇలా ఉండగా అతని కాలం గడుస్తుంది. ఇక్కడ కవి ముని శుద్ధిని తపస్సుతో కాక అజ్ఞానంతో వర్ణిస్తున్నాడు — చూడనిదానిపై రాగమే పుట్టదు. దీనితో ముందు రాబోయే గణికల సామర్థ్యమూ, అతని సరళత్వమూ రెండూ సూచించబడ్డాయి.

అగ్నిని శుశ్రూష చేస్తూ, యశస్వి అయిన తండ్రిని సేవిస్తూ అతని రోజులు గడిచాయి. సరిగ్గా ఈ కాలంలోనే అంగదేశంలో రోమపాదుడు అనే ప్రతాపవంతుడు, మహాబలుడు అయిన రాజు ఉంటాడు. ఆ రాజు వ్యతిక్రమం వల్ల, అంటే ధర్మమర్యాదను అతిక్రమించడం వల్ల, అతి దారుణమైన ఆపద పుడుతుంది. ఇక్కడ రామాయణపు మూలనీతి మళ్ళీ చెప్పబడుతోంది — రాజు దోషం అతనిది మాత్రమే కాదు, అది ప్రజలందరినీ తాకుతుంది. ఒక్కని ప్రమాదం వల్ల దేశం కష్టపడుతుంది; కాబట్టి రాజధర్మం అన్ని ధర్మాలకూ మూలం.

ఆ ఆపద అనావృష్టి; అది అతి ఘోరమైనది, అన్ని లోకాలకూ భయం కలిగించేది అవుతుంది. అనావృష్టి ఏర్పడినప్పుడు దుఃఖంతో నిండిన ఆ రాజు శ్రుతజ్ఞానంలో వృద్ధులైన బ్రాహ్మణులను పిలిపించి ఇలా అంటాడు — మీరు శాస్త్రకర్మలను ఎరిగినవారు, లోకాచారాన్ని తెలిసినవారు. వర్షం లేనప్పుడు రాజు ఆయుధం పట్టడు, ప్రజలను నిందించడు; విద్వాంసులను పిలుస్తాడు. శాస్త్రజ్ఞులు, లోకాచారజ్ఞులు అనే రెండు గుణాలు కలిపి చెప్పబడ్డాయి — కేవలం శాస్త్రం సరిపోదు, లోకవ్యవహార జ్ఞానం కూడా అవసరం.

నా పాపానికి ప్రాయశ్చిత్తం అయ్యేలాంటి నియమాన్ని ఆదేశించండి — అని అతడు ప్రార్థిస్తాడు. ఇలా అడగబడిన వేదపారంగతులైన ఆ బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠులందరూ రాజుకు సమాధానం చెబుతారు. ఇక్కడ రాజు వినయాన్ని చూడాలి — అనావృష్టికి కారణాన్ని అతడు దైవంపై ఉంచడు, తన దోషంపైనే ఉంచుతాడు. ‘నా పాపం’ అనే మాటే మొదటి ప్రాయశ్చిత్తం; ఆత్మనిందతోనే శుద్ధికి ద్వారం తెరుచుకుంటుంది. విప్రులు కూడా శాపం ఇవ్వరు, ఉపాయమే చెబుతారు.

వారి మాట ఇది — రాజా, విభాండకుని కుమారుడు, వేదపారంగతుడు అయిన ఆ బ్రాహ్మణుని అన్ని ఉపాయాలతో ఇక్కడికి తీసుకురా; తీసుకువచ్చి చక్కగా సత్కరించి, శ్రద్ధగా విధిపూర్వకంగా శాంత అనే కన్యను అతనికి ఇవ్వు. రెండే కర్మలు ఉపదేశించబడ్డాయి — తీసుకురావడం, వివాహం చేయడం; క్రూరమైన నియమం ఏదీ లేదు.

వారి ఆ మాట విని రాజు చింతలో పడతాడు — ఏ ఉపాయంతో ఆ వీర్యవంతుడైన మునిని ఇక్కడికి తీసుకురాగలమా అని. తర్వాత ఆత్మనిగ్రహం గల ఆ రాజు మంత్రులతో కలిసి నిశ్చయించి, సత్కరించిన పురోహితుడినీ అమాత్యులనూ పంపుతాడు. గమనించాలి — తపస్విని తీసుకురావడానికి ఉపాయమే ఆలోచించాలి, బలం కాదు. రాజు శక్తిమంతుడైనప్పటికీ ఋషిపై ఆజ్ఞ చలాయించడు; మంత్రులతో ఆలోచించిన తర్వాతనే అడుగు వేస్తాడు. ఇదే దశరథుని వంశపు నీతి.

వారు మాత్రం రాజు మాట విని బాధపడి తలవంచుకుంటారు — ఋషికి భయపడి మేము వెళ్ళలేము అని రాజును బతిమాలుకుంటారు. తర్వాత ఆలోచించి వారు అతనికి తగిన ఉపాయాలు చెబుతారు — మేము ఆ విప్రుని తీసుకువస్తాము, దోషమూ కలగదు. వారు భయాన్ని దాచరు, స్పష్టంగానే నివేదిస్తారు; అయినా రాజకార్యాన్ని విడిచిపెట్టరు. ‘క్షమాన్ ఉపాయాన్’ (తగిన ఉపాయాలు) అనే రెండు పదాలు ఇక్కడ ముఖ్యమైనవి — దోషాన్ని కలిగించే ఉపాయం అసలు ఉపాయమే కాదు.

