तापसानां चित्रकूटत्यागः

तपस्विनाम् औत्सुक्यम्, रामस्य त्रयः प्रश्नाः, कुलपतिना खरवृत्तान्तकथनम्, ऋषीणाम् आश्रमत्यागः

अस्मिन् सर्गे कथा नन्दिग्रामात् पुनः चित्रकूटं परावर्तते। भरते प्रतियाते सति रामः तत्रत्यानां तपस्विनाम् उद्वेगसहितम् औत्सुक्यं लक्षयति — ते नयनैः भ्रूभङ्गैश्च तं निर्दिश्य मिथः कथाः कुर्वन्ति। शङ्कितः सन् सः कुलपतिम् ऋषिं पृच्छति — ‘मयि किं विकृतं दृश्यते? लक्ष्मणेन किं प्रमादात् किमपि कृतम्? सीता प्रमदोचितां वृत्तिं न वर्तते किम्?’ जरया तपसा च वृद्धः ऋषिः उत्तरं ददाति — ‘कल्याणसत्त्वायाः वैदेह्याः चलनं कुतः? एतत् तु त्वन्निमित्तम्; रक्षोभ्यः एव ते संविग्नाः।’ ततः सः खरस्य वृत्तान्तं कथयति — रावणावरजः सः जनस्थाननिवासिनः तापसान् उत्पाटितवान्, धृष्टः जितकाशी पुरुषादकः च सः रामम् अपि न मृष्यते। राक्षसाः विकृतरूपैः तापसान् भीषयन्ति, अशुचिभिः सम्प्रयोजयन्ति, हवनकाले स्रुग्भाण्डानि अवक्षिपन्ति, अग्नीन् सिञ्चन्ति, कलशान् प्रमृद्नन्ति। ‘अतः शारीर्याः उपहिंसायाः पूर्वम् एव वयम् इमम् आश्रमं त्यक्ष्यामः; अश्वस्य आश्रमं सगणः श्रयिष्ये। यदि बुद्धिः प्रवर्तते तर्हि अस्माभिः सह गच्छ’ इति च रामं निमन्त्रयति। रामः तं समुत्सुकं निरोद्धुं न शक्नोति; कुलपतिः तम् अभिनन्द्य समापृच्छ्य च कुलैः सह गच्छति। रामः तम् अनुगम्य अभिवाद्य च स्वनिलयम् उपसम्पद्यते, ऋषिविरहितम् आश्रमं च क्षणम् अपि न त्यजति।

१तपस्विनाम् उद्वेगसहितम् औत्सुक्यम्, रामस्य शङ्का, कुलपतेः उपसर्पणम्

१प्रतियाते तु भरते वसन्रामस्तदा वने।
लक्षयामास सोद्वेगमथौत्सुक्यं तपस्विनाम्॥

२ये तत्र चित्रकूटस्य पुरस्तात्तापसाश्रमे।
राममाश्रित्य निरतास्तानलक्षयदुत्सुकान्॥

३नयनैर्भृकुटीभिश्च रामं निर्दिश्य शङ्किताः।
अन्योन्यमुपजल्पन्तः शनैश्चक्रुर्मिथः कथाः॥

४तेषामौत्सुक्यमालक्ष्य रामस्त्वात्मनि शङ्कितः।
कृताञ्जलिरुवाचेदमृषिं कुलपतिं ततः॥

पूर्वयोः सर्गयोः कथा अयोध्यायां नन्दिग्रामे च आसीत्; अस्मिन् सर्गे सा पुनः चित्रकूटं रामं च प्रति परावर्तते। भरते प्रतियाते सति वने वसन् रामः तपस्विनाम् उद्वेगसहितम् औत्सुक्यं लक्षयामास। ये तत्र चित्रकूटस्य पुरस्तात् तापसाश्रमे रामम् आश्रित्य निरताः आसन्, तान् एव सः उत्सुकान् अलक्षयत्। ते शङ्किताः सन्तः नयनैः भ्रूभङ्गैश्च रामं निर्दिश्य अन्योन्यम् उपजल्पन्तः शनैः मिथः कथाः चक्रुः। तेषाम् औत्सुक्यम् आलक्ष्य रामः आत्मनि शङ्कितः — ‘मत्तः एव किमपि अपराद्धम्’ इति मन्यमानः — कृताञ्जलिः सन् कुलपतिम् ऋषिम् इदम् उवाच। ‘सोद्वेगम् औत्सुक्यम्’ इति पदद्वयेन कविः द्वौ भावौ पृथक् दर्शयति — भयजनितः उद्वेगः, गन्तुम् इच्छा च; उभौ एकत्र एव तेषु वर्तेते। ‘शनैः मिथः कथाः’ इति च सूचयति यत् ते रामं श्रावयितुं न इच्छन्ति, तथापि तस्य दृष्टिं वञ्चयितुं न शक्नुवन्ति।

For the last two sargas the story had been in Ayodhyā and Nandigrāma; in this sarga it returns to Citrakūṭa and to Rāma. After Bharata had gone back, Rāma, living in the forest, noticed an anxious restlessness among the ascetics. Those who lived in the ascetics' settlement east of Citrakūṭa, content in Rāma's company, were the very ones he now saw uneasy. Full of misgiving, they pointed at Rāma with their eyes and brows, murmured to one another and talked quietly among themselves. The poet names two feelings in them together: dread born of fear, and a wish to leave. And their whispering shows that they did not want Rāma to hear, yet could not escape his notice. Seeing their restlessness, Rāma grew uneasy about himself, thinking he must have given some offence, and with folded hands he spoke to the sage who headed the community.

२रामस्य त्रयः प्रश्नाः — स्वस्य, लक्ष्मणस्य, सीतायाश्च आचरणविषये

५न कश्चिद्भगवन्किंचित्पूर्ववृत्तमिदं मयि।
दृश्यते विकृतं येन विक्रियन्ते तपस्विनः॥

६प्रमादाच्चरितं किंचित्कच्चिन्नावरजस्य मे।
लक्ष्मणस्यर्षिभिर्दृष्टं नानुरूपं महात्मनः॥

७कच्चिच्छुश्रूषमाणा वः शुश्रूषणपरा मयि।
प्रमदाभ्युचितां वृत्तिं सीता युक्तां न वर्तते॥

रामस्य त्रयः प्रश्नाः त्रीन् एव सम्भाव्यान् दोषान् स्पृशन्ति। ‘भगवन्, न किंचित् पूर्ववृत्तं मयि विकृतं दृश्यते किम्, येन तपस्विनः विक्रियन्ते? कच्चित् मम अवरजस्य महात्मनः लक्ष्मणस्य किमपि प्रमादात् चरितम् ऋषिभिः दृष्टम्, यत् तस्य अनुरूपं न स्यात्? कच्चित् वः शुश्रूषमाणा, मयि च शुश्रूषणपरा सीता प्रमदायाः उचितां युक्तां वृत्तिं न वर्तते?’ एवं सः प्रथमं स्वम्, ततः भ्रातरम्, ततः पत्नीं च पृच्छति — अतिथेः विनयः अत्र स्पष्टः, यतः दोषम् अन्यत्र न आरोपयति। ‘पूर्ववृत्तम्’ इति पदस्य द्वौ अर्थौ सम्भवतः — मम पूर्वम् आचरितम्, अथवा पूर्वेषां राजञां यत् आचरणं तादृशम्; हिन्दीभाष्यम् उभयम् अपि स्वीकरोति। ‘आत्मनि शङ्कितः’ इति पदेन रामस्य स्वभावः एव प्रकट्यते — यत्र अन्यः परं दूषयेत् तत्र सः स्वम् एव प्रथमं परीक्षते।

Rāma's three questions touch three possible faults. "Reverend sir, is there anything in my past conduct that seems amiss, to make the ascetics uneasy? Have the sages seen my younger brother, great-souled Lakṣmaṇa, do anything carelessly that was unworthy of him? Or does Sītā, who used to wait on you and now waits on me, fail to keep the conduct befitting a woman of good family?" So he asked first about himself, then his brother, then his wife; a guest's humility is plain here, for he did not lay the blame elsewhere. His "past conduct" may mean either what he himself had done before or conduct like that of the kings who came before him. Rāma's nature shows in his self-doubt: where another man would blame others, he examines himself first.

