॥वाल्मीकिरामायणम् अयोध्याकाण्डम् — सर्गः ११९

अयोध्याकाण्डम् — एकोनविंशत्यधिकशततमः सर्गः

रामस्य सीतालक्ष्मणाभ्यां सह दण्डकारण्यप्रवेशः

अनसूयायाः अनुज्ञा, सायंकालवर्णनम्, सीतायाः अलंकरणम्, तापसानाम् आपृच्छा, वनप्रवेशेन अयोध्याकाण्डसमाप्तिः

अयम् अयोध्याकाण्डस्य अन्तिमः सर्गः। सीतायाः स्वयंवरकथां श्रुत्वा अनसूया तां बाहुभ्याम् आलिङ्ग्य शिरः आजिघ्रत्, कथनस्य स्पष्टतां वैचित्र्यं माधुर्यं च प्रशंसति। ततः सा सायंकालं वर्णयति — नीडेषु निलीनानां पक्षिणां ध्वनिः, अभिषेकार्द्राणां मुनीनां प्रत्यागमनम्, अग्निहोत्रस्य कपोताङ्गारुणः धूमः, घनीभूताः तरवः, रजनीचराणि सत्त्वानि, वेदितीर्थेषु शयानाः तपोवनमृगाः, नक्षत्रसमलंकृता निशा, ज्योत्स्नाप्रावरणः च चन्द्रः। ततः सा सीताम् अनुजानाति, प्रत्यक्षम् अलंकर्तुं च प्रार्थयते; सुरसुतोपमा सीता समलंकृत्य पादौ प्रणम्य रामाभिमुखी याति। तपस्विन्याः प्रीतिदानेन रामः लक्ष्मणश्च प्रहृष्टौ भवतः, तापसैः अर्चितः रामः च तां पुण्यां रात्रिम् आश्रमे वसति। प्रातः हुताग्निकान् तापसान् अभिषिच्य नरव्याघ्रौ तान् आपृच्छेताम्; ते च वनस्य राक्षसाकुलतां कथयित्वा ‘तान् निवारय’ इति प्रार्थ्य महर्षीणां मार्गं दर्शयन्ति। अन्ते वंशस्थवृत्तेन — कृतस्वस्त्ययनः राघवः सभार्यः सलक्ष्मणः च वनं प्रविवेश, सूर्यः अभ्रमण्डलम् इव; अनेन एव अयोध्याकाण्डं सम्पूर्णं भवति।

१अनसूयया कथायाः प्रशंसा सूर्यास्तश्च

१अनसूया तु धर्मज्ञा श्रुत्वा तां महतीं कथाम्।
पर्यष्वजत बाहुभ्यां शिरस्याघ्राय मैथिलीम्॥

२व्यक्ताक्षरपदं चित्रं भाषितं मधुरं त्वया।
यथा स्वयंवरं वृत्तं तत्सर्वं च श्रुतं मया॥

३रमेयं कथया ते तु दृढं मधुरभाषिणि।
रविरस्तं गतः श्रीमानुपोह्य रजनीं शुभाम्॥

पूर्वस्मिन् सर्गे सीता स्वयंवरकथां समग्रां कथितवती। अस्मिन् अन्तिमे सर्गे सा कथा समाप्यते, सायंकालः वर्ण्यते, सीता अलंक्रियते, रात्रिः आश्रमे नीयते, प्रातः च रामः तापसान् आपृच्छ्य दण्डकवनं प्रविशति — एतेन अयोध्याकाण्डम् अपि समाप्यते। तां महतीं कथां श्रुत्वा धर्मज्ञा अनसूया बाहुभ्यां मैथिलीं पर्यष्वजत, शिरः च आजिघ्रत्। ‘व्यक्ताक्षरपदं चित्रं मधुरं च त्वया भाषितम्; यथा स्वयंवरः वृत्तः, तत् सर्वं मया श्रुतम्’ इति सा प्रशंसति — अत्र कथनस्य त्रयः गुणाः उक्ताः, स्पष्टोच्चारणम्, वैचित्र्यं, माधुर्यं च। ‘हे मधुरभाषिणि, तव कथया अहं दृढं रमे; किन्तु श्रीमान् रविः शुभां रजनीम् उपोह्य अस्तं गतः’ इति सा वदति — आनन्दस्य अवसानं न स्वेच्छया, अपि तु कालेन एव भवति इति सूच्यते।

