अयोध्याकाण्डम् — सप्तदशाधिकशततमः सर्गः
चित्रकूटत्यागः, अत्रेः आतिथ्यम्, अनसूयायाः तपोमाहात्म्यम्, सीतायै पातिव्रत्योपदेशः
अस्मिन् सर्गे रामः चित्रकूटं त्यक्त्वा अत्रेः आश्रमं गच्छति। तापसेषु अपयातेषु सः बहुभिः कारणैः तत्र वासं न रोचयति — भरतदर्शनस्य स्मृतिः तं नित्यं शोचयति, स्कन्धावारनिवेशेन हयहस्तिकरीषैः च भूमिः उपमर्दिता। अतः वैदेह्या लक्ष्मणेन च सह प्रस्थाय सः अत्रेः आश्रमम् आसाद्य तं ववन्दे; अत्रिः च तं पुत्रवत् प्रत्यपद्यत, स्वयम् आतिथ्यम् आदिश्य सर्वं सुसत्कृतम् अकरोत्। ततः सः वृद्धां पत्नीम् अनसूयाम् आमन्त्र्य ‘वैदेहीं प्रतिगृह्णीष्व’ इति अब्रवीत्, रामाय च तस्याः तपोमाहात्म्यम् आचचक्षे — दशवर्षिकायाम् अनावृष्टौ यया मूलफले सृष्टे जाह्नवी च प्रवर्तिता, दश वर्षसहस्राणि यया महत् तपः तप्तम्, देवकार्यार्थं च एका रात्रिः दशरात्रपरिमाणा कृता। रामस्य आदेशेन सीता तां शिथिलां वलितां वृद्धाम् अभिगत्य अभ्यवादयत्, स्वं नाम समुदाहरत्, कृताञ्जलिः अनामयं पर्यपृच्छत्। अनसूया तां सान्त्वयन्ती दीर्घम् उपदेशम् आरभते — ‘नगरस्थः वनस्थः वा, शुभः अशुभः वा, यासां भर्ता प्रियः तासां लोकाः महोदयाः; आर्यस्वभावानां स्त्रीणां परमं दैवतं पतिः; असत्यः तु कामवक्तव्यहृदयाः अयशः धर्मभ्रंशं च प्राप्नुवन्ति, त्वद्विधाः तु स्वर्गे चरिष्यन्ति’ इति। अन्ते वंशस्थवृत्तेन आशीर्वादः — ‘स्वभर्तुः सहधर्मचारिणी भव, ततः यशः धर्मं च समाप्स्यसि’ इति; एतेन सर्गः समाप्यते।
१राघवस्त्वपयातेषु सर्वेष्वनुविचिन्तयन्।
न तत्रारोचयद्वासं कारणैर्बहुभिस्तदा॥
२इह मे भरतो दृष्टो मातरश्च सनागराः।
सा च मे स्मृतिरन्वेति तान्नित्यमनुशोचतः॥
३स्कन्धावारनिवेशेन तेन तस्य महात्मनः।
हयहस्तिकरीषैश्च उपमर्दः कृतो भृशम्॥
४तस्मादन्यत्र गच्छाम इति संचिन्त्य राघवः।
प्रातिष्ठत स वैदेह्या लक्ष्मणेन च संगतः॥
पूर्वस्मिन् सर्गे चित्रकूटस्य तापसाः राक्षसभयात् आश्रमं त्यक्त्वा अन्यत्र गताः। अस्मिन् सर्गे रामः अपि तं देशं त्यजति, कथा च चित्रकूटात् दण्डकारण्यं प्रति प्रवर्तते। ऋषिषु अपयातेषु राघवः बहुभिः कारणैः अनुविचिन्त्य तत्र वासं न अरोचयत्। प्रथमं कारणं स्मृतिवेदना — ‘इह मे भरतः दृष्टः, मातरः च सनागराः दृष्टाः; सा स्मृतिः मां नित्यम् अनुगच्छति, अहं च तान् अनुशोचन् तिष्ठामि’ इति। यत्र स्नेहस्य साक्षात्कारः अभवत्, तत्र एव तस्य वियोगः पुनः पुनः स्मर्यते — इति अन्तरङ्गः हेतुः। द्वितीयं कारणं बाह्यं भूमेः दूषणम् — महात्मनः भरतस्य स्कन्धावारनिवेशेन, हयानां हस्तिनां च करीषैः, सः प्रदेशः भृशम् उपमर्दितः जातः; तपोवनस्य शुद्धिः नष्टा। अतः ‘तस्मात् अन्यत्र गच्छाम’ इति संचिन्त्य सः वैदेह्या लक्ष्मणेन च संगतः प्रातिष्ठत। कविः अत्र न शोकं न भयं दर्शयति, अपि तु शान्तं विवेकम् — स्थानत्यागः क्रोधात् न, अपि तु स्मृतेः शुद्धेः च हेतोः भवति। ‘न तत्रारोचयद्वासम्’ इत्यत्र ‘अरोचयत्’ इति क्रियापदं मार्मिकम् — न शक्तेः अभावः, अपि तु रुचेः निवृत्तिः।
In the previous sarga the ascetics of Citrakūṭa had left their hermitage for fear of the rākṣasas. In this sarga Rāma too leaves the place, and the story moves on from Citrakūṭa towards the Daṇḍaka forest. When the sages had gone, Rāghava thought the matter over and, for many reasons, no longer wished to live there. The first reason was the pain of memory: "Here I saw Bharata, and my mothers and the townsfolk with them; that memory follows me always, and I keep grieving for them." Where love had been seen face to face, the parting from it was remembered again and again — that was the inner reason. The second was outward, the fouling of the ground: the camp of great-souled Bharata's army and the dung of horses and elephants had badly trampled the place, and the purity of the ascetic grove was gone. So, thinking "let us go elsewhere", he set out with Vaidehī and Lakṣmaṇa. The poet shows neither grief nor fear here, only calm judgement: the place was left not in anger but for the sake of memory and of purity. And the phrase that he "no longer wished" to stay is telling: it was not that he lacked the strength to stay, only that his liking for the place had ended.
५सोऽत्रेराश्रममासाद्य तं ववन्दे महायशाः।
तं चापि भगवानत्रिः पुत्रवत्प्रत्यपद्यत॥
६स्वयमातिथ्यमादिश्य सर्वमस्य सुसत्कृतम्।
सौमित्रिं च महाभागं सीतां च समसान्त्वयत्॥
७पत्नीं च तामनुप्राप्तां वृद्धामामन्त्र्य सत्कृताम्।
सान्त्वयामास धर्मज्ञः सर्वभूतहिते रतः॥
८अनसूयां महाभागां तापसीं धर्मचारिणीम्।
प्रतिगृह्णीष्व वैदेहीमब्रवीदृषिसत्तमः॥
मार्गे गच्छन् महायशाः रामः अत्रेः आश्रमम् आसाद्य तं महर्षिं ववन्दे। भगवान् अत्रिः अपि तं पुत्रवत् प्रत्यपद्यत — अतिथिं न केवलं सत्कृतवान्, अपि तु पुत्रभावेन स्वीकृतवान्; एतेन आश्रमः रामाय गृहम् एव अभवत्। सः स्वयम् एव आतिथ्यम् आदिश्य सर्वं सुसत्कृतम् अकरोत्, महाभागं सौमित्रिं सीतां च समसान्त्वयत् — वनवासिनां त्रयाणाम् अपि श्रमः तेन शान्तः। ततः सः अनुप्राप्तां वृद्धां सत्कृतां स्वपत्नीम् आमन्त्र्य सान्त्वयामास; यतः सः धर्मज्ञः सर्वभूतहिते रतः च आसीत्। तस्यै च ऋषिसत्तमः अब्रवीत् — ‘हे अनसूये, महाभागे, तापसि, धर्मचारिणि, वैदेहीं प्रतिगृह्णीष्व’ इति। अत्र कविः गृहस्थधर्मस्य सूक्ष्मं शिष्टाचारं दर्शयति — पुरुषातिथिं पतिः स्वीकरोति, स्त्रियम् अतिथिं तु पत्नी एव प्रतिगृह्णाति। ‘प्रतिगृह्णीष्व’ इति पदेन सीतायाः रक्षणं गौरवं च द्वयम् अपि अनसूयायै समर्पितम्; तेन एव अग्रिमस्य उपदेशस्य अधिकारः अपि तस्यै सिद्धः। ‘स्वयम्’ इति पदेन कविः सूचयति — महर्षिः शिष्यान् न आदिशति, स्वयम् एव आतिथ्यं करोति, एषः एव वनवासिनाम् उत्कृष्टः शिष्टाचारः।
On the way the renowned Rāma reached Atri's hermitage and bowed to the great sage, and the blessed Atri received him as he would a son; he did not merely honour his guest but took him to himself as a son, so the hermitage became a home to Rāma. He gave the orders for their hospitality himself — not leaving it to his pupils, the finest courtesy of forest-dwellers — and saw that everything was handsomely done, and he comforted the illustrious Saumitri and Sītā too, so that the weariness of all three wanderers was eased. Then that knower of righteousness, devoted to the good of all beings, called his aged wife, who came forward and was honoured, and spoke gently to her. The best of sages said: "Anasūyā, greatly blessed ascetic who walks in righteousness, receive Vaidehī." The poet shows a fine piece of household courtesy: the husband receives a male guest, but a woman guest is received by the wife. With "receive her" Atri entrusted both Sītā's care and her honour to Anasūyā, and so gave her the standing to offer the teaching that follows.
९रामाय चाचचक्षे तां तापसीं धर्मचारिणीम्।
दश वर्षाण्यनावृष्ट्या दग्धे लोके निरन्तरम्॥
१०यया मूलफले सृष्टे जाह्नवी च प्रवर्तिता।
उग्रेण तपसा युक्ता नियमैश्चाप्यलंकृता॥
११दश वर्षसहस्राणि यया तप्तं महत्तपः।
अनसूयाव्रतैस्तात प्रत्यूहाश्च निबर्हिताः॥
१२देवकार्यनिमित्तं च यया संत्वरमाणया।
दशरात्रं कृता रात्रिः सेयं मातेव तेऽनघ॥
अनन्तरम् अत्रिः रामाय तस्याः तापस्याः धर्मचारिण्याः माहात्म्यम् आचचक्षे — यतः अतिथिः पात्रं ज्ञात्वा एव तत्र विश्वसिति। पुरा दश वर्षाणि अनावृष्ट्या लोके निरन्तरं दग्धे सति, यया मूलानि फलानि च सृष्टानि, जाह्नवी च प्रवर्तिता — सा एषा उग्रेण तपसा युक्ता नियमैः च अलंकृता। यया दश वर्षसहस्राणि महत् तपः तप्तम्, यस्याः व्रतैः च, हे तात, विघ्नाः निबर्हिताः। अपि च देवकार्यस्य निमित्तेन संत्वरमाणया यया एका रात्रिः दशरात्रपरिमाणा कृता। ‘सा इयं ते मातेव’ इति अनघं रामम् ऋषिः वदति — गुरुपत्नी माता एव इति शास्त्रम् अत्र स्मारितम्। कविः अनसूयायाः तपसः त्रीणि फलानि गणयति — लोकस्य क्षुधानिवारणम्, गङ्गायाः अवतारणम्, कालस्य एव विस्तारणम्। एतैः तस्याः तपः न केवलं वैयक्तिकं, अपि तु लोकोपकारकम् इति सिद्ध्यति; सीतायाः च तादृश्याः गुरोः समीपगमनं सार्थकं भवति। ‘अनसूया’ इति नाम एव तस्याः स्वभावं वदति — या कस्मिंश्चिद् अपि दोषदृष्टिं न करोति, सा एव असूयारहिता अनसूया।
Then Atri told Rāma of the greatness of that ascetic woman who walked in righteousness, for a guest trusts a host only when he knows her worth. "Once, when for ten years no rain fell and the world burned without pause, it was she who brought forth roots and fruits and set the Jāhnavī flowing — she who is endowed with fierce austerity and adorned with observances. For ten thousand years she practised great penance, and by her vows, my son, every obstacle was struck down. And once, in haste for the gods' business, she made a single night last as long as ten. She is like a mother to you, sinless one" — for the scriptures say a guru's wife is a mother. The poet counts three fruits of her austerity: relief of the world's hunger, the bringing down of the Gaṅgā, and the stretching of time itself. Her austerity was not private but for the good of the world, and it was fitting that Sītā should come to such a teacher. Her very name, Anasūyā, "free of envy", tells her nature: one who sees no fault in anyone.
१३तामिमां सर्वभूतानां नमस्कार्यां तपस्विनीम्।
अभिगच्छतु वैदेही वृद्धामक्रोधनां सदा॥
१४एवं ब्रुवाणं तमृषिं तथेत्युक्त्वा स राघवः।
सीतामालोक्य धर्मज्ञामिदं वचनमब्रवीत्॥
१५राजपुत्रि श्रुतं त्वेतन्मुनेरस्य समीरितम्।
श्रेयोऽर्थमात्मनः शीघ्रमभिगच्छ तपस्विनीम्॥
१६अनसूयेति या लोके कर्मभिः ख्यातिमागता।
तां शीघ्रमभिगच्छ त्वमभिगम्यां तपस्विनीम्॥
१७सीता त्वेतद्वचः श्रुत्वा राघवस्य यशस्विनी।
तामत्रिपत्नीं धर्मज्ञामभिचक्राम मैथिली॥
‘सर्वभूतानां नमस्कार्यां तपस्विनीम् एनां वृद्धाम् अक्रोधनां सदा वैदेही अभिगच्छतु’ इति ऋषिः उक्तवान् — ‘अक्रोधना’ इति विशेषणेन तपस्विनाम् अपि दुर्लभः गुणः सूचितः। एवं ब्रुवाणं तम् ऋषिं ‘तथा’ इति उक्त्वा राघवः धर्मज्ञां सीताम् आलोक्य इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘हे राजपुत्रि, अस्य मुनेः समीरितम् एतत् त्वया श्रुतम्; आत्मनः श्रेयोऽर्थं शीघ्रं तपस्विनीम् अभिगच्छ। या लोके ‘अनसूया’ इति नाम्ना कर्मभिः ख्यातिम् आगता, ताम् अभिगम्यां तपस्विनीं त्वं शीघ्रम् अभिगच्छ’ इति। रामस्य वचने द्वौ हेतू — एकः शिष्टाचारः, अपरः सीतायाः एव श्रेयः; न सः आज्ञां ददाति, अपि तु हितं दर्शयति। यशस्विनी सीता राघवस्य एतत् वचः श्रुत्वा तां धर्मज्ञाम् अत्रिपत्नीम् अभिचक्राम — विलम्बः न कृतः। अत्र ‘अभिगम्या’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — केचन तपस्विनः दुरासदाः, इयं तु सर्वेषां गम्या शरण्या च। ‘श्रेयोऽर्थमात्मनः’ इति पदेन रामः स्पष्टं वदति — एतत् गमनं मम आज्ञापालनार्थं न, अपि तु तव एव कल्याणाय।
"Let Vaidehī go to this aged ascetic, to whom all beings owe reverence and who is never angry," the sage said — freedom from anger being a virtue rare even among ascetics. To the sage who spoke so Rāghava said "So be it", and looking at Sītā, who knew righteousness, he said: "Princess, you have heard what this sage has said; for your own good go quickly to the ascetic. She has become famous in the world by her deeds under the name Anasūyā; go at once to that ascetic, whom one may rightly approach." Rāma gave two reasons, courtesy and Sītā's own good; he did not give an order but pointed out what was good for her — the visit was not to obey him but for her own welfare. Some ascetics are hard to approach, but this one was open to all and a refuge. Hearing Rāghava's words, illustrious Maithilī went without delay to Atri's wife, who knew righteousness.
१८शिथिलां वलितां वृद्धां जरापाण्डुरमूर्धजाम्।
सततं वेपमानाङ्गीं प्रवाते कदलीमिव॥
१९तां तु सीता महाभागामनसूयां पतिव्रताम्।
अभ्यवादयदव्यग्रा स्वं नाम समुदाहरत्॥
२०अभिवाद्य च वैदेही तापसीं तां दमान्विताम्।
बद्धाञ्जलिपुटा हृष्टा पर्यपृच्छदनामयम्॥
२१ततः सीतां महाभागां दृष्ट्वा तां धर्मचारिणीम्।
सान्त्वयन्त्यब्रवीद्वृद्धा दिष्ट्या धर्ममवेक्षसे॥
कविः अनसूयायाः रूपं करुणया चित्रयति — शिथिलाम्, वलिताम्, वृद्धाम्, जरया पाण्डुरमूर्धजाम्, प्रवाते कदलीम् इव सततं वेपमानाङ्गीम्। एतत् वर्णनं तपसः मूल्यं सूचयति — यस्याः देहः एवं जीर्णः, तस्याः तपोबलेन एव गङ्गा प्रवर्तिता आसीत्; बाह्यदौर्बल्यस्य अन्तः महती शक्तिः निहिता। सीता अव्यग्रा सती तां महाभागां पतिव्रताम् अनसूयाम् अभ्यवादयत्, स्वं नाम च समुदाहरत् — अत्र ‘अव्यग्रा’ इति पदेन तस्याः धैर्यं शिष्टता च सूचिते, ‘स्वं नाम समुदाहरत्’ इति च प्राचीनः अभिवादनविधिः स्मारितः। तां दमान्वितां तापसीम् अभिवाद्य बद्धाञ्जलिपुटा हृष्टा वैदेही अनामयं पर्यपृच्छत्। ततः तां धर्मचारिणीं महाभागां सीतां दृष्ट्वा वृद्धा सान्त्वयन्ती अब्रवीत् — ‘दिष्ट्या त्वं धर्मम् अवेक्षसे’ इति। एतेन एव उपदेशस्य आरम्भः, यः सर्गस्य शेषं व्याप्नोति। ‘दिष्ट्या’ इति निपातः द्विः प्रयुक्तः — तेन अनसूयायाः विस्मयः आनन्दः च द्वयम् अपि ध्वन्यते।
The poet paints Anasūyā tenderly: slack of frame, wrinkled, old, her hair white with age, her limbs forever trembling like a plantain in the wind. The description shows the worth of her austerity: in so worn a body lay the power that had set the Gaṅgā flowing; great strength was hidden within outward frailty. Calmly Sītā saluted the illustrious and faithful Anasūyā and spoke her own name, as the ancient manner of greeting requires; her calm shows both composure and good breeding. Having saluted the self-controlled ascetic, Vaidehī stood glad at heart with folded hands and asked after her health. Then, seeing illustrious Sītā walking in righteousness, the old woman comforted her and said, "How fortunate that you have regard for righteousness!" — and with this begins the teaching that fills the rest of the sarga. The repeated "how fortunate" carries both her wonder and her joy.
२२त्यक्त्वा ज्ञातिजनं सीते मानवृद्धिं च मानिनि।
अवरुद्धं वने रामं दिष्ट्या त्वमनुगच्छसि॥
२३नगरस्थो वनस्थो वा शुभो वा यदि वाशुभः।
यासां स्त्रीणां प्रियो भर्ता तासां लोका महोदयाः॥
२४दुःशीलः कामवृत्तो वा धनैर्वा परिवर्जितः।
स्त्रीणामार्यस्वभावानां परमं दैवतं पतिः॥
२५नातो विशिष्टं पश्यामि बान्धवं विमृशन्त्यहम्।
सर्वत्र योग्यं वैदेहि तपःकृतमिवाव्ययम्॥
२६न त्वेवमनुगच्छन्ति गुणदोषमसत्स्त्रियः।
कामवक्तव्यहृदया भर्तृनाथाश्चरन्ति याः॥
वृद्धा उपदिशति — ‘हे मानिनि सीते, ज्ञातिजनं मानवृद्धिं च त्यक्त्वा वने अवरुद्धं रामं त्वम् अनुगच्छसि — इदं दिष्ट्या। नगरस्थः वनस्थः वा, शुभः अशुभः वा, यासां स्त्रीणां भर्ता प्रियः, तासां लोकाः महोदयाः भवन्ति। दुःशीलः कामवृत्तः धनैः वा परिवर्जितः अपि, आर्यस्वभावानां स्त्रीणां परमं दैवतं पतिः एव। विमृशन्ती अहं पत्युः अपेक्षया विशिष्टं बान्धवं न पश्यामि; सः सर्वत्र योग्यः, कृतम् अव्ययं तपः इव फलदः। किन्तु असत्यः स्त्रियः एवं न अनुगच्छन्ति, गुणदोषं च न विमृशन्ति; कामवक्तव्यहृदयाः ताः भर्तॄन् एव वशे कृत्वा स्वेच्छया चरन्ति’ इति। अत्र कविः पातिव्रत्यं न बाह्यनियमरूपेण, अपि तु आन्तरनिष्ठारूपेण स्थापयति — पतिः तपसः तुल्यः अक्षयः निधिः इति उपमा तस्य सारः। ‘सर्वत्र योग्यम्’ इति पदेन इहलोके परलोके च फलदत्वम् उच्यते। ‘भर्तृनाथाः’ इति पदं विरोधाभासगर्भम् — याः पत्युः अपि स्वामिन्यः भवितुम् इच्छन्ति, ताः एव इह निन्द्यन्ते।
The old woman taught her: "How fortunate, proud Sītā, that you have left your kinsfolk and the honour that grows among them to follow Rāma, shut away in the forest. Whether he lives in the city or the forest, whether he is good or not, women who hold their husband dear win worlds of great splendour. Though he be ill-natured, given to pleasure or stripped of wealth, to women of noble nature the husband is the highest deity. As I reflect on it, I see no kinsman better than a husband; he is fit in every place, Vaidehī, and bears fruit like penance performed and laid by, which never wastes away. But unworthy women do not follow in this way, nor weigh virtue and fault; with hearts ruled by desire, they make themselves masters over their husbands and roam as they please." The poet presents a wife's faithfulness not as an outward rule but as inner devotion, and its essence lies in the image of the husband as an imperishable treasure like stored-up austerity, bearing fruit in this world and the next. Those censured are the women who would make themselves their husbands' masters.
