॥वाल्मीकिरामायणम् अयोध्याकाण्डम् — सर्गः ११४

अयोध्याकाण्डम् — चतुर्दशाधिकशततमः सर्गः

भरतस्य अयोध्याप्रवेशः

शून्यायाः अयोध्यायाः दर्शनम्, उपमापरम्परया नगर्याः दुरवस्थावर्णनम्, सारथिं प्रति भरतस्य विलापः, पितुः भवने प्रवेशः

अस्मिन् सर्गे भरतः नन्दिग्रामगमनात् पूर्वम् अयोध्यां प्रविशति। स्निग्धगम्भीरघोषेण रथेन उपयान् सः यां पुरीं पश्यति सा बिडालोलूकचरिता, आलीननरवारणा, तमसा अभ्याहता रात्रिः इव अप्रकाशा। ततः कविः पञ्चदशभिः उपमाभिः तस्याः दशां दर्शयति — ग्रहेण पीडिता रोहिणी, ग्रीष्मे कृशा गिरिनदी, हविषा सिक्ता शान्ता अग्निशिखा, महाहवे हतप्रवीरा चमूः, वाते प्रशान्ते निःस्वना जलोर्मिः, सुत्यान्ते गतरवा वेदिः, गोवृषेण परित्यक्ता गौः, मणिभिः वियुक्ता मुक्तावली, दिवः च्युता तारा, दावाग्निदग्धा वनलता, अम्बुदैः आवृता द्यौः, हतशौण्डा पानभूमिः, निपतिता प्रपा, आयुधात् छिन्ना ज्या, प्रतिसैन्येन पातिता वडवा च। ततः रथस्थः भरतः सारथिं पृच्छति — गीतवादित्रनिःस्वनः क्व गतः, वारुणीमाल्यचन्दनागुरुगन्धाः क्व, यानहयगजरथानां शब्दाः क्व? रामे विवासिते तरुणाः संतप्ताः, बहिर्यात्रा नास्ति, उत्सवाः न प्रवर्तन्ते। ‘भ्रातुः सह एव पुरस्य द्युतिः गता; कदा नु सः महोत्सवः इव आगत्य ग्रीष्मे अम्बुदः इव हर्षं जनयिष्यति?’ इति विलपन् सः पितुः निवासं प्रविशति, सिंहहीनां गुहाम् इव, अन्तःपुरं च उज्झितप्रभं दृष्ट्वा बाष्पं मुञ्चति।

१स्निग्धगम्भीरघोषेण रथेन भरतस्य अयोध्याप्रवेशः

१स्निग्धगम्भीरघोषेण स्यन्दनेनोपयान्प्रभुः।
अयोध्यां भरतः क्षिप्रं प्रविवेश महायशाः॥

२बिडालोलूकचरितामालीननरवारणाम्।
तिमिराभ्याहतां कालीमप्रकाशां निशामिव॥

पूर्वस्मिन् सर्गे भरतः भरद्वाजम् आमन्त्र्य यमुनां गङ्गां च उत्तीर्य शृङ्गवेरपुरात् अयोध्याभिमुखः प्रस्थितः आसीत्, अन्ते च दूरात् एव विध्वस्तां निरानन्दां पुरीं दृष्ट्वा सारथिम् अवोचत्। अस्मिन् सर्गे सः तां नगरीं प्रविशति, किन्तु यत् पश्यति तत् तस्याः पूर्वरूपात् सर्वथा विपरीतम्। स्निग्धगम्भीरघोषेण स्यन्दनेन उपयान् महायशाः प्रभुः शीघ्रम् अयोध्यां प्राविशत्। या पुरी पूर्वं गीतवादित्रैः मुखरिता आसीत्, सा अधुना बिडालोलूकचरिता — मार्जाराः उलूकाः च तत्र विचरन्ति, नराः वारणाः च गृहेषु लीनाः। तिमिरेण अभ्याहता काली अप्रकाशा च निशा इव सा प्रतीयते। रथस्य घोषः एव अत्र एकः शब्दः; अन्यत् सर्वं निःशब्दम्। ‘आलीननरवारणा’ इति पदेन कविः वदति — नराः अपि गजाः अपि गृहेषु एव लीनाः, राजमार्गाः च शून्याः।

In the previous sarga Bharata had taken leave of Bharadvāja, crossed the Yamunā and the Gaṅgā and set out from Śṛṅgaverapura towards Ayodhyā; at its end, seeing the city from afar, ruined and joyless, he had spoken to his charioteer. In this sarga he enters the city, and what he sees is the complete reverse of what it once was. Approaching in a chariot whose rumble was smooth and deep, the glorious prince swiftly entered Ayodhyā. The city that once rang with song and music was now a place where cats and owls roamed, and men and elephants kept indoors; it seemed like a black, lightless night overwhelmed by darkness. The rumble of the chariot was the only sound; everything else was silent, the people and even the elephants shut away in their houses and the royal roads empty.

२रोहिणी, गिरिनदी, अग्निशिखा, चमूः, जलोर्मिः, वेदिः, गौः — सप्त उपमाः

३राहुशत्रोः प्रियां पत्नीं श्रिया प्रज्वलितप्रभाम्।
ग्रहेणाभ्युदितेनैकां रोहिणीमिव पीडिताम्॥

४अल्पोष्णक्षुब्धसलिलां घर्मतप्तविहंगमाम्।
लीनमीनझषग्राहां कृशां गिरिनदीमिव॥

५विधूमामिव हेमाभां शिखामग्नेः समुत्थिताम्।
हविरभ्युक्षितां पश्चाच्छिखां विप्रलयं गताम्॥

६विध्वस्तकवचां रुग्णगजवाजिरथध्वजाम्।
हतप्रवीरामापन्नां चमूमिव महाहवे॥

७सफेनां सस्वनां भूत्वा सागरस्य समुत्थिताम्।
प्रशान्तमारुतोद्धूतां जलोर्मिमिव निःस्वनाम्॥

८त्यक्तां यज्ञायुधैः सर्वैरभिरूपैश्च याजकैः।
सुत्याकाले सुनिर्वृत्ते वेदिं गतरवामिव॥

९गोष्ठमध्ये स्थितामार्तामचरन्तीं नवं तृणम्।
गोवृषेण परित्यक्तां गवां पत्नीमिवोत्सुकाम्॥

अतः परं कविः पञ्चदशभिः उपमाभिः एव नगर्याः दशां दर्शयति; प्रत्येका उपमा पूर्वशोभायाः वर्तमाननाशस्य च विरोधम् एव स्थापयति, न च कोऽपि नूतनः वृत्तान्तः अत्र कथ्यते। सा श्रिया प्रज्वलितप्रभा राहुशत्रोः चन्द्रस्य प्रिया पत्नी रोहिणी इव आसीत्, या अभ्युदितेन ग्रहेण पत्यौ ग्रस्ते एकाकिनी पीडिता तिष्ठति। सा ग्रीष्मे कृशा गिरिनदी इव — यस्याः सलिलम् अल्पम् उष्णं क्षुब्धं च, यस्याः विहंगमाः घर्मेण तप्ताः पलायिताः, यस्याः मीनझषग्राहाः च गभीरे जले लीनाः। सा अग्नेः समुत्थिता विधूमा हेमाभा शिखा इव, या पश्चात् हविषा अभ्युक्षिता सती विप्रलयं गता — पूर्वं दीप्तिः, अधुना विलयः। सा महाहवे आपन्ना चमूः इव, यस्याः कवचानि विध्वस्तानि, गजवाजिरथध्वजाः रुग्णाः, प्रवीराः च हताः। सा सागरात् सफेना सस्वना समुत्थिता जलोर्मिः इव, या मारुते प्रशान्ते सति निःस्वना शिथिला च जाता। सा सुत्याकाले सुनिर्वृत्ते सर्वैः यज्ञायुधैः अभिरूपैः याजकैः च त्यक्ता गतरवा वेदिः इव — यत्र पूर्वं मन्त्रघोषः आसीत् तत्र अधुना मौनम्। सा च गोष्ठमध्ये आर्ता स्थिता नवं तृणम् अचरन्ती गोवृषेण परित्यक्ता उत्सुका गौः इव आसीत्। अत्र सर्वासु उपमासु उपमेयम् एकम् एव — अयोध्या; उपमानानि तु नानाविधानि, किन्तु सर्वेषु एकः एव धर्मः साधारणः, यत् पूर्वं यत्र दीप्तिः शब्दः चेतना च आसीत् तत्र अधुना ते न सन्ति। कविः न कुत्रापि ब्रूते ‘पुरी शून्या’ इति; उपमाभिः एव तत् दर्शयति।