In the previous sarga Sītā had told the whole story of her bridegroom-choice. In this last sarga the story is finished, evening is described, Sītā is adorned, the night is spent at the hermitage, and at dawn Rāma takes leave of the ascetics and enters the Daṇḍaka forest — and with that the Ayodhyā Kāṇḍa itself comes to a close. Having heard that long story, Anasūyā, who knew righteousness, took Maithilī in her arms and kissed her head. "What you have told me is clear in every syllable and word, remarkable and sweet," she said, praising three qualities of the telling — clearness, variety and sweetness; "I have heard it all, just how the bridegroom-choice took place. I delight in your story, sweet-spoken girl; but the glorious sun has set, bringing on the auspicious night." Joy ends not by choice but because time moves on.

२सायंकालस्य आश्रमवर्णनम्

४दिवसं परिकीर्णानामाहारार्थं पतत्त्रिणाम्।
संध्याकाले निलीनानां निद्रार्थं श्रूयते ध्वनिः॥

५एते चाप्यभिषेकार्द्रा मुनयः कलशोद्यताः।
सहिता उपवर्तन्ते सलिलाप्लुतवल्कलाः॥

६अग्निहोत्रे च ऋषिणा हुते च विधिपूर्वकम्।
कपोताङ्गारुणो धूमो दृश्यते पवनोद्धतः॥

७अल्पवर्णा हि तरवो घनीभूताः समन्ततः।
विप्रकृष्टेन्द्रिये देशे न प्रकाशन्ति वै दिशः॥

८रजनीचरसत्त्वानि प्रचरन्ति समन्ततः।
तपोवनमृगा ह्येते वेदितीर्थेषु शेरते॥

९सम्प्रवृत्ता निशा सीते नक्षत्रसमलंकृता।
ज्योत्स्नाप्रावरणश्चन्द्रो दृश्यतेऽभ्युदितोऽम्बरे॥

ततः अनसूया सन्ध्याकालम् एव चित्रयति, षड्भिः श्लोकैः आश्रमस्य सायंदृश्यं दर्शयति। दिवसे आहारार्थं परिकीर्णानां पक्षिणां सन्ध्याकाले नीडेषु निलीनानां निद्रार्थं ध्वनिः श्रूयते। अभिषेकार्द्राः सलिलाप्लुतवल्कलाः मुनयः कलशान् उद्यम्य सहिताः उपवर्तन्ते। ऋषिणा विधिपूर्वकम् अग्निहोत्रे हुते सति पवनोद्धतः कपोतकण्ठवत् अरुणः धूमः दृश्यते। तरवः अल्पवर्णाः अपि समन्ततः घनीभूताः; इन्द्रियाणां विप्रकृष्टे देशे दिशः न प्रकाशन्ते। रजनीचराणि सत्त्वानि समन्ततः प्रचरन्ति, तपोवनमृगाः तु वेदितीर्थेषु शेरते — क्रूराणां चरणम्, अक्रूराणां च विश्रामः, इति द्वयम् एकस्मिन् एव काले। अन्ते — ‘हे सीते, नक्षत्रसमलंकृता निशा सम्प्रवृत्ता; ज्योत्स्नाप्रावरणः चन्द्रः अम्बरे अभ्युदितः दृश्यते’ इति। ‘ज्योत्स्नाप्रावरणः’ इति पदम् अतीव रमणीयम् — ज्योत्स्ना एव चन्द्रस्य प्रावरणम्, इति रूपकम्। एतत् वर्णनं न केवलम् अलंकारः — अनसूयायाः वचनेन एव सन्ध्या वर्ण्यते, अतः तत् गमनस्य अनुज्ञायाः भूमिका भवति; ‘कालः अतीतः, अधुना गच्छ’ इति साक्षात् न उक्त्वा सा दृश्यैः एव तत् सूचयति, एषा च कवेः मृदुता। षट्सु अपि श्लोकेषु एकः एव क्रमः दृश्यते — प्रथमं पक्षिणः, ततः मुनयः, ततः अग्निहोत्रस्य धूमः, ततः वृक्षाः दिशः च, ततः मृगाः सत्त्वानि च, अन्ते च आकाशे चन्द्रः; अर्थात् दृष्टिः नीडात् आरभ्य नभःपर्यन्तं क्रमेण उन्नीयते।

Then Anasūyā painted the evening itself, showing the hermitage at dusk in six verses. "The birds that were scattered all day in search of food have settled in their nests, and their sound is heard as they go to sleep. Here come the sages together, wet from bathing, their bark garments soaked, carrying their water-pots raised. The sage has made the fire-offering as the rule requires, and the smoke, driven up by the wind, shows grey-red like a pigeon's neck. The trees, though pale in colour, have grown dense all round, and in the distance, beyond the reach of the senses, the quarters give no light. Creatures of the night are roaming everywhere, while the deer of the ascetic grove lie down near the altars" — the fierce abroad and the gentle at rest in the same hour. "Night has come, Sītā, adorned with stars, and the moon, wrapped in his own moonlight, has risen in the sky." The image of moonlight as the moon's cloak is especially lovely. This description is more than ornament: because Anasūyā herself describes the dusk, it prepares for her giving leave — rather than saying "the time is past, go now", she suggests it through the scene, and that is the poet's gentleness. The six verses follow one order: birds, then sages, then the smoke of the offering, then trees and quarters, then deer and night creatures, and last the moon in the sky — the eye rising step by step from the nest to the heavens.

३अनसूयायाः अनुज्ञा सीतायाः अलंकरणं च

१०गम्यतामनुजानामि रामस्यानुचरी भव।
कथयन्त्या हि मधुरं त्वयाहमपि तोषिता॥

११अलंकुरु च तावत्त्वं प्रत्यक्षं मम मैथिलि।
प्रीतिं जनय मे वत्से दिव्यालंकारशोभिनी॥

१२सा तदा समलंकृत्य सीता सुरसुतोपमा।
प्रणम्य शिरसा पादौ रामं त्वभिमुखी ययौ॥

‘गम्यताम्, अनुजानामि; रामस्य अनुचरी भव। मधुरं कथयन्त्या त्वया अहम् अपि तोषिता’ इति अनसूया अनुज्ञां ददाति। ‘अनुजानामि’ इति पदेन गुरुजनस्य विधिः पालितः — अतिथिः स्वयं न गच्छति, अनुज्ञातः एव गच्छति। ‘हे मैथिलि, तावत् त्वं मम प्रत्यक्षम् एव अलंकुरु; हे वत्से, दिव्यालंकारशोभिनी सती मे प्रीतिं जनय’ इति सा प्रार्थयते — दानस्य फलं द्रष्टुम् इच्छा एव वात्सल्यस्य लक्षणम्। तदा सुरसुतोपमा सीता समलंकृत्य शिरसा पादौ प्रणम्य रामम् अभिमुखी ययौ। ‘सुरसुतोपमा’ इति उपमया तस्याः तत्कालिकं रूपं सूचितम्; ‘शिरसा पादौ प्रणम्य’ इति च गमनात् पूर्वं कृतः विनयः।

"Go now, I give you leave, and attend on Rāma," said Anasūyā; "your sweet telling has pleased me too." A guest does not leave of her own accord but when given leave, and so the rule of respect for elders was kept. "But first adorn yourself here before my eyes, Maithilī; give me the joy, my child, of seeing you shining in these heavenly ornaments." Wanting to see her gift worn is the mark of a mother's love. Then Sītā, like a daughter of the gods, adorned herself, bowed her head at Anasūyā's feet, and went towards Rāma.