३वृद्धस्य ऋषेः उत्तरम् — ‘वैदेह्याः चलनं कुतः, रक्षोभ्यः एव ते संविग्नाः’

८अथर्षिर्जरया वृद्धस्तपसा च जरां गतः।
वेपमान इवोवाच रामं भूतदयापरम्॥

९कुतः कल्याणसत्त्वायाः कल्याणाभिरतेः सदा।
चलनं तात वैदेह्यास्तपस्विषु विशेषतः॥

१०त्वन्निमित्तमिदं तावत्तापसान्प्रति वर्तते।
रक्षोभ्यस्तेन संविग्नाः कथयन्ति मिथः कथाः॥

अथ जरया वृद्धः तपसा च जरां गतः ऋषिः वेपमानः इव भूतदयापरं रामम् उवाच। ‘तात, या कल्याणसत्त्वा, सदा कल्याणाभिरता च, तस्याः वैदेह्याः तपस्विषु विशेषतः चलनं कुतः स्यात्? एतत् तु त्वन्निमित्तम् एव तापसान् प्रति वर्तते। रक्षोभ्यः एव ते संविग्नाः सन्तः मिथः कथाः कथयन्ति।’ ऋषेः उत्तरम् एव रामस्य शङ्कां निवारयति — न सीतायाः, न लक्ष्मणस्य, न रामस्य च दोषः; भयस्य मूलम् अन्यत्र। ‘वेपमानः इव’ इति उपमायां कम्पः जरायाः तपसः वा फलम्, अथवा रामं प्रति आदरात् एव; कविः तत् न निर्धारयति। ‘भूतदयापरम्’ इति विशेषणं च अत्र सार्थकम् — यम् एव तपस्विनां भयं बाधते, सः एव सर्वभूतेषु दयापरः।

Then the sage, aged by years and by austerity, answered Rāma, friend of every living thing, trembling as he spoke — whether from age or austerity or from reverence for Rāma, the poet does not say. "Dear son, how could there be any lapse in Vaidehī, whose nature is good and who always delights in what is good — least of all towards ascetics? What is happening concerns the ascetics only on your account: it is the rākṣasas they fear, and that is why they are talking among themselves." The sage's answer removed Rāma's doubt: the fault lay with neither Sītā, Lakṣmaṇa nor Rāma; the root of the fear was elsewhere. And the epithet "friend of every living thing" is pointed: the very man whose presence frightens the ascetics is full of compassion for all beings.

४खरस्य वृत्तान्तः — रावणावरजेन जनस्थानात् तापसानाम् उत्पाटनम्

११रावणावरजः कश्चित्खरो नामेह राक्षसः।
उत्पाट्य तापसान्सर्वाञ्जनस्थाननिवासिनः॥

१२धृष्टश्च जितकाशी च नृशंसः पुरुषादकः।
अवलिप्तश्च पापश्च त्वां च तात न मृष्यते॥

१३त्वं यदाप्रभृति ह्यस्मिन्नाश्रमे तात वर्तसे।
तदाप्रभृति रक्षांसि विप्रकुर्वन्ति तापसान्॥

ततः ऋषिः तत् मूलं कथयति। ‘रावणस्य अवरजः खरः नाम कश्चित् राक्षसः इह अस्ति, येन जनस्थाननिवासिनः सर्वे तापसाः उत्पाट्य निःसारिताः। सः धृष्टः, जितकाशी, नृशंसः, पुरुषादकः, अवलिप्तः पापः च; सः त्वाम् अपि न मृष्यते। यदाप्रभृति त्वम् अस्मिन् आश्रमे वर्तसे, तदाप्रभृति रक्षांसि तापसान् विप्रकुर्वन्ति।’ अत्र प्रथमवारम् अयोध्याकाण्डे खरस्य नाम श्रूयते; अरण्यकाण्डस्य कथायाः बीजम् अत्र एव निहितम्। ‘उत्पाट्य’ इति पदं वृक्षोन्मूलनवाचि — तापसाः मूलतः एव जनस्थानात् निष्कासिताः इति भावः। ‘त्वां च तात न मृष्यते’ इति वाक्ये तापसानां भयस्य वास्तविकं कारणं निहितम् — खरः रामस्य उपस्थितिम् एव न सहते, अतः तस्य कोपः आश्रमवासिनः एव दहेत्।

Then the sage told the cause. "There is here a rākṣasa called Khara, Rāvaṇa's younger brother, who has uprooted all the ascetics who lived in Janasthāna. He is insolent, swaggering with victory, cruel, a devourer of men, arrogant and wicked, and he cannot endure you either, dear son. Ever since you came to live in this hermitage, the rākṣasas have been harassing the ascetics." Here, for the first time in the Ayodhyā Kāṇḍa, Khara's name is heard, and the seed of the Araṇya Kāṇḍa's story is planted. "Uprooted" is the word used for tearing up trees: the ascetics had been driven out of Janasthāna root and all. And the real reason for their fear lay in "he cannot endure you": Khara could not bear Rāma's presence, so his wrath would burn those who lived in the hermitage.

५राक्षसानाम् उपद्रवाः — विकृतरूपदर्शनम्, अशुचिसम्प्रयोगः, हवनविनाशः

१४दर्शयन्ति हि बीभत्सैः क्रूरैर्भीषणकैरपि।
नानारूपैर्विरूपैश्च रूपैरसुखदर्शनैः॥

१५अप्रशस्तैरशुचिभिः सम्प्रयुज्य च तापसान्।
प्रतिघ्नन्त्यपरान्क्षिप्रमनार्याः पुरतः स्थितान्॥

१६तेषु तेष्वाश्रमस्थानेष्वबुद्धमवलीय च।
रमन्ते तापसांस्तत्र नाशयन्तोऽल्पचेतसः॥

१७अवक्षिपन्ति स्रुग्भाण्डानग्नीन्सिञ्चन्ति वारिणा।
कलशांश्च प्रमर्दन्ति हवने समुपस्थिते॥

ऋषिः राक्षसानाम् उपद्रवान् विस्तरेण गणयति। ते बीभत्सैः क्रूरैः भीषणकैः नानारूपैः विरूपैः असुखदर्शनैः च रूपैः आत्मानं दर्शयन्ति। अप्रशस्तैः अशुचिभिः द्रव्यैः तापसान् सम्प्रयोज्य ते अनार्याः पुरतः स्थितान् अपरान् क्षिप्रं प्रतिघ्नन्ति। तेषु तेषु आश्रमस्थानेषु अबुद्धम् अवलीय च ते अल्पचेतसः तापसान् नाशयन्तः तत्र रमन्ते। हवने समुपस्थिते ते स्रुग्भाण्डानि अवक्षिपन्ति, अग्नीन् वारिणा सिञ्चन्ति, कलशांश्च प्रमर्दन्ति। उपद्रवाः क्रमेण वर्धन्ते — प्रथमं दर्शनमात्रम्, ततः स्पर्शः, ततः वधः, अन्ते च यज्ञस्य एव विनाशः। ‘अबुद्धम् अवलीय’ इति पदाभ्यां राक्षसानां प्रच्छन्नता सूच्यते — ते न युद्धेन, अपि तु छद्मना एव बाधन्ते। ‘हवने समुपस्थिते’ इति च कालनिर्देशः — यस्मिन् एव क्षणे तपस्विनः अप्रमत्ताः भवितव्याः तस्मिन् एव ते उपद्रवं कुर्वन्ति।

The sage listed the rākṣasas' outrages in detail. "They show themselves in loathsome, savage and terrifying forms of every kind, deformed and painful to look at. Those base creatures defile the ascetics with foul and impure things and then quickly strike down others right in front of them. Slipping unseen into one hermitage after another, those mean-spirited beings delight in destroying the ascetics. Just when the oblation is to be made, they fling down the ladles and sacrificial vessels, pour water on the fires and smash the water-pots." The outrages grow step by step: first mere appearance, then defilement, then killing, and finally the ruin of the sacrifice itself. Slipping in unseen, the rākṣasas harass by stealth, not open fight, and they strike at the very moment of the offering, when the ascetics must be most intent.

६ऋषीणाम् आश्रमत्यागनिर्णयः, अश्वस्य आश्रमं प्रति गमनसङ्कल्पः

१८तैर्दुरात्मभिराविष्टानाश्रमान्प्रजिहासवः।
गमनायान्यदेशस्य चोदयन्त्यृषयोऽद्य माम्॥

१९तत्पुरा राम शारीरीमुपहिंसां तपस्विषु।
दर्शयन्ति हि दुष्टास्ते त्यक्ष्याम इममाश्रमम्॥