From here the poet shows the state of the city through a chain of fifteen comparisons alone. Each sets former splendour against present ruin, and nothing new happens in the story. The city was like Rohiṇī, beloved wife of the moon, Rāhu's enemy: radiant with her own splendour, yet left alone and afflicted when a hostile planet rose and seized her husband. She was like a mountain stream shrunk in the hot season, its little water warm and troubled, its birds scorched and fled, its fish, carp and crocodiles sunk out of sight in the deep pools. She was like a smokeless golden flame risen from the fire, then drenched with the oblation and sunk away into nothing — first brilliance, now extinction. She was like an army caught in a great battle, its armour shattered, its elephants, horses, chariots and banners broken, its bravest heroes slain. She was like a wave that rose from the sea foaming and roaring and then, when the wind fell, lay flat and silent. She was like an altar abandoned by all the sacrificial implements and by the handsome priests, fallen silent after the hour of the soma-pressing — where the chanting of mantras once sounded, now there is silence. And she was like a cow standing wretched in the pen, not touching the fresh grass, deserted by the bull and restless with longing. In all these images the thing compared is one, Ayodhyā; the images vary, but they share one quality: where once there was light, sound and life, there is none now. Nowhere does the poet say "the city was empty"; he shows it through the comparisons.

३मुक्तावली, तारा, वनलता, द्यौः, पानभूमिः, प्रपा, ज्या, वडवा — अष्ट उपमाः

१०प्रभाकराद्यैः सुस्निग्धैः प्रज्वलद्भिरिवोत्तमैः।
वियुक्तां मणिभिर्जात्यैर्नवां मुक्तावलीमिव॥

११सहसाचरितां स्थानान्महीं पुण्यक्षयाद्गताम्।
संहृतद्युतिविस्तारां तारामिव दिवश्च्युताम्॥

१२पुष्पनद्धां वसन्तान्ते मत्तभ्रमरशालिनीम्।
द्रुतदावाग्निविप्लुष्टां क्लान्तां वनलतामिव॥

१३सम्मूढनिगमां सर्वां संक्षिप्तविपणापणाम्।
प्रच्छन्नशशिनक्षत्रां द्यामिवाम्बुधरैर्युताम्॥

१४क्षीणपानोत्तमैर्भिन्नैः शरावैरभिसंवृताम्।
हतशौण्डामिव ध्वस्तां पानभूमिमसंस्कृताम्॥

१५वृक्णभूमितलां निम्नां वृक्णपात्रैः समावृताम्।
उपयुक्तोदकां भग्नां प्रपां निपतितामिव॥

१६विपुलां विततां चैव युक्तपाशां तरस्विनाम्।
भूमौ बाणैर्विनिष्कृत्तां पतितां ज्यामिवायुधात्॥

१७सहसा युद्धशौण्डेन हयारोहेण वाहिताम्।
निहतां प्रतिसैन्येन वडवामिव पातिताम्॥

उपमानां द्वितीयः पर्यायः अधिकं करुणः, यतः अत्र भूषणस्य आधारस्य च वियोगः एव वर्ण्यते। सा जात्यैः प्रभाकराद्यैः सुस्निग्धैः प्रज्वलद्भिः इव उत्तमैः मणिभिः वियुक्ता नवा मुक्तावली इव — रत्नानि अपनीतानि, सूत्रम् एव अवशिष्टम्। सा पुण्यक्षयात् सहसा स्वस्थानात् चलिता संहृतद्युतिविस्तारा दिवः च्युता तारा इव। सा वसन्तान्ते पुष्पनद्धा मत्तभ्रमरशालिनी वनलता इव, या द्रुतदावाग्निना विप्लुष्टा क्लान्ता जाता। तस्याः निगमाः सम्मूढाः, विपणापणाः च संक्षिप्ताः; तेन सा अम्बुधरैः युता प्रच्छन्नशशिनक्षत्रा द्यौः इव प्रतीयते। क्षीणपानोत्तमैः भिन्नैः शरावैः अभिसंवृता सा हतशौण्डा ध्वस्ता असंस्कृता च पानभूमिः इव। वृक्णभूमितला निम्ना वृक्णपात्रैः समावृता सा उपयुक्तोदका भग्ना निपतिता प्रपा इव — यत्र पथिकाः जलं लभन्ते स्म सा प्रपा एव भग्ना। विपुला वितता तरस्विनां युक्तपाशा च सा बाणैः विनिष्कृत्ता आयुधात् भूमौ पतिता ज्या इव। अन्ते — सहसा युद्धशौण्डेन हयारोहेण वाहिता, प्रतिसैन्येन निहता, पातिता वडवा इव सा दृश्यते। एताः उपमाः समष्टिरूपेण एकम् एव अर्थं वदन्ति — नगरं न विनष्टम्, अपि तु तस्य प्राणः अपगतः; रथः धनुः अश्वः वेदिः प्रपा च इति जीवनस्य सर्वाणि उपकरणानि भग्नानि एव अत्र दर्शितानि। ‘हतशौण्डा पानभूमिः’ इति उपमायां शौण्डाः एव हताः, आसनानि च भग्नानि; ‘भग्ना प्रपा’ इत्यत्र स्तम्भाः पतिताः, जलं च उपयुक्तम्। एवम् एकैकस्मिन् उपमाने न केवलं शोभा नष्टा, अपि तु तस्य प्रयोजनम् अपि नष्टम् — माला रत्नैः विना न भूषणम्, ज्या धनुषः विना न आयुधम्, वडवा हयारोहेण विना न वाहनम्।