४रामस्य हर्षः आश्रमे रात्रिवासश्च

१३तथा तु भूषितां सीतां ददर्श वदतां वरः।
राघवः प्रीतिदानेन तपस्विन्या जहर्ष च॥

१४न्यवेदयत्ततः सर्वं सीता रामाय मैथिली।
प्रीतिदानं तपस्विन्या वसनाभरणस्रजाम्॥

१५प्रहृष्टस्त्वभवद्रामो लक्ष्मणश्च महारथः।
मैथिल्याः सत्क्रियां दृष्ट्वा मानुषेषु सुदुर्लभाम्॥

१६ततः स शर्वरीं प्रीतः पुण्यां शशिनिभाननाम्।
अर्चितस्तापसैः सर्वैरुवास रघुनन्दनः॥

वदतां वरः राघवः तथा भूषितां सीतां ददर्श, तपस्विन्याः प्रीतिदानेन च जहर्ष। ततः मैथिली सीता तपस्विन्याः वसनाभरणस्रजां प्रीतिदानं सर्वं रामाय न्यवेदयत् — लब्धं वस्तु पत्ये निवेदयितव्यम् इति शिष्टाचारः। मानुषेषु सुदुर्लभां मैथिल्याः सत्क्रियां दृष्ट्वा रामः महारथः लक्ष्मणः च प्रहृष्टौ अभूताम्। ‘मानुषेषु सुदुर्लभाम्’ इति पदेन कविः सूचयति — इदं दानं तपोबलजन्यम्, न लौकिकम्। ततः सर्वैः तापसैः अर्चितः रघुनन्दनः तां पुण्यां शशिनिभाननां शर्वरीं प्रीतः सन् उवास। ‘शशिनिभाननाम्’ इति रात्रेः विशेषणम् अपि चन्द्रोदयेन सङ्गतम्; वनवासस्य एषा रात्रिः शान्ततमा, यतः अग्रिमे काण्डे राक्षसैः सह संग्रामः आरभ्यते। रामस्य हर्षः न वस्तुनि, अपि तु तपस्विन्याः प्रीत्याम् — ‘प्रीतिदानेन जहर्ष’ इति पदेन तत् स्पष्टम्। वनवासे भूषणानां प्रयोजनं न शृङ्गारः, अपि तु गुरुजनस्य प्रसादस्य धारणम् इति भावः।

Rāghava, best of speakers, saw Sītā adorned like this and rejoiced at the ascetic woman's gift of love. Then Maithilī told Rāma all about the gift — the garments, the ornaments and the garlands — for what a wife receives should be told to her husband. Rāma and the great warrior Lakṣmaṇa were delighted to see such honour paid to Maithilī, honour very hard to come by among men, for this gift was born of the power of austerity, not of the world. Then Raghu's son, honoured by all the ascetics, spent that holy night contentedly, a night whose face was like the moon. It was the most peaceful night of the exile, for in the next kāṇḍa the fighting with the rākṣasas begins. Rāma's joy lay not in the things themselves but in the ascetic's love; in the forest, ornaments were not for display but a way of carrying an elder's blessing.

५तापसानाम् आपृच्छा मार्गोपदेशश्च

१७तस्यां रात्र्यां व्यतीतायामभिषिच्य हुताग्निकान्।
आपृच्छेतां नरव्याघ्रौ तापसान्वनगोचरान्॥

१८तावूचुस्ते वनचरास्तापसा धर्मचारिणः।
वनस्य तस्य संचारं राक्षसैः समभिप्लुतम्॥

१९रक्षांसि पुरुषादानि नानारूपाणि राघव।
वसन्त्यस्मिन्महारण्ये व्यालाश्च रुधिराशनाः॥

२०उच्छिष्टं वा प्रमत्तं वा तापसं ब्रह्मचारिणम्।
अदन्त्यस्मिन्महारण्ये तान्निवारय राघव॥

२१एष पन्था महर्षीणां फलान्याहरतां वने।
अनेन तु वनं दुर्गं गन्तुं राघव ते क्षमम्॥

तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां नरव्याघ्रौ अभिषिच्य हुताग्निकान् वनगोचरान् तापसान् आपृच्छेताम्। ते वनचराः धर्मचारिणः तापसाः तौ ऊचुः — ‘तस्य वनस्य संचारः राक्षसैः समभिप्लुतः। हे राघव, अस्मिन् महारण्ये नानारूपाणि पुरुषादानि रक्षांसि रुधिराशनाः व्यालाः च वसन्ति। उच्छिष्टं प्रमत्तं वा तापसं ब्रह्मचारिणं ते अस्मिन् महारण्ये अदन्ति; तान् निवारय, हे राघव। एषः तु वने फलानि आहरतां महर्षीणां पन्थाः; अनेन मार्गेण तव दुर्गं वनं गन्तुं क्षमम्’ इति। तापसानां वचने द्वे एव प्रार्थने — रक्षणं मार्गदर्शनं च; तत्र प्रथमा एव अग्रिमस्य अरण्यकाण्डस्य बीजम्, यतः रामस्य राक्षसवधप्रतिज्ञा तत्र एव आरभ्यते। ‘उच्छिष्टं वा प्रमत्तं वा’ इति पदाभ्यां तपस्विनां दौर्बल्यक्षणाः सूचिताः — यदा ते अशुचयः अनवधानाः वा भवन्ति, तदा एव ते आक्रम्यन्ते। ‘अभिषिच्य’ इति पदेन प्रातःकालिकं स्नानं कृत्वा एव आपृच्छा कृता इति सूच्यते, ‘हुताग्निकान्’ इति तु तापसानां विशेषणम्; ‘नरव्याघ्रौ’ इति द्विवचनेन रामलक्ष्मणौ द्वौ अपि गृहीतौ, सीता तु न पृथक् निर्दिष्टा।

When that night had passed, the two tigers among men bathed and took leave of the forest-dwelling ascetics, who had already made their fire-offerings. Those forest-dwelling ascetics, who walked in righteousness, told them that the paths of that forest were overrun by rākṣasas: "Man-eating rākṣasas of many shapes live in this great wilderness, Rāghava, and blood-drinking beasts of prey. In this great forest they devour any ascetic or Vedic student who is unclean or off his guard; hold them back, Rāghava. This is the path the great seers take when gathering fruit in the forest; by this path you can enter the difficult forest." The ascetics made two requests, protection and guidance, and the first is the seed of the Araṇya Kāṇḍa, for Rāma's vow to destroy the rākṣasas begins there. "Unclean or off his guard" names the ascetics' moments of weakness, when they are most exposed to attack.

६राघवस्य वनप्रवेशः काण्डसमाप्तिश्च

२२इतीरितः प्राञ्जलिभिस्तपस्विभिर्द्विजैः कृतस्वस्त्ययनः परंतपः।
वनं सभार्यः प्रविवेश राघवः सलक्ष्मणः सूर्य इवाभ्रमण्डलम्॥

अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन रचितः — प्राञ्जलिभिः तपस्विभिः द्विजैः एवम् उक्तः, कृतस्वस्त्ययनः परंतपः राघवः सभार्यः सलक्ष्मणः च वनं प्रविवेश, यथा सूर्यः अभ्रमण्डलम्। उपमा अत्र द्व्यर्था — सूर्यः मेघमण्डलं प्रविशन् क्षणम् आच्छादितः इव भवति, किन्तु तस्य तेजः न नश्यति; तथैव रामः दण्डकारण्यं प्रविशन् लोकदृष्टेः तिरोहितः, न तु हीनतेजाः। अनेन एव श्लोकेन अयोध्याकाण्डं समाप्यते — मुद्रणे कोलोफनानन्तरं ‘अयोध्याकाण्डं सम्पूर्णम्’ इति लिखितम्; अग्रिमे पृष्ठे च अरण्यकाण्डस्य प्रथमः सर्गः ‘प्रविश्य तु महारण्यं दण्डकारण्यमात्मवान्’ इति आरभ्यते, येन कथा अविच्छिन्ना अनुवर्तते।

