अयोध्याकाण्डम् — अष्टादशाधिकशततमः सर्गः
सीतायाः पातिव्रत्यनिवेदनम्, अनसूयायाः दिव्यं प्रीतिदानम्, जनकक्षेत्रे सीतोत्पत्तिः, धनुर्भङ्गः, विवाहः
अस्मिन् सर्गे सीता अनसूयायाः उपदेशं प्रतिपूज्य स्वस्य निष्ठां निवेदयति — ‘अनार्यः वृत्तिवर्जितः अपि यदि भर्ता भवेत्, तथापि अद्वैधं वर्तितव्यम्; किं पुनः गुणश्लाघ्ये सानुक्रोशे जितेन्द्रिये रामे’ इति। सा रामस्य समदृष्टिं वर्णयति, श्वश्र्वाः कौसल्यायाः जनन्याः च उपदेशान् स्मरति, ‘पतिशुश्रूषणात् अन्यत् नार्याः तपः न विधीयते’ इति सिद्धान्तं सावित्र्याः रोहिण्याः च दृष्टान्ताभ्यां दृढयति। तेन संहृष्टा अनसूया तपोबलेन वरं छन्दयति; सीता तु ‘कृतम्’ इति एव वदति, तेन च अधिकं प्रीता सा दिव्यं माल्यं वस्त्रम् आभरणानि अङ्गरागं च अम्लानं प्रीतिदानं प्रयच्छति। ततः अनसूया स्वयंवरकथां पृच्छति, सीता च ताम् आरभते — जनकस्य परिचयः, क्षेत्रकर्षणे भूमिं भित्त्वा तस्याः उत्पत्तिः, अन्तरिक्षवाण्या दुहितृत्वस्य समर्थनम्, ज्येष्ठायै देव्यै पालनार्थं दानम्, कन्यापितुः चिन्ता, स्वयंवरसंकल्पः, वारुणं धनुः, जनकस्य प्रतिज्ञा, राज्ञाम् असामर्थ्यम्, विश्वामित्रेण सह रामलक्ष्मणयोः आगमनम्, निमेषमात्रेण धनुर्भङ्गः, दशरथम् आमन्त्र्य विवाहः, लक्ष्मणाय ऊर्मिलायाः दानम्, अन्ते च ‘धर्मेण वीर्यवतां वरं पतिम् अनुरक्ता अस्मि’ इति उपसंहारः।
१सा त्वेवमुक्ता वैदेही त्वनसूयानसूयया।
प्रतिपूज्य वचो मन्दं प्रवक्तुमुपचक्रमे॥
२नैतदाश्चर्यमार्यायां यन्मां त्वमनुभाषसे।
विदितं तु ममाप्येतद्यथा नार्याः पतिर्गुरुः॥
३यद्यप्येष भवेद्भर्ता अनार्यो वृत्तिवर्जितः।
अद्वैधमत्र वर्तव्यं यथाप्येष मया भवेत्॥
४किं पुनर्यो गुणश्लाघ्यः सानुक्रोशो जितेन्द्रियः।
स्थिरानुरागो धर्मात्मा मातृवत्पितृवत्प्रियः॥
पूर्वस्मिन् सर्गे अनसूया सीतायै दीर्घम् उपदेशं दत्तवती। अस्मिन् सर्गे सीता तम् उपदेशं प्रतिपूज्य स्वस्य निष्ठां निवेदयति; ततः अनसूयायाः प्रीतिदानं सीतायाः च स्वयंवरकथा अनुवर्तेते। एवम् उक्ता वैदेही — स्वयम् अपि असूयारहिता — अनसूयया दत्तं वचः प्रतिपूज्य मन्दं प्रवक्तुम् उपचक्रमे। ‘मन्दम्’ इति पदेन कविः तस्याः विनयं दर्शयति; गुरुजनस्य पुरतः उच्चैः न वक्तव्यम् इति शिष्टाचारः। अत्र कविः श्लेषम् अपि रचयति — ‘अनसूया’ इति उभयोः अपि विशेषणं भवति, एका नाम्ना, अपरा स्वभावेन। ‘हे आर्ये, यत् त्वं माम् अनुभाषसे तत् न आश्चर्यम्; नार्याः पतिः एव गुरुः इति मया अपि पूर्वम् एव विदितम्’ इति सा आह। ततः सा स्वसिद्धान्तं वदति — ‘यदि अयम् अनार्यः वृत्तिवर्जितः च भर्ता भवेत्, तथापि मया अत्र अद्वैधं वर्तितव्यम्’ इति। ‘अद्वैधम्’ इति पदे सर्गस्य मूलम् — द्वैधं नाम चित्तस्य विभागः, तस्य अभावः एव निष्ठा। ‘किं पुनः यः गुणश्लाघ्यः सानुक्रोशः जितेन्द्रियः स्थिरानुरागः धर्मात्मा मातृवत् पितृवत् च प्रियः’ इति अर्थापत्त्या सा भर्तुः गुणान् गणयति — न्यूनतमे अपि निष्ठा यदि कर्तव्या, तर्हि एवंविधे किम् उच्यताम् इति भावः।
In the previous sarga Anasūyā had given Sītā a long teaching. In this sarga Sītā honours that teaching and declares her own devotion; then come Anasūyā's gift of love and the story of Sītā's marriage. Addressed so by Anasūyā, Vaidehī — herself free of spite — honoured her words and began to speak softly, as courtesy requires before an elder. The poet plays on the name: both women are anasūyā, "without spite", one by name and the other by nature. "It is no wonder, noble lady, that you tell me this," Sītā said; "I too have long known that for a woman her husband is her guru." Then she stated her own principle: "Even if my husband were ignoble and without means, I should have to treat him here with an undivided mind." That "undivided" is the root of the sarga: a divided mind is the opposite of devotion. "How much more so, then, when he is praised for his virtues, compassionate, master of his senses, steady in love, righteous, and dear to me as a mother and a father!" If devotion is owed even to the least of husbands, what need be said of such a man?
५यां वृत्तिं वर्तते रामः कौसल्यायां महाबलः।
तामेव नृपनारीणामन्यासामपि वर्तते॥
६सकृद्दृष्टास्वपि स्त्रीषु नृपेण नृपवत्सलः।
मातृवद्वर्तते वीरो मानमुत्सृज्य धर्मवित्॥
७आगच्छन्त्याश्च विजनं वनमेवं भयावहम्।
समाहितं हि मे श्वश्र्वा हृदये यत्स्थिरं मम॥
८पाणिप्रदानकाले च यत्पुरा त्वाग्निसंनिधौ।
अनुशिष्टं जनन्या मे वाक्यं तदपि मे धृतम्॥
९न विस्मृतं तु मे सर्वं वाक्यैः स्वैर्धर्मचारिणि।
पतिशुश्रूषणान्नार्यास्तपो नान्यद्विधीयते॥
ततः सीता रामस्य शीलं दृष्टान्तेन स्पष्टयति — ‘महाबलः रामः कौसल्यायां यां वृत्तिं वर्तते, ताम् एव अन्यासु नृपनारीषु अपि वर्तते’ इति; मातृभेदः तस्य न अस्ति, इदं च कैकेय्याः प्रसङ्गे विशेषेण स्मर्तव्यम्। अपि च नृपवत्सलः धर्मवित् वीरः नृपेण सकृत् एव दृष्टासु स्त्रीषु अपि मानम् उत्सृज्य मातृवत् वर्तते — राजपुत्रस्य गर्वः तत्र न, अपि तु पितुः सम्बन्धेन एव गौरवम्। अनन्तरं सा द्वौ उपदेशौ स्मरति। प्रथमः श्वश्र्वाः कौसल्यायाः, यः एवं भयावहं विजनं वनम् आगच्छन्त्याः तस्याः हृदये समाहितः स्थिरः च तिष्ठति। द्वितीयः जनन्याः, या पुरा पाणिप्रदानकाले अग्नेः संनिधौ याम् अनुशिष्टवती, तत् वाक्यम् अपि तया धृतम् एव। ‘न विस्मृतं तु मे सर्वं वाक्यैः स्वैः’ इति सा वदति — स्वजनैः उक्तं सर्वम् अपि तया न विस्मृतम्। अन्ते सिद्धान्तवाक्यम् — ‘हे धर्मचारिणि, नार्याः पतिशुश्रूषणात् अन्यत् तपः न विधीयते’ इति; एतेन सा गृहधर्मम् एव तपश्चर्यारूपेण स्थापयति। ‘मानमुत्सृज्य’ इति पदद्वयं विशेषेण मननीयम् — मानत्यागः एव तत्र धर्मज्ञत्वस्य लक्षणम्, यतः यः मानं न त्यजति सः समदृष्टिं न लभते।
Then Sītā made Rāma's character plain by example: "The way mighty Rāma behaves towards Kausalyā is exactly how he behaves towards the king's other wives" — he makes no distinction between his mothers, which is worth remembering in the case of Kaikeyī. "Even towards women the king has looked on only once, this hero, loving to his father and knowing righteousness, lays aside his pride and behaves as towards a mother." There is no princely arrogance in him, only respect for his father's ties; laying aside pride is the mark of knowing righteousness, for a man who keeps his pride cannot see all alike. Then she recalled two pieces of counsel. The first was her mother-in-law Kausalyā's, given as she set out for this lonely and fearful forest, which stood firm in her heart still. The second was her own mother's, given long ago before the fire at the time her hand was bestowed, and those words too she held fast. "I have forgotten nothing my own people told me," she said, and she ended with a principle: "For a woman, lady who walks in righteousness, no austerity is ordained other than serving her husband." So she set the duty of the household on a level with ascetic practice.
१०सावित्री पतिशुश्रूषां कृत्वा स्वर्गे महीयते।
तथावृत्तिश्च याता त्वं पतिशुश्रूषया दिवम्॥
११वरिष्ठा सर्वनारीणामेषा च दिवि देवता।
रोहिणी न विना चन्द्रं मुहूर्तमपि दृश्यते॥
१२एवंविधाश्च प्रवराः स्त्रियो भर्तृदृढव्रताः।
देवलोके महीयन्ते पुण्येन स्वेन कर्मणा॥
स्वसिद्धान्तं सा त्रिभिः निदर्शनैः दृढयति। प्रथमा सावित्री — या पतिशुश्रूषां कृत्वा स्वर्गे महीयते। ‘तथावृत्तिः त्वम् अपि पतिशुश्रूषया दिवं याता’ इति सीता अनसूयाम् एव संबोधयति; एतेन उपदेष्ट्री स्वयम् एव उदाहरणं भवति, उपदेशः च आचरणेन प्रमाणितः। द्वितीया रोहिणी — सर्वनारीणां वरिष्ठा, दिवि देवता; सा चन्द्रं विना मुहूर्तम् अपि न दृश्यते। आकाशे अपि नित्यसाहचर्यम् एव शोभा इति उपमायाः भावः। तृतीयः सामान्यनिर्देशः — एवंविधाः भर्तृदृढव्रताः प्रवराः स्त्रियः स्वेन पुण्येन कर्मणा देवलोके महीयन्ते। ‘स्वेन कर्मणा’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — फलं न पत्युः प्रसादात्, अपि तु स्वकीयात् पुण्यात्। एतैः त्रिभिः सीता दर्शयति, पातिव्रत्यं न परतन्त्रता, अपि तु स्वतन्त्रं कर्म यस्य फलं स्वर्गः। एवं सीतायाः प्रतिवचनं समाप्यते, अनसूयायाः च हर्षस्य भूमिका सिद्ध्यति।
She supported her view with three examples. First Sāvitrī, who by serving her husband is honoured in heaven; and turning to Anasūyā herself, Sītā said, "You too, living the same way, have reached heaven through service to your husband" — so the teacher herself becomes the example, and the teaching is proved by conduct. Second Rohiṇī, best of all women, a goddess in the sky, who is never seen apart from the moon even for a moment; even in heaven, constant companionship is beauty. Third, a general statement: "Women like these, the foremost, firm in their vow to their husbands, are honoured in the world of the gods by their own meritorious deeds." "By their own deeds" matters: the reward comes not from the husband's favour but from the woman's own merit. With these three Sītā shows that a wife's devotion is not dependence but an act of her own whose fruit is heaven. So her reply ends, and the ground is laid for Anasūyā's delight.
१३ततोऽनसूया संहृष्टा श्रुत्वोक्तं सीतया वचः।
शिरसाऽऽघ्राय चोवाच मैथिलीं हर्षयन्त्युत॥
१४नियमैर्विविधैराप्तं तपो हि महदस्ति मे।
तत्संश्रित्य बलं सीते छन्दये त्वां शुचिव्रते॥
१५उपपन्नं च युक्तं च वचनं तव मैथिलि।
प्रीता चास्म्युचितां सीते करवाणि प्रियं च किम्॥
१६तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा विस्मिता मन्दविस्मया।
कृतमित्यब्रवीत्सीता तपोबलसमन्विताम्॥
१७सा त्वेवमुक्ता धर्मज्ञा तया प्रीततराभवत्।
सफलं च प्रहर्षं ते हन्त सीते करोम्यहम्॥
सीतया उक्तं वचः श्रुत्वा अनसूया संहृष्टा जाता। सा मैथिल्याः शिरः आघ्राय हर्षयन्ती उवाच — ‘विविधैः नियमैः आप्तं महत् तपः मम अस्ति; हे शुचिव्रते सीते, तत् बलं संश्रित्य त्वां छन्दये’ इति। ‘छन्दये’ इति पदस्य अर्थः — ‘वरं ग्रहीतुं त्वां प्रेरयामि’ इति। ‘हे मैथिलि, तव वचनम् उपपन्नं युक्तं च; प्रीता च अस्मि; उचितं किं ते प्रियं करवाणि’ इति सा पृच्छति। तस्याः तत् वचनं श्रुत्वा सीता विस्मिता मन्दविस्मया च सती तपोबलसमन्वितां ताम् ‘कृतम्’ इति एव अब्रवीत् — ‘भवत्याः वचनेन एव सर्वं कृतम्, अन्यत् किमपि न प्रार्थये’ इति निर्लोभतायाः उत्तरम्। ‘मन्दविस्मया’ इति पदेन कविः सूचयति — विस्मयः आसीत्, किन्तु सः मन्दः, न तु लोभजनकः। एवम् उक्ता धर्मज्ञा अनसूया तया प्रीततरा अभवत्; यः वरं न इच्छति तस्मै एव दातुम् इच्छा वर्धते इति लोकस्वभावः। ‘हन्त सीते, ते प्रहर्षं सफलं करोमि’ इति सा अवदत्। ‘तत्संश्रित्य बलम्’ इति पदे तपसः बलरूपेण निर्देशः कृतः — तपः न केवलं क्लेशसहनम्, अपि तु दातुं शक्तिः अपि।
Hearing Sītā's words, Anasūyā was overjoyed. She kissed Maithilī's head and, gladdening her, said: "I have great austerity, gained through observances of many kinds. Relying on that power, Sītā of pure vows, I offer you a boon. Your words are fitting and right, Maithilī, and I am pleased; tell me, what proper thing can I do to please you?" Austerity here is spoken of as power: not only the endurance of hardship but the strength to give. Hearing this, Sītā was surprised, but only a little, and she answered the lady rich in austerity with one word: "It is done" — your words alone have done everything, and I ask for nothing more. Her surprise was slight and bred no greed. At this, Anasūyā, who knew righteousness, was more pleased still, for it is the way of the world that the wish to give grows towards one who asks for nothing. "Then, Sītā," she said, "I shall make your gladness bear fruit."