The second round of images is more pitiful still, for it describes an ornament parted from what gave it worth. The city was like a new string of pearls from which the finest gems — the prabhākara and the rest, lustrous and blazing — had been taken, leaving only the thread. She was like a star that, its merit spent, has suddenly slipped from its place and fallen from the sky, its spreading brightness drawn in. She was like a forest creeper at the end of spring, laden with flowers and loud with drunken bees, scorched and withered by a racing forest fire. Her trade was at a standstill and her stalls and shops shut, so that she looked like a sky covered with rain-clouds, its moon and stars hidden. Strewn with broken cups whose fine liquor had drained away, she was like a drinking-hall left unswept and ruined after its master is dead. Her ground cut up and sunken and littered with broken vessels, she was like a roadside water-booth that has collapsed, its water used up — the very place where travellers once found water, itself broken. She was like a bowstring, broad and taut, fastened by strong men, cut through by arrows and fallen from the bow to the ground. And at last she looked like a mare ridden hard by a warrior horseman, struck by the enemy's army and brought down. Taken together these images say one thing: the city was not destroyed, but its life had left it; chariot, bow, horse, altar and water-booth — every instrument of life is shown broken. In each image not only the beauty but the purpose is lost: a necklace without its gems is no ornament, a bowstring without its bow is no weapon, a mare without her rider is no mount.

४सारथिं प्रति भरतस्य प्रश्नाः — शब्दाः गन्धाः च क्व गताः

१८भरतस्तु रथस्थः सञ्छ्रीमान्दशरथात्मजः।
वाहयन्तं रथश्रेष्ठं सारथिं वाक्यमब्रवीत्॥

१९किं नु खल्वद्य गम्भीरो मूर्च्छितो न निशाम्यते।
यथापुरमयोध्यायां गीतवादित्रनिःस्वनः॥

२०वारुणीमदगन्धश्च माल्यगन्धश्च मूर्च्छितः।
चन्दनागुरुगन्धश्च न प्रवाति समन्ततः॥

२१यानप्रवरघोषश्च सुस्निग्धहयनिःस्वनः।
प्रमत्तगजनादश्च महांश्च रथनिःस्वनः॥

उपमापरम्परायाः अनन्तरं दृश्यं परिवर्तते — अधुना भरतः स्वयम् एव वक्ति। रथस्थः श्रीमान् दशरथात्मजः सः रथश्रेष्ठं वाहयन्तं सारथिं वाक्यम् अब्रवीत्। ‘किं नु खलु अद्य यथापुरम् अयोध्यायां गम्भीरः मूर्च्छितः गीतवादित्रनिःस्वनः न निशाम्यते? वारुणीमदगन्धः माल्यगन्धः मूर्च्छितः चन्दनागुरुगन्धः च समन्ततः न प्रवाति। यानप्रवरघोषः, सुस्निग्धहयनिःस्वनः, प्रमत्तगजनादः, महान् रथनिःस्वनः च क्व गताः?’ अत्र द्रष्टव्यम् — भरतः दृश्यं न वर्णयति, अपि तु शब्दानां गन्धानां च अभावम् एव गणयति। श्रवणं घ्राणं च नगरस्य जीवनस्य साक्षिणी; तयोः मौनम् एव नगरस्य मृत्युं सूचयति। ‘मूर्च्छितः’ इति पदं द्विः प्रयुक्तम् — एकवारं शब्दविषये, अपरवारं गन्धविषये; उभयत्र च तस्य अर्थः ‘घनीभूतः, सर्वत्र व्याप्तः’ इति। यः शब्दः यः च गन्धः पूर्वं नगरे व्याप्तः आसीत् सः एव अधुना न विद्यते इति भरतस्य प्रश्नस्य आशयः।

After the chain of images the scene changes, and Bharata himself speaks. Standing in the chariot, Daśaratha's illustrious son said to the charioteer driving that fine chariot: "Why is the deep, swelling sound of song and music not heard in Ayodhyā today as it used to be? The heady scent of wine, the thick scent of garlands, the scent of sandal and aloe — none of it drifts about anywhere. The rumble of fine carriages, the smooth neighing of horses, the trumpeting of rutting elephants, the great clatter of chariots — where have they gone?" Note that Bharata does not describe what he sees; he counts only the absence of sounds and scents. Hearing and smell are the witnesses of a city's life, and their silence speaks its death. The swelling sound and the massed scent that once filled the city are simply no longer there.

५रामे विवासिते — भोगविरतिः, उत्सवाभावः, द्युतेः गमनम्

२२नेदानीं श्रूयते पुर्यामस्यां रामे विवासिते।
चन्दनागुरुगन्धांश्च महार्हांश्च वनस्रजः॥

२३गते रामे हि तरुणाः संतप्ता नोपभुञ्जते।
बहिर्यात्रां न गच्छन्ति चित्रमाल्यधरा नराः॥

२४नोत्सवाः सम्प्रवर्तन्ते रामशोकार्दिते पुरे।
सा हि नूनं मम भ्रात्रा पुरस्यास्य द्युतिर्गता॥

सारथिः न किमपि उत्तरं वदति; भरतः स्वयम् एव कारणं ब्रूते — ‘रामे विवासिते अस्यां पुर्याम् इदानीं तत् किमपि न श्रूयते। चन्दनागुरुगन्धान् महार्हाः वनस्रजः च गते रामे संतप्ताः तरुणाः न उपभुञ्जते; चित्रमाल्यधराः नराः बहिर्यात्रां न गच्छन्ति। रामशोकार्दिते पुरे उत्सवाः न सम्प्रवर्तन्ते। नूनं मम भ्रात्रा सह एव अस्य पुरस्य सा द्युतिः गता।’ ‘मम भ्रात्रा’ इति पदेन भरतः स्वं दोषं न उल्लिखति, न च कैकेय्याः नाम गृह्णाति; सर्वस्य शोकस्य मूलं रामविरहम् एव सः जानाति। ‘गते रामे’ ‘रामे विवासिते’ ‘रामशोकार्दिते पुरे’ इति त्रिभिः पदैः त्रिषु श्लोकेषु एकम् एव कारणं पुनः पुनः उच्यते।

The charioteer said nothing; Bharata himself gave the reason. "None of it is heard in this city now that Rāma has been banished. Now that Rāma is gone, the young men, consumed with grief, take no pleasure in sandal and aloe or in costly woodland garlands, and men in bright garlands no longer go out on excursions. No festivals are held in a city stricken with grief for Rāma. Surely the brightness of this city has gone with my brother." In speaking of "my brother" Bharata does not mention his own fault, nor does he name Kaikeyī; he knows the root of all this grief is Rāma's absence. "Rāma banished", "Rāma gone", "a city stricken with grief for Rāma" — three verses repeat the same cause again and again.

६‘कदा नु खलु मे भ्राता महोत्सवः इव आगमिष्यति’

२५नहि राजत्ययोध्येयं सासारेवार्जुनी क्षपा।
कदा नु खलु मे भ्राता महोत्सव इवागतः॥

२६जनयिष्यत्ययोध्यायां हर्षं ग्रीष्म इवाम्बुदः।
तरुणैश्चारुवेषैश्च नरैरुन्नतगामिभिः॥

२७सम्पतद्भिरयोध्यायां नाभिभान्ति महापथाः।
इति ब्रुवन्सारथिना दुःखितो भरतस्तदा॥

‘इयम् अयोध्या न राजति — सासारा आर्जुनी क्षपा इव मलिना’ इति सः वदति; शुक्लपक्षस्य रात्रिः अपि वृष्ट्या मलिना भवति इति भावः। ‘कदा नु खलु मे भ्राता महोत्सवः इव आगतः ग्रीष्मे अम्बुदः इव अयोध्यायां हर्षं जनयिष्यति? चारुवेषैः उन्नतगामिभिः तरुणैः नरैः सम्पतद्भिः अयोध्यायां महापथाः कदा आभास्यन्ते?’ अत्र प्रथमवारम् आशा श्रूयते — विलापः प्रतीक्षारूपं गृह्णाति। ‘ग्रीष्मे अम्बुदः’ इति उपमा एव अग्रिमस्य सर्गस्य सूचिका, यत्र भरतः पादुके प्रतिष्ठाप्य रामस्य आगमनं प्रतीक्षते। एवं सारथिना सह ब्रुवन् दुःखितः भरतः तदा राजमार्गेण गच्छति। ‘महोत्सवः इव आगतः’ इति उपमया भ्राता एव उत्सवरूपेण कल्पितः।

"This Ayodhyā does not shine," he said; "she is like a moonlit night dimmed by rain" — even a night in the bright fortnight is darkened by a downpour. "When, I wonder, will my brother come like a great festival and waken joy in Ayodhyā as a cloud does in the hot season? When will the great roads of Ayodhyā glow again with finely dressed young men walking tall and thronging along them?" Here for the first time hope is heard, and lament takes the shape of waiting. The brother himself is imagined as a festival, and the image of the rain-cloud in summer foreshadows the next sarga, where Bharata installs the sandals and waits for Rāma's return. Speaking so with his charioteer, the grieving Bharata went along the royal road.

७सिंहहीना गुहा इव पितुः भवनम्, उज्झितप्रभम् अन्तःपुरम्

२८अयोध्यां सम्प्रविश्यैव विवेश वसतिं पितुः।
तेन हीनां नरेन्द्रेण सिंहहीनां गुहामिव॥

२९तदा तदन्तःपुरमुज्झितप्रभं सुरैरिवोत्कृष्टमभास्करं दिनम्।
निरीक्ष्य सर्वत्र विभक्तमात्मवान्मुमोच बाष्पं भरतः सुदुःखितः॥

अयोध्यां सम्प्रविश्य एव सः तेन नरेन्द्रेण हीनां सिंहहीनां गुहाम् इव पितुः वसतिं विवेश। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन दृश्यं स्थापयति — तत् अन्तःपुरम् उज्झितप्रभं सुरैः उत्कृष्टम् अभास्करं दिनम् इव आसीत्; तत् सर्वत्र विभक्तं निरीक्ष्य आत्मवान् अपि भरतः सुदुःखितः सन् बाष्पं मुमोच। ‘आत्मवान्’ इति पदेन कविः सूचयति — यः धैर्यं न त्यजति सः अपि अत्र अश्रु न रोद्धुं शक्नोति। एतेन दृश्येन सर्गः समाप्यते; अग्रिमे सर्गे भरतः अयोध्यायां मातॄः निक्षिप्य नन्दिग्रामं गमिष्यति।

Having entered Ayodhyā, he went straight into his father's dwelling, empty now of that lord of men like a cave without its lion. The last verse, in a longer metre, sets the scene: that inner palace, stripped of its brightness everywhere, was like a day from which the gods have taken away the sun. Seeing it so, even self-possessed Bharata, in deep grief, let his tears fall; one who does not lose his composure could not hold back his tears here. With this scene the sarga ends; in the next Bharata will leave his mothers in Ayodhyā and go to Nandigrāma.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुर्दशाधिकशततमः सर्गः॥ ११४॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३३ पदानि
स्निग्धगम्भीरघोष ११४.१ यस्य ध्वनिः मृदुः गम्भीरः च, तेन (रथेन)
सन्धिः
स्निग्ध + गम्भीर, गम्भीर + घोष — उभयत्र व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
स्निग्धः गम्भीरः च घोषः यस्य सः — बहुव्रीहिः (‘स्यन्दन’ इत्यस्य विशेषणम्)
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
महायशाः ११४.१ विपुलकीर्तिः
सन्धिः
महत् + यशस् → महायशाः — समासे ‘महत्’ शब्दस्य ‘महा’ इति आदेशः; प्रथमैकवचने सकारस्य विसर्गः, उपधादीर्घः च
समासः
महत् यशः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
बिडालोलूकचरिता ११४.२ यस्यां मार्जाराः उलूकाः च विचरन्ति
सन्धिः
बिडाल + उलूक → बिडालोलूक — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
बिडालैः उलूकैः च चरिता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘अयोध्या’ इत्यस्य विशेषणम्)
अभ्युदित ११४.३ उदयं गतः, आकाशे आरूढः
सन्धिः
अभि + उदित → अभ्युदित — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ)
समासः
समासः नास्ति — ‘अभि’ उपसर्गपूर्वकस्य ‘उत् + इ’ इत्यस्य क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘ग्रह’ इत्यस्य विशेषणम्)
अल्पोष्णक्षुब्धसलिला ११४.४ यस्याः जलम् अल्पम्, उष्णं कलुषितं च
सन्धिः
अल्प + उष्ण → अल्पोष्ण — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
अल्पम् उष्णं क्षुब्धं च सलिलं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
हविरभ्युक्षिता ११४.५ आज्येन सिक्ता
सन्धिः
हविः + अभ्युक्षिता → हविरभ्युक्षिता — विसर्गस्य रेफादेशः (स्वरे परे); ‘अभि + उक्षिता’ इत्यत्र च यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ)
समासः
हविषा अभ्युक्षिता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘शिखा’ इत्यस्य विशेषणम्)
विप्रलय ११४.५ सर्वथा विलयः, अन्तर्धानम्
सन्धिः
वि + प्र + लय — उपसर्गद्वयसंयोगे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — द्वाभ्याम् उपसर्गाभ्यां युक्तं ‘ली’ धातोः घञन्तं रूपम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘गताम्’ इत्यनेन सम्बद्धा)
महाहव ११४.६ महति संग्रामे
सन्धिः
महा + आहव → महाहव — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ)
समासः
महान् आहवः — कर्मधारयः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
प्रशान्तमारुतोद्धूता ११४.७ यः वायुः अधुना शान्तः तेन पूर्वम् उत्क्षिप्ता
सन्धिः
मारुत + उद्धूता → मारुतोद्धूता — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
प्रशान्तेन मारुतेन उद्धूता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
जलोर्मि ११४.७ जलतरङ्गः
सन्धिः
जल + ऊर्मि → जलोर्मि — गुणसन्धिः (अ + ऊ = ओ)
समासः
जलस्य ऊर्मिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
यज्ञायुध ११४.८ स्फ्यशूर्पादीनि यज्ञसाधनानि
सन्धिः
यज्ञ + आयुध → यज्ञायुध — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
यज्ञस्य आयुधानि — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
अचरन्ती ११४.९ न खादन्ती, तृणं न गृह्णती
सन्धिः
न + चरन्ती → अचरन्ती — नञ्समासे व्यञ्जनादौ परे ‘न’ इत्यस्य ‘अ’ इति आदेशः
समासः
न चरन्ती — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
प्रज्वलद्भिः ११४.१० दीप्यमानैः, ज्वलद्भिः इव
सन्धिः
प्र + ज्वलत् — उपसर्गसंयोगे स्वरसन्धिः नास्ति; तृतीयाबहुवचने ‘प्रज्वलत् + भिस्’ इत्यत्र जश्त्वेन तकारस्य दकारः → प्रज्वलद्भिः
समासः
समासः नास्ति — ‘प्र’ उपसर्गपूर्वकस्य ‘ज्वल्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘मणिभिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
मुक्तावली ११४.१० मौक्तिकमाला
सन्धिः
मुक्ता + आवली → मुक्तावली — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ)
समासः
मुक्तानाम् आवली — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
संहृतद्युतिविस्तारा ११४.११ यस्याः प्रभायाः प्रसारः संकुचितः
सन्धिः
सम् + हृत → संहृत — मकारस्य अनुस्वारादेशः (हकारे परे)
समासः
संहृतः द्युतेः विस्तारः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
दिवश्च्युता ११४.११ आकाशात् प्रच्युता, पतिता
सन्धिः
दिवः + च्युता → दिवश्च्युता — विसर्गस्य श्चुत्वेन शकारादेशः (चवर्गे परे)
समासः
दिवः च्युता — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘तारा’ इत्यस्य विशेषणम्)
द्रुतदावाग्निविप्लुष्टा ११४.१२ शीघ्रगामिना वनाग्निना दग्धा
सन्धिः
दाव + अग्नि → दावाग्नि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
द्रुतेन दावाग्निना विप्लुष्टा — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
संक्षिप्तविपणापणा ११४.१३ यस्याः हट्टाः आपणाश्च संकुचिताः, पिहिताः
सन्धिः
विपण + आपण → विपणापण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); ‘सम् + क्षिप्त’ इत्यत्र च अनुस्वारादेशः
समासः
संक्षिप्ताः विपणापणाः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
प्रच्छन्नशशिनक्षत्रा ११४.१३ यस्यां चन्द्रः नक्षत्राणि च आच्छादितानि
सन्धिः
प्र + छन्न → प्रच्छन्न — छकारे परे तुगागमेन चकारः
समासः
प्रच्छन्नौ शशिनक्षत्रे यस्यां सा — बहुव्रीहिः (‘द्यौः’ इत्यस्य विशेषणम्)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
क्षीणपानोत्तम ११४.१४ येषु उत्तमं मद्यं क्षयं गतम्
सन्धिः
पान + उत्तम → पानोत्तम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
क्षीणं पानोत्तमं येषु तैः — बहुव्रीहिः (‘शरावैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
उपयुक्तोदका ११४.१५ यस्याः जलं निःशेषेण व्ययितम्
सन्धिः
उपयुक्त + उदका → उपयुक्तोदका — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
उपयुक्तम् उदकं यस्याः सा — बहुव्रीहिः (‘प्रपा’ इत्यस्य विशेषणम्)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
विनिष्कृत्ता ११४.१६ सर्वथा छिन्ना
सन्धिः
वि + निः + कृत्ता → विनिष्कृत्ता — विसर्गस्य षत्वम् (कवर्गे परे षकारादेशः)
समासः
समासः नास्ति — द्वाभ्याम् उपसर्गाभ्यां युक्तं ‘कृत्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
हयारोह ११४.१७ अश्वसादिना, अश्वारोहेण
सन्धिः
हय + आरोह → हयारोह — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
हयस्य आरोहः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
प्रतिसैन्य ११४.१७ शत्रुसेनया
सन्धिः
प्रति + सैन्य — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
प्रतिपक्षस्य सैन्यम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
निशाम्यते ११४.१९ श्रूयते, उपलभ्यते
सन्धिः
नि + शाम्यते — उपसर्गसंयोगे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘नि’ उपसर्गपूर्वकस्य ‘शम्’ धातोः कर्मणि लट्
विभक्तिः
क्रियापदम्, कर्मणि प्रयोगः, प्रथमपुरुषः एकवचनम्
गीतवादित्रनिःस्वन ११४.१९ गानस्य वाद्यानां च ध्वनिः
सन्धिः
निः + स्वन → निःस्वनः — सकारे परे विसर्गः यथावत् तिष्ठति
समासः
गीतस्य वादित्राणां च निःस्वनः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
चन्दनागुरुगन्ध ११४.२० मलयजस्य अगुरुकाष्ठस्य च सौरभम्
सन्धिः
चन्दन + अगुरु → चन्दनागुरु — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
चन्दनस्य अगुरोः च गन्धः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
बहिर्यात्रा ११४.२३ नगरात् बहिः विहारगमनम्
सन्धिः
बहिः + यात्रा → बहिर्यात्रा — विसर्गस्य रेफादेशः (घोषवति यकारे परे)
समासः
बहिः यात्रा — अव्ययपूर्वपदः तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
रामशोकार्दित ११४.२४ रामविरहजनितेन दुःखेन पीडितम्
सन्धिः
शोक + अर्दित → शोकार्दित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
रामस्य शोकेन अर्दितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘पुरे’ इत्यस्य विशेषणम्)
महोत्सव ११४.२५ विपुलः आनन्दपर्वः
सन्धिः
महा + उत्सव → महोत्सव — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः
महान् उत्सवः — कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
उन्नतगामिभिः ११४.२६ उच्चैः उन्नतगत्या चलद्भिः
सन्धिः
उत् + नत → उन्नत — नकारे परे तकारस्य अनुनासिकादेशेन नकारः; तृतीयाबहुवचने इन्नन्तस्य नकारलोपः → उन्नतगामिभिः
समासः
उन्नतं गच्छन्ति इति उन्नतगामिनः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘नरैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अभास्कर ११४.२९ सूर्यरहितम्
सन्धिः
न + भास्कर → अभास्कर — नञ्समासे व्यञ्जनादौ परे ‘न’ इत्यस्य ‘अ’ इति आदेशः
समासः
न विद्यते भास्करः यस्मिन् तत् — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘दिनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
आत्मवान् ११४.२९ धैर्यवान्, जितात्मा
सन्धिः
आत्मन् + मतुप् → आत्मवत् — मकारोपधत्वात् मतुपः ‘व’ इति आदेशः; प्रथमैकवचने ‘आत्मवान्’ इति रूपम्
समासः
समासः नास्ति — मतुबन्तं रूपम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘भरतः’ इत्यस्य विशेषणम्)