पूर्वस्मिन् सर्गे सीता स्वयंवरकथां समग्रां कथितवती। अस्मिन् अन्तिमे सर्गे सा कथा समाप्यते, सायंकालः वर्ण्यते, सीता अलंक्रियते, रात्रिः आश्रमे नीयते, प्रातः च रामः तापसान् आपृच्छ्य दण्डकवनं प्रविशति — एतेन अयोध्याकाण्डम् अपि समाप्यते। तां महतीं कथां श्रुत्वा धर्मज्ञा अनसूया बाहुभ्यां मैथिलीं पर्यष्वजत, शिरः च आजिघ्रत्। ‘व्यक्ताक्षरपदं चित्रं मधुरं च त्वया भाषितम्; यथा स्वयंवरः वृत्तः, तत् सर्वं मया श्रुतम्’ इति सा प्रशंसति — अत्र कथनस्य त्रयः गुणाः उक्ताः, स्पष्टोच्चारणम्, वैचित्र्यं, माधुर्यं च। ‘हे मधुरभाषिणि, तव कथया अहं दृढं रमे; किन्तु श्रीमान् रविः शुभां रजनीम् उपोह्य अस्तं गतः’ इति सा वदति — आनन्दस्य अवसानं न स्वेच्छया, अपि तु कालेन एव भवति इति सूच्यते।

ततः अनसूया सन्ध्याकालम् एव चित्रयति, षड्भिः श्लोकैः आश्रमस्य सायंदृश्यं दर्शयति। दिवसे आहारार्थं परिकीर्णानां पक्षिणां सन्ध्याकाले नीडेषु निलीनानां निद्रार्थं ध्वनिः श्रूयते। अभिषेकार्द्राः सलिलाप्लुतवल्कलाः मुनयः कलशान् उद्यम्य सहिताः उपवर्तन्ते। ऋषिणा विधिपूर्वकम् अग्निहोत्रे हुते सति पवनोद्धतः कपोतकण्ठवत् अरुणः धूमः दृश्यते। तरवः अल्पवर्णाः अपि समन्ततः घनीभूताः; इन्द्रियाणां विप्रकृष्टे देशे दिशः न प्रकाशन्ते। रजनीचराणि सत्त्वानि समन्ततः प्रचरन्ति, तपोवनमृगाः तु वेदितीर्थेषु शेरते — क्रूराणां चरणम्, अक्रूराणां च विश्रामः, इति द्वयम् एकस्मिन् एव काले। अन्ते — ‘हे सीते, नक्षत्रसमलंकृता निशा सम्प्रवृत्ता; ज्योत्स्नाप्रावरणः चन्द्रः अम्बरे अभ्युदितः दृश्यते’ इति। ‘ज्योत्स्नाप्रावरणः’ इति पदम् अतीव रमणीयम् — ज्योत्स्ना एव चन्द्रस्य प्रावरणम्, इति रूपकम्। एतत् वर्णनं न केवलम् अलंकारः — अनसूयायाः वचनेन एव सन्ध्या वर्ण्यते, अतः तत् गमनस्य अनुज्ञायाः भूमिका भवति; ‘कालः अतीतः, अधुना गच्छ’ इति साक्षात् न उक्त्वा सा दृश्यैः एव तत् सूचयति, एषा च कवेः मृदुता। षट्सु अपि श्लोकेषु एकः एव क्रमः दृश्यते — प्रथमं पक्षिणः, ततः मुनयः, ततः अग्निहोत्रस्य धूमः, ततः वृक्षाः दिशः च, ततः मृगाः सत्त्वानि च, अन्ते च आकाशे चन्द्रः; अर्थात् दृष्टिः नीडात् आरभ्य नभःपर्यन्तं क्रमेण उन्नीयते।

‘गम्यताम्, अनुजानामि; रामस्य अनुचरी भव। मधुरं कथयन्त्या त्वया अहम् अपि तोषिता’ इति अनसूया अनुज्ञां ददाति। ‘अनुजानामि’ इति पदेन गुरुजनस्य विधिः पालितः — अतिथिः स्वयं न गच्छति, अनुज्ञातः एव गच्छति। ‘हे मैथिलि, तावत् त्वं मम प्रत्यक्षम् एव अलंकुरु; हे वत्से, दिव्यालंकारशोभिनी सती मे प्रीतिं जनय’ इति सा प्रार्थयते — दानस्य फलं द्रष्टुम् इच्छा एव वात्सल्यस्य लक्षणम्। तदा सुरसुतोपमा सीता समलंकृत्य शिरसा पादौ प्रणम्य रामम् अभिमुखी ययौ। ‘सुरसुतोपमा’ इति उपमया तस्याः तत्कालिकं रूपं सूचितम्; ‘शिरसा पादौ प्रणम्य’ इति च गमनात् पूर्वं कृतः विनयः।

वदतां वरः राघवः तथा भूषितां सीतां ददर्श, तपस्विन्याः प्रीतिदानेन च जहर्ष। ततः मैथिली सीता तपस्विन्याः वसनाभरणस्रजां प्रीतिदानं सर्वं रामाय न्यवेदयत् — लब्धं वस्तु पत्ये निवेदयितव्यम् इति शिष्टाचारः। मानुषेषु सुदुर्लभां मैथिल्याः सत्क्रियां दृष्ट्वा रामः महारथः लक्ष्मणः च प्रहृष्टौ अभूताम्। ‘मानुषेषु सुदुर्लभाम्’ इति पदेन कविः सूचयति — इदं दानं तपोबलजन्यम्, न लौकिकम्। ततः सर्वैः तापसैः अर्चितः रघुनन्दनः तां पुण्यां शशिनिभाननां शर्वरीं प्रीतः सन् उवास। ‘शशिनिभाननाम्’ इति रात्रेः विशेषणम् अपि चन्द्रोदयेन सङ्गतम्; वनवासस्य एषा रात्रिः शान्ततमा, यतः अग्रिमे काण्डे राक्षसैः सह संग्रामः आरभ्यते। रामस्य हर्षः न वस्तुनि, अपि तु तपस्विन्याः प्रीत्याम् — ‘प्रीतिदानेन जहर्ष’ इति पदेन तत् स्पष्टम्। वनवासे भूषणानां प्रयोजनं न शृङ्गारः, अपि तु गुरुजनस्य प्रसादस्य धारणम् इति भावः।

तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां नरव्याघ्रौ अभिषिच्य हुताग्निकान् वनगोचरान् तापसान् आपृच्छेताम्। ते वनचराः धर्मचारिणः तापसाः तौ ऊचुः — ‘तस्य वनस्य संचारः राक्षसैः समभिप्लुतः। हे राघव, अस्मिन् महारण्ये नानारूपाणि पुरुषादानि रक्षांसि रुधिराशनाः व्यालाः च वसन्ति। उच्छिष्टं प्रमत्तं वा तापसं ब्रह्मचारिणं ते अस्मिन् महारण्ये अदन्ति; तान् निवारय, हे राघव। एषः तु वने फलानि आहरतां महर्षीणां पन्थाः; अनेन मार्गेण तव दुर्गं वनं गन्तुं क्षमम्’ इति। तापसानां वचने द्वे एव प्रार्थने — रक्षणं मार्गदर्शनं च; तत्र प्रथमा एव अग्रिमस्य अरण्यकाण्डस्य बीजम्, यतः रामस्य राक्षसवधप्रतिज्ञा तत्र एव आरभ्यते। ‘उच्छिष्टं वा प्रमत्तं वा’ इति पदाभ्यां तपस्विनां दौर्बल्यक्षणाः सूचिताः — यदा ते अशुचयः अनवधानाः वा भवन्ति, तदा एव ते आक्रम्यन्ते। ‘अभिषिच्य’ इति पदेन प्रातःकालिकं स्नानं कृत्वा एव आपृच्छा कृता इति सूच्यते, ‘हुताग्निकान्’ इति तु तापसानां विशेषणम्; ‘नरव्याघ्रौ’ इति द्विवचनेन रामलक्ष्मणौ द्वौ अपि गृहीतौ, सीता तु न पृथक् निर्दिष्टा।

अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन रचितः — प्राञ्जलिभिः तपस्विभिः द्विजैः एवम् उक्तः, कृतस्वस्त्ययनः परंतपः राघवः सभार्यः सलक्ष्मणः च वनं प्रविवेश, यथा सूर्यः अभ्रमण्डलम्। उपमा अत्र द्व्यर्था — सूर्यः मेघमण्डलं प्रविशन् क्षणम् आच्छादितः इव भवति, किन्तु तस्य तेजः न नश्यति; तथैव रामः दण्डकारण्यं प्रविशन् लोकदृष्टेः तिरोहितः, न तु हीनतेजाः। अनेन एव श्लोकेन अयोध्याकाण्डं समाप्यते; अरण्यकाण्डस्य च प्रथमः सर्गः ‘प्रविश्य तु महारण्यं दण्डकारण्यमात्मवान्’ इति आरभ्यते, येन कथा अविच्छिन्ना अनुवर्तते।

మునుపటి సర్గలో సీత స్వయంవరకథను సమగ్రంగా చెప్పింది. ఈ చివరి సర్గలో ఆ కథ ముగుస్తుంది, సాయంకాలం వర్ణించబడుతుంది, సీత అలంకరించబడుతుంది, రాత్రి ఆశ్రమంలో గడుపబడుతుంది, ఉదయం రాముడు తాపసుల వీడ్కోలు తీసుకొని దండకవనంలోకి ప్రవేశిస్తాడు — దీనితో అయోధ్యాకాండ కూడా ముగుస్తుంది. ఆ గొప్ప కథ విని ధర్మజ్ఞురాలైన అనసూయ రెండు చేతులతో మైథిలిని కౌగిలించుకొని, ఆమె శిరస్సు మూర్కొంది. ‘స్పష్టమైన అక్షరాలూ పదాలూ గల, విచిత్రమైన, మధురమైన మాటలతో నీవు చెప్పావు; స్వయంవరం ఎలా జరిగిందో అదంతా నేను విన్నాను’ అని ఆమె ప్రశంసిస్తుంది — ఇక్కడ కథనానికి మూడు గుణాలు చెప్పబడ్డాయి, స్పష్టమైన ఉచ్చారణ, వైచిత్ర్యం, మాధుర్యం. ‘మధురభాషిణీ, నీ కథతో నేను గాఢంగా ఆనందిస్తున్నాను; కాని శ్రీమంతుడైన సూర్యుడు శుభమైన రాత్రిని తెచ్చి అస్తమించాడు’ అని ఆమె అంటుంది — ఆనందం ముగియడం ఇష్టంతో కాదు, కాలంతోనే జరుగుతుందని సూచించబడుతుంది.

తరువాత అనసూయ సంధ్యాకాలాన్నే చిత్రిస్తుంది, ఆరు శ్లోకాలలో ఆశ్రమపు సాయంకాల దృశ్యాన్ని చూపిస్తుంది. పగలు ఆహారం కోసం చెదిరిపోయి, సంధ్యాకాలంలో గూళ్ళలో దాగిన పక్షుల నిద్రకు ముందటి ధ్వని వినిపిస్తున్నది. స్నానంతో తడిసి, నీటితో తడిసిన నారచీరలతో మునులు కలశాలు ఎత్తుకొని కలిసి తిరిగివస్తున్నారు. ఋషి విధిపూర్వకంగా అగ్నిహోత్రంలో హోమం చేయగా, గాలికి ఎగసిన, పావురం కంఠం వంటి ఎర్రని పొగ కనిపిస్తున్నది. చెట్లు, తక్కువ ఆకులు గలవైనా, చుట్టూ దట్టంగా కనిపిస్తున్నాయి; ఇంద్రియాలకు దూరమైన ప్రదేశంలో దిక్కులు కనిపించడం లేదు. రాత్రిసంచారులైన జంతువులు చుట్టూ సంచరిస్తున్నాయి, తపోవనపు జింకలు మాత్రం వేదికల దగ్గర పడుకున్నాయి — క్రూరజంతువుల సంచారమూ, అక్రూరజంతువుల విశ్రాంతీ రెండూ ఒకే సమయంలో. చివరకు — ‘సీతా, నక్షత్రాలతో అలంకరించబడిన రాత్రి మొదలైంది; వెన్నెల వస్త్రం కప్పుకొన్న చంద్రుడు ఆకాశంలో ఉదయించి కనిపిస్తున్నాడు.’ ‘జ్యోత్స్నాప్రావరణః’ (వెన్నెల వస్త్రం కప్పుకొన్నవాడు) అనే పదం అత్యంత రమణీయమైనది — వెన్నెలయే చంద్రునికి వస్త్రం అనే రూపకం. ఈ వర్ణన కేవలం అలంకారం కాదు — అనసూయ మాటతోనే సంధ్య వర్ణించబడుతుంది, కాబట్టి అది వెళ్ళడానికి అనుమతికి భూమిక అవుతుంది; ‘సమయం దాటిపోయింది, ఇక వెళ్ళు’ అని నేరుగా చెప్పకుండా ఆమె దృశ్యాలతోనే దాన్ని సూచిస్తుంది, ఇది కవి మృదుత్వం. ఆరు శ్లోకాలలోనూ ఒకే క్రమం కనిపిస్తుంది — మొదట పక్షులు, తరువాత మునులు, తరువాత అగ్నిహోత్రపు పొగ, తరువాత చెట్లూ దిక్కులూ, తరువాత జింకలూ జంతువులూ, చివరకు ఆకాశంలో చంద్రుడు; అంటే దృష్టి గూడు నుంచి మొదలై ఆకాశం వరకు క్రమంగా పైకి లేస్తుంది.

‘వెళ్ళు, అనుమతి ఇస్తున్నాను; రాముని అనుసరించేదానివై ఉండు. మధురంగా చెబుతూ నీవు నన్ను కూడా సంతోషపెట్టావు’ అని అనసూయ అనుమతి ఇస్తుంది. ‘అనుజానామి’ (అనుమతి ఇస్తున్నాను) అనే పదంతో పెద్దల విధి పాలించబడింది — అతిథి తానుగా వెళ్ళడు, అనుమతి పొందిన తరువాతనే వెళ్తాడు. ‘మైథిలీ, ముందుగా నా ఎదుటనే అలంకరించుకో; వత్సా, దివ్యాలంకారాలతో శోభిస్తూ నాకు ప్రీతి కలిగించు’ అని ఆమె ప్రార్థిస్తుంది — దానఫలాన్ని చూడాలనే కోరికే వాత్సల్యానికి లక్షణం. అప్పుడు దేవకన్య వంటి సీత చక్కగా అలంకరించుకొని, తల వంచి ఆమె పాదాలకు నమస్కరించి, రాముని ఎదుటికి వెళ్ళింది. ‘సురసుతోపమా’ (దేవకన్యతో సమానమైనది) అనే ఉపమానంతో ఆ క్షణంలోని ఆమె రూపం సూచించబడింది; ‘శిరసా పాదౌ ప్రణమ్య’ (తల వంచి పాదాలకు నమస్కరించి) అనేది వెళ్ళే ముందు చూపిన వినయం.

వాగ్మిశ్రేష్ఠుడైన రాఘవుడు అలా అలంకరించుకున్న సీతను చూశాడు, తపస్విని ఇచ్చిన ప్రీతిదానంతో ఆనందించాడు. తరువాత మైథిలి అయిన సీత తపస్విని ఇచ్చిన వస్త్రాభరణమాలల ప్రీతిదానమంతటినీ రామునికి నివేదించింది — లభించిన వస్తువును భర్తకు నివేదించాలనేది శిష్టాచారం. మనుష్యులలో మిక్కిలి దుర్లభమైన మైథిలికి జరిగిన సత్కారాన్ని చూసి రాముడూ మహారథుడైన లక్ష్మణుడూ ఎంతో సంతోషించారు. ‘మానుషేషు సుదుర్లభాం’ (మనుష్యులలో మిక్కిలి దుర్లభమైనది) అనే మాటతో కవి సూచిస్తున్నాడు — ఈ దానం తపోబలం వల్ల పుట్టినది, లౌకికమైనది కాదు. తరువాత తాపసులందరిచేతా పూజించబడిన రఘునందనుడు చంద్రుని వంటి ముఖం గల ఆ పవిత్రమైన రాత్రిని ప్రీతితో అక్కడ గడిపాడు. ‘శశినిభాననాం’ (చంద్రుని వంటి ముఖం గలది) అనే రాత్రి విశేషణం కూడా చంద్రోదయంతో సంగతమైనది; వనవాసంలో ఈ రాత్రి అత్యంత ప్రశాంతమైనది, ఎందుకంటే తరువాతి కాండంలో రాక్షసులతో సంగ్రామం మొదలవుతుంది. రాముని ఆనందం వస్తువులో లేదు, తపస్విని ప్రీతిలో ఉంది — ‘ప్రీతిదానేన జహర్ష’ (ప్రీతిదానంతో ఆనందించాడు) అనే మాటతో అది స్పష్టం. వనవాసంలో భూషణాల ప్రయోజనం శృంగారం కాదు, పెద్దల అనుగ్రహాన్ని ధరించడం అని భావం.

ఆ రాత్రి గడిచిన తరువాత, పురుషవ్యాఘ్రులిద్దరూ స్నానం చేసి, అగ్నిహోత్రం చేసిన వనవాసులైన తాపసుల వీడ్కోలు తీసుకున్నారు. అడవిలో సంచరించే, ధర్మచారులైన ఆ తాపసులు వారితో ఇలా అన్నారు — ‘ఆ అడవిలో సంచారం రాక్షసులతో నిండిపోయింది. రాఘవా, ఈ మహారణ్యంలో రకరకాల రూపాలు గల నరభక్షకులైన రాక్షసులూ, రక్తం తాగే క్రూరమృగాలూ నివసిస్తున్నాయి. ఉచ్ఛిష్టుడైన (అశుచి అయిన) లేదా అజాగ్రత్తగా ఉన్న తాపసుని, బ్రహ్మచారిని వారు ఈ మహారణ్యంలో తినివేస్తారు; రాఘవా, వారిని నివారించు. అడవిలో పండ్లు సేకరించే మహర్షులు నడిచే దారి ఇదే; ఈ దారిన నీవు దుర్గమమైన అడవికి వెళ్ళవచ్చు.’ తాపసుల మాటలో రెండే ప్రార్థనలు — రక్షణ, మార్గదర్శనం; వాటిలో మొదటిదే తరువాతి అరణ్యకాండకు బీజం, ఎందుకంటే రాముని రాక్షసవధ ప్రతిజ్ఞ అక్కడే మొదలవుతుంది. ‘ఉచ్ఛిష్టం వా ప్రమత్తం వా’ (అశుచి అయినవానిని గాని అజాగ్రత్తగా ఉన్నవానిని గాని) అనే పదాలతో తపస్వుల బలహీనక్షణాలు సూచించబడ్డాయి — వారు అశుచులైనప్పుడు గాని అజాగ్రత్తగా ఉన్నప్పుడు గాని దాడికి గురవుతారు. ‘అభిషిచ్య’ (స్నానం చేసి) అనే పదంతో ఉదయపు స్నానం చేసిన తరువాతనే వీడ్కోలు తీసుకున్నారని సూచించబడుతుంది, ‘హుతాగ్నికాన్’ (అగ్నిహోత్రం చేసినవారు) అనేది తాపసుల విశేషణం; ‘నరవ్యాఘ్రౌ’ అనే ద్వివచనంతో రామలక్ష్మణులిద్దరూ గ్రహించబడ్డారు, సీత మాత్రం వేరుగా నిర్దేశించబడలేదు.

చివరి శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో రచించబడింది — చేతులు జోడించిన తపస్వులైన బ్రాహ్మణులు ఇలా చెప్పగా, వారు స్వస్తివాచనం చేయగా, పరంతపుడైన రాఘవుడు భార్యతోనూ లక్ష్మణునితోనూ కలిసి, సూర్యుడు మేఘమండలంలోకి ప్రవేశించినట్లు, అడవిలోకి ప్రవేశించాడు. ఇక్కడ ఉపమానానికి రెండు అర్థాలు — సూర్యుడు మేఘమండలంలోకి ప్రవేశిస్తూ క్షణకాలం కప్పబడినట్లు అవుతాడు, కాని అతని తేజస్సు నశించదు; అలాగే రాముడు దండకారణ్యంలోకి ప్రవేశిస్తూ లోకదృష్టి నుంచి మరుగవుతాడు, తేజస్సు తగ్గినవాడు కాడు. ఈ శ్లోకంతోనే అయోధ్యాకాండ ముగుస్తుంది; అరణ్యకాండ మొదటి సర్గ ‘ప్రవిశ్య తు మహారణ్యం దండకారణ్యమాత్మవాన్’ (ఆత్మవంతుడైన రాముడు దండకారణ్యమనే మహారణ్యంలోకి ప్రవేశించి) అని మొదలవుతుంది, దానితో కథ అవిచ్ఛిన్నంగా కొనసాగుతుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் சீதை சுயம்வரக் கதையை முழுமையாகச் சொன்னாள். இந்த இறுதிச் சர்க்கத்தில் அந்தக் கதை நிறைவுறுகிறது, மாலைப்பொழுது வருணிக்கப்படுகிறது, சீதை அலங்கரிக்கப்படுகிறாள், இரவு ஆசிரமத்தில் கழிகிறது; காலையில் ராமன் தவசிகளிடம் விடைபெற்றுத் தண்டகக் காட்டுக்குள் நுழைகிறான் — இதனால் அயோத்தியா காண்டமும் நிறைவடைகிறது. அந்தப் பெருங்கதையைக் கேட்டுத் தர்மம் அறிந்த அனசூயை மைதிலியை இரு கைகளாலும் தழுவி, அவள் தலையை முகர்ந்தாள். ‘தெளிவான எழுத்துகளும் சொற்களும் கொண்டதாக, வியப்பூட்டுவதாக, இனிமையாக நீ பேசினாய்; சுயம்வரம் எப்படி நடந்ததோ அனைத்தையும் நான் கேட்டேன்’ என்று அவள் புகழ்கிறாள் — இங்கே சொல்லுதலின் மூன்று பண்புகள் சொல்லப்படுகின்றன: தெளிவான உச்சரிப்பு, வியப்பூட்டும் தன்மை, இனிமை. ‘இனிமையாகப் பேசுபவளே, உன் கதையில் நான் மிகவும் மகிழ்கிறேன்; ஆனால் செல்வம் மிக்க சூரியன் மங்கலமான இரவை அழைத்துவந்துவிட்டு மறைந்துவிட்டான்’ என்று அவள் சொல்கிறாள் — மகிழ்ச்சியின் முடிவு விருப்பத்தால் அன்று, காலத்தாலேயே நிகழ்கிறது என்று சுட்டப்படுகிறது.

பிறகு அனசூயை மாலைப்பொழுதையே சித்திரிக்கிறாள்; ஆறு சுலோகங்களில் ஆசிரமத்தின் மாலைக் காட்சியைக் காட்டுகிறாள். பகலில் இரைக்காகச் சிதறிச் சென்ற பறவைகள் மாலையில் கூடுகளில் அடைந்து உறங்குவதற்காக எழுப்பும் ஒலி கேட்கிறது. நீராடியதால் நனைந்து, நீரில் தோய்ந்த மரவுரிகளுடன் முனிவர்கள் கலசங்களை ஏந்திக்கொண்டு ஒன்றாகத் திரும்பி வருகிறார்கள். ரிஷி முறைப்படி அக்கினிஹோத்திரத்தில் ஹோமம் செய்ததும், காற்றால் மேலெழுப்பப்பட்ட, புறாவின் கழுத்தைப் போன்ற செந்நிறப் புகை காணப்படுகிறது. இலைகள் குறைந்த மரங்களும் சுற்றிலும் அடர்ந்ததுபோலத் தோன்றுகின்றன; புலன்களுக்கு எட்டாத தொலைவில் திசைகள் தெரியவில்லை. இரவில் திரியும் உயிரினங்கள் எங்கும் உலவுகின்றன; தவவனத்து மான்களோ வேதிகைகளின் அருகிலுள்ள இடங்களில் படுத்துறங்குகின்றன — கொடியவை திரிதலும், கொடியவை அல்லாதவை ஓய்வெடுத்தலும் ஒரே நேரத்தில். இறுதியில் — ‘சீதையே, நட்சத்திரங்களால் அணிசெய்யப்பட்ட இரவு தொடங்கிவிட்டது; நிலவொளியைப் போர்வையாகக் கொண்ட சந்திரன் வானில் உதித்துக் காணப்படுகிறான்.’ ‘ஜ்யோத்ஸ்னாப்ராவரண:’ (நிலவொளியைப் போர்வையாகக் கொண்டவன்) என்ற சொல் மிக இனியது — நிலவொளியே சந்திரனின் போர்வை என்பது உருவகம். இந்த வருணனை வெறும் அணி அன்று — அனசூயையின் சொல்லாலேயே மாலை வருணிக்கப்படுகிறது; ஆகவே அது புறப்படுவதற்கான அனுமதிக்கு முன்னுரையாகிறது; ‘நேரமாகிவிட்டது, இனி போ’ என்று நேரடியாகச் சொல்லாமல் அவள் காட்சிகளாலேயே அதைச் சுட்டுகிறாள்; இதுவே கவிஞரின் மென்மை. ஆறு சுலோகங்களிலும் ஒரே வரிசை காணப்படுகிறது — முதலில் பறவைகள், பின் முனிவர்கள், பின் அக்கினிஹோத்திரப் புகை, பின் மரங்களும் திசைகளும், பின் மான்களும் உயிரினங்களும், இறுதியில் வானில் சந்திரன்; அதாவது பார்வை கூட்டிலிருந்து தொடங்கி வானம் வரை படிப்படியாக உயர்த்தப்படுகிறது.

‘போ, உனக்கு அனுமதி தருகிறேன்; ராமனைப் பின்தொடர்பவளாக இரு. இனிமையாகக் கதை சொன்ன உன்னால் நானும் மகிழ்ந்தேன்’ என்று அனசூயை அனுமதி தருகிறாள். ‘அனுஜானாமி’ (அனுமதி தருகிறேன்) என்ற சொல்லால் பெரியோருக்குரிய முறை காக்கப்படுகிறது — விருந்தினர் தாமாகச் செல்வதில்லை, அனுமதி பெற்றே செல்கிறார். ‘மைதிலியே, அதற்கு முன் என் கண் முன்னேயே அலங்கரித்துக்கொள்; குழந்தாய், தெய்வீக அணிகலன்களால் பொலிந்து எனக்கு மகிழ்ச்சியை உண்டாக்கு’ என்று அவள் வேண்டுகிறாள் — கொடுத்ததன் பயனைக் காண விரும்புவதே தாயன்பின் அடையாளம். அப்போது தேவமகளைப் போன்ற சீதை நன்கு அலங்கரித்துக்கொண்டு, தலையால் அவள் பாதங்களை வணங்கி, ராமனை நோக்கிச் சென்றாள். ‘ஸுரஸுதோபமா’ (தேவமகளைப் போன்றவள்) என்ற உவமையால் அந்நேரத்து அவளுடைய வடிவம் சுட்டப்படுகிறது; ‘தலையால் பாதங்களை வணங்கி’ என்பது புறப்படும் முன் செய்த பணிவு.

பேசுவோரில் சிறந்த ராகவன் அவ்வாறு அலங்கரிக்கப்பட்ட சீதையைக் கண்டான்; தவசியின் அன்புப் பரிசால் மகிழ்ந்தான். பிறகு மைதிலியான சீதை தவசி அளித்த ஆடை, அணிகலன், மாலை ஆகிய அன்புப் பரிசு அனைத்தையும் ராமனுக்குத் தெரிவித்தாள் — பெற்ற பொருளைக் கணவனுக்குத் தெரிவிக்க வேண்டும் என்பது நன்னடத்தை. மனிதர்களிடம் மிக அரிதான, மைதிலிக்குச் செய்யப்பட்ட அந்த உபசரிப்பைக் கண்டு மகாரதனான ராமனும் லக்ஷ்மணனும் மிகவும் மகிழ்ந்தனர். ‘மானுஷேஷு ஸுதுர்லபாம்’ (மனிதர்களிடம் மிக அரிதானது) என்ற சொல்லால் கவிஞர் சுட்டுவது — இந்தப் பரிசு தவ வலிமையால் பிறந்தது, உலகியலானது அன்று. பிறகு தவசிகள் அனைவராலும் போற்றப்பட்ட ரகுநந்தனன், சந்திரனைப் போன்ற முகம் கொண்ட அந்தப் புனிதமான இரவை மகிழ்ச்சியோடு அங்கே கழித்தான். ‘சசிநிபானனாம்’ (சந்திரனைப் போன்ற முகமுடைய) என்ற இரவுக்கான அடைமொழியும் சந்திரோதயத்தோடு பொருந்துகிறது; காட்டுவாசத்தின் இந்த இரவு மிக அமைதியானது, ஏனெனில் அடுத்த காண்டத்தில் அரக்கர்களுடனான போர் தொடங்குகிறது. ராமனின் மகிழ்ச்சி பொருளில் அன்று, தவசியின் அன்பிலேயே — ‘ப்ரீதிதானேன ஜஹர்ஷ’ (அன்புப் பரிசால் மகிழ்ந்தான்) என்ற சொல்லால் அது தெளிவாகிறது. காட்டுவாசத்தில் அணிகலன்களின் பயன் அலங்காரம் அன்று, பெரியோரின் அருளைத் தாங்குவதே என்பது கருத்து.

அந்த இரவு கழிந்ததும், ஆண்களில் புலி போன்ற அவ்விருவரும் நீராடிவிட்டு, அக்கினியில் ஹோமம் செய்த, காட்டில் திரியும் தவசிகளிடம் விடைபெற்றனர். காட்டில் திரியும், தர்மம் கடைப்பிடிக்கும் அந்தத் தவசிகள் அவர்களிடம் சொன்னார்கள்: ‘அந்தக் காட்டின் வழிகள் அரக்கர்களால் சூழப்பட்டுள்ளன. ராகவா, இந்தப் பெருங்காட்டில் பலவடிவ, மனிதரை உண்ணும் அரக்கர்களும், குருதியை உண்ணும் கொடிய விலங்குகளும் வாழ்கின்றன. எச்சில்பட்ட நிலையிலோ கவனமற்ற நிலையிலோ இருக்கும் தவசியையோ பிரம்மசாரியையோ அவர்கள் இந்தப் பெருங்காட்டில் உண்கிறார்கள்; ராகவா, அவர்களைத் தடுத்து நிறுத்து. காட்டில் கனிகளைச் சேகரிக்கும் மகரிஷிகளின் வழி இதுவே; இந்த வழியால் நீ கடத்தற்கரிய காட்டுக்குள் செல்லலாம்.’ தவசிகளின் சொல்லில் இரண்டு வேண்டுகோள்களே — பாதுகாப்பு, வழிகாட்டல்; அவற்றில் முதலாவதே அடுத்த ஆரண்ய காண்டத்தின் விதை, ஏனெனில் அரக்கர்களை அழிப்பதற்கான ராமனின் சபதம் அங்கேயே தொடங்குகிறது. ‘உச்சிஷ்டம் வா ப்ரமத்தம் வா’ (எச்சில்பட்ட நிலையிலோ கவனமற்ற நிலையிலோ) என்ற சொற்களால் தவசிகளின் வலுவற்ற கணங்கள் சுட்டப்படுகின்றன — அவர்கள் தூய்மையற்றவர்களாகவோ கவனமற்றவர்களாகவோ இருக்கும்போதுதான் தாக்கப்படுகிறார்கள். ‘அபிஷிச்ய’ (நீராடி) என்ற சொல்லால் காலை நீராடிய பின்னரே விடைபெறுதல் நடந்தது என்று சுட்டப்படுகிறது; ‘ஹுதாக்னிகான்’ (அக்கினியில் ஹோமம் செய்தவர்கள்) என்பது தவசிகளுக்கான அடைமொழி; ‘நரவ்யாக்ரௌ’ (ஆண்களில் புலி போன்ற இருவர்) என்ற இருமைச் சொல்லால் ராமன், லக்ஷ்மணன் இருவரும் குறிக்கப்படுகிறார்கள்; சீதை தனியாகக் குறிப்பிடப்படவில்லை.

இறுதிச் சுலோகம் வம்சஸ்த விருத்தத்தில் அமைந்துள்ளது — கைகூப்பிய தவசிகளான அந்தணர்கள் இவ்வாறு சொன்னதும், அவர்கள் ஸ்வஸ்தி வாசகம் சொல்லி வாழ்த்த, பகைவரை வாட்டும் ராகவன் மனைவியுடனும் லக்ஷ்மணனுடனும், சூரியன் மேகமண்டலத்துக்குள் நுழைவதுபோலக் காட்டுக்குள் நுழைந்தான். உவமை இங்கே இருபொருள் உடையது — சூரியன் மேகமண்டலத்துக்குள் நுழையும்போது கணநேரம் மறைக்கப்பட்டதுபோலத் தோன்றுகிறான், ஆனால் அவனுடைய ஒளி அழிவதில்லை; அதுபோல ராமன் தண்டகாரண்யத்துக்குள் நுழையும்போது உலகின் பார்வையிலிருந்து மறைகிறான், ஆனால் ஒளி குறைந்தவனாவதில்லை. இந்தச் சுலோகத்தோடு அயோத்தியா காண்டம் நிறைவடைகிறது; ஆரண்ய காண்டத்தின் முதல் சர்க்கம் ‘ப்ரவிச்ய து மஹாரண்யம் தண்டகாரண்யம் ஆத்மவான்’ (தன்னடக்கம் உடையவன் தண்டகாரண்யம் என்ற பெருங்காட்டுக்குள் நுழைந்து) என்று தொடங்குகிறது; இதனால் கதை இடையறாமல் தொடர்கிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಸ್ವಯಂವರಕಥೆಯನ್ನು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ಹೇಳಿದಳು. ಈ ಕೊನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆ ಕಥೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಸಾಯಂಕಾಲವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಕಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ರಾಮನು ತಾಪಸರಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ದಂಡಕವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದರೊಂದಿಗೆ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡವೂ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಆ ಮಹತ್ತರವಾದ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಧರ್ಮಜ್ಞಳಾದ ಅನಸೂಯೆ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಳು, ಅವಳ ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿದಳು. ‘ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಅಕ್ಷರ-ಪದಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ವಿಚಿತ್ರವಾದ, ಮಧುರವಾದ ಮಾತನ್ನು ನೀನು ಹೇಳಿದೆ; ಸ್ವಯಂವರ ಹೇಗೆ ನಡೆಯಿತೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾನು ಕೇಳಿದೆ’ ಎಂದು ಅವಳು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಇಲ್ಲಿ ಕಥನದ ಮೂರು ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಸ್ಪಷ್ಟೋಚ್ಚಾರಣೆ, ವೈಚಿತ್ರ್ಯ, ಮಾಧುರ್ಯ. ‘ಮಧುರಭಾಷಿಣಿ, ನಿನ್ನ ಕಥೆಯಿಂದ ನಾನು ಬಹಳ ಆನಂದಿಸುತ್ತೇನೆ; ಆದರೆ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಸೂರ್ಯನು ಶುಭವಾದ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕರೆತಂದು ಅಸ್ತನಾದನು’ ಎಂದು ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ಆನಂದದ ಕೊನೆ ತಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಕಾಲದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಅನಸೂಯೆ ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲವನ್ನೇ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಮದ ಸಂಜೆಯ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ಆಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಚದುರಿಹೋಗಿದ್ದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗೂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡು ನಿದ್ರೆಗಾಗಿ ಮಾಡುವ ಧ್ವನಿ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ. ಸ್ನಾನದಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾದ, ನೀರಿನಿಂದ ತೊಯ್ದ ವಲ್ಕಲಗಳುಳ್ಳ ಮುನಿಗಳು ಕಲಶಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಋಷಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಮಾಡಿದಾಗ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದ, ಪಾರಿವಾಳದ ಕೊರಳಿನಂತಹ ಕೆಂಪುಮಿಶ್ರಿತ ಹೊಗೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಮರಗಳು ಸ್ವಲ್ಪ ಬಣ್ಣ ಕಳೆದುಕೊಂಡರೂ ಸುತ್ತಲೂ ದಟ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ದೂರವಾದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಗೋಚರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಸುತ್ತಲೂ ಅಲೆಯುತ್ತಿವೆ, ತಪೋವನದ ಜಿಂಕೆಗಳಾದರೋ ವೇದಿಕೆಗಳ ಬಳಿಯ ತೀರ್ಥಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಮಲಗುತ್ತವೆ — ಕ್ರೂರಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸಂಚಾರ ಮತ್ತು ಸಾಧುಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಿಶ್ರಾಂತಿ, ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ — ‘ಸೀತೆ, ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ರಾತ್ರಿ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ; ಬೆಳದಿಂಗಳನ್ನೇ ಹೊದಿಕೆಯಾಗಿ ಹೊದ್ದ ಚಂದ್ರನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಉದಿಸಿರುವುದು ಕಾಣುತ್ತಿದೆ.’ ‘ಜ್ಯೋತ್ಸ್ನಾಪ್ರಾವರಣಃ’ (ಬೆಳದಿಂಗಳನ್ನೇ ಹೊದಿಕೆಯಾಗಿ ಹೊದ್ದವನು) ಎಂಬ ಪದ ಅತ್ಯಂತ ರಮಣೀಯ — ಬೆಳದಿಂಗಳೇ ಚಂದ್ರನ ಹೊದಿಕೆ ಎಂಬ ರೂಪಕ. ಈ ವರ್ಣನೆ ಕೇವಲ ಅಲಂಕಾರವಲ್ಲ — ಅನಸೂಯೆಯ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಸಂಜೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಹೊರಡುವ ಅನುಮತಿಗೆ ಭೂಮಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ‘ಹೊತ್ತು ಮೀರಿತು, ಈಗ ಹೋಗು’ ಎಂದು ನೇರವಾಗಿ ಹೇಳದೆ ಅವಳು ದೃಶ್ಯಗಳಿಂದಲೇ ಅದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಇದು ಕವಿಯ ಮೃದುತೆ. ಆರೂ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಕ್ರಮ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಪಕ್ಷಿಗಳು, ನಂತರ ಮುನಿಗಳು, ನಂತರ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದ ಹೊಗೆ, ನಂತರ ಮರಗಳು ಮತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳು, ನಂತರ ಜಿಂಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಕೊನೆಗೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರ; ಅಂದರೆ ದೃಷ್ಟಿ ಗೂಡಿನಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಆಕಾಶದವರೆಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೇಲೇರುತ್ತದೆ.

‘ಹೋಗು, ಅನುಮತಿ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ; ರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವಳಾಗು. ಮಧುರವಾಗಿ ಕಥೆ ಹೇಳಿದ ನಿನ್ನಿಂದ ನಾನೂ ಸಂತುಷ್ಟಳಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಅನಸೂಯೆ ಅನುಮತಿ ಕೊಡುತ್ತಾಳೆ. ‘ಅನುಜಾನಾಮಿ’ (ಅನುಮತಿ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಗುರುಜನರ ವಿಧಿ ಪಾಲಿತವಾಗಿದೆ — ಅತಿಥಿ ತಾನಾಗಿ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅನುಮತಿ ಪಡೆದೇ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಮೈಥಿಲಿ, ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ನೀನು ನನ್ನ ಎದುರೇ ಅಲಂಕರಿಸಿಕೋ; ಮಗೂ, ದಿವ್ಯಾಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾ ನನಗೆ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡು’ ಎಂದು ಅವಳು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾಳೆ — ದಾನದ ಫಲವನ್ನು ಕಾಣುವ ಇಚ್ಛೆಯೇ ವಾತ್ಸಲ್ಯದ ಲಕ್ಷಣ. ಆಗ ದೇವಕನ್ಯೆಯಂತಿದ್ದ ಸೀತೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡು, ತಲೆಬಾಗಿ ಅವಳ ಪಾದಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ರಾಮನತ್ತ ಹೋದಳು. ‘ಸುರಸುತೋಪಮಾ’ (ದೇವಕನ್ಯೆಯಂತಿದ್ದ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಆ ಕ್ಷಣದ ಅವಳ ರೂಪ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ‘ಶಿರಸಾ ಪಾದೌ ಪ್ರಣಮ್ಯ’ (ತಲೆಬಾಗಿ ಪಾದಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ) ಎಂಬುದು ಹೊರಡುವ ಮುನ್ನ ಮಾಡಿದ ವಿನಯ.

ಮಾತನಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಘವನು ಹಾಗೆ ಅಲಂಕೃತಳಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡನು, ತಪಸ್ವಿನಿಯ ಪ್ರೀತಿದಾನದಿಂದ ಹರ್ಷಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಮೈಥಿಲಿಯಾದ ಸೀತೆ ತಪಸ್ವಿನಿ ಕೊಟ್ಟ ವಸ್ತ್ರ, ಆಭರಣ, ಮಾಲೆಗಳ ಪ್ರೀತಿದಾನವನ್ನೆಲ್ಲ ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದಳು — ಪಡೆದ ವಸ್ತುವನ್ನು ಪತಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ. ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಅತಿ ದುರ್ಲಭವಾದ ಮೈಥಿಲಿಯ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನೂ ಮಹಾರಥನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಿತರಾದರು. ‘ಮಾನುಷೇಷು ಸುದುರ್ಲಭಾಮ್’ (ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಅತಿ ದುರ್ಲಭವಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ಈ ದಾನ ತಪೋಬಲದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು, ಲೌಕಿಕವಾದುದಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಎಲ್ಲ ತಾಪಸರಿಂದ ಪೂಜಿತನಾದ ರಘುನಂದನನು ಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖದ ಆ ಪುಣ್ಯರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಪ್ರೀತನಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಕಳೆದನು. ‘ಶಶಿನಿಭಾನನಾಮ್’ (ಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖದ) ಎಂಬ ರಾತ್ರಿಯ ವಿಶೇಷಣವೂ ಚಂದ್ರೋದಯದೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ; ವನವಾಸದ ಈ ರಾತ್ರಿ ಅತ್ಯಂತ ಶಾಂತವಾದುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದಿನ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಸಂಗ್ರಾಮ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಹರ್ಷ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಲ್ಲ, ತಪಸ್ವಿನಿಯ ಪ್ರೀತಿಯಲ್ಲಿ — ‘ಪ್ರೀತಿದಾನೇನ ಜಹರ್ಷ’ (ಪ್ರೀತಿದಾನದಿಂದ ಹರ್ಷಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ಆಭರಣಗಳ ಪ್ರಯೋಜನ ಶೃಂಗಾರವಲ್ಲ, ಗುರುಜನರ ಪ್ರಸಾದವನ್ನು ಧರಿಸುವುದು ಎಂಬುದು ಭಾವ.

ಆ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ನರವ್ಯಾಘ್ರರಿಬ್ಬರೂ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದ್ದ ವನವಾಸಿಗಳಾದ ತಾಪಸರಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡರು. ಧರ್ಮಚಾರಿಗಳಾದ ಆ ವನವಾಸಿ ತಾಪಸರು ಅವರಿಬ್ಬರಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಆ ವನದ ಸಂಚಾರಮಾರ್ಗಗಳು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ತುಂಬಿಹೋಗಿವೆ. ರಾಘವ, ಈ ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಗೆಬಗೆಯ ರೂಪಗಳ ನರಭಕ್ಷಕ ರಾಕ್ಷಸರೂ ರಕ್ತ ಕುಡಿಯುವ ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳೂ ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ. ಅಶುಚಿಯಾಗಿರುವ ಅಥವಾ ಅಜಾಗರೂಕನಾಗಿರುವ ತಾಪಸನನ್ನು, ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯನ್ನು ಅವರು ಈ ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ತಿನ್ನುತ್ತಾರೆ; ರಾಘವ, ಅವರನ್ನು ತಡೆ. ಇದಾದರೋ ವನದಲ್ಲಿ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತರುವ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ದಾರಿ; ಈ ದಾರಿಯಿಂದ ನೀನು ದುರ್ಗಮವಾದ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು ಸೂಕ್ತ.’ ತಾಪಸರ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಎರಡೇ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗಳಿವೆ — ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದೇ ಮುಂದಿನ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ಬೀಜ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನ ರಾಕ್ಷಸವಧಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಅಲ್ಲೇ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಉಚ್ಛಿಷ್ಟಂ ವಾ ಪ್ರಮತ್ತಂ ವಾ’ (ಅಶುಚಿಯಾಗಿರುವ ಅಥವಾ ಅಜಾಗರೂಕನಾಗಿರುವ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ತಪಸ್ವಿಗಳ ದೌರ್ಬಲ್ಯದ ಕ್ಷಣಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ — ಅವರು ಅಶುಚಿಗಳಾದಾಗ ಅಥವಾ ಅಜಾಗರೂಕರಾದಾಗಲೇ ಆಕ್ರಮಣಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾರೆ. ‘ಅಭಿಷಿಚ್ಯ’ (ಸ್ನಾನಮಾಡಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬೆಳಗಿನ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆಯೇ ಬೀಳ್ಕೊಡುಗೆ ನಡೆಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ‘ಹುತಾಗ್ನಿಕಾನ್’ (ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ ಮುಗಿಸಿದವರು) ಎಂಬುದಾದರೋ ತಾಪಸರ ವಿಶೇಷಣ; ‘ನರವ್ಯಾಘ್ರೌ’ (ನರವ್ಯಾಘ್ರರಿಬ್ಬರು) ಎಂಬ ದ್ವಿವಚನದಿಂದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಒಳಗೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ, ಸೀತೆಯನ್ನಾದರೋ ಬೇರೆಯಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ.

ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತ ತಪಸ್ವಿಗಳಾದ ದ್ವಿಜರಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟು, ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನವನ್ನು (ಮಂಗಲಾಶೀರ್ವಾದವನ್ನು) ಪಡೆದ ಪರಂತಪನಾದ ರಾಘವನು ಪತ್ನಿಯೊಡನೆಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ಸೂರ್ಯನು ಮೇಘಮಂಡಲವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ ವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಇಮ್ಮಡಿ ಅರ್ಥದ್ದು — ಸೂರ್ಯನು ಮೇಘಮಂಡಲವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಾಗ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಮುಚ್ಚಿಹೋದಂತಾಗುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸು ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ರಾಮನು ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾ ಲೋಕದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮರೆಯಾಗುತ್ತಾನೆ, ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕುಂದುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಶ್ಲೋಕದೊಂದಿಗೆ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ಮೊದಲ ಸರ್ಗ ‘ಪ್ರವಿಶ್ಯ ತು ಮಹಾರಣ್ಯಂ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಮಾತ್ಮವಾನ್’ (ಆತ್ಮವಂತನಾದ ಅವನು ದಂಡಕಾರಣ್ಯವೆಂಬ ಮಹಾರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ) ಎಂದು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಕಥೆ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ സീത സ്വയംവരകഥ മുഴുവൻ പറഞ്ഞു. ഈ അവസാനസർഗത്തിൽ ആ കഥ അവസാനിക്കുന്നു, സായാഹ്നം വർണിക്കപ്പെടുന്നു, സീത അലങ്കരിക്കപ്പെടുന്നു, രാത്രി ആശ്രമത്തിൽ കഴിക്കുന്നു, പുലർച്ചെ രാമൻ താപസരോടു യാത്ര ചോദിച്ച് ദണ്ഡകവനത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു — ഇതോടെ അയോധ്യാകാണ്ഡവും അവസാനിക്കുന്നു. ആ മഹത്തായ കഥ കേട്ട് ധർമജ്ഞയായ അനസൂയ ഇരുകൈകളാലും മൈഥിലിയെ ആലിംഗനം ചെയ്തു, ശിരസ്സിൽ മുകർന്നു. ‘സ്പഷ്ടമായ അക്ഷരങ്ങളും പദങ്ങളുമുള്ളതും വിചിത്രവും മധുരവുമായാണ് നീ പറഞ്ഞത്; സ്വയംവരം നടന്നതുപോലെ എല്ലാം ഞാൻ കേട്ടു’ എന്ന് അവൾ പ്രശംസിക്കുന്നു — ഇവിടെ കഥനത്തിന്റെ മൂന്നു ഗുണങ്ങൾ പറയപ്പെടുന്നു: സ്പഷ്ടമായ ഉച്ചാരണം, വൈചിത്ര്യം, മാധുര്യം. ‘മധുരഭാഷിണീ, നിന്റെ കഥയിൽ ഞാൻ ഏറെ രമിക്കുന്നു; എന്നാൽ ശ്രീമാനായ സൂര്യൻ ശുഭമായ രാത്രിയെ കൊണ്ടുവന്ന് അസ്തമിച്ചിരിക്കുന്നു’ എന്ന് അവൾ പറയുന്നു — ആനന്ദത്തിന്റെ അവസാനം സ്വേച്ഛയാലല്ല, കാലത്താൽത്തന്നെയാണ് ഉണ്ടാകുന്നത് എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

പിന്നെ അനസൂയ സന്ധ്യാകാലംതന്നെ ചിത്രീകരിക്കുന്നു; ആറു ശ്ലോകങ്ങളിലൂടെ ആശ്രമത്തിലെ സായാഹ്നദൃശ്യം കാണിക്കുന്നു. പകൽ ആഹാരത്തിനായി ചിതറിപ്പോയ പക്ഷികൾ സന്ധ്യയ്ക്കു കൂടുകളിൽ ചേക്കേറി ഉറങ്ങാനൊരുങ്ങുന്നതിന്റെ ശബ്ദം കേൾക്കുന്നു. സ്നാനംചെയ്തു നനഞ്ഞ്, ജലത്തിൽ കുതിർന്ന വല്കലങ്ങളോടുകൂടിയ മുനിമാർ കലശങ്ങൾ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച് ഒന്നിച്ചു മടങ്ങിവരുന്നു. ഋഷി വിധിപൂർവം അഗ്നിഹോത്രം ഹോമിച്ചപ്പോൾ, കാറ്റിൽ ഉയർന്ന, പ്രാവിന്റെ കഴുത്തിന്റെ നിറമുള്ള ചുവപ്പുകലർന്ന പുക കാണുന്നു. ഇലകൾ കുറഞ്ഞ മരങ്ങൾപോലും ചുറ്റും ഇടതൂർന്നതായി തോന്നുന്നു; ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്ക് എത്താത്ത ദൂരത്തിൽ ദിക്കുകൾ തെളിയുന്നില്ല. രാത്രിസഞ്ചാരികളായ ജീവികൾ ചുറ്റും ചരിക്കുന്നു; തപോവനത്തിലെ മാനുകളോ വേദിയുടെ കടവുകളിൽ കിടന്നുറങ്ങുന്നു — ക്രൂരരുടെ സഞ്ചാരവും അക്രൂരരുടെ വിശ്രമവും, രണ്ടും ഒരേസമയം. ഒടുവിൽ — ‘സീതേ, നക്ഷത്രങ്ങളാൽ അലംകൃതമായ രാത്രി ആരംഭിച്ചിരിക്കുന്നു; നിലാവു പുതച്ച ചന്ദ്രൻ ആകാശത്തിൽ ഉദിച്ചുയർന്നതായി കാണുന്നു.’ ‘ജ്യോത്സ്നാപ്രാവരണഃ’ (നിലാവു പുതച്ചവൻ) എന്ന പദം അതീവ രമണീയമാണ് — നിലാവുതന്നെ ചന്ദ്രന്റെ പുതപ്പ് എന്ന രൂപകം. ഈ വർണന വെറും അലങ്കാരമല്ല — അനസൂയയുടെ വാക്കിലൂടെതന്നെയാണ് സന്ധ്യ വർണിക്കപ്പെടുന്നത്; അതുകൊണ്ട് അതു പോകാനുള്ള അനുജ്ഞയുടെ ഭൂമികയാകുന്നു; ‘സമയം കഴിഞ്ഞു, ഇനി പോകൂ’ എന്നു നേരിട്ടു പറയാതെ ദൃശ്യങ്ങളിലൂടെ അവൾ അതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇതാണ് കവിയുടെ മൃദുത്വം. ആറു ശ്ലോകങ്ങളിലും ഒരേ ക്രമം കാണാം — ആദ്യം പക്ഷികൾ, പിന്നെ മുനിമാർ, പിന്നെ അഗ്നിഹോത്രത്തിന്റെ പുക, പിന്നെ മരങ്ങളും ദിക്കുകളും, പിന്നെ മാനുകളും ജീവികളും, ഒടുവിൽ ആകാശത്തിൽ ചന്ദ്രൻ; അതായത് ദൃഷ്ടി കൂട്ടിൽനിന്ന് ആകാശംവരെ ക്രമമായി ഉയർത്തപ്പെടുന്നു.

‘പോകൂ, ഞാൻ അനുവദിക്കുന്നു; രാമന്റെ അനുചാരിണിയാകൂ. മധുരമായി സംസാരിച്ച നീ എന്നെയും സന്തോഷിപ്പിച്ചു’ എന്ന് അനസൂയ അനുജ്ഞ നൽകുന്നു. ‘അനുജാനാമി’ (ഞാൻ അനുവദിക്കുന്നു) എന്ന പദത്തിലൂടെ ഗുരുജനങ്ങളെ സംബന്ധിച്ച വിധി പാലിക്കപ്പെടുന്നു — അതിഥി സ്വയം പോകുന്നില്ല, അനുജ്ഞ ലഭിച്ചശേഷമേ പോകൂ. ‘മൈഥിലീ, അതിനുമുമ്പ് എന്റെ മുന്നിൽവച്ചുതന്നെ നീ അലങ്കരിക്കൂ; കുഞ്ഞേ, ദിവ്യാലങ്കാരങ്ങളാൽ ശോഭിച്ച് എനിക്കു പ്രീതി ജനിപ്പിക്കൂ’ എന്ന് അവൾ അപേക്ഷിക്കുന്നു — ദാനത്തിന്റെ ഫലം കാണാനുള്ള ആഗ്രഹംതന്നെയാണ് വാത്സല്യത്തിന്റെ ലക്ഷണം. അപ്പോൾ ദേവപുത്രിക്കു സമയായ സീത നന്നായി അലങ്കരിച്ച്, ശിരസ്സുകൊണ്ടു പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിച്ച്, രാമന്റെ നേർക്കു പോയി. ‘സുരസുതോപമാ’ (ദേവപുത്രിക്കു സമ) എന്ന ഉപമയിലൂടെ അവളുടെ അപ്പോഴത്തെ രൂപം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ‘ശിരസ്സുകൊണ്ടു പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിച്ച്’ എന്നത് പോകുന്നതിനുമുമ്പു ചെയ്ത വിനയവും.

വാഗ്മികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാഘവൻ അങ്ങനെ അലംകൃതയായ സീതയെ കണ്ടു; താപസിയുടെ പ്രീതിദാനംകൊണ്ട് ഹർഷിച്ചു. പിന്നെ മൈഥിലിയായ സീത താപസി നൽകിയ വസ്ത്രവും ആഭരണങ്ങളും മാലകളുമടങ്ങിയ പ്രീതിദാനം മുഴുവൻ രാമനെ അറിയിച്ചു — ലഭിച്ച വസ്തു ഭർത്താവിനെ അറിയിക്കണം എന്നതാണ് ശിഷ്ടാചാരം. മനുഷ്യർക്കിടയിൽ അതിദുർലഭമായ, മൈഥിലിക്കു ലഭിച്ച ഈ സത്കാരം കണ്ട് രാമനും മഹാരഥനായ ലക്ഷ്മണനും അത്യന്തം ഹർഷിച്ചു. ‘മാനുഷേഷു സുദുർലഭാം’ (മനുഷ്യർക്കിടയിൽ അതിദുർലഭം) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഈ ദാനം തപോബലജന്യമാണ്, ലൗകികമല്ല. പിന്നെ എല്ലാ താപസരാലും പൂജിക്കപ്പെട്ട രഘുനന്ദനൻ ചന്ദ്രനെപ്പോലുള്ള മുഖമുള്ള ആ പുണ്യരാത്രി പ്രീതനായി അവിടെ കഴിച്ചു. ‘ശശിനിഭാനനാം’ (ചന്ദ്രനെപ്പോലുള്ള മുഖമുള്ള) എന്ന രാത്രിയുടെ വിശേഷണവും ചന്ദ്രോദയത്തോടു ചേരുന്നതാണ്; വനവാസത്തിലെ ഏറ്റവും ശാന്തമായ രാത്രിയാണിത്, കാരണം അടുത്ത കാണ്ഡത്തിൽ രാക്ഷസന്മാരുമായുള്ള യുദ്ധം ആരംഭിക്കുന്നു. രാമന്റെ ഹർഷം വസ്തുവിലല്ല, താപസിയുടെ പ്രീതിയിലാണ് — ‘പ്രീതിദാനേന ജഹർഷ’ (പ്രീതിദാനംകൊണ്ടു ഹർഷിച്ചു) എന്ന പദത്തിലൂടെ അതു വ്യക്തമാണ്. വനവാസത്തിൽ ആഭരണങ്ങളുടെ പ്രയോജനം ശൃംഗാരമല്ല, ഗുരുജനങ്ങളുടെ പ്രസാദം ധരിക്കലാണ് എന്നാണ് ഭാവം.

ആ രാത്രി കഴിഞ്ഞപ്പോൾ നരവ്യാഘ്രന്മാരായ ഇരുവരും സ്നാനം ചെയ്ത്, അഗ്നിഹോത്രം കഴിഞ്ഞ വനവാസികളായ താപസരോടു യാത്ര ചോദിച്ചു. വനചാരികളും ധർമചാരികളുമായ ആ താപസർ അവരോടു പറഞ്ഞു: ‘ആ വനത്തിലെ വഴികൾ രാക്ഷസന്മാർ നിറഞ്ഞതാണ്. രാഘവാ, ഈ മഹാവനത്തിൽ നാനാരൂപങ്ങളിലുള്ള നരഭോജികളായ രാക്ഷസന്മാരും രക്തം കുടിക്കുന്ന ഹിംസ്രജന്തുക്കളും വസിക്കുന്നു. അശുചിയായോ അശ്രദ്ധനായോ ഇരിക്കുന്ന താപസനെയും ബ്രഹ്മചാരിയെയും അവർ ഈ മഹാവനത്തിൽ ഭക്ഷിക്കുന്നു; രാഘവാ, അവരെ തടയൂ. വനത്തിൽ പഴങ്ങൾ ശേഖരിക്കുന്ന മഹർഷിമാരുടെ വഴിയാണിത്; ഈ മാർഗത്തിലൂടെ ദുർഗമമായ വനത്തിലേക്കു പോകുന്നത് നിനക്ക് ഉചിതമാണ്.’ താപസരുടെ വാക്കിൽ രണ്ടു പ്രാർഥനകൾ മാത്രമേയുള്ളൂ — സംരക്ഷണവും മാർഗദർശനവും; അവയിൽ ആദ്യത്തേതുതന്നെയാണ് അടുത്ത അരണ്യകാണ്ഡത്തിന്റെ വിത്ത്, കാരണം രാമന്റെ രാക്ഷസവധപ്രതിജ്ഞ അവിടെത്തന്നെ ആരംഭിക്കുന്നു. ‘ഉച്ഛിഷ്ടം വാ പ്രമത്തം വാ’ (അശുചിയായോ അശ്രദ്ധനായോ) എന്ന പദങ്ങളിലൂടെ തപസ്വികളുടെ ദൗർബല്യനിമിഷങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അവർ അശുചികളോ അശ്രദ്ധരോ ആയിരിക്കുമ്പോഴാണ് ആക്രമിക്കപ്പെടുന്നത്. ‘അഭിഷിച്യ’ (സ്നാനം ചെയ്ത്) എന്ന പദത്തിലൂടെ പ്രഭാതസ്നാനം ചെയ്തശേഷമാണ് യാത്ര ചോദിച്ചതെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ‘ഹുതാഗ്നികാൻ’ (അഗ്നിഹോത്രം കഴിഞ്ഞവർ) എന്നതോ താപസരുടെ വിശേഷണമാണ്; ‘നരവ്യാഘ്രൗ’ എന്ന ദ്വിവചനത്തിലൂടെ രാമനും ലക്ഷ്മണനും ഇരുവരും ഉൾക്കൊള്ളപ്പെടുന്നു; സീത വേറിട്ടു നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നില്ല.

അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — കൈകൂപ്പിനിന്ന തപസ്വികളായ ബ്രാഹ്മണർ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം, അവർ സ്വസ്തിവാചനം ചെയ്ത ശത്രുതാപനായ രാഘവൻ ഭാര്യയോടും ലക്ഷ്മണനോടുംകൂടി, സൂര്യൻ മേഘമണ്ഡലത്തിലേക്കെന്നപോലെ, വനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഉപമ ഇവിടെ ഇരട്ടയർഥമുള്ളതാണ് — മേഘമണ്ഡലത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്ന സൂര്യൻ ഒരു നിമിഷം മറയ്ക്കപ്പെട്ടതുപോലെയാകുന്നു, എന്നാൽ അതിന്റെ തേജസ്സ് നശിക്കുന്നില്ല; അതുപോലെ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്ന രാമൻ ലോകദൃഷ്ടിയിൽനിന്നു മറയുന്നു, എന്നാൽ തേജസ്സു കുറഞ്ഞവനാകുന്നില്ല. ഈ ശ്ലോകത്തോടെതന്നെ അയോധ്യാകാണ്ഡം അവസാനിക്കുന്നു; അരണ്യകാണ്ഡത്തിലെ ഒന്നാം സർഗം ‘പ്രവിശ്യ തു മഹാരണ്യം ദണ്ഡകാരണ്യമാത്മവാൻ’ (ആത്മവാനായ രാമൻ ദണ്ഡകാരണ്യമെന്ന മഹാവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ച്) എന്ന് ആരംഭിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് കഥ മുറിയാതെ തുടരുന്നു.

In the previous sarga Sītā had told the whole story of her bridegroom-choice. In this last sarga the story is finished, evening is described, Sītā is adorned, the night is spent at the hermitage, and at dawn Rāma takes leave of the ascetics and enters the Daṇḍaka forest — and with that the Ayodhyā Kāṇḍa itself comes to a close. Having heard that long story, Anasūyā, who knew righteousness, took Maithilī in her arms and kissed her head. "What you have told me is clear in every syllable and word, remarkable and sweet," she said, praising three qualities of the telling — clearness, variety and sweetness; "I have heard it all, just how the bridegroom-choice took place. I delight in your story, sweet-spoken girl; but the glorious sun has set, bringing on the auspicious night." Joy ends not by choice but because time moves on.

Then Anasūyā painted the evening itself, showing the hermitage at dusk in six verses. "The birds that were scattered all day in search of food have settled in their nests, and their sound is heard as they go to sleep. Here come the sages together, wet from bathing, their bark garments soaked, carrying their water-pots raised. The sage has made the fire-offering as the rule requires, and the smoke, driven up by the wind, shows grey-red like a pigeon's neck. The trees, though pale in colour, have grown dense all round, and in the distance, beyond the reach of the senses, the quarters give no light. Creatures of the night are roaming everywhere, while the deer of the ascetic grove lie down near the altars" — the fierce abroad and the gentle at rest in the same hour. "Night has come, Sītā, adorned with stars, and the moon, wrapped in his own moonlight, has risen in the sky." The image of moonlight as the moon's cloak is especially lovely. This description is more than ornament: because Anasūyā herself describes the dusk, it prepares for her giving leave — rather than saying "the time is past, go now", she suggests it through the scene, and that is the poet's gentleness. The six verses follow one order: birds, then sages, then the smoke of the offering, then trees and quarters, then deer and night creatures, and last the moon in the sky — the eye rising step by step from the nest to the heavens.

"Go now, I give you leave, and attend on Rāma," said Anasūyā; "your sweet telling has pleased me too." A guest does not leave of her own accord but when given leave, and so the rule of respect for elders was kept. "But first adorn yourself here before my eyes, Maithilī; give me the joy, my child, of seeing you shining in these heavenly ornaments." Wanting to see her gift worn is the mark of a mother's love. Then Sītā, like a daughter of the gods, adorned herself, bowed her head at Anasūyā's feet, and went towards Rāma.

Rāghava, best of speakers, saw Sītā adorned like this and rejoiced at the ascetic woman's gift of love. Then Maithilī told Rāma all about the gift — the garments, the ornaments and the garlands — for what a wife receives should be told to her husband. Rāma and the great warrior Lakṣmaṇa were delighted to see such honour paid to Maithilī, honour very hard to come by among men, for this gift was born of the power of austerity, not of the world. Then Raghu's son, honoured by all the ascetics, spent that holy night contentedly, a night whose face was like the moon. It was the most peaceful night of the exile, for in the next kāṇḍa the fighting with the rākṣasas begins. Rāma's joy lay not in the things themselves but in the ascetic's love; in the forest, ornaments were not for display but a way of carrying an elder's blessing.

When that night had passed, the two tigers among men bathed and took leave of the forest-dwelling ascetics, who had already made their fire-offerings. Those forest-dwelling ascetics, who walked in righteousness, told them that the paths of that forest were overrun by rākṣasas: "Man-eating rākṣasas of many shapes live in this great wilderness, Rāghava, and blood-drinking beasts of prey. In this great forest they devour any ascetic or Vedic student who is unclean or off his guard; hold them back, Rāghava. This is the path the great seers take when gathering fruit in the forest; by this path you can enter the difficult forest." The ascetics made two requests, protection and guidance, and the first is the seed of the Araṇya Kāṇḍa, for Rāma's vow to destroy the rākṣasas begins there. "Unclean or off his guard" names the ascetics' moments of weakness, when they are most exposed to attack.

The last verse is in a longer metre. Told this by the brahmin ascetics with folded hands, and blessed by them for a safe journey, Rāghava, scorcher of foes, entered the forest with his wife and with Lakṣmaṇa, like the sun entering a mass of cloud. The image has two sides: the sun entering the clouds seems hidden for a moment, but its brightness is not lost; so Rāma, entering the Daṇḍaka forest, passes from the world's sight but not from his splendour. With this verse the Ayodhyā Kāṇḍa ends, and the first sarga of the Araṇya Kāṇḍa takes up the story without a break, with the self-possessed Rāma entering the great Daṇḍaka forest.