ఇలా అంగాధిపతి గణికల ద్వారానే ఋషికుమారుని తీసుకువస్తాడు; అతడు రాగానే దేవుడు (ఇంద్రుడు) వర్షం కురిపించాడు, శాంతను అతనికి ఇస్తారు. ఋష్యశృంగుడు అల్లుడై నీకు పుత్రులను కలిగిస్తాడు. సనత్కుమారుడు ఎంత చెప్పాడో అంతా నేను చెప్పాను అని సుమంత్రుడు కథను ముగిస్తాడు. ఇక్కడ గమనించాలి — భవిష్యవాణిలో కూడా ‘అవర్షయత్’ (వర్షం కురిపించాడు) అని భూతకాలం ప్రయోగించబడింది. ఋషి దృష్టిలో జరగబోయేది జరిగిపోయినట్లే కనిపిస్తుంది; అందువల్ల అక్కడ కాలభేదం లుప్తమవుతుంది.

ఇది విని సంతోషించిన దశరథుడు సుమంత్రునితో ఇలా అన్నాడు — ఋష్యశృంగుడు ఎలా తీసుకురాబడ్డాడో, ఏ ఉపాయంతో తీసుకురాబడ్డాడో అది చెప్పు. భవిష్యవాణి విన్నాము, ఇప్పుడు వృత్తాంతం వినాలి. ఈ ప్రశ్నతోనే తర్వాతి సర్గ ప్రారంభమవుతుంది; సుమంత్రుని కథ ఇక్కడ ముగియలేదు, విస్తారాన్ని కోరుతోంది.

அசுவமேதத் தீர்மானத்தைக் கேட்ட தேரோட்டியான சுமந்திரன் மன்னனிடம் தனிமையில் இவ்வாறு கூறினான் — ‘மன்னா, ஒரு பழங்கதையைக் கேளுங்கள்; புராணத்தில் நானும் அதைக் கேட்டிருக்கிறேன். ரித்விக்குகள் சொன்ன வழி இதுவே; ஆயினும் இதிகாச வடிவில் ஒரு சிறப்பான செய்தியை நான் கேட்டிருக்கிறேன். முன்பு பகவான் ஸனத்குமாரர் ஒரு கதையைச் சொன்னார்.’ இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — இந்த சர்க்கத்தில் கதைக்குள் ஒரு கதை தொடங்குகிறது. சொல்பவன் சுமந்திரன், மூலத்தில் சொன்னவர் ஸனத்குமாரர்; கேட்பவன் தசரதன். ‘ரஹ:’ — ‘தனிமையில்’ — என்ற சொல்லையும் நினைவில் கொள்ள வேண்டும்: ஆலோசனை தனிமையிலேயே நடத்தப்பட வேண்டும் என்ற முந்தைய சர்க்கத்தின் படிப்பினை இங்கே செயலால் காட்டப்படுகிறது.

அந்தக் கதை ரிஷிகளின் முன்னிலையில், உனக்கு மக்கள் பிறப்பதைக் குறித்தே சொல்லப்பட்டது. காஸ்யபருக்கு விபாண்டகர் என்ற முனிவர் மகன் இருக்கிறார்; அவருடைய மகன் ரிஷ்யசிருங்கர் என்று புகழ் பெறுவார். அவர் காட்டிலேயே எப்போதும் வளர்க்கப்பட்டு, எப்போதும் காட்டில் திரியும் முனிவராக இருப்பார். இங்கே சிந்திக்க வேண்டியது — ஸனத்குமாரர் அனைத்தையும் எதிர்காலத்திலேயே சொல்கிறார். இது வெறும் பழங்கதை அல்ல, முன்னறிவிப்பு; ஆகவே தசரதன் கேட்கும்போது ஆர்வம் பெருகுகிறது. மகனுக்காக வருந்துபவனுக்கு மகப்பேறு அடையும் வழி முன்பே ஒரு ரிஷியால் சுட்டிக்காட்டப்பட்டிருந்தது என்பது குறிப்பால் உணர்த்தப்படுகிறது.

அந்தணர்களில் சிறந்த அவர், தந்தையைப் பின்பற்றி வாழ்ந்ததால் வேறு எதையும் அறியமாட்டார் — பெண்ணையும் அறியார், நகரத்தையும் அறியார், புலன் இன்பத்தையும் அறியார். அந்த மகாத்மாவின் பிரம்மசரியம் இரு வகையானதாக இருக்கும்; அது உலகங்களில் புகழ் பெற்றது, அந்தணர்களால் எப்போதும் போற்றிச் சொல்லப்படுவது. இவ்வாறு வாழ்ந்து வரும் அவருக்குக் காலம் கழியும். இங்கே கவி முனிவரின் தூய்மையைத் தவத்தால் வர்ணிக்கவில்லை, அறியாமையால் வர்ணிக்கிறார் — காணாத ஒன்றின் மீது பற்றே பிறப்பதில்லை. இதனால் பின்னர் வரும் கணிகையரின் ஆற்றலும், அவருடைய கள்ளமற்ற எளிமையும் — இரண்டுமே குறிப்பிடப்படுகின்றன.

அக்னியைப் பேணியும், புகழ்பெற்ற தந்தைக்குப் பணிவிடை செய்தும் அவருடைய நாள்கள் கழியும். இதே காலத்தில் அங்க நாட்டில் ரோமபாதன் என்ற வீரமும் பெருவலிமையும் கொண்ட மன்னன் இருப்பான். அந்த மன்னனின் மீறலால் — அதாவது அறவரம்பை அவன் கடந்ததால் — மிகக் கொடிய பேரிடர் உண்டாகும். இங்கே ராமாயணத்தின் அடிப்படை நீதி மீண்டும் சொல்லப்படுகிறது — மன்னனின் குற்றம் அவனுடையது மட்டுமல்ல, அது மக்கள் அனைவரையும் தீண்டுகிறது. ஒருவனின் கவனக்குறைவால் நாடே துன்புறுகிறது; ஆகவே அரசறமே எல்லா அறங்களுக்கும் வேர்.

