अयोध्याकाण्डम् — पञ्चदशाधिकशततमः सर्गः

भरतस्य नन्दिग्रामगमनम्

नन्दिग्रामगमनस्य निश्चयः, गुरूणाम् अनुमोदनम्, पादुकयोः राज्याभिषेकः, तदधीनं भरतस्य राज्यकरणम्

अस्मिन् सर्गे भरतः अयोध्यायां मातॄः निक्षिप्य गुरून् आमन्त्र्य नन्दिग्रामं गच्छति। ‘राघवं विना इदं दुःखं तत्र एव सहिष्ये; राजा दिवं गतः, गुरुः वनस्थः, अतः राज्याय रामं प्रतीक्षे’ इति तस्य निश्चयः। वसिष्ठप्रमुखाः मन्त्रिणः तं श्लाघन्ते — ‘भ्रातृवात्सल्यात् प्रवृत्तम् इदं वचनं तव एव अनुरूपम्’। ततः सः शत्रुघ्नेन सह रथम् आरुह्य, गुरुभिः मन्त्रिभिः सेनया पौरैश्च अनुगतः, शिरसि पादुके आदाय नन्दिग्रामं याति। तत्र रथात् अवतीर्य सः घोषयति — ‘एतत् राज्यं भ्रात्रा संन्यासरूपेण दत्तम्; इमे हेमभूषिते पादुके योगक्षेमवहे’। प्रकृतिमण्डलं च आदिशति — ‘आभ्यां छत्रं धारयत; इमौ आर्यपादौ; आभ्यां राज्ये धर्मः स्थितः। राघवागमनं प्रति इमं संन्यासं पालयिष्यामि, ततः चरणौ सहपादुकौ द्रक्ष्यामि। काकुत्स्थे अभिषिक्ते मम प्रीतिः यशश्च राज्यात् चतुर्गुणं भवेत्’। अनन्तरं वल्कलजटाधारी मुनिवेषधरः सः ससैन्यः नन्दिग्रामे वसति, पादुके अभिषिच्य तदधीनः सन् राज्यं कारयति, सवालव्यजनं छत्रं स्वयम् एव ताभ्यां धारयति, यत् किंचित् कार्यम् उपायनं वा उपैति तत् सर्वं प्रथमं पादुकाभ्यां निवेद्य पश्चात् एव करोति।

१गुरून् प्रति भरतस्य निश्चयः — ‘नन्दिग्रामं गमिष्यामि, राज्याय रामं प्रतीक्षे’

१ततो निक्षिप्य मातॄस्ता अयोध्यायां दृढव्रतः।
भरतः शोकसंतप्तो गुरूनिदमथाब्रवीत्॥

२नन्दिग्रामं गमिष्यामि सर्वानामन्त्रयेऽत्र वः।
तत्र दुःखमिदं सर्वं सहिष्ये राघवं विना॥

३गतश्चाहो दिवं राजा वनस्थः स गुरुर्मम।
रामं प्रतीक्षे राज्याय स हि राजा महायशाः॥

पूर्वस्मिन् सर्गे भरतः शून्याम् अयोध्यां प्रविश्य पितुः वसतिं दृष्ट्वा बाष्पम् अमुञ्चत्। अस्मिन् सर्गे सः तस्य शोकस्य परिणामं निर्दिशति — नगरे न वत्स्यति, अपि तु नन्दिग्रामे तापसवेषेण रामस्य आगमनं प्रतीक्षिष्यते। मातॄः अयोध्यायां निक्षिप्य दृढव्रतः शोकसंतप्तः च सः गुरून् इदम् अब्रवीत् — ‘नन्दिग्रामं गमिष्यामि; अत्र सर्वान् भवतः आमन्त्रये। राघवं विना इदं सर्वं दुःखं तत्र एव सहिष्ये। राजा दिवं गतः, सः च मम गुरुः वनस्थः; अतः राज्याय रामं प्रतीक्षे, सः एव हि महायशाः राजा।’ अत्र त्रयः अर्थाः स्पष्टीकृताः — नगरत्यागः, दुःखस्वीकारः, राज्यस्य रामाधीनता च। ‘दृढव्रतः’ इति विशेषणं तस्य पूर्वप्रतिज्ञाम् एव स्मारयति, यत् सः राज्यं न ग्रहीष्यति इति; ‘शोकसंतप्तः’ इति च तस्य अन्तरङ्गं दर्शयति। नन्दिग्रामः च अयोध्यायाः समीपे एव, अतः सः न दूरं पलायते, अपि तु नगरात् बहिः एव तिष्ठन् राज्यं रक्षति।

In the previous sarga Bharata had entered the empty Ayodhyā, seen his father's dwelling and wept. In this sarga he declares what his grief will lead to: he will not live in the city but will wait for Rāma's return at Nandigrāma, in an ascetic's dress. Having settled his mothers in Ayodhyā, Bharata, steadfast in his vow and burning with grief, said to his elders: "I shall go to Nandigrāma; I take my leave of you all here. There, without Rāghava, I shall bear all this sorrow. The king has gone to heaven, and my elder brother, my guru, lives in the forest; so I shall wait for Rāma to take the kingdom, for he, the renowned one, is our king." Three things are made clear: leaving the city, accepting sorrow, and holding the kingdom subject to Rāma. "Steadfast in his vow" recalls his earlier pledge not to take the kingdom, and "burning with grief" shows his inner state. Nandigrāma lay close to Ayodhyā, so he was not running far away; staying just outside the city, he would guard the kingdom.

२वसिष्ठप्रमुखाणां मन्त्रिणाम् अनुमोदनम् — ‘तव एव अनुरूपं तत् वचनम्’

४एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरतस्य महात्मनः।
अब्रुवन्मन्त्रिणः सर्वे वसिष्ठश्च पुरोहितः॥

५सुभृशं श्लाघनीयं च यदुक्तं भरत त्वया।
वचनं भ्रातृवात्सल्यादनुरूपं तवैव तत्॥

६नित्यं ते बन्धुलुब्धस्य तिष्ठतो भ्रातृसौहृदे।
मार्गमार्यं प्रपन्नस्य नानुमन्येत कः पुमान्॥

महात्मनः भरतस्य एतत् शुभं वाक्यं श्रुत्वा सर्वे मन्त्रिणः पुरोहितः वसिष्ठः च अब्रुवन् — ‘भरत, यत् त्वया उक्तं तत् सुभृशं श्लाघनीयम्; भ्रातृवात्सल्यात् प्रवृत्तं तत् वचनं तव एव अनुरूपम्। यः त्वं नित्यं बन्धुलुब्धः, भ्रातृसौहृदे तिष्ठन्, आर्यं मार्गं च प्रपन्नः, तस्य तव इदं कः पुमान् न अनुमन्येत?’ गुरूणाम् इदं वचनं न केवलम् अनुमतिः, अपि तु भरतस्य निश्चयस्य धर्मसम्मतत्वे प्रमाणम् अपि; तेन एव सः निश्चयः राजसभया स्वीकृतः इति सिध्यति। ‘सुभृशं श्लाघनीयम्’ इति पदे वसिष्ठस्य आशयः — यत् लोके दुर्लभं तत् एव प्रशंसनीयम्; राज्यं प्राप्तम् अपि त्यक्तुम् इच्छन् भरतः तादृशः एव। ‘कः पुमान् न अनुमन्येत’ इति प्रश्नरूपेण एव अनुमतिः दत्ता, यतः धर्मे स्थितस्य निश्चयं प्रतिषेद्धुं न कोऽपि शक्नोति।

Hearing the great-souled Bharata's noble words, all the ministers and the family priest Vasiṣṭha said: "What you have said, Bharata, deserves the highest praise. Those words, born of love for your brother, are worthy of you and of no one else. You who are always devoted to your kin, steadfast in brotherly affection and set on the noble path — what man would not approve of you?" These words were not mere consent but proof that Bharata's resolve was in keeping with righteousness, and through them it was accepted by the royal council. Vasiṣṭha's meaning was that what is rare in the world is what deserves praise, and Bharata, wishing to give up a kingdom already in his hands, was just such a rare man. Their consent was given in the form of a question, for no one can oppose the resolve of a man who stands in righteousness.

३रथारोहणम्, गुरुभिः सेनया पौरैश्च सह नन्दिग्रामं प्रति प्रस्थानम्

७मन्त्रिणां वचनं श्रुत्वा यथाभिलषितं प्रियम्।
अब्रवीत्सारथिं वाक्यं रथो मे युज्यतामिति॥

८प्रहृष्टवदनः सर्वा मातॄः समभिभाष्य च।
आरुरोह रथं श्रीमाञ्छत्रुघ्नेन समन्वितः॥

९आरुह्य तु रथं क्षिप्रं शत्रुघ्नभरतावुभौ।
ययतुः परमप्रीतौ वृतौ मन्त्रिपुरोहितैः॥

१०अग्रतो गुरवः सर्वे वसिष्ठप्रमुखा द्विजाः।
प्रययुः प्राङ्मुखाः सर्वे नन्दिग्रामो यतो भवेत्॥

११बलं च तदनाहूतं गजाश्वरथसंकुलम्।
प्रययौ भरते याते सर्वे च पुरवासिनः॥

मन्त्रिणां यथाभिलषितं प्रियं वचनं श्रुत्वा सः सारथिं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘मे रथः युज्यताम्’ इति। ततः प्रहृष्टवदनः सन् सर्वाः मातॄः समभिभाष्य शत्रुघ्नेन समन्वितः श्रीमान् रथम् आरुरोह। रथम् आरुह्य क्षिप्रं परमप्रीतौ शत्रुघ्नभरतौ उभौ मन्त्रिपुरोहितैः वृतौ ययतुः। अग्रतः वसिष्ठप्रमुखाः सर्वे गुरवः द्विजाः च यतः नन्दिग्रामः भवेत् ततः प्राङ्मुखाः प्रययुः। गजाश्वरथसंकुलं तत् बलम् अपि अनाहूतम् एव भरते याते प्रययौ, सर्वे च पुरवासिनः तम् अनुजग्मुः। अत्र द्रष्टव्यम् — भरतः एकाकी गन्तुम् इच्छति स्म, किन्तु गुरवः सेना पौराः च स्वयम् एव अनुगच्छन्ति; तेन तस्य वनवासः इव प्रवासः अपि राजकीयम् एव रूपं धारयति। ‘अनाहूतम्’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — सेना आज्ञया न, अपि तु स्नेहेन एव अनुगता। ‘प्राङ्मुखाः’ इति दिङ्निर्देशः अपि प्रयोजनवान्, यतः नन्दिग्रामः अयोध्यायाः पूर्वस्यां दिशि स्थितः।

Hearing the ministers' welcome words, just as he had wished, he said to his charioteer, "Let my chariot be yoked." Then, with a glad face, he spoke to all his mothers and took leave of them, and the illustrious prince mounted the chariot with Śatrughna. Mounting quickly, Śatrughna and Bharata set out, both filled with joy, surrounded by ministers and priests. In front went all the elders and brahmins, with Vasiṣṭha at their head, all facing east towards where Nandigrāma lay, for Nandigrāma stood to the east of Ayodhyā. When Bharata set out, the army too, thick with elephants, horses and chariots, moved off unsummoned, and all the townsfolk followed him. Notice that Bharata had wanted to go alone, but the elders, the army and the townsfolk followed of their own accord, so that his withdrawal, like Rāma's exile, took on a royal form. "Unsummoned" matters: the army followed not by command but out of love.

४रथात् अवतरणम् — ‘राज्यं संन्यासः, पादुके योगक्षेमवहे’ इति गुरून् प्रति निवेदनम्

१२रथस्थः स तु धर्मात्मा भरतो भ्रातृवत्सलः।
नन्दिग्रामं ययौ तूर्णं शिरस्यादाय पादुके॥

१३भरतस्तु ततः क्षिप्रं नन्दिग्रामं प्रविश्य सः।
अवतीर्य रथात्तूर्णं गुरूनिदमभाषत॥

१४एतद्राज्यं मम भ्रात्रा दत्तं संन्यासमुत्तमम्।
योगक्षेमवहे चेमे पादुके हेमभूषिते॥

धर्मात्मा भ्रातृवत्सलः रथस्थः भरतः शिरसि पादुके आदाय तूर्णं नन्दिग्रामं ययौ। तत्र क्षिप्रं प्रविश्य रथात् अवतीर्य सः गुरून् इदम् अभाषत — ‘मम भ्रात्रा एतत् राज्यम् उत्तमं संन्यासरूपेण दत्तम्; इमे च हेमभूषिते पादुके योगक्षेमवहे स्तः।’ ‘संन्यासः’ इति पदम् अत्र मुख्यम् — राज्यं न तस्य स्वम्, अपि तु न्यासरूपेण रक्षणीयं परकीयं धनम्। पादुके च केवलं चिह्नं न, अपि तु योगक्षेमस्य वाहिके — अलब्धस्य लाभः लब्धस्य च रक्षणम् इति राज्यस्य द्वे अपि कार्ये ताभ्याम् एव सिध्यतः इति भावः। शिरसि पादुकाधारणम् अत्र पुनः उच्यते; यत् भरतः चित्रकूटात् आरभ्य कुर्वन् आस्ते तत् एव अधुना नन्दिग्रामपर्यन्तं निर्वाहितम्। गुरवः अत्र साक्षिणः, यतः न्यासस्य ग्रहणं साक्षिसमक्षम् एव कर्तव्यम्।

Standing in his chariot, righteous Bharata, who loved his brother, went swiftly to Nandigrāma carrying the sandals on his head, as he had done all the way from Citrakūṭa. Entering Nandigrāma quickly, he stepped down from the chariot and said to his elders: "My brother has given me this excellent kingdom as a trust, and these gold-adorned sandals are the bearers of its welfare and security." "Trust" is the key word: the kingdom was not his but another's property, held in trust to be guarded. And the sandals were no mere emblem but the bearers of welfare and security — gaining what is not yet held and protecting what is held, the two tasks of a kingdom, were to be done through them. The elders stood as witnesses, for a trust must be accepted before witnesses.

५प्रकृतिमण्डलं प्रति आदेशः — पादुकयोः छत्रधारणम्, राघवागमनपर्यन्तं संन्यासपालनम्

१५भरतः शिरसा कृत्वा संन्यासं पादुके ततः।
अब्रवीद्दुःखसंतप्तः सर्वं प्रकृतिमण्डलम्॥

१६छत्रं धारयत क्षिप्रमार्यपादाविमौ मतौ।
आभ्यां राज्ये स्थितो धर्मः पादुकाभ्यां गुरोर्मम॥

१७भ्रात्रा तु मयि संन्यासो निक्षिप्तः सौहृदादयम्।
तमिमं पालयिष्यामि राघवागमनं प्रति॥

१८क्षिप्रं संयोजयित्वा तु राघवस्य पुनः स्वयम्।
चरणौ तौ तु रामस्य द्रक्ष्यामि सहपादुकौ॥

ततः भरतः शिरसा संन्यासं पादुके च कृत्वा दुःखसंतप्तः सन् सर्वं प्रकृतिमण्डलम् अब्रवीत् — ‘क्षिप्रम् आभ्यां छत्रं धारयत; इमौ आर्यपादौ एव मया मताौ। आभ्यां मम गुरोः पादुकाभ्याम् एव राज्ये धर्मः स्थितः। भ्रात्रा सौहृदात् अयं संन्यासः मयि निक्षिप्तः; तम् इमं राघवागमनं प्रति पालयिष्यामि। पुनः स्वयम् एव राघवस्य चरणौ क्षिप्रं ताभ्यां संयोज्य सहपादुकौ तौ रामस्य चरणौ द्रक्ष्यामि।’ अत्र भरतस्य प्रतिज्ञायाः द्वे अङ्गे — रक्षणम्, प्रत्यर्पणं च; राज्यं तेन गृहीतम् एव न, केवलं धृतम्। ‘प्रकृतिमण्डलम्’ इति मन्त्रिसेनापतिपुरोहितप्रजादीनां समुदायः; तेभ्यः एव सः आदिशति, यतः राजाज्ञा तेषु एव प्रवर्तते। छत्रधारणं च राजचिह्नम्; तत् पादुकयोः उपरि एव विधीयते, न स्वस्य उपरि। ‘आभ्यां राज्ये स्थितो धर्मः’ इति वाक्येन राज्यस्य धर्माधिष्ठानं पादुकयोः एव आरोपितम्।

Then Bharata, placing the trust and the sandals on his head, burning with grief, said to the whole body of the king's people — ministers, commanders, priests and subjects, through whom a king's orders run: "Hold the parasol over these at once; I take them to be my noble brother's own feet. Through these sandals of my elder, righteousness stands established in the kingdom. My brother, out of love, has placed this trust in me, and I shall guard it until Rāghava returns. Soon I shall fit them with my own hands to Rāghava's feet again, and I shall see Rāma's feet once more wearing their sandals." Bharata's pledge had two parts, guarding and giving back; he had not taken the kingdom, only held it. The royal parasol, the emblem of kingship, was ordered held over the sandals, not over himself, and the righteous foundation of the kingdom was laid on them.

६‘निक्षिप्तभारः गुरुवर्तितां भजिष्ये’ — राज्यप्रत्यर्पणस्य सङ्कल्पः

१९ततो निक्षिप्तभारोऽहं राघवेण समागतः।
निवेद्य गुरवे राज्यं भजिष्ये गुरुवर्तिताम्॥

२०राघवाय च संन्यासं दत्त्वेमे वरपादुके।
राज्यं चेदमयोध्यां च धूतपापो भवाम्यहम्॥

२१अभिषिक्ते तु काकुत्स्थे प्रहृष्टमुदिते जने।
प्रीतिर्मम यशश्चैव भवेद्राज्याच्चतुर्गुणम्॥

‘राघवेण समागतः निक्षिप्तभारः अहं गुरवे राज्यं निवेद्य गुरुवर्तितां भजिष्ये। इमे वरपादुके राज्यम् इदम् अयोध्यां च राघवाय संन्यासरूपेण दत्त्वा धूतपापः भवामि अहम्। काकुत्स्थे अभिषिक्ते सति जने च प्रहृष्टमुदिते मम प्रीतिः यशः च राज्यात् चतुर्गुणं भवेत्।’ अत्र भरतः स्वस्य सुखं राज्यलाभे न, अपि तु राज्यार्पणे एव पश्यति; ‘धूतपापः’ इति पदेन च सः तत् पापं स्मरति यत् मातुः वरयाचनेन तस्य अनिच्छया अपि तस्मिन् आरोपितम् आसीत्। ‘गुरुवर्तिता’ इति गुरोः सेवकस्य आचारः; यः अधुना राजकार्यं करोति सः पुनः किङ्करः एव भविष्यति इति तस्य आकाङ्क्षा। ‘चतुर्गुणम्’ इति च न स्तुतिमात्रम् — राज्यात् यत् सुखं लभ्येत ततः चतुर्गुणं सुखं रामाभिषेके एव इति सः गणयति।

"Then, my burden laid down and reunited with Rāghava, I shall hand the kingdom back to my elder and live as his servant. When I have given back to Rāghava this trust — these excellent sandals, this kingdom and Ayodhyā — I shall be washed clean of sin. When Kākutstha is consecrated and the people are glad and joyful, my joy and my fame will be four times greater than any the kingdom could give." Bharata saw his happiness not in gaining the kingdom but in giving it up; by "washed clean of sin" he remembers the sin laid on him, against his will, by his mother's demand for the boons. He longed that the man now doing the king's work should once more be his elder's servant. And "four times" is no mere flourish: he reckoned that the joy of Rāma's consecration would be four times any joy the kingdom could give.

७वल्कलजटाधारिणः भरतस्य ससैन्यं नन्दिग्रामवासः, पादुकयोः अभिषेकः

२२एवं तु विलपन्दीनो भरतः स महायशाः।
नन्दिग्रामेऽकरोद्राज्यं दुःखितो मन्त्रिभिः सह॥

२३स वल्कलजटाधारी मुनिवेषधरः प्रभुः।
नन्दिग्रामेऽवसद्धीरः ससैन्यो भरतस्तदा॥

२४रामागमनमाकांक्षन्भरतो भ्रातृवत्सलः।
भ्रातुर्वचनकारी च प्रतिज्ञापारगस्तदा।
पादुके त्वभिषिच्याथ नन्दिग्रामेऽवसत्तदा॥

एवं विलपन् दीनः सः महायशाः भरतः दुःखितः सन् मन्त्रिभिः सह नन्दिग्रामे राज्यम् अकरोत्। वल्कलजटाधारी मुनिवेषधरः धीरः प्रभुः सः तदा ससैन्यः नन्दिग्रामे अवसत्। भ्रातृवत्सलः भ्रातुः वचनकारी प्रतिज्ञापारगः च सः रामागमनम् आकाङ्क्षन् पादुके अभिषिच्य तदा नन्दिग्रामे अवसत्। अयं चतुर्विंशः श्लोकः षट्पादः — एकस्मिन् एव अङ्के त्रीणि अर्धानि, यतः प्रतिज्ञायाः तिस्रः अवस्थाः — आकाङ्क्षा, वचनपालनम्, अभिषेकः च — एकत्र एव ग्रथिताः। ‘वल्कलजटाधारी मुनिवेषधरः’ इति पदाभ्यां कविः दर्शयति — रामः वने यादृशेन वेषेण वसति तादृशेन एव भरतः अपि; भ्रातुः वनवासः तेन ग्रामे एव अनुकृतः। ‘ससैन्यः’ इति च विरोधाभासः इव — मुनिवेषः, किन्तु सेना सह; तेन एव तस्य द्वैविध्यं सूचितम्, यत् सः तापसः अपि रक्षकः अपि।

Lamenting so in his misery, the renowned Bharata, stricken with sorrow, governed from Nandigrāma with his ministers. Wearing bark and matted hair in the dress of an ascetic, that steadfast lord lived then at Nandigrāma with his army. Longing for Rāma's return, Bharata, who loved his brother, did his brother's bidding and kept his promise to the end, consecrated the sandals and lived at Nandigrāma. That verse runs to six lines, binding into one the three stages of his vow — longing, obedience and consecration. By wearing bark and matted hair Bharata took on the very dress in which Rāma lived in the forest; he copied his brother's exile in a village. And "with his army" is almost a paradox — an ascetic's dress, yet an army at his side — which shows his double role as both ascetic and protector.