२७प्राप्नुवन्त्ययशश्चैव धर्मभ्रंशं च मैथिलि।
अकार्यवशमापन्नाः स्त्रियो याः खलु तद्विधाः॥
२८त्वद्विधास्तु गुणैर्युक्ता दृष्टलोकपरावराः।
स्त्रियः स्वर्गे चरिष्यन्ति यथा पुण्यकृतस्तथा॥
२९तदेवमेतं त्वमनुव्रता सती पतिप्रधाना समयानुवर्तिनी।
भव स्वभर्तुः सहधर्मचारिणी यशश्च धर्मं च ततः समाप्स्यसि॥
उपदेशस्य उपसंहारे अनसूया द्वयोः वर्गयोः फलं स्पष्टं वदति — उपदेशः न केवलं प्रशंसा, अपि तु फलनिर्देशेन दृढीकृतः। ‘हे मैथिलि, याः खलु तादृश्यः स्त्रियः अकार्यवशम् आपन्नाः, ताः अयशः धर्मभ्रंशं च प्राप्नुवन्ति। त्वद्विधाः तु गुणैर्युक्ताः, दृष्टलोकपरावराः स्त्रियः, पुण्यकृतः यथा तथा स्वर्गे चरिष्यन्ति’ इति। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन आशीर्वादरूपः — ‘तत् एवम् एतं त्वम् अनुव्रता सती, पतिप्रधाना, समयानुवर्तिनी, स्वभर्तुः सहधर्मचारिणी भव; ततः त्वं यशः धर्मं च समाप्स्यसि’ इति। ‘सहधर्मचारिणी’ इति पदे सर्गस्य सारः निहितः — पत्नी अनुगामिनी मात्रं न, अपि तु धर्मे सहचारिणी। अनेन आशीर्वादेन सर्गः समाप्यते; अग्रिमे च सर्गे सीतायाः विनयपूर्णं प्रत्युत्तरं स्वयंवरकथा च आरभ्येते। ‘दृष्टलोकपरावराः’ इति विशेषणेन ज्ञानम् एव पातिव्रत्यस्य मूलम् इति सूच्यते — या इहलोकं परलोकं च पश्यति, सा एव स्थिरा भवति।
To close her teaching Anasūyā stated plainly the fruit that each kind of woman reaps, so that her teaching was not only praise but made firm by consequences. "Such women, Maithilī, fall into the power of what should not be done, and they win disgrace and the loss of righteousness. But women like you, endowed with virtue, who have seen what is high and low in the world, will move in heaven as those who have done good deeds." The phrase "who have seen what is high and low in the world" implies that understanding is the root of faithfulness: she who sees both this world and the next stays steady. The last verse, in a longer metre, is a blessing: "So be devoted to him in this way — chaste, holding your husband first, doing what each moment requires, your own husband's partner in righteousness; by that you will win both fame and righteousness." "Partner in righteousness" holds the essence of the sarga: a wife is not merely a follower but a companion in righteousness. With this blessing the sarga ends; in the next Sītā's modest reply and the story of her own marriage begin.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्तदशाधिकशततमः सर्गः॥ ११७॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।