१८इदं दिव्यं वरं माल्यं वस्त्रमाभरणानि च।
अङ्गरागं च वैदेहि महार्हमनुलेपनम्॥
१९मया दत्तमिदं सीते तव गात्राणि शोभयेत्।
अनुरूपमसंक्लिष्टं नित्यमेव भविष्यति॥
२०अङ्गरागेण दिव्येन लिप्ताङ्गी जनकात्मजे।
शोभयिष्यसि भर्तारं यथा श्रीर्विष्णुमव्ययम्॥
२१सा वस्त्रमङ्गरागं च भूषणानि स्रजस्तथा।
मैथिली प्रतिजग्राह प्रीतिदानमनुत्तमम्॥
२२प्रतिगृह्य च तत्सीता प्रीतिदानं यशस्विनी।
श्लिष्टाञ्जलिपुटा धीरा समुपास्त तपोधनाम्॥
अनसूया दिव्यं प्रीतिदानं प्रयच्छति — इदं दिव्यं वरं माल्यं वस्त्रम् आभरणानि अङ्गरागं महार्हम् अनुलेपनं च। ‘हे सीते, मया दत्तम् इदं तव गात्राणि शोभयेत्; अनुरूपम् असंक्लिष्टं च नित्यम् एव भविष्यति’ इति सा वदति — तपोबलेन दत्तं वस्त्रं न म्लायति, न च क्लिश्यते; वनवासिन्याः सीतायाः कृते अयम् एव महान् अनुग्रहः, यतः वने वस्त्रस्य मालिन्यं नित्यम् एव। ‘हे जनकात्मजे, दिव्येन अङ्गरागेण लिप्ताङ्गी सती त्वं भर्तारं शोभयिष्यसि, यथा श्रीः अव्ययं विष्णुम्’ इति उपमा — पत्नी स्वम् एव न शोभयति, अपि तु पतिम्; अलंकारः अपि सेवायाः अङ्गम् एव। सा मैथिली वस्त्रम् अङ्गरागं भूषणानि स्रजः च अनुत्तमं प्रीतिदानं प्रतिजग्राह। तत् प्रतिगृह्य यशस्विनी धीरा सीता श्लिष्टाञ्जलिपुटा सती तां तपोधनाम् उपासाञ्चक्रे — दानं गृहीत्वा अपि सेवा न त्यक्ता, प्रत्युत वर्धिता इति शिष्टतायाः लक्षणम्। ‘प्रीतिदानम्’ इति पदं चतुर्ष्वपि स्थलेषु पुनरुक्तम्; तेन कविः सूचयति — दानस्य मूल्यं न वस्तुषु, अपि तु प्रीत्याम् एव। दिव्यानि वस्तूनि वने अनुपयुक्तानि इव प्रतिभान्ति, किन्तु तपोदत्तानि तानि वने एव उपयुक्ततमानि भवन्ति, यतः तानि न क्लिश्यन्ते न च म्लायन्ति।
Anasūyā gave her a heavenly gift of love: "Here is a divine garland of the finest kind, a garment, ornaments, a body-paste and a costly unguent. Given by me, Sītā, they will adorn your limbs; they will suit you and never be soiled, but stay fresh for ever." A garment given by the power of austerity neither fades nor wears, and for Sītā living in the forest, where clothes are always soiled, this was a great kindness; heavenly things might seem out of place in the forest, but these, given through austerity, were the most fitting of all there. "Anointed with this divine paste, daughter of Janaka, you will adorn your husband as Śrī adorns the unchanging Viṣṇu" — a wife adorns not only herself but her husband, and even adornment is part of devotion. Maithilī accepted the garment, the paste, the ornaments and the garlands, that matchless gift of love, and having accepted it, illustrious and steady Sītā sat with folded hands, attending on the ascetic; taking the gift, she did not give up her service but increased it, the mark of true courtesy. The poet keeps calling it a gift "of love", to show that its worth lay in the love, not in the things.
२३तथा सीतामुपासीनामनसूया दृढव्रता।
वचनं प्रष्टुमारेभे कथां कांचिदनुप्रियाम्॥
२४स्वयंवरे किल प्राप्ता त्वमनेन यशस्विना।
राघवेणेति मे सीते कथा श्रुतिमुपागता॥
२५तां कथां श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण च मैथिलि।
यथाभूतं च कार्त्स्न्येन तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि॥
२६एवमुक्ता तु सा सीता तापसीं धर्मचारिणीम्।
श्रूयतामिति चोक्त्वा वै कथयामास तां कथाम्॥
तथा उपासीनां सीतां दृष्ट्वा दृढव्रता अनसूया कांचित् अनुप्रियां कथां प्रष्टुं वचनम् आरेभे। ‘हे सीते, अनेन यशस्विना राघवेण त्वं स्वयंवरे प्राप्ता इति मे कथा श्रुतिम् उपागता’ इति सा आह। ‘श्रुतिमुपागता’ इति पदेन कविः सूचयति — कथा तया कर्णपरम्परया एव ज्ञाता, न साक्षात्; अतः मूलात् एव श्रोतुम् इच्छा। ‘हे मैथिलि, तां कथां विस्तरेण श्रोतुम् इच्छामि; यथाभूतं कार्त्स्न्येन च तत् मह्यं त्वं वक्तुम् अर्हसि’ इति। ‘यथाभूतम्’ इति ‘कार्त्स्न्येन’ इति च द्वे अपि पदे याचनायाः स्वरूपं दर्शयतः — न सङ्क्षेपः, न च अलङ्कारः, अपि तु यथार्थं समग्रं च वृत्तम्। एवम् उक्ता सीता तां तापसीं धर्मचारिणीं ‘श्रूयताम्’ इति उक्त्वा तां कथां कथयामास। अनेन सर्गस्य द्वितीयः भागः आरभ्यते — इतः सर्गान्तपर्यन्तं सर्वं सीतायाः एव वचनम्। बालकाण्डे कविना उक्ता कथा अत्र सीतायाः स्वमुखेन पुनः कथ्यते, यत् रामायणे विरलम्।
Seeing Sītā sitting so in attendance, Anasūyā, firm in her vows, began to ask her for a pleasant story. "I have heard, Sītā, that you were won by this illustrious Rāghava at a bridegroom-choice." She had heard it only by report, so she wished to hear it from the source. "I would like to hear that story at length, Maithilī; tell it to me as it happened, in full" — not abridged and not embellished, but whole and true. So addressed, Sītā said "Listen, then" to the ascetic who walked in righteousness, and told her the story. With this the second part of the sarga begins, and from here to its end every word is Sītā's. The story the poet told in the Bāla Kāṇḍa is told again here from Sītā's own lips, a rare thing in the Rāmāyaṇa.
२७मिथिलाधिपतिर्वीरो जनको नाम धर्मवित्।
क्षत्रकर्मण्यभिरतो न्यायतः शास्ति मेदिनीम्॥
२८तस्य लाङ्गलहस्तस्य कृषतः क्षेत्रमण्डलम्।
अहं किलोत्थिता भित्त्वा जगतीं नृपतेः सुता॥
२९स मां दृष्ट्वा नरपतिर्मुष्टिविक्षेपतत्परः।
पांसुगुण्ठितसर्वाङ्गीं विस्मितो जनकोऽभवत्॥
३०अनपत्येन च स्नेहादङ्कमारोप्य च स्वयम्।
ममेयं तनयेत्युक्त्वा स्नेहो मयि निपातितः॥
३१अन्तरिक्षे च वागुक्ता प्रतिमामानुषी किल।
एवमेतन्नरपते धर्मेण तनया तव॥
३२ततः प्रहृष्टो धर्मात्मा पिता मे मिथिलाधिपः।
अवाप्तो विपुलामृद्धिं मामवाप्य नराधिपः॥
३३दत्ता चास्मीष्टवद्देव्यै ज्येष्ठायै पुण्यकर्मणे।
तया सम्भाविता चास्मि स्निग्धया मातृसौहृदात्॥
सीता कथाम् आरभते — ‘मिथिलाधिपतिः जनकः नाम वीरः धर्मवित् क्षत्रकर्मणि अभिरतः सन् न्यायतः मेदिनीं शास्ति। तस्य लाङ्गलहस्तस्य क्षेत्रमण्डलं कृषतः अहं जगतीं भित्त्वा उत्थिता किल, नृपतेः सुता इति प्रसिद्धा। मुष्टिविक्षेपतत्परः सः नरपतिः पांसुगुण्ठितसर्वाङ्गीं मां दृष्ट्वा विस्मितः अभवत्। अनपत्यः सः स्नेहात् स्वयम् एव माम् अङ्कम् आरोप्य ‘इयं मम तनया’ इति उक्त्वा मयि स्नेहं निपातितवान्। अन्तरिक्षे च अप्रतिमा अमानुषी वाक् उक्ता — ‘हे नरपते, एवम् एतत्; धर्मेण इयं तव तनया’ इति। ततः प्रहृष्टः धर्मात्मा मे पिता मिथिलाधिपः माम् अवाप्य विपुलाम् ऋद्धिम् अवाप्तवान्। ज्येष्ठायै पुण्यकर्मणे देव्यै अहम् इष्टवत् दत्ता; तया स्निग्धया मातृसौहृदात् सम्भाविता च अस्मि’ इति। अत्र कविः जन्मवृत्तान्तं सीतायाः एव मुखेन निवेदयति, तेन च शान्तः आत्मनिवेदनस्वरः रक्ष्यते — सा न माहात्म्यं वर्णयति, अपि तु केवलं वृत्तं कथयति। ‘किल’ इति निपातेन अपि तस्याः विनयः सूच्यते। ‘क्षत्रकर्मण्यभिरतः’ इति ‘न्यायतः शास्ति’ इति च द्वाभ्यां विशेषणाभ्यां जनकस्य द्वैविध्यं दर्शितम् — सः ज्ञानी एव न, अपि तु प्रजापालने समर्थः राजा अपि। ‘लाङ्गलहस्तस्य’ इति पदेन राज्ञः स्वयं कर्षणं सूच्यते, यत् यज्ञभूमेः संस्कारार्थं विहितम्; तत्र एव सा उत्थिता, अतः ‘सीता’ इति नाम अपि हलरेखावाचकम्। अन्तरिक्षवाणी तु दत्तकपुत्रीत्वस्य दैवं प्रमाणम् — पित्रा यत् स्नेहेन उक्तं तत् धर्मेण अपि सिद्धम् इति द्वयोः सङ्गतिः।
"The lord of Mithilā," Sītā began, "is a hero named Janaka, who knows righteousness, is devoted to a warrior's duties and rules the earth justly. As he was ploughing a field with the plough in his own hand, I rose up, they say, splitting open the earth — to be known as the king's daughter. Busy scattering seed by the handful, the king saw me, my whole body covered in dust, and was amazed. Having no child, he lovingly lifted me onto his lap himself, said 'This is my daughter', and poured his love on me. And a voice beyond compare, not human, spoke in the sky: 'So it is, O king; by righteousness she is your daughter.' Then my righteous father, the lord of Mithilā, was delighted, and in gaining me he gained great prosperity. I was given like something precious to his eldest queen, a woman of good deeds, and she cherished me lovingly with a mother's affection." The poet has Sītā tell her own birth, which keeps the calm tone of a personal account: she does not proclaim her greatness, only tells what happened, and her "they say" too shows her modesty. Janaka is shown both as a wise man and as a king able to protect his people. The king ploughed with his own hand, as is done to prepare ground for a sacrifice, and she rose from that furrow — so her very name, Sītā, means the line of the plough. The voice from the sky was a divine confirmation of her adoption: what the father said out of love was sealed by righteousness too.