The last verse is in a longer metre. Told this by the brahmin ascetics with folded hands, and blessed by them for a safe journey, Rāghava, scorcher of foes, entered the forest with his wife and with Lakṣmaṇa, like the sun entering a mass of cloud. The image has two sides: the sun entering the clouds seems hidden for a moment, but its brightness is not lost; so Rāma, entering the Daṇḍaka forest, passes from the world's sight but not from his splendour. With this verse the Ayodhyā Kāṇḍa ends, and the first sarga of the Araṇya Kāṇḍa takes up the story without a break, with the self-possessed Rāma entering the great Daṇḍaka forest.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकोनविंशत्यधिकशततमः सर्गः॥ ११९॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३२ पदानि
पर्यष्वजत ११९.१ आलिङ्गितवती, बाहुभ्यां परिष्वक्तवती
सन्धिः
परि + अष्वजत → पर्यष्वजत — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति — ‘परि’ उपसर्गपूर्वकं ‘ष्वञ्ज्’ धातोः लङ्-रूपम्, आत्मनेपदम्
विभक्तिः
तिङन्तम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
शिरस्याघ्राय ११९.१ मस्तके आघ्राय, शिरः उपजिघ्र्य (स्नेहसूचकः प्राचीनः आचारः)
सन्धिः
शिरसि + आघ्राय → शिरस्याघ्राय — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ); अयम् एव अत्र दुर्बोधः सन्धिः, यतः पदच्छेदे ‘शिरसि’ इति सप्तमी गूढा
समासः
समासः नास्ति — ‘शिरसि’ इति सप्तम्यन्तम्, ‘आ + घ्रा’ धातोः ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्); ‘शिरसि’ इति सप्तमी, एकवचनम्
व्यक्ताक्षरपद ११९.२ स्पष्टवर्णपदयुक्तम्, सुस्पष्टोच्चारितम्
सन्धिः
वि + अक्त → व्यक्त — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ); ततः ‘व्यक्त + अक्षर’ → व्यक्ताक्षर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
व्यक्तानि अक्षराणि पदानि च यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘भाषितम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
मधुरभाषिणि ११९.३ मधुरवादिनि
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘मधुर + भाषिन्’ इत्यत्र हलः परे स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति
समासः
मधुरं भाषते इति मधुरभाषिणी — उपपदतत्पुरुषः, ङीप्-प्रत्ययान्तः; अत्र सम्बोधनरूपम् एव उद्धृतम्, यतः प्रातिपदिकं ‘मधुरभाषिन्’ इति पुंल्लिङ्गम्
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम् — ‘मधुरभाषिणि’
उपोह्य ११९.३ समीपं नीत्वा, निकटम् आनीय
सन्धिः
उप + ऊह्य → उपोह्य — गुणसन्धिः (अ + ऊ = ओ); मूले ‘श्रीमान् + उपोह्य’ इति बाह्यसन्धौ नकारस्य नुडागमः (‘श्रीमानुपोह्य’)
समासः
समासः नास्ति — ‘उप’ उपसर्गपूर्वकं ‘ऊह्’ धातोः ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
परिकीर्ण ११९.४ इतस्ततः विकीर्णानाम्, विप्रसृतानाम्
सन्धिः
परि + कीर्ण → परिकीर्ण — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘परि’ उपसर्गपूर्वकं ‘कॄ’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम् (‘पतत्त्रिणाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
पतत्त्र ११९.४ पक्षिणाम्, विहगानाम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘पतत्त्र’ शब्दात् इनि-प्रत्ययान्तम्
समासः
पतत्त्रम् (पक्षः) अस्ति येषां ते — मत्वर्थीयः (इनि) प्रत्ययान्तः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम् — ‘पतत्त्रिणाम्’ (इनि-प्रत्ययान्तस्य रूपम्)
अभिषेकार्द्र ११९.५ स्नानेन आर्द्रगात्राः
सन्धिः
अभिषेक + आर्द्र → अभिषेकार्द्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); मूले ‘च + अपि + अभिषेकार्द्राः’ इत्यत्र अपि सवर्णदीर्घः (‘चाप्यभिषेकार्द्राः’)
समासः
अभिषेकेण आर्द्राः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘मुनयः’ इत्यस्य विशेषणम्)
कलशोद्यत ११९.५ उत्क्षिप्तकलशाः, जलकुम्भान् उद्धृतवन्तः
सन्धिः
कलश + उद्यत → कलशोद्यत — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
कलशाः उद्यताः यैः ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
सलिलाप्लुतवल्कल ११९.५ जलेन आर्द्रचीरवस्त्राः
सन्धिः
सलिल + आप्लुत → सलिलाप्लुत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
सलिलेन आप्लुतानि वल्कलानि येषां ते — तृतीयातत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
कपोताङ्गारुण ११९.६ कपोतशरीरवत् धूम्रारुणवर्णः
सन्धिः
कपोत + अङ्ग → कपोताङ्ग — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ततः ‘कपोताङ्ग + अरुण’ → कपोताङ्गारुण — पुनः सवर्णदीर्घः
समासः
कपोतस्य अङ्गम् इव अरुणः — उपमानपूर्वपदः कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘धूमः’ इत्यस्य विशेषणम्)
पवनोद्धत ११९.६ वायुना ऊर्ध्वं नीतः
सन्धिः
पवन + उद्धत → पवनोद्धत — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
पवनेन उद्धतः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
घनीभूत ११९.७ निबिडीभूताः, सान्द्रीभूताः
सन्धिः
घन + ईभूत → घनीभूत — च्वि-प्रत्यये पूर्वस्य दीर्घः (अ → ई), न तु स्वरसन्धिः
समासः
समासः नास्ति — ‘घन’ शब्दात् च्वि-प्रत्यये ‘भू’ धातोः क्तान्तं रूपम्
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘तरवः’ इत्यस्य विशेषणम्)
विप्रकृष्टेन्द्रिय ११९.७ इन्द्रियेभ्यः दूरे स्थिते (देशे)
सन्धिः
विप्रकृष्ट + इन्द्रिय → विप्रकृष्टेन्द्रिय — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
विप्रकृष्टानि इन्द्रियाणि यस्मिन् सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘देशे’ इत्यस्य विशेषणम्)
रजनीचरसत्त्व ११९.८ निशाचराणि प्राणिजातानि
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘रजनी + चर’ तथा ‘चर + सत्त्व’ इत्यत्र हलः परे स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति
समासः
रजन्यां चरन्ति इति रजनीचराणि, तानि च तानि सत्त्वानि च — उपपदतत्पुरुषगर्भः कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
वेदितीर्थ ११९.८ यज्ञवेदीरूपेषु पुण्यस्थानेषु
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘वेदि + तीर्थ’ इत्यत्र हलः परे स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति
समासः
वेदिः एव तीर्थम् — कर्मधारयः
विभक्तिः
सप्तमी, बहुवचनम् — ‘वेदितीर्थेषु’
ज्योत्स्नाप्रावरण ११९.९ चन्द्रिकारूपवस्त्रावृतः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘ज्योत्स्ना + प्रावरण’ इत्यत्र हलः परे स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति
समासः
ज्योत्स्ना प्रावरणं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘चन्द्रः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अभ्युदित ११९.९ उदयं प्राप्तः, उद्गतः
सन्धिः
अभि + उदित → अभ्युदित — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ); मूले ‘दृश्यते + अभ्युदितः’ इति बाह्यसन्धौ एकारस्य पूर्वरूपम् अवग्रहश्च (‘दृश्यतेऽभ्युदितः’)
समासः
समासः नास्ति — ‘अभि’ ‘उत्’ इति उपसर्गपूर्वकं ‘इ’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अनुचरी ११९.१० अनुगामिनी, सेविका
सन्धिः
अनु + चरी → अनुचरी — सन्धिकार्यं नास्ति; मूले ‘रामस्य + अनुचरी’ इति बाह्यसन्धौ विसर्गस्य पूर्वरूपं लोपश्च (‘रामस्यानुचरी’)
समासः
अनुचरति इति अनुचरी — उपपदतत्पुरुषः, ङीप्-प्रत्ययान्तः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘भव’ इत्यस्य विधेयविशेषणम्)
दिव्यालंकारशोभिनी ११९.११ दिव्याभरणैः शोभमाना
सन्धिः
दिव्य + अलंकार → दिव्यालंकार — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
दिव्यैः अलंकारैः शोभते इति — तृतीयातत्पुरुषगर्भः उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सुरसुतोपमा ११९.१२ देवकन्यासदृशी
सन्धिः
सुरसुता + उपमा → सुरसुतोपमा — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः
सुरसुता उपमा यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘सीता’ इत्यस्य विशेषणम्)
वसनाभरणस्रज् ११९.१४ वस्त्राणाम्, आभरणानां, मालानां च
सन्धिः
वसन + आभरण → वसनाभरण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
वसनानि आभरणानि स्रजः च — द्वन्द्वः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम् — ‘वसनाभरणस्रजाम्’ (‘प्रीतिदानम्’ इत्यनेन सह)
सुदुर्लभा ११९.१५ अत्यन्तदुष्प्रापा
सन्धिः
सु + दुर्लभा → सुदुर्लभा — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘दुस् + लभ’ इत्यत्र तु विसर्गस्य रेफः (‘दुर्लभ’)
समासः
अतिशयेन दुर्लभा — प्रादिसमासः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘सत्क्रियाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
शशिनिभानना ११९.१६ चन्द्रतुल्यमुखी, चन्द्रेण प्रकाशितवदना (रात्रिः)
सन्धिः
शशिनिभ + आनन → शशिनिभानन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
शशिनिभम् आननम् इव यस्याः सा — बहुव्रीहिः (रात्रेः विशेषणम्)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘शर्वरीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
हुताग्निक ११९.१७ कृताग्निहोत्रान्, हुतहुतवहान्
सन्धिः
हुत + अग्नि → हुताग्नि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ततः कप्-प्रत्ययः
समासः
हुतः अग्निः यैः ते — बहुव्रीहिः, कबन्तः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
आपृच्छेताम् ११९.१७ आपृष्टवन्तौ, गमनानुज्ञां याचितवन्तौ
सन्धिः
आ + अपृच्छेताम् → आपृच्छेताम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘आ’ उपसर्गपूर्वकं ‘प्रच्छ्’ धातोः लङ्-रूपम्, आत्मनेपदम्
विभक्तिः
तिङन्तम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्
समभिप्लुत ११९.१८ सर्वतः व्याप्तम्, आक्रान्तम्
सन्धिः
सम् + अभि + प्लुत → समभिप्लुत — सन्धिकार्यं नास्ति (मकारस्य अनुनासिकयोगः मात्रम्)
समासः
समासः नास्ति — उपसर्गद्वयपूर्वकं ‘प्लु’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘संचारम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
पुरुषाद ११९.१९ नरभक्षकाणि
सन्धिः
पुरुष + अद → पुरुषाद — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
पुरुषान् अदन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘रक्षांसि’ इत्यस्य विशेषणम्)
रुधिराशन ११९.१९ रक्तभोजिनः
सन्धिः
रुधिर + अशन → रुधिराशन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
रुधिरम् अशनं येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘व्यालाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
उच्छिष्ट ११९.२० भुक्तोच्छिष्टम्, अशुचिम्
सन्धिः
उत् + शिष्ट → उच्छिष्ट — श्चुत्वसन्धिः (तकारस्य चकारः, शकारस्य छकारः)
समासः
समासः नास्ति — ‘उत्’ उपसर्गपूर्वकं ‘शिष्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘तापसम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
कृतस्वस्त्ययन ११९.२२ यस्य मङ्गलाशीर्वादः कृतः
सन्धिः
स्वस्ति + अयन → स्वस्त्ययन — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
कृतं स्वस्त्ययनं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘राघवः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अभ्रमण्डल ११९.२२ मेघसमूहः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘अभ्र + मण्डल’ इत्यत्र हलः परे स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति; मूले ‘इव + अभ्रमण्डलम्’ इति बाह्यसन्धौ सवर्णदीर्घः (‘इवाभ्रमण्डलम्’)
समासः
अभ्राणां मण्डलम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्