அந்தப் பேரிடர் மழையின்மை; அது மிகவும் கொடியதாகவும் எல்லா உலகினருக்கும் அச்சம் தருவதாகவும் இருக்கும். மழையின்மை ஏற்பட்டதும் துயரமுற்ற அந்த மன்னன், கேள்வியறிவால் சிறந்த அந்தணர்களை அழைத்து இவ்வாறு சொல்வான் — ‘நீங்கள் வேதம் கற்று அதன்படி செயல்படுபவர்கள், உலக நடைமுறையையும் அறிந்தவர்கள்.’ மழை இல்லாதபோது மன்னன் ஆயுதம் ஏந்துவதில்லை, மக்களைச் சபிப்பதும் இல்லை; மாறாக அறிஞர்களை அழைக்கிறான். சாஸ்திரம் அறிந்தவர்கள், உலக நடைமுறை அறிந்தவர்கள் என்று இரண்டு பண்புகள் சேர்த்துச் சொல்லப்படுகின்றன — சாஸ்திரம் மட்டும் போதாது, உலக நடைமுறை பற்றிய அறிவும் தேவை.

‘என் பாவத்திற்குப் பரிகாரம் ஆகும்படியான நியமத்தை எனக்குக் கட்டளையிடுங்கள்’ என்று அவன் வேண்டுவான். இவ்வாறு வேண்டப்பட்ட, வேதங்களைக் கரைகண்ட அந்தணர்களில் சிறந்த அவர்கள் அனைவரும் மன்னனுக்கு மறுமொழி கூறுவார்கள். இங்கே மன்னனின் பணிவைக் காண வேண்டும் — மழையின்மைக்கான காரணத்தை அவன் விதியின் மேல் சுமத்தவில்லை, தன் குற்றத்தின் மேலேயே சுமத்துகிறான். ‘என் பாவம்’ என்ற சொல்லே முதல் பரிகாரம்; தன்னைத் தானே கடிந்துகொள்வதாலேயே தூய்மையின் வாயில் திறக்கப்படுகிறது. அந்தணர்களும் சாபம் இடவில்லை, வழியையே சொல்கிறார்கள்.

அவர்களுடைய சொல் இது — ‘மன்னா, விபாண்டகரின் மகனான, வேதங்களைக் கரைகண்ட அந்தணரை எல்லா வழிகளிலும் முயன்று இங்கே அழைத்து வா; அழைத்து வந்து அவரை நன்கு போற்றி, மனம் ஒருமித்து, முறைப்படி சாந்தை என்ற உன் மகளை அவருக்கு மணம் செய்து கொடு.’ இரண்டு செயல்களே அறிவுறுத்தப்படுகின்றன — அழைத்து வருதலும் மணமும்; கொடிய நியமம் எதுவும் இல்லை.

அவர்களின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு மன்னன் கவலையில் ஆழ்வான் — எந்த உபாயத்தால் அந்த ஆற்றல் மிக்க முனிவரை இங்கே அழைத்து வர முடியும் என்று. பின்னர் தன்னடக்கம் உடைய அந்த மன்னன் அமைச்சர்களுடன் ஆலோசித்து முடிவு செய்து, புரோகிதரையும் அமைச்சர்களையும் உரிய மரியாதை செய்து அனுப்புவான். கவனிக்க வேண்டியது — தவசியை அழைத்து வர உபாயத்தையே சிந்திக்க வேண்டும், வலிமையை அல்ல. ஆற்றல் உடையவனாக இருந்தும் மன்னன் ரிஷியின் மீது ஆணை செலுத்துவதில்லை; அமைச்சர்களுடன் ஆராய்ந்த பின்னரே அடியெடுத்து வைக்கிறான். இதுவே தசரதனின் குலத்தின் நெறி.

அவர்களோ மன்னனின் சொல்லைக் கேட்டு மனம் கலங்கி முகம் கவிழ்வார்கள் — ‘ரிஷிக்கு அஞ்சுகிறோம், நாங்கள் செல்லமாட்டோம்’ என்று மன்னனிடம் பணிவுடன் வேண்டுவார்கள். பின்னர் சிந்தித்து அவனுக்குத் தக்க உபாயங்களைச் சொல்வார்கள் — ‘நாங்கள் அந்த அந்தணரை அழைத்து வருவோம், எந்தக் குற்றமும் நேராது.’ அவர்கள் தங்கள் அச்சத்தை மறைக்கவில்லை, வெளிப்படையாகவே தெரிவிக்கிறார்கள்; ஆயினும் அரசுப் பணியைக் கைவிடவில்லை. ‘க்ஷமான் உபாயான்’ — ‘தக்க உபாயங்கள்’ — என்ற இரு சொற்கள் இங்கு முக்கியமானவை: குற்றத்தை விளைவிக்கும் உபாயம் உபாயமே அல்ல.

‘இவ்வாறு அங்க நாட்டு மன்னனாலேயே கணிகையரைக் கொண்டு ரிஷியின் மகன் அழைத்து வரப்படுவார்; அவர் வந்ததும் தேவன் மழை பொழிவித்தான்; சாந்தையும் அவருக்கு மணம் செய்து கொடுக்கப்படுவாள். மருமகனான ரிஷ்யசிருங்கர் உனக்கு மக்களைப் பெற்றுத் தருவார். ஸனத்குமாரர் சொன்னதை எல்லாம் நான் எடுத்துரைத்துவிட்டேன்’ என்று சுமந்திரன் கதையை நிறைவு செய்கிறான். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — முன்னறிவிப்பிலும் ‘அவர்ஷயத்’ — ‘மழை பொழிவித்தான்’ — என்ற இறந்தகால வினை ஆளப்பட்டுள்ளது. ரிஷியின் பார்வையில் நிகழப்போவது ஏற்கனவே நிகழ்ந்ததாகவே தோன்றுகிறது; ஆகவே அங்கே காலவேறுபாடு மறைந்துவிடுகிறது.