३४पतिसंयोगसुलभं वयो दृष्ट्वा तु मे पिता।
चिन्तामभ्यगमद्दीनो वित्तनाशादिवाधनः॥
३५सदृशाच्चापकृष्टाच्च लोके कन्यापिता जनात्।
प्रधर्षणमवाप्नोति शक्रेणापि समो भुवि॥
३६तां धर्षणामदूरस्थां संदृश्यात्मनि पार्थिवः।
चिन्तार्णवगतः पारं नाससादाप्लवो यथा॥
३७अयोनिजां हि मां ज्ञात्वा नाध्यगच्छत्स चिन्तयन्।
सदृशं चाभिरूपं च महीपालः पतिं मम॥
३८तस्य बुद्धिरियं जाता चिन्तयानस्य संततम्।
स्वयंवरं तनूजायाः करिष्यामीति धर्मतः॥
‘पतिसंयोगसुलभं मम वयः दृष्ट्वा मे पिता दीनः सन् चिन्ताम् अभ्यगमत् — यथा वित्तनाशात् अधनः जनः। लोके कन्यापिता सदृशात् अपकृष्टात् च जनात् प्रधर्षणम् अवाप्नोति, यद्यपि सः भुवि शक्रेण अपि समः भवेत्। ताम् अदूरस्थां धर्षणाम् आत्मनि संदृश्य पार्थिवः चिन्तार्णवगतः सन् पारं न आससाद, यथा अप्लवः पुरुषः समुद्रस्य। माम् अयोनिजां ज्ञात्वा सः महीपालः चिन्तयन् अपि मम सदृशम् अभिरूपं च पतिं न अध्यगच्छत्। संततं चिन्तयानस्य तस्य इयं बुद्धिः जाता — धर्मतः तनूजायाः स्वयंवरं करिष्यामि इति।’ अत्र कविः कन्यापितुः लोकप्रसिद्धां वेदनां सर्वसामान्यरूपेण वर्णयति — राजा अपि तस्मात् न मुच्यते, ‘शक्रेणापि समः’ इति पदेन एव तत् व्यज्यते। अयोनिजत्वं तु जनकस्य चिन्ताम् अधिकां करोति, यतः कुलसाम्यं तत्र न निर्णेतुं शक्यम्; अतः वीर्यपरीक्षा एव एकः उपायः अवशिष्यते, तेन च स्वयंवरसंकल्पः उपपन्नः भवति। ‘चिन्तार्णवगतः पारं नाससादाप्लवो यथा’ इति उपमा सर्गस्य रमणीयतमा — चिन्ता समुद्रः, बुद्धिः प्लवः; यस्य प्लवः नास्ति सः तरितुं न शक्नोति। जनकस्य प्लवाभावः तु अयोनिजत्वात् एव, यतः तत्र कुलतुलना अशक्या।
"But when he saw that I had reached the age to be joined to a husband, my father grew anxious and downcast, like a poor man who has lost his wealth. In this world the father of a daughter suffers slights from men of his own rank and from those beneath him, even if he is the equal of Indra on earth. Seeing such humiliation close at hand, the king was plunged into a sea of worry and could not reach its far shore, like a man without a raft. For, knowing that I was not born of a womb, the lord of the earth, for all his thinking, could find no husband who would be my match and equal. As he brooded on it constantly, this thought came to him: 'I shall hold a bridegroom-choice for my daughter, as righteousness allows.'" The poet describes the well-known anxiety of a daughter's father as something common to all — even a king is not free of it. Her birth not from a womb deepened Janaka's worry, since no comparison of family was possible, so a test of prowess was the only way left, and so the bridegroom-choice was decided. The image of the sea of worry is the loveliest in the sarga: worry is the ocean, understanding the raft, and a man with no raft cannot cross; Janaka lacked one because of her unearthly birth.
३९महायज्ञे तदा तस्य वरुणेन महात्मना।
दत्तं धनुर्वरं प्रीत्या तूणी चाक्षय्यसायकौ॥
४०असंचाल्यं मनुष्यैश्च यत्नेनापि च गौरवात्।
तन्न शक्ता नमयितुं स्वप्नेष्वपि नराधिपाः॥
४१तद्धनुः प्राप्य मे पित्रा व्याहृतं सत्यवादिना।
समवाये नरेन्द्राणां पूर्वमामन्त्र्य पार्थिवान्॥
४२इदं च धनुरुद्यम्य सज्यं यः कुरुते नरः।
तस्य मे दुहिता भार्या भविष्यति न संशयः॥
४३तच्च दृष्ट्वा धनुःश्रेष्ठं गौरवाद्गिरिसंनिभम्।
अभिवाद्य नृपा जग्मुरशक्तास्तस्य तोलने॥
‘तदा तस्य महायज्ञे महात्मना वरुणेन प्रीत्या वरं धनुः अक्षय्यसायकौ तूणी च दत्तौ। तत् धनुः गौरवात् मनुष्यैः यत्नेन अपि असंचाल्यम् आसीत्; नराधिपाः स्वप्नेषु अपि तत् नमयितुं न शक्ताः। तत् धनुः प्राप्य सत्यवादिना मम पित्रा नरेन्द्राणां समवाये पार्थिवान् पूर्वम् आमन्त्र्य व्याहृतम् — यः नरः इदं धनुः उद्यम्य सज्यं कुरुते, तस्य मे दुहिता भार्या भविष्यति, न संशयः इति। तत् गिरिसंनिभं धनुःश्रेष्ठं गौरवात् दृष्ट्वा नृपाः तस्य तोलने अशक्ताः सन्तः अभिवाद्य जग्मुः।’ एषा प्रतिज्ञा एव कथायाः केन्द्रम् — कन्यायाः वरः न धनेन न कुलेन, अपि तु वीर्येण निर्णीयते इति क्षत्रियधर्मः। ‘अभिवाद्य जग्मुः’ इति पदाभ्यां कविः राज्ञां शीलम् अपि रक्षति — ते पराजिताः अपि धनुषः गौरवं स्वीकृत्य नमस्कृत्य एव गताः, न तु विरुध्य। एवं जनकस्य चिन्ता परीक्षारूपेण परिहृता, किन्तु फलं तु दीर्घकालं न लब्धम्। ‘असंचाल्यम्’ इति ‘नमयितुं न शक्ताः’ इति च क्रमेण द्वे असामर्थ्ये उक्ते — चालनम् अपि न शक्यम्, नमनं तु दूरे एव। एतेन अग्रिमस्य धनुर्भङ्गस्य माहात्म्यं पूर्वम् एव स्थापितम्।
"At a great sacrifice of his, great-souled Varuṇa had gladly given him a splendid bow and two quivers of inexhaustible arrows. The bow was so heavy that men could not even stir it however they strove, and kings could not bend it even in their dreams. Having that bow, my truthful father first invited the rulers of the earth and then declared in an assembly of kings: 'Whatever man lifts this bow and strings it shall have my daughter for his wife; of that there is no doubt.' Seeing that best of bows, heavy as a mountain, the kings saluted it and went away, unable to lift it." This pledge is the centre of the story: in keeping with a warrior's code, the bridegroom was chosen not by wealth or lineage but by prowess. Saluting before they left, the defeated kings kept their dignity, acknowledging the bow's might rather than resenting it. Two failures are named in turn — they could not even move it, let alone bend it — and so the greatness of the breaking to come is established beforehand. Janaka's worry was answered by a test, but for a long time it bore no fruit.
४४सुदीर्घस्य तु कालस्य राघवोऽयं महाद्युतिः।
विश्वामित्रेण सहितो यज्ञं द्रष्टुं समागतः॥
४५लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा रामः सत्यपराक्रमः।
विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा मम पित्रा सुपूजितः॥
४६प्रोवाच पितरं तत्र राघवौ रामलक्ष्मणौ।
सुतौ दशरथस्येमौ धनुर्दर्शनकांक्षिणौ।
धनुर्दर्शय रामाय राजपुत्राय दैविकम्॥
४७इत्युक्तस्तेन विप्रेण तद्धनुः समुपानयत्।
तद्धनुर्दर्शयामास राजपुत्राय दैविकम्॥
४८निमेषान्तरमात्रेण तदानम्य महाबलः।
ज्यां समारोप्य झटिति पूरयामास वीर्यवान्॥
४९तेनापूरयता वेगान्मध्ये भग्नं द्विधा धनुः।
तस्य शब्दोऽभवद्भीमः पतितस्याशनेर्यथा॥
‘सुदीर्घस्य कालस्य अनन्तरम् अयं महाद्युतिः राघवः विश्वामित्रेण सहितः यज्ञं द्रष्टुं समागतः — लक्ष्मणेन भ्रात्रा सह सत्यपराक्रमः रामः। धर्मात्मा विश्वामित्रः मम पित्रा सुपूजितः सन् तत्र पितरं प्रोवाच — इमौ राघवौ रामलक्ष्मणौ दशरथस्य सुतौ धनुर्दर्शनकांक्षिणौ; राजपुत्राय रामाय दैविकं धनुः दर्शय इति। तेन विप्रेण एवम् उक्तः सः तत् धनुः समुपानयत्, राजपुत्राय दैविकं तत् दर्शयामास च। निमेषान्तरमात्रेण महाबलः वीर्यवान् तत् आनम्य झटिति ज्यां समारोप्य पूरयामास। वेगात् पूरयता तेन मध्ये धनुः द्विधा भग्नम्; तस्य शब्दः पतितस्य अशनेः इव भीमः अभवत्।’ अत्र कविः क्रियायाः शीघ्रताम् एव वीर्यस्य प्रमाणं करोति — ‘निमेषान्तरमात्रेण’, ‘झटिति’ इति द्वाभ्यां पदाभ्यां यत् अन्येषां स्वप्ने अपि अशक्यम्, तत् रामस्य निमेषमात्रकार्यम् इति सूच्यते। षट्चत्वारिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः युक्तः षट्पादः; विश्वामित्रस्य सम्पूर्णं वचनम् एकस्मिन् एव अङ्के निबद्धम्। ‘सुदीर्घस्य तु कालस्य’ इति आरम्भेण कविः मध्यकालस्य दैर्घ्यं सूचयति — प्रतिज्ञा कृता, किन्तु फलं चिरात् एव लब्धम्; एषा एव कथायाः प्रतीक्षा। रामस्य आगमनं तु न स्वयंवरार्थम्, अपि तु विश्वामित्रेण सह यज्ञदर्शनार्थम्; दैवम् एव तं तत्र नयति इति ध्वनिः। धनुषः भङ्गे अशनिपातस्य उपमा शब्दस्य एव न, अपि तु घटनायाः दैवीयत्वस्य अपि सूचिका।
"After a very long time this splendid Rāghava came with Viśvāmitra to see the sacrifice — Rāma of true valour, with his brother Lakṣmaṇa. Righteous Viśvāmitra, whom my father honoured greatly, said to him: 'These two Rāghavas, Rāma and Lakṣmaṇa, are Daśaratha's sons, and they wish to see the bow; show the god-given bow to Prince Rāma.' Told this by the brahmin, my father had the bow brought and showed it to the prince. In the space of a blink the mighty hero bent it, strung it in an instant and drew it back. As he drew it with such force, the bow broke in two in the middle, with a terrible sound like a falling thunderbolt." The poet makes speed the proof of strength: what others could not do even in dreams was the work of a moment for Rāma. "After a very long time" hints at the long wait between pledge and fulfilment. Rāma had come not for the bridegroom-choice but to see the sacrifice with Viśvāmitra, as if fate had brought him there. And the thunderbolt image speaks not only of the noise but of the divine nature of the event.