२०बहुमूलफलं चित्रमविदूरादितो वनम्।
अश्वस्याश्रममेवाहं श्रयिष्ये सगणः पुनः॥

‘तैः दुरात्मभिः आविष्टान् आश्रमान् प्रजिहासवः ऋषयः अद्य माम् अन्यदेशस्य गमनाय चोदयन्ति। तत्, राम, पुरा एव — यावत् ते दुष्टाः तपस्विषु शारीरीम् उपहिंसां न दर्शयन्ति तावत् एव — वयम् इमम् आश्रमं त्यक्ष्यामः। इतः अविदूरात् बहुमूलफलं चित्रं वनम् अस्ति; अश्वस्य आश्रमम् एव अहं सगणः पुनः श्रयिष्ये।’ ‘पुरा’ इति पदम् अत्र मुख्यम् — ऋषिः न पलायते, अपि तु हिंसायाः पूर्वम् एव स्थानं त्यजति इति तस्य विवेकः। ‘प्रजिहासवः’ इति सन्नन्तात् निष्पन्नं पदम् — त्यक्तुम् इच्छन्तः, न तु त्यक्तवन्तः; निर्णयः अद्य एव जातः। ‘बहुमूलफलं चित्रं वनम्’ इति च नूतनस्य स्थानस्य वर्णनम्, यत् तापसानां जीविकायै पर्याप्तम्।

"Wanting to leave the hermitages these evil ones have overrun, the sages are urging me today to move to another region. So, Rāma, before those wicked ones do bodily harm to the ascetics, we shall leave this hermitage. Not far from here there is a lovely wood rich in roots and fruit; with my company I shall take refuge again in the hermitage of Aśva." "Before" is the key word: the sage was not running away but wisely leaving before violence came. The sages only wished to leave — the decision had been taken that very day. And the new place was described as rich in roots and fruit, enough to sustain the ascetics.

७रामस्य निमन्त्रणम्, अवबद्धुम् अशक्तिः, कुलपतेः कुलैः सह गमनम्

२१खरस्त्वय्यपि चायुक्तं पुरा राम प्रवर्तते।
सहास्माभिरितो गच्छ यदि बुद्धिः प्रवर्तते॥

२२सकलत्रस्य संदेहो नित्यं युक्तस्य राघव।
समर्थस्यापि हि सतो वासो दुःखमिहाद्य ते॥

२३इत्युक्तवन्तं रामस्तं राजपुत्रस्तपस्विनम्।
न शशाकोत्तरैर्वाक्यैरवबद्धुं समुत्सुकम्॥

२४अभिनन्द्य समापृच्छ्य समाधाय च राघवम्।
स जगामाश्रमं त्यक्त्वा कुलैः कुलपतिः सह॥

‘खरः त्वयि अपि, राम, पुरा एव अयुक्तं प्रवर्तते। यदि ते बुद्धिः प्रवर्तते तर्हि अस्माभिः सह इतः गच्छ। राघव, नित्यं युक्तस्य समर्थस्य सतः अपि सकलत्रस्य ते इह अद्य वासः संदेहजनकः दुःखदः च।’ एवम् उक्तवन्तं समुत्सुकं तं तपस्विनं राजपुत्रः रामः उत्तरैः वाक्यैः अवबद्धुं न शशाक। ततः सः कुलपतिः राघवम् अभिनन्द्य, समापृच्छ्य, समाधाय च कुलैः सह आश्रमं त्यक्त्वा जगाम। रामः गमनं न प्रतिषिध्यति, न च स्वयं गच्छति — ऋषीणां भयं सत्यम्, किन्तु तस्य स्वस्य निश्चयः अचलः। ‘यदि बुद्धिः प्रवर्तते’ इति ऋषिः रामं न निर्बन्धयति, अपि तु तस्य विवेके एव निर्णयं स्थापयति। ‘सकलत्रस्य’ इति पदेन च भयस्य विशेषः निर्दिष्टः — एकाकी वीरः आत्मानं रक्षेत्, किन्तु भार्यासहितस्य संदेहः सदा तिष्ठति; एषा एव वाणी अरण्यकाण्डे सत्या भविष्यति।

"Khara will soon behave wrongly towards you too, Rāma. If you are so minded, come away from here with us. Though you are always alert and well able to defend yourself, Rāghava, a man with his wife beside him is always at risk; to live here now would bring you only doubt and misery." The sage did not press Rāma but left the decision to his judgement. And "with his wife beside him" names the special danger: a hero alone can defend himself, but a man with his wife is never free from anxiety — words that will come true in the Araṇya Kāṇḍa. When the ascetic had spoken, the prince could find no words to hold back a man so eager to go. Then the head of the community blessed Rāghava, took his leave, comforted him, and left the hermitage with the families under him. Rāma neither forbade their going nor went himself; the sages' fear was real, but his own resolve was unshaken.