இதைக் கேட்டு மகிழ்ந்த தசரதன் சுமந்திரனிடம், ‘ரிஷ்யசிருங்கர் எவ்வாறு அழைத்து வரப்பட்டார், எந்த உபாயத்தால் என்பதைச் சொல்’ என்று மறுமொழி கூறினான். முன்னறிவிப்பு கேட்கப்பட்டது; இனி நிகழ்ந்த விவரம் கேட்கப்பட வேண்டும். இந்தக் கேள்வியாலேயே அடுத்த சர்க்கம் தொடங்குகிறது; சுமந்திரனின் கதை இங்கே முடியவில்லை, மேலும் விரிவை எதிர்நோக்குகிறது.

ಅಶ್ವಮೇಧದ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಕೇಳಿ ಸೂತನಾದ ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಜನಿಗೆ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜನೇ, ಒಂದು ಪುರಾತನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳು; ಅದನ್ನು ನಾನೂ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಋತ್ವಿಜರು ಉಪದೇಶಿಸಿದ ಉಪಾಯ ಇದೇ; ಆದರೆ ಇತಿಹಾಸರೂಪದಲ್ಲಿ ನಾನು ಏನೋ ವಿಶೇಷವನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಹಿಂದೆ ಭಗವಾನ್ ಸನತ್ಕುಮಾರನು ಒಂದು ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆಯೊಳಗೆ ಕಥೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೇಳುವವನು ಸುಮಂತ್ರ, ಮೂಲವಕ್ತಾರನು ಸನತ್ಕುಮಾರ; ಕೇಳುವವನು ದಶರಥ. ‘ರಹಃ’ (ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನೂ ನೆನಪಿಡಬೇಕು — ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯನ್ನು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿಯೇ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಯ ಮೂಲಕ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಆ ಕಥೆಯನ್ನು ಋಷಿಗಳ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ, ನಿನಗೆ ಪುತ್ರರು ಹುಟ್ಟುವ ವಿಷಯವಾಗಿಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು. ಕಶ್ಯಪನಿಗೆ ವಿಭಾಂಡಕನೆಂಬ ಮುನಿಪುತ್ರನಿದ್ದಾನೆ; ಅವನ ಮಗನು ಋಷ್ಯಶೃಂಗನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗುವನು. ಅವನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿಯೇ ಸದಾ ಬೆಳೆದು, ಯಾವಾಗಲೂ ವನಚರನಾದ ಮುನಿಯಾಗಿರುವನು. ಇಲ್ಲಿ ಮನನೀಯವಾದುದು — ಸನತ್ಕುಮಾರನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಭವಿಷ್ಯತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿ, ಕೇವಲ ಪುರಾತನ ಕಥೆಯಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಿರುವ ದಶರಥನ ಕುತೂಹಲ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಪುತ್ರನಿಗಾಗಿ ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಿರುವವನಿಗೆ ಪುತ್ರಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಋಷಿಯು ಮೊದಲೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದನು ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಆ ವಿಪ್ರಶ್ರೇಷ್ಠನು ತಂದೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದರಿಂದ ಬೇರೆ ಯಾವುದನ್ನೂ ಅರಿಯನು — ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನಾಗಲಿ, ನಗರವನ್ನಾಗಲಿ, ವಿಷಯಸುಖವನ್ನಾಗಲಿ. ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ಎರಡು ಬಗೆಯದಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಅದು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು, ವಿಪ್ರರು ಸದಾ ಹೇಳುವಂಥದು. ಹೀಗೆ ಬಾಳುತ್ತಿರುವ ಅವನ ಕಾಲ ಕಳೆಯುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಮುನಿಯ ಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಾಣದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯೇ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಗಣಿಕೆಯರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ಅವನ ಮುಗ್ಧತೆ — ಎರಡೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ.

ಅಗ್ನಿಯ ಶುಶ್ರೂಷೆ ಮಾಡುತ್ತ, ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ತಂದೆಯ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತ ಅವನ ದಿನಗಳು ಕಳೆಯುತ್ತವೆ. ಇದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಂಗದೇಶದಲ್ಲಿ ರೋಮಪಾದನೆಂಬ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯಾದ ಮಹಾಬಲಿಷ್ಠ ರಾಜನಿರುವನು. ಆ ರಾಜನ ವ್ಯತಿಕ್ರಮದಿಂದ, ಅಂದರೆ ಧರ್ಮಮರ್ಯಾದೆಯ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯಿಂದ, ಅತಿಭೀಕರವಾದ ಆಪತ್ತು ಉಂಟಾಗುವುದು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣದ ಮೂಲನೀತಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ರಾಜನ ದೋಷ ಅವನೊಬ್ಬನದಾಗಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅದು ಸಮಗ್ರ ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ತಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಒಬ್ಬನ ಪ್ರಮಾದದಿಂದ ದೇಶವೇ ಕ್ಲೇಶಪಡುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜಧರ್ಮವೇ ಎಲ್ಲ ಧರ್ಮಗಳ ಮೂಲ.

ಆ ಆಪತ್ತು ಅನಾವೃಷ್ಟಿ; ಅದು ಅತಿಘೋರವಾದುದು, ಎಲ್ಲ ಜನರಿಗೂ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವಂಥದು. ಅನಾವೃಷ್ಟಿ ಉಂಟಾದಾಗ ದುಃಖಿತನಾದ ಆ ರಾಜನು ಶ್ರುತಿಜ್ಞಾನದಿಂದ ಬೆಳೆದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಕರೆಸಿ ಹೇಳುವನು — ‘ತಾವು ವೇದಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವರು, ಲೋಕಾಚಾರವನ್ನೂ ತಿಳಿದವರು.’ ಮಳೆಯಿಲ್ಲದಾಗ ರಾಜನು ಶಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ದೂಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ವಿದ್ವಾಂಸರನ್ನು ಕರೆಸುತ್ತಾನೆ. ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಮತ್ತು ಲೋಕಾಚಾರಜ್ಞರು ಎಂಬ ಎರಡು ಗುಣಗಳನ್ನು ಜೊತೆಯಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಕೇವಲ ಶಾಸ್ತ್ರ ಸಾಲದು, ಲೋಕವ್ಯವಹಾರದ ಜ್ಞಾನವೂ ಅಗತ್ಯ.