८सवालव्यजनच्छत्रधारणम्, पादुकाधीनं सर्वं राज्यकार्यम्

२५सवालव्यजनं छत्रं धारयामास स स्वयम्।
भरतः शासनं सर्वं पादुकाभ्यां निवेदयन्॥

२६ततस्तु भरतः श्रीमानभिषिच्यार्यपादुके।
तदधीनस्तदा राज्यं कारयामास सर्वदा॥

२७तदा हि यत्कार्यमुपैति किंचिदुपायनं चोपहृतं महार्हम्।
स पादुकाभ्यां प्रथमं निवेद्य चकार पश्चाद्भरतो यथावत्॥

सवालव्यजनं छत्रं सः स्वयम् एव धारयामास, पादुकाभ्यां च सर्वं शासनं निवेदयन् आसीत्। ततः श्रीमान् भरतः आर्यपादुके अभिषिच्य तदधीनः सन् तदा सर्वदा राज्यं कारयामास। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्तेन तस्य दिनचर्याम् एव निर्दिशति — तदा यत् किंचित् कार्यम् उपैति, यत् च महार्हम् उपायनम् उपह्रियते, तत् सर्वं भरतः प्रथमं पादुकाभ्यां निवेद्य पश्चात् एव यथावत् चकार। एवम् अयं सर्गः भरतस्य चतुर्दशवर्षपर्यन्तस्य नन्दिग्रामवासस्य आरम्भं स्थापयति; अग्रिमे सर्गे कथा पुनः चित्रकूटं रामं च प्रति परावर्तते। ‘उपायनं महार्हम्’ इति राजभ्यः प्रजाभ्यश्च आगतानि बहुमूल्यानि उपहारद्रव्याणि; तानि अपि प्रथमं पादुकयोः निवेद्यन्ते। ‘यथावत्’ इति पदेन राज्यकार्यं न शिथिलं जातम् इति सूच्यते — भरतः शोकेन न प्रमत्तः, अपि तु सर्वं यथाविधि एव करोति।

He himself held the parasol with its yak-tail fan over the sandals and submitted every order of government to them. So illustrious Bharata, having consecrated his noble brother's sandals, from then on governed always under their authority. The last verse, in a longer metre, describes his daily practice: whatever business arose and whatever costly gift was brought, whether from kings or from subjects, Bharata first laid before the sandals and only then dealt with it as was proper. "As was proper" shows that the work of government did not slacken: Bharata was not careless in his grief but did everything by rule. So this sarga marks the start of Bharata's fourteen years at Nandigrāma; in the next, the story turns back to Rāma at Citrakūṭa.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चदशाधिकशततमः सर्गः॥ ११५॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३४ पदानि

दृढव्रत ११५.१ यस्य संकल्पः अचलः

सन्धिः: दृढ + व्रत — व्यञ्जनादौ परे स्वरसन्धिः नास्ति
समासः: दृढं व्रतं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘भरतः’ इत्यस्य विशेषणम्)

शोकसंतप्त ११५.१ शोकेन दग्धः

सन्धिः: सम् + तप्त → संतप्त — तकारे परे मकारस्य अनुस्वारादेशः
समासः: शोकेन संतप्तः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

आमन्त्रये ११५.२ अनुज्ञां याचे, विदायं गृह्णामि

सन्धिः: सर्वान् + आमन्त्रये → सर्वानामन्त्रये — अत्र बाह्यसन्धिः एव कठिनः; नकारान्तात् परे अचि नकारस्य द्वित्वं ह्रस्वात् एव भवति, अत्र तु ‘सर्वान्’ इत्यस्य दीर्घः आकारः, अतः द्वित्वं न; नकारः आकारेण सह एव उच्चार्यते
समासः: समासः नास्ति — ‘आ’ उपसर्गपूर्वकस्य ‘मन्त्र्’ धातोः लट् उत्तमपुरुषः एकवचनम्
विभक्तिः: क्रियापदम्, आत्मनेपदम्

वनस्थ ११५.३ वने निवसन्

सन्धिः: वन + स्थ — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: वने तिष्ठति इति वनस्थः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘गुरुः’ इत्यस्य विशेषणम्)

महायशाः ११५.३ विपुलकीर्तिः

सन्धिः: महत् + यशस् → महायशस् — समासे ‘महत्’ शब्दस्य ‘महा’ इति आदेशः; प्रथमैकवचने उपधादीर्घः सकारस्य विसर्गः च → महायशाः
समासः: महत् यशः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