८ऋषिगणस्य अनुगमनम्, रामस्य स्वनिलयप्रत्यागमनम्, आश्रमस्य अपरित्यागः

२५रामः संसाध्य ऋषिगणमनुगमनाद्देशात्तस्मात्कुलपतिमभिवाद्य ऋषिम्।
सम्यक्प्रीतैस्तैरनुमत उपदिष्टार्थः पुण्यं वासाय स्वनिलयमुपसम्पेदे॥

२६आश्रममृषिविरहितं प्रभुः क्षणमपि न जहौ स राघवः।
राघवं हि सततमनुगतास्तापसाश्चार्षचरिते धृतगुणाः॥

अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ दीर्घवृत्तेन दृश्यं समापयतः। रामः अनुगमनात् ऋषिगणं संसाध्य, तस्मात् देशात् कुलपतिम् ऋषिम् अभिवाद्य, सम्यक् प्रीतैः तैः अनुमतः उपदिष्टार्थः च सन् वासाय पुण्यं स्वनिलयम् उपसम्पेदे। ऋषिविरहितम् आश्रमं तु सः प्रभुः राघवः क्षणम् अपि न जहौ; आर्षचरिते धृतगुणाः तापसाः च राघवं सततम् अनुगताः। एवं चित्रकूटस्य वासः शिथिलः भवति; अग्रिमे सर्गे रामः स्वयम् एव तत् स्थानं त्यक्त्वा अत्रेः आश्रमं प्रति गमिष्यति, यत्र अनसूया सीतां सत्करिष्यति। ‘संसाध्य’ इति अनुगमनेन सत्कृत्य इत्यर्थः — रामः तान् किञ्चित् दूरम् अनुगच्छति, तत् एव अतिथिसत्कारस्य अन्तिमम् अङ्गम्। अन्तिमश्लोकस्य आशयः च अयम् — यद्यपि कुलपतिः सगणः गतः, तथापि सर्वे तापसाः न गताः; ये आर्षचरिते धृतगुणाः ते रामम् एव अनुगताः, अतः आश्रमः सर्वथा शून्यः न जातः।

The last two verses, in a longer metre, close the scene. Rāma escorted the company of sages some way out of the place — the final courtesy owed to departing guests — saluted the head of the community, and, sent off by them with warm affection and given their counsel, returned to his own holy dwelling to live there. Yet the lord Rāghava did not for a moment abandon the hermitage now emptied of its sages, for ascetics devoted to the ways of the seers went on following him always. Though the head of the community had gone with his company, not all the ascetics had left; those faithful to the seers' way stayed with Rāma, so the hermitage was not wholly deserted. So the life at Citrakūṭa begins to loosen; in the next sarga Rāma himself will leave the place for the hermitage of Atri, where Anasūyā will honour Sītā.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षोडशाधिकशततमः सर्गः॥ ११६॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३४ पदानि

सोद्वेग ११६.१ उद्वेगयुक्तम्

सन्धिः: स + उद्वेग → सोद्वेग — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: उद्वेगेन सह वर्तमानम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘औत्सुक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

औत्सुक्य ११६.१ उत्कण्ठा, अन्यत्र गन्तुम् इच्छा

सन्धिः: अथ + औत्सुक्यम् → अथौत्सुक्यम् — वृद्धिसन्धिः (अ + औ = औ)
समासः: समासः नास्ति — ‘उत्सुक’ शब्दात् आदिवृद्ध्या निष्पन्नं भावार्थकं तद्धितान्तम्
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

तपस्विन् ११६.१ तपस्यां कुर्वताम्

सन्धिः: तपस् + विनि → तपस्विन् — सकारस्य विसर्गः न, अपि तु प्रत्यये परे सकारः यथावत्
समासः: समासः नास्ति — मत्वर्थीयेन ‘विनि’ प्रत्ययेन निष्पन्नम्
विभक्तिः: षष्ठी, बहुवचनम्

तापसाश्रम ११६.२ तपस्विनाम् निवासस्थाने

सन्धिः: तापस + आश्रम → तापसाश्रम — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: तापसानाम् आश्रमः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्

उपजल्पन्तः ११६.३ परस्परं मन्दं वदन्तः

सन्धिः: उप + जल्पत् — उपसर्गसंयोगे स्वरसन्धिः नास्ति; प्रथमाबहुवचने शतृप्रत्ययान्तस्य ‘उपजल्पन्तः’ इति रूपम्
समासः: समासः नास्ति — ‘उप’ उपसर्गपूर्वकस्य ‘जल्प्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

कृताञ्जलि ११६.४ बद्धहस्तः, प्रणतः

सन्धिः: कृत + अञ्जलि → कृताञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: कृतः अञ्जलिः येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

कुलपति ११६.४ ऋषिकुलानाम् अधिपतिः, आश्रमस्य प्रधानः

सन्धिः: कुल + पति — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: कुलानां पतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

पूर्ववृत्त ११६.५ पूर्वम् आचरितम्, प्राचीनम् आचरणम्

सन्धिः: पूर्व + वृत्त — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पूर्वं वृत्तम् — कर्मधारयः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

विक्रियन्ते ११६.५ विकारं प्राप्नुवन्ति, क्षुभ्यन्ति

सन्धिः: वि + क्रियन्ते — उपसर्गसंयोगे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘वि’ उपसर्गपूर्वकस्य ‘कृ’ धातोः कर्मणि लट्
विभक्तिः: क्रियापदम्, प्रथमपुरुषः बहुवचनम्

अवरज ११६.६ कनिष्ठस्य भ्रातुः

सन्धिः: अवर + ज — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति; ‘न + अवरजस्य’ इत्यत्र तु सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ) → नावरजस्य
समासः: अवरः सन् जातः, अनन्तरं जातः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम्

शुश्रूषणपरा ११६.७ सेवायां तत्परा

सन्धिः: शुश्रूषण + परा — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति; पूर्वपदे तु ‘श्रु’ धातोः सन्नन्तात् ल्युट्प्रत्ययेन ‘शुश्रूषणम्’ इति रूपम्
समासः: शुश्रूषणे परा — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘सीता’ इत्यस्य विशेषणम्)

प्रमदाभ्युचित ११६.७ कुलस्त्रियै योग्याम्

सन्धिः: प्रमदा + अभ्युचित → प्रमदाभ्युचित — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ); ‘अभि + उचित’ इत्यत्र च यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ)
समासः: प्रमदायै अभ्युचिता — चतुर्थीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘वृत्तिम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

वेपमान ११६.८ कम्पमानः

सन्धिः: वेप् + शानच् → वेपमान — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘वेप्’ धातोः शानच्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

भूतदयापर ११६.८ सर्वप्राणिषु करुणापरायणम्

सन्धिः: दया + पर → दयापर — आकारे परे पकारः, स्वरसन्धिः नास्ति
समासः: भूतेषु दयायां परः — सप्तमीतत्पुरुषगर्भितः बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘रामम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

कल्याणसत्त्वा ११६.९ यस्याः स्वभावः एव मङ्गलमयः

सन्धिः: कल्याण + सत्त्व — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: कल्याणं सत्त्वं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम्

त्वन्निमित्त ११६.१० यस्य कारणं भवान् एव

सन्धिः: त्वत् + निमित्त → त्वन्निमित्त — नकारे परे तकारस्य अनुनासिकादेशेन नकारः
समासः: त्वं निमित्तं यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

संविग्न ११६.१० भयेन उद्विग्नाः

सन्धिः: सम् + विग्न → संविग्न — वकारे परे मकारस्य अनुस्वारादेशः
समासः: समासः नास्ति — ‘सम्’ उपसर्गपूर्वकस्य ‘विज्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

रावणावरज ११६.११ रावणस्य कनिष्ठः भ्राता

सन्धिः: रावण + अवरज → रावणावरज — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: रावणस्य अवरजः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

जनस्थाननिवासिन् ११६.११ जनस्थाननामके वनप्रदेशे वसतः

सन्धिः: जनस्थान + निवासिन् — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: जनस्थाने निवसन्ति इति जनस्थाननिवासिनः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम् (‘तापसान्’ इत्यस्य विशेषणम्)

जितकाशी ११६.१२ विजयगर्वेण दीप्यमानः

सन्धिः: जित + काशिन् → जितकाशिन् — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति; प्रथमैकवचने उपधादीर्घः नकारलोपश्च → जितकाशी
समासः: जितः इव काशते इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

पुरुषादक ११६.१२ नरभक्षकः

सन्धिः: पुरुष + अदक → पुरुषादक — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: पुरुषान् अत्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

यदाप्रभृति ११६.१३ यस्मात् कालात् आरभ्य

सन्धिः: यदा + प्रभृति — आकारे परे प्रकारः, स्वरसन्धिः नास्ति
समासः: यदा प्रभृति — अव्ययसमासः
विभक्तिः: अव्ययप्रयोगः

बीभत्स ११६.१४ जुगुप्सावहैः, घृणाजनकैः

सन्धिः: बीभत्स — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘बध्’ धातोः सन्नन्तात् निष्पन्नम्
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम् (‘रूपैः’ इत्यनेन सम्बद्धम्)

अप्रशस्त ११६.१५ निन्दितैः, अपवित्रैः

सन्धिः: न + प्रशस्त → अप्रशस्त — नञ्समासे व्यञ्जनादौ परे ‘न’ इत्यस्य ‘अ’ इति आदेशः; ‘अप्रशस्तैः + अशुचिभिः’ इत्यत्र च विसर्गस्य रेफादेशः
समासः: न प्रशस्तः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्

अल्पचेतस् ११६.१६ मन्दबुद्धयः

सन्धिः: नाशयन्तः + अल्पचेतसः → नाशयन्तोऽल्पचेतसः — विसर्गस्य उकारादेशेन गुणसन्धिः (अ + उ = ओ), ततः अकारस्य पूर्वरूपम् (ऽ)
समासः: अल्पं चेतः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

स्रुग्भाण्ड ११६.१७ यज्ञपात्राणि, स्रुक्स्रुवादीनि

सन्धिः: स्रुच् + भाण्ड → स्रुग्भाण्ड — घोषवति भकारे परे चकारस्य जश्त्वेन गकारः
समासः: स्रुचः भाण्डानि — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम्

प्रजिहासवः ११६.१८ त्यक्तुम् इच्छन्तः

सन्धिः: प्रजिहासु + अस् → प्रजिहासवः — प्रथमाबहुवचने उकारस्य वकारादेशः (एचोऽयवायावः), सकारस्य च विसर्गः
समासः: समासः नास्ति — ‘हा’ धातोः सन्नन्तात् उप्रत्ययेन निष्पन्नम्
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

शारीरी ११६.१९ शरीरसम्बन्धिनीम्, देहपीडारूपाम्

सन्धिः: शरीर + अण् → शारीर, ततः स्त्रियां ङीप् → शारीरी; ‘शारीरीम् + उपहिंसाम्’ इत्यत्र बाह्यसन्धौ मकारः यथावत्
समासः: समासः नास्ति — तद्धितान्तं स्त्रीलिङ्गरूपम्
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘उपहिंसाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

अविदूर ११६.२० न दूरात्, समीपात्

सन्धिः: न + विदूर → अविदूर — नञ्समासे ‘न’ इत्यस्य ‘अ’ इति आदेशः; ‘अविदूरात् + इतः’ इत्यत्र च तकारस्य जश्त्वेन दकारः
समासः: न विदूरम् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम्

सगण ११६.२० शिष्यसमूहेन सहितः

सन्धिः: स + गण — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: गणेन सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

सकलत्र ११६.२२ भार्यासहितस्य

सन्धिः: स + कलत्र — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: कलत्रेण सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम् (‘ते’ इत्यनेन सम्बद्धा)

अवबद्धुम् ११६.२३ निरोद्धुम्, स्थापयितुम्

सन्धिः: अव + बद्धुम् — उपसर्गसंयोगे स्वरसन्धिः नास्ति; ‘बन्ध्’ धातोः तुमुन्प्रत्यये नकारलोपेन धकारस्य च ढत्वेन ‘बद्धुम्’ इति रूपम्
समासः: समासः नास्ति — ‘अव’ उपसर्गपूर्वकस्य ‘बन्ध्’ धातोः तुमुन्नन्तम्
विभक्तिः: तुमुन्नन्तः अव्ययप्रयोगः

समापृच्छ्य ११६.२४ अनुज्ञां याचित्वा, विदायं गृहीत्वा

सन्धिः: सम् + आ + पृच्छ्य → समापृच्छ्य — आकारे परे मकारस्य अनुस्वारादेशः न, अपि तु मकारस्य यथावत् स्थितिः; उपसर्गद्वयसंयोगे स्वरसन्धिः नास्ति
समासः: समासः नास्ति — द्वाभ्याम् उपसर्गाभ्यां युक्तं ‘प्रच्छ्’ धातोः ल्यबन्तम्
विभक्तिः: पूर्वकालिकः ल्यबन्तः अव्ययप्रयोगः

उपदिष्टार्थ ११६.२५ यस्मै कर्तव्यम् उपदिष्टम्

सन्धिः: उपदिष्ट + अर्थ → उपदिष्टार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: उपदिष्टः अर्थः यस्मै सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्