‘ನನ್ನ ಪಾಪಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವಾಗುವಂಥ ನಿಯಮವನ್ನು ತಾವು ಆದೇಶಿಸಬೇಕು’ — ಎಂದು ಅವನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವನು. ಹೀಗೆ ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ವೇದಪಾರಂಗತರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠರೆಲ್ಲರೂ ರಾಜನಿಗೆ ಉತ್ತರ ಕೊಡುವರು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನ ವಿನಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅನಾವೃಷ್ಟಿಯ ಕಾರಣವನ್ನು ಅವನು ದೈವದ ಮೇಲೆ ಹೊರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ದೋಷದಲ್ಲಿಯೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ‘ನನ್ನ ಪಾಪ’ ಎಂಬ ಮಾತೇ ಮೊದಲ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ; ಆತ್ಮನಿಂದೆಯಿಂದಲೇ ಶುದ್ಧಿಯ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆಯುತ್ತದೆ. ವಿಪ್ರರೂ ಶಾಪವನ್ನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಉಪಾಯವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಅವರ ಮಾತು ಇದು — ‘ರಾಜನೇ, ವಿಭಾಂಡಕನ ಮಗನಾದ ವೇದಪಾರಂಗತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಉಪಾಯಗಳಿಂದಲೂ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆತಾ; ಕರೆತಂದು ಅವನನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿ, ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಶಾಂತೆ ಎಂಬ ನಿನ್ನ ಮಗಳನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಕೊಡು.’ ಎರಡೇ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕರೆತರುವುದು ಮತ್ತು ವಿವಾಹ; ಯಾವ ಕ್ರೂರವಾದ ನಿಯಮವೂ ಇಲ್ಲ.

ಅವರ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನು ಚಿಂತೆಗೀಡಾಗುವನು — ಯಾವ ಉಪಾಯದಿಂದ ಆ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಮುನಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆತರಬಹುದು ಎಂದು. ಆಮೇಲೆ ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯಾದ ಆ ರಾಜನು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಸತ್ಕರಿಸಿ ಪುರೋಹಿತನನ್ನೂ ಅಮಾತ್ಯರನ್ನೂ ಕಳುಹಿಸುವನು. ಗಮನಿಸಬೇಕು — ತಪಸ್ವಿಯನ್ನು ಕರೆತರಲು ಉಪಾಯವನ್ನೇ ಯೋಚಿಸಬೇಕು, ಬಲವನ್ನಲ್ಲ. ರಾಜನು ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಋಷಿಯ ಮೇಲೆ ಆಜ್ಞೆ ನಡೆಸುವುದಿಲ್ಲ; ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ವಿಮರ್ಶಿಸಿಯೇ ಹೆಜ್ಜೆ ಇಡುತ್ತಾನೆ. ಇದು ದಶರಥನ ವಂಶದ ನೀತಿ.

ಅವರಾದರೋ ರಾಜನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವ್ಯಥಿತರಾಗಿ ತಲೆತಗ್ಗಿಸುವರು — ‘ಋಷಿಗೆ ಹೆದರಿ ನಾವು ಹೋಗಲಾರೆವು’ ಎಂದು ರಾಜನನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುವರು. ಆಮೇಲೆ ಆಲೋಚಿಸಿ ಅವರು ಅವನಿಗೆ ತಕ್ಕ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಹೇಳುವರು — ‘ನಾವು ವಿಪ್ರನನ್ನು ಕರೆತರುತ್ತೇವೆ, ಯಾವ ದೋಷವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.’ ಅವರು ಭಯವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಯೇ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದರೂ ರಾಜಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕೈಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಕ್ಷಮಾನ್ ಉಪಾಯಾನ್’ (ಸಮರ್ಥವಾದ, ತಕ್ಕ ಉಪಾಯಗಳು) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಮಹತ್ತ್ವದವು — ದೋಷವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವ ಉಪಾಯ ಉಪಾಯವೇ ಅಲ್ಲ.

ಹೀಗೆ ಅಂಗದೇಶದ ರಾಜನಿಂದಲೇ ಗಣಿಕೆಯರ ಮೂಲಕ ಋಷಿಪುತ್ರನು ಕರೆತರಲ್ಪಡುವನು; ಕರೆತಂದಾಗ ದೇವನು (ಇಂದ್ರನು) ಮಳೆಗರೆದನು, ಶಾಂತೆಯನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಕೊಡಲಾಗುವುದು. ಅಳಿಯನಾದ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನು ನಿನಗೆ ಪುತ್ರರನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವನು. ‘ಸನತ್ಕುಮಾರನು ಎಷ್ಟು ಹೇಳಿದನೋ ಅಷ್ಟನ್ನು ನಾನು ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಸುಮಂತ್ರನು ಕಥೆಯನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿಯಲ್ಲಿಯೂ ‘ಅವರ್ಷಯತ್’ (ಮಳೆಗರೆದನು) ಎಂಬ ಭೂತಕಾಲ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ. ಋಷಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ನಡೆಯಲಿರುವುದು ನಡೆದುಹೋದಂತೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಕಾಲಭೇದ ಮರೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ದಶರಥನು ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಋಷ್ಯಶೃಂಗನನ್ನು ಹೇಗೆ ಕರೆತರಲಾಯಿತು, ಯಾವ ಉಪಾಯದಿಂದ — ಅದನ್ನು ಹೇಳು.’ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿಯನ್ನು ಕೇಳಿಯಾಯಿತು, ಈಗ ನಡೆದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳಬೇಕು. ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದಲೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಸುಮಂತ್ರನ ಕಥೆ ಇಲ್ಲಿ ಮುಗಿದಿಲ್ಲ, ಅದು ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ.

അശ്വമേധത്തിന്റെ തീരുമാനം കേട്ട് സൂതനായ സുമന്ത്രൻ രാജാവിനോട് സ്വകാര്യമായി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — രാജാവേ, ഒരു പുരാവൃത്തം കേട്ടാലും; പുരാണത്തിൽ ഞാനും അതു കേട്ടിട്ടുണ്ട്. ഋത്വിക്കുകൾ ഉപദേശിച്ച ഉപായം ഇതുതന്നെയാണ്; എങ്കിലും ഇതിഹാസരൂപത്തിൽ ഞാൻ ഒരു വിശേഷം കേട്ടിട്ടുണ്ട്. പണ്ട് ഭഗവാൻ സനത്കുമാരൻ ഒരു കഥ പറഞ്ഞിരുന്നു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: ഈ സർഗത്തിൽ കഥയ്ക്കുള്ളിൽ ഒരു കഥ ആരംഭിക്കുന്നു. പറയുന്നത് സുമന്ത്രൻ, മൂലവക്താവ് സനത്കുമാരൻ, കേൾക്കുന്നത് ദശരഥൻ. 'രഹഃ' (സ്വകാര്യമായി) എന്ന പദവും ഓർമ്മിക്കേണ്ടതാണ് — ആലോചന ഏകാന്തത്തിൽ വേണം എന്ന മുൻസർഗത്തിലെ പാഠം ഇവിടെ പ്രവൃത്തിയിലൂടെ കാണിക്കപ്പെടുന്നു.

ആ കഥ ഋഷിമാരുടെ സന്നിധിയിൽ പറയപ്പെട്ടതാണ്, അങ്ങേക്കു പുത്രന്മാർ ഉണ്ടാകുന്നതിനെക്കുറിച്ചുതന്നെ. കശ്യപന് വിഭാണ്ഡകൻ എന്നു പേരുള്ള ഒരു മുനിപുത്രനുണ്ട്; അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രൻ ഋഷ്യശൃംഗൻ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനാകും. അദ്ദേഹം വനത്തിൽത്തന്നെ എന്നും വളർത്തപ്പെട്ട്, എപ്പോഴും വനചാരിയായ മുനിയായിരിക്കും. ഇവിടെ ചിന്തിക്കേണ്ടത്: സനത്കുമാരൻ എല്ലാം ഭാവികാലത്തിലാണ് പറയുന്നത്. ഇതൊരു ഭാവിപ്രവചനമാണ്, വെറുമൊരു പുരാകഥയല്ല; അതിനാൽ കേൾക്കുന്ന ദശരഥന്റെ ഉത്കണ്ഠ വർദ്ധിക്കുന്നു. പുത്രനുവേണ്ടി ദുഃഖിക്കുന്നവന് പുത്രലാഭത്തിന്റെ മാർഗ്ഗം പണ്ടേ ഋഷി നിർദ്ദേശിച്ചിരുന്നു എന്നു ധ്വനിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

പിതാവിനെ അനുസരിച്ചു ജീവിക്കുന്നതിനാൽ ആ വിപ്രേന്ദ്രൻ മറ്റൊന്നും അറിയുന്നില്ല — സ്ത്രീയെയോ നഗരത്തെയോ വിഷയസുഖത്തെയോ. ആ മഹാത്മാവിന്റെ ബ്രഹ്മചര്യം രണ്ടു വിധത്തിലുള്ളതായിരിക്കും; അതു ലോകങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധവും വിപ്രന്മാർ എപ്പോഴും പറഞ്ഞുപോരുന്നതുമാണ്. ഇങ്ങനെ കഴിയുന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാലം കടന്നുപോകും. ഇവിടെ കവി മുനിയുടെ ശുദ്ധിയെ തപസ്സുകൊണ്ടല്ല, അജ്ഞാനംകൊണ്ടാണ് വർണ്ണിക്കുന്നത് — കണ്ടിട്ടില്ലാത്തതിൽ രാഗംതന്നെ ഉദിക്കുന്നില്ല. ഇതിലൂടെ മുന്നോട്ടുള്ള ഗണികമാരുടെ സാമർത്ഥ്യവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിഷ്കളങ്കതയും — രണ്ടും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

അഗ്നിയെ ശുശ്രൂഷിച്ചും യശസ്വിയായ പിതാവിനെ സേവിച്ചും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദിവസങ്ങൾ കടന്നുപോകും. ഇതേ കാലത്ത് അംഗദേശത്ത് രോമപാദൻ എന്നു പേരുള്ള പ്രതാപവാനും മഹാബലവാനുമായ ഒരു രാജാവ് ഉണ്ടാകും. ആ രാജാവിന്റെ വ്യതിക്രമത്താൽ, അതായത് ധർമ്മമര്യാദ ലംഘിച്ചതിനാൽ, അതിദാരുണമായ ഒരു ആപത്ത് ഉണ്ടാകും. ഇവിടെ രാമായണത്തിന്റെ മൂലനീതി വീണ്ടും പറയപ്പെടുന്നു — രാജാവിന്റെ ദോഷം അവന്റേതു മാത്രമായി നിൽക്കുന്നില്ല, അതു പ്രജകളെ മുഴുവൻ ബാധിക്കുന്നു. ഒരുവന്റെ പ്രമാദത്താൽ ദേശം ക്ലേശിക്കുന്നു; അതിനാൽ രാജധർമ്മമാണ് എല്ലാ ധർമ്മങ്ങളുടെയും മൂലം.

ആ ആപത്ത് അനാവൃഷ്ടിയാണ് (മഴയില്ലായ്മ); അതു അതിഭയങ്കരവും എല്ലാ ലോകങ്ങൾക്കും ഭീതിജനകവുമായിരിക്കും. അനാവൃഷ്ടി ഉണ്ടായപ്പോൾ ദുഃഖിതനായ ആ രാജാവ് ശ്രുതിജ്ഞാനത്താൽ വളർന്ന ബ്രാഹ്മണരെ വിളിച്ചുകൂട്ടി പറയും — നിങ്ങൾ ശ്രുതിയും കർമ്മവും അറിയുന്നവരും ലോകാചാരം അറിയുന്നവരുമാണല്ലോ. മഴയില്ലാതായപ്പോൾ രാജാവ് ആയുധമെടുക്കുന്നില്ല, പ്രജകളെ ശപിക്കുന്നുമില്ല; മറിച്ച് വിദ്വാന്മാരെ വിളിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രജ്ഞരും ലോകാചാരജ്ഞരും എന്ന രണ്ടു ഗുണങ്ങൾ ഒരുമിച്ചു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — ശാസ്ത്രം മാത്രം പോരാ, ലോകവ്യവഹാരത്തിന്റെ ജ്ഞാനവും ആവശ്യമാണ്.

എന്റെ പാപത്തിന് പ്രായശ്ചിത്തമാകുന്ന വിധത്തിലുള്ള ഒരു നിയമം നിർദ്ദേശിച്ചാലും — എന്ന് അദ്ദേഹം പ്രാർത്ഥിക്കും. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട ആ വേദപാരംഗതരായ ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠന്മാരെല്ലാം രാജാവിനു മറുപടി പറയും. ഇവിടെ രാജാവിന്റെ വിനയം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — അനാവൃഷ്ടിയുടെ കാരണം അദ്ദേഹം ദൈവത്തിൽ ചുമത്തുന്നില്ല, സ്വന്തം ദോഷത്തിലാണ് കാണുന്നത്. 'മമ പാപം' (എന്റെ പാപം) എന്ന വാക്കുതന്നെയാണ് ഒന്നാമത്തെ പ്രായശ്ചിത്തം; ആത്മനിന്ദയിലൂടെയാണ് ശുദ്ധിയുടെ വാതിൽ തുറക്കപ്പെടുന്നത്. വിപ്രന്മാരും ശാപം നൽകുന്നില്ല, ഉപായം മാത്രമാണ് പറയുന്നത്.

അവരുടെ വാക്ക് ഇതാണ് — രാജാവേ, വിഭാണ്ഡകന്റെ പുത്രനും വേദപാരംഗതനുമായ ബ്രാഹ്മണനെ എല്ലാ ഉപായങ്ങളും ഉപയോഗിച്ച് ഇവിടെ കൊണ്ടുവരിക; കൊണ്ടുവന്ന് നന്നായി സത്കരിച്ച് ശ്രദ്ധയോടെ വിധിപ്രകാരം ശാന്ത എന്ന കന്യകയെ അദ്ദേഹത്തിനു നൽകുക. രണ്ടു കർമ്മങ്ങൾ മാത്രമാണ് ഉപദേശിക്കപ്പെട്ടത് — കൊണ്ടുവരലും വിവാഹവും; ക്രൂരമായ ഒരു നിയമവുമില്ല.

അവരുടെ ആ വാക്കുകേട്ട് രാജാവ് ചിന്തയിലാകും — ഏത് ഉപായംകൊണ്ട് വീര്യവാനായ ആ മുനിയെ ഇവിടെ കൊണ്ടുവരാൻ കഴിയും എന്ന്. പിന്നീട് ആത്മസംയമിയായ ആ രാജാവ് മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം തീരുമാനിച്ച് സത്കരിക്കപ്പെട്ട പുരോഹിതനെയും അമാത്യന്മാരെയും അയയ്ക്കും. ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: തപസ്വിയെ കൊണ്ടുവരാൻ ഉപായമാണ് ആലോചിക്കേണ്ടത്, ബലമല്ല. ശക്തനായിരുന്നിട്ടും രാജാവ് ഋഷിയുടെമേൽ ആജ്ഞ പ്രയോഗിക്കുന്നില്ല; മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം ആലോചിച്ചശേഷം മാത്രമേ കാൽവെയ്പ്പു നടത്തുന്നുള്ളൂ. ഇതാണ് ദശരഥന്റെ വംശത്തിന്റെ നീതി.

എന്നാൽ രാജാവിന്റെ വാക്കുകേട്ട് അവർ വ്യഥിതരും തലകുനിച്ചവരുമാകും — ഋഷിയെ ഭയന്ന് ഞങ്ങൾ പോകില്ല എന്ന് അവർ രാജാവിനോട് അപേക്ഷിക്കും. പിന്നീട് ആലോചിച്ച് അവർ അദ്ദേഹത്തോട് യോഗ്യമായ ഉപായങ്ങൾ പറയും — ഞങ്ങൾ ആ വിപ്രനെ കൊണ്ടുവരാം, ദോഷവും ഉണ്ടാകില്ല. അവർ തങ്ങളുടെ ഭയം മറച്ചുവെക്കുന്നില്ല, തുറന്നുതന്നെ അറിയിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും രാജകാര്യം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല. 'ക്ഷമാൻ ഉപായാൻ' (യോഗ്യമായ ഉപായങ്ങൾ) എന്ന പദദ്വയം ഇവിടെ പ്രധാനമാണ് — ദോഷം ഉളവാക്കുന്ന ഉപായം ഉപായമേ അല്ല.

ഇങ്ങനെ അംഗാധിപൻതന്നെ ഗണികമാരെക്കൊണ്ട് ഋഷിപുത്രനെ കൊണ്ടുവരും; കൊണ്ടുവന്നപ്പോൾ ദേവൻ മഴ പെയ്യിച്ചു, ശാന്തയെ അദ്ദേഹത്തിനു നൽകുകയും ചെയ്യും. ജാമാതാവായിത്തീരുന്ന ഋഷ്യശൃംഗൻ അങ്ങേക്കു പുത്രന്മാരെ ഉണ്ടാക്കിത്തരും. സനത്കുമാരൻ എത്രത്തോളം പറഞ്ഞുവോ അത്രയും ഞാൻ പറഞ്ഞു എന്നു പറഞ്ഞ് സുമന്ത്രൻ കഥ അവസാനിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: ഭാവിപ്രവചനത്തിലും 'അവർഷയത്' (മഴ പെയ്യിച്ചു) എന്ന ഭൂതകാലം പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു. ഋഷിയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഭാവിയിൽ സംഭവിക്കാനുള്ളത് സംഭവിച്ചുകഴിഞ്ഞതുപോലെതന്നെ തോന്നുന്നു; അതിനാൽ അവിടെ കാലഭേദം ഇല്ലാതാകുന്നു.

ഇതുകേട്ട് സന്തുഷ്ടനായ ദശരഥൻ സുമന്ത്രനോടു പറഞ്ഞു — ഋഷ്യശൃംഗൻ എങ്ങനെ കൊണ്ടുവരപ്പെട്ടു, ഏത് ഉപായത്താൽ എന്ന് പറഞ്ഞാലും. ഭാവിപ്രവചനം കേട്ടു, ഇനി വൃത്താന്തം കേൾക്കണം. ഈ ചോദ്യത്തോടെയാണ് അടുത്ത സർഗം ആരംഭിക്കുന്നത്; സുമന്ത്രന്റെ കഥ ഇവിടെ അവസാനിക്കുന്നില്ല, അതു വിസ്താരം ആവശ്യപ്പെടുന്നു.

When he heard of the decision to perform the horse sacrifice, the charioteer Sumantra spoke to the king in private: “O king, listen to an old story; I too heard it in the ancient lore. The course the priests have advised is this very one, but I have heard something more about it as an event of long ago. Long before this the holy Sanatkumāra told a story.” Here a story within the story begins: Sumantra tells it, Sanatkumāra first told it, and Daśaratha is the listener. And the words “in private” are worth remembering, for the lesson of the previous sarga, that counsel must be taken in secret, is here shown in action.

Sanatkumāra told that story in the presence of the sages, and it concerned the very coming of sons to Daśaratha. Kaśyapa has a son, the sage Vibhāṇḍaka, and to him a son will be born who will be famous as Ṛśyaśṛṅga. Reared always in the forest, he will be a sage who never leaves the woods. Notice that Sanatkumāra tells everything in the future tense. This is a prophecy, not just an old tale, and so Daśaratha’s eagerness to hear it grows. The suggestion is that for the man tormented by his wish for a son, a seer had long ago marked out the path to one.

Devoted to serving his father, that foremost of brāhmaṇas will know nothing else: no woman, no city, no worldly pleasure. The chastity of that great soul will be twofold, famous in the worlds and always spoken of by brāhmaṇas, and so his time will pass. The poet describes the sage’s purity not by his austerities but by his innocence: where nothing has been seen, no desire arises. This already hints at two things to come, the power of the courtesans and the sage’s simplicity.

So his days passed as he tended the sacred fire and served his illustrious father. At just that time there will be a mighty and powerful king named Romapāda, ruling among the Aṅgas, and through his transgression, his overstepping of the bounds of dharma, a most terrible calamity will arise. Here the Rāmāyaṇa’s basic principle is stated again: a king’s fault is never his alone; it touches all his people. A whole land suffers for one man’s carelessness, and that is why the dharma of kings is the root of all dharma.

That calamity will be a drought, most dreadful, bringing fear to the whole world. When the drought has set in, the grieving king will gather brāhmaṇas grown great in sacred learning and say to them: “You are versed in the rites of scripture and you know the ways of the world.” When the rain fails, the king does not take up arms or curse his people; he summons the learned. Two qualities are named together, knowledge of scripture and knowledge of the world, because scripture alone is not enough; one must also understand how people live.

“Prescribe for me an observance by which I may make expiation for my sin,” he will ask. And those best of brāhmaṇas, masters of the Veda, will answer the king. Notice the king’s humility: he does not blame the drought on fate but on his own fault. The words “my sin” are themselves the first expiation, for self-reproach opens the door to purification. And the brāhmaṇas, for their part, pronounce no curse; they only tell him the remedy.

This is what they said: “O king, bring Vibhāṇḍaka’s son here by every means, that brāhmaṇa who has mastered the Veda. When you have brought him and honoured him well, give him your daughter Śāntā in marriage with full attention, according to the prescribed rite.” Only two acts are prescribed, bringing him and the marriage, and no harsh penance at all.

Hearing their words, the king will fall into anxiety: by what means could that mighty sage be brought here? Then, being self-possessed, he will make his decision together with his ministers and send his household priest and his counsellors, with due honour. Notice that the way to bring an ascetic is by some means, not by force. Powerful though he is, the king does not order a seer about; he takes each step only after consulting his ministers. That is the policy of Daśaratha’s line.

But when they hear the king’s command, they will be distressed and hang their heads, and they will plead with him: “We fear the sage; we cannot go.” Then, after thinking it over, they will tell him of fitting means: “We shall bring the brāhmaṇa, and no harm will come of it.” They do not hide their fear but state it plainly, and still they do not abandon the king’s business. The phrase “fitting means” matters here: a means that causes harm is no means at all.

And so the sage’s son will be brought by the king of the Aṅgas himself, with the help of courtesans; when he was brought, the god sent rain, and Śāntā is given to him in marriage. “Ṛśyaśṛṅga, as your son-in-law, will bring you sons. This is as much as Sanatkumāra told, and I have now told it to you.” So Sumantra ends his tale. Notice that even within the prophecy the rain is spoken of as already fallen: in a seer’s eyes what is to come appears already accomplished, and the difference of times disappears.

Delighted to hear this, Daśaratha replied to Sumantra: “Tell me how Ṛśyaśṛṅga was brought, and by what means.” He has heard the prophecy; now he wants the whole account. With this question the next sarga begins, for Sumantra’s story is not over here but asks to be told at length.