एतच्छ्रुत्वा ११५.४ इदं श्रुत्वा

सन्धिः: एतत् + श्रुत्वा → एतच्छ्रुत्वा — शकारे परे तकारस्य श्चुत्वेन चकारः, ततः शकारस्य छकारादेशः
समासः: समासः नास्ति — कर्मपदस्य क्त्वान्तेन सह सन्धिः
विभक्तिः: पूर्वकालिकः क्त्वान्तः अव्ययप्रयोगः

पुरोहित ११५.४ राज्ञः धर्मकार्येषु अग्रणीः आचार्यः

सन्धिः: पुरस् + हित → पुरोहित — विसर्गस्य उकारादेशेन गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: पुरः हितः — अव्ययपूर्वपदः तत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

भ्रातृवात्सल्य ११५.५ भ्रातरि स्नेहेन

सन्धिः: भ्रातृ + वात्सल्य — ऋकारात् परे व्यञ्जने सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: भ्रातरि वात्सल्यम् — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)

बन्धुलुब्ध ११५.६ बन्धुदर्शनलालसस्य

सन्धिः: बन्धु + लुब्ध — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: बन्धौ लुब्धः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम् (‘ते’ इत्यनेन सम्बद्धा)

भ्रातृसौहृद ११५.६ भ्रातरि हितचिन्तायाम्

सन्धिः: सु + हृदय → सौहृद — तद्धिते आदिवृद्धिः (उ → औ)
समासः: भ्रातुः सौहृदम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्

अनुमन्येत ११५.६ अनुमोदेत, सम्मतिं दद्यात्

सन्धिः: न + अनुमन्येत → नानुमन्येत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: समासः नास्ति — ‘अनु’ उपसर्गपूर्वकस्य ‘मन्’ धातोः विधिलिङ् प्रथमपुरुषः एकवचनम्
विभक्तिः: क्रियापदम्, आत्मनेपदम्

यथाभिलषित ११५.७ इष्टानुरूपम्

सन्धिः: यथा + अभिलषित → यथाभिलषित — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः: अभिलषितम् अनतिक्रम्य — अव्ययीभावः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘वचनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

प्रहृष्टवदन ११५.८ प्रसन्नमुखः

सन्धिः: प्र + हृष्ट → प्रहृष्ट — उपसर्गसंयोगे स्वरसन्धिः नास्ति
समासः: प्रहृष्टं वदनं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

समन्वित ११५.८ सहितः, युक्तः

सन्धिः: सम् + अनु + इत → समन्वित — अत्र ‘अनु’ इत्यस्य उकारस्य यण्सन्धिः (उ + इ = व् + इ)
समासः: शत्रुघ्नेन समन्वितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

मन्त्रिपुरोहित ११५.९ मन्त्रिभिः पुरोहितैश्च

सन्धिः: मन्त्रिन् + पुरोहित → मन्त्रिपुरोहित — समासे इन्नन्तस्य नकारलोपः
समासः: मन्त्रिणः पुरोहिताः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्

प्राङ्मुख ११५.१० पूर्वाभिमुखाः

सन्धिः: प्राच् + मुख → प्राङ्मुख — चकारस्य कुत्वेन ककारः, ततः मकारे परे अनुनासिकादेशेन ङकारः
समासः: प्राक् मुखं येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

गजाश्वरथसंकुल ११५.११ हस्त्यश्वरथैः आकीर्णम्

सन्धिः: गज + अश्व → गजाश्व — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ‘सम् + कुल’ इत्यत्र च अनुस्वारादेशः
समासः: गजैः अश्वैः रथैश्च संकुलम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘बलम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

शिरस्यादाय ११५.१२ मस्तके धृत्वा

सन्धिः: शिरसि + आदाय → शिरस्यादाय — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ); अत्र सप्तम्यन्तस्य क्त्वान्तेन सह सन्धिः एव कठिनः
समासः: समासः नास्ति — सप्तम्यन्तं पदं पूर्वकालिकक्रियया सह सन्धिं गतम्
विभक्तिः: पूर्वकालिकः क्त्वान्तः अव्ययप्रयोगः

अवतीर्य ११५.१३ अधः उत्तीर्य

सन्धिः: अव + तीर्य — उपसर्गसंयोगे स्वरसन्धिः नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘अव’ उपसर्गपूर्वकस्य ‘तॄ’ धातोः ल्यबन्तम्
विभक्तिः: पूर्वकालिकः ल्यबन्तः अव्ययप्रयोगः

संन्यास ११५.१४ न्यासः, रक्षणार्थं समर्पितं परकीयं धनम्

सन्धिः: सम् + नि + आस → संन्यास — नकारे परे मकारस्य अनुस्वारादेशः, ‘नि’ इत्यस्य इकारस्य च यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
समासः: समासः नास्ति — द्वाभ्याम् उपसर्गाभ्यां युक्तं ‘अस्’ धातोः घञन्तम्
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

योगक्षेमवह ११५.१४ अलब्धस्य लाभम् लब्धस्य च रक्षणं वहन्त्यौ

सन्धिः: योग + क्षेम — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: योगक्षेमं वहतः इति योगक्षेमवहे — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम् (‘पादुके’ इत्यस्य विशेषणम्)

आर्यपाद ११५.१६ ज्येष्ठभ्रातुः चरणौ

सन्धिः: आर्यपादौ + इमौ → आर्यपादाविमौ — अत्र औकारस्य आव्-आदेशः (एचोऽयवायावः)
समासः: आर्यस्य पादौ — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम्

सौहृद ११५.१७ स्नेहेन, सुहृद्भावेन

सन्धिः: सौहृदात् + अयम् → सौहृदादयम् — तकारस्य जश्त्वेन दकारः
समासः: समासः नास्ति — ‘सुहृद्’ शब्दात् आदिवृद्ध्या निष्पन्नं तद्धितान्तम्
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)

सहपादुक ११५.१८ पादुकायुक्तौ

सन्धिः: सह + पादुक — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पादुकाभ्यां सह वर्तमानौ — बहुव्रीहिः (‘सह’ इत्यस्य पूर्वनिपातः)
विभक्तिः: द्वितीया, द्विवचनम् (‘चरणौ’ इत्यस्य विशेषणम्)

निक्षिप्तभार ११५.१९ यः भारम् अन्यस्मिन् न्यस्तवान्

सन्धिः: निक्षिप्तभारः + अहम् → निक्षिप्तभारोऽहम् — विसर्गस्य उकारादेशेन गुणसन्धिः (अ + उ = ओ), ततः अकारस्य पूर्वरूपम् (ऽ)
समासः: निक्षिप्तः भारः येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

धूतपाप ११५.२० प्रक्षालितपापः

सन्धिः: धूत + पाप — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: धूतं पापं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

प्रहृष्टमुदित ११५.२१ हृष्टे आनन्दिते च

सन्धिः: प्रहृष्ट + मुदित — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: प्रहृष्टः मुदितः च — कर्मधारयः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (सत्यर्थे ‘जने’ इत्यस्य विशेषणम्)

चतुर्गुण ११५.२१ चतुर्भिः गुणितम्, चतुःगुणम्

सन्धिः: चतुर् + गुण — रेफात् परे घोषवति सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: चतुर्भिः गुणितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

वल्कलजटाधारी ११५.२३ वल्कलानि जटाश्च धारयन्

सन्धिः: जटा + धारिन् → जटाधारिन् — आकारे परे धकारः, अतः स्वरसन्धिः नास्ति; प्रथमैकवचने तु इन्नन्तस्य उपधादीर्घः नकारलोपश्च → वल्कलजटाधारी
समासः: वल्कलं जटाश्च धारयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

प्रतिज्ञापारग ११५.२४ प्रतिज्ञां निर्वाहयितुं समर्थः

सन्धिः: प्रतिज्ञा + पारग → प्रतिज्ञापारग — आकारे परे पकारः यथावत्, स्वरसन्धिः नास्ति
समासः: प्रतिज्ञायाः पारं गच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

सवालव्यजन ११५.२५ चामरसहितम्

सन्धिः: स + वाल + व्यजन — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: वालव्यजनेन सह वर्तमानम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘छत्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

तदधीन ११५.२६ तयोः पादुकयोः वशवर्ती

सन्धिः: तद् + अधीन → तदधीन — दकारे परे अकारः यथावत्, सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: तयोः अधीनः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

उपायन ११५.२७ भेटरूपेण आनीतं वस्तु

सन्धिः: किंचित् + उपायनम् → किंचिदुपायनम् — तकारस्य जश्त्वेन दकारः
समासः: समासः नास्ति — ‘उप’ उपसर्गपूर्वकस्य ‘अय्’ धातोः ल्युडन्तम्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

महार्ह ११५.२७ बहुमूल्यम्

सन्धिः: महा + अर्ह → महार्ह — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः: महत् अर्हं यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्