५०ततोऽहं तत्र रामाय पित्रा सत्याभिसंधिना।
उद्यता दातुमुद्यम्य जलभाजनमुत्तमम्॥
५१दीयमानां न तु तदा प्रतिजग्राह राघवः।
अविज्ञाय पितुश्छन्दमयोध्याधिपतेः प्रभोः॥
५२ततः श्वशुरमामन्त्र्य वृद्धं दशरथं नृपम्।
मम पित्रा त्वहं दत्तां रामाय विदितात्मने॥
५३मम चैवानुजा साध्वी ऊर्मिला शुभदर्शना।
भार्यार्थे लक्ष्मणस्यापि दत्ता पित्रा मम स्वयम्॥
५४एवं दत्तास्मि रामाय तथा तस्मिन्स्वयंवरे।
अनुरक्तास्मि धर्मेण पतिं वीर्यवतां वरम्॥
‘ततः सत्याभिसंधिना पित्रा उत्तमं जलभाजनम् उद्यम्य अहं तत्र रामाय दातुम् उद्यता। दीयमानां तु तदा राघवः न प्रतिजग्राह — अयोध्याधिपतेः प्रभोः पितुः छन्दम् अविज्ञाय। ततः वृद्धं दशरथं नृपं श्वशुरम् आमन्त्र्य मम पित्रा अहं विदितात्मने रामाय दत्ता। मम अनुजा साध्वी शुभदर्शना ऊर्मिला अपि मम पित्रा स्वयम् एव लक्ष्मणस्य भार्यार्थे दत्ता। एवम् अहं तस्मिन् स्वयंवरे रामाय दत्ता अस्मि; धर्मेण च वीर्यवतां वरं पतिम् अनुरक्ता अस्मि’ इति। रामस्य विनयः अत्र प्रकाशते — जितः अपि सः पितुः अनुमतिं विना न गृह्णाति; धर्मः तस्य विजयात् अपि गरीयान्। ‘अनुरक्तास्मि धर्मेण’ इति अन्तिमेन पदेन सीता कथायाः आरम्भे उक्तं सिद्धान्तम् एव पुनः स्पृशति — अनुरागः अपि तस्याः धर्ममूलः, न केवलं भावमूलः। एवं सर्गः समाप्यते; अग्रिमे च सर्गे अनसूया तां कथां श्रुत्वा प्रशंसति, सीतां च अलंकृत्य रामसमीपं प्रेषयति। ‘उद्यता दातुम्’ इति ‘न प्रतिजग्राह’ इति च द्वयोः विरोधे कविः शिष्टाचारस्य सूक्ष्मतां दर्शयति — दाता सिद्धः, प्रतिग्रहीता तु पितुः अनुज्ञां प्रतीक्षते। ऊर्मिलायाः दानम् अपि तत्र एव कृतम्, तेन च भ्रातृयुगलस्य भार्यायुगलं सिद्धम्।
"Then my father, whose resolve was truth itself, raised an excellent vessel of water and made ready to give me to Rāma there. But Rāghava would not accept me while I was being given, because he did not know the wishes of his father, the mighty lord of Ayodhyā. So my father invited my father-in-law, the aged King Daśaratha, and then gave me to Rāma, who knows himself. And my younger sister, the virtuous and lovely Ūrmilā, my father gave of his own accord to be Lakṣmaṇa's wife. So I was given to Rāma at that bridegroom-choice, and by righteousness I am devoted to my husband, best of the valiant." Rāma's humility shines here: though he had won, he would not accept without his father's consent; righteousness mattered more to him than victory. The giver was ready, but the receiver waited for his father's leave — a fine point of courtesy. Ūrmilā was given at the same time, so the two brothers gained two sisters as wives. With her last words, "by righteousness I am devoted", Sītā returns to the principle she began with: her love too is rooted in righteousness, not only in feeling. So the sarga ends; in the next, Anasūyā praises the story, adorns Sītā and sends her to Rāma.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे अष्टादशाधिकशततमः सर्गः॥ ११८॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।