- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘पादुका’ इत्यस्य द्विवचने ‘पादुके’
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, द्विवचनम्
अयोध्याकाण्डम् — त्रयोदशाधिकशततमः सर्गः
भरद्वाजदर्शनं भरतस्य प्रतिनिवर्तनं च
पादुकयोः शिरसि धारणम्, चित्रकूटस्य प्रदक्षिणा, भरद्वाजाश्रमे संवादः, मुनेः प्रशंसा, यमुनागङ्गयोः उत्तरणम्, शून्यायाः अयोध्यायाः दर्शनम्
अस्मिन् सर्गे भरतः रामस्य पादुके शिरसि कृत्वा शत्रुघ्नेन सह रथम् आरुह्य प्रतिनिवर्तते। वसिष्ठवामदेवजाबालिप्रभृतयः मन्त्रिणः अग्रतः यान्ति; सर्वे चित्रकूटं प्रदक्षिणीकृत्य मन्दाकिनीं प्राप्य पूर्वाभिमुखाः प्रयान्ति। मार्गे भरद्वाजस्य आश्रमं दृष्ट्वा भरतः रथात् अवतीर्य मुनेः चरणौ वन्दते। ‘अपि कृत्यं कृतम्, अपि रामेण समागतम्?’ इति मुनेः प्रश्ने सः सर्वं वृत्तान्तं निवेदयति — रामः पितुः प्रतिज्ञां तत्त्वतः पालयिष्यामि इति वसिष्ठम् उक्तवान्, वसिष्ठः च ‘एते पादुके प्रयच्छ, अयोध्यायां योगक्षेमकरः भव’ इति अवदत्; ततः प्राङ्मुखः रामः ते पादुके मम राज्याय अददात्। भरद्वाजः भरतं प्रशंसति — ‘निम्नम् उदकम् इव सर्वे गुणाः त्वयि स्वयम् एव आयान्ति; ईदृशः पुत्रः यस्य, सः दशरथः अनृणः।’ अनन्तरं भरतः यमुनां तीर्त्वा गङ्गां च संतीर्य शृङ्गवेरपुरं प्रविश्य ततः शून्याम् अयोध्यां पश्यति, दुःखसंतप्तः च सारथिम् आह — ‘पश्य, विध्वस्ता अयोध्या न प्रकाशते, निराकारा निरानन्दा दीना प्रतिहतस्वना च।’ अन्तिमः पञ्चविंशः श्लोकः अर्धश्लोकः एव।
१पादुकयोः शिरसि धारणम्, चित्रकूटप्रदक्षिणा
१ततः शिरसि कृत्वा तु पादुके भरतस्तदा।
आरुरोह रथं हृष्टः शत्रुघ्नसहितस्तदा॥
२वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिश्च दृढव्रतः।
अग्रतः प्रययुः सर्वे मन्त्रिणो मन्त्रपूजिताः॥
३मन्दाकिनीं नदीं रम्यां प्राङ्मुखास्ते ययुस्तदा।
प्रदक्षिणं च कुर्वाणाश्चित्रकूटं महागिरिम्॥
४पश्यन्धातुसहस्राणि रम्याणि विविधानि च।
प्रययौ तस्य पार्श्वेन ससैन्यो भरतस्तदा॥
पूर्वस्मिन् सर्गे रामः भरताय हेमभूषिते पादुके प्रायच्छत्, सर्वान् च व्यसर्जयत्। अस्मिन् सर्गे प्रत्यागमनस्य यात्रा वर्ण्यते। भरतः ते पादुके शिरसि कृत्वा हृष्टः सन् शत्रुघ्नसहितः रथम् आरुरोह — शिरसि धारणम् एव तस्य विनयस्य चिह्नम्, यतः अधुना ते एव राज्ञः स्थाने वर्तेते। वसिष्ठः, वामदेवः, दृढव्रतः जाबालिः, मन्त्रणया पूजिताः सर्वे मन्त्रिणः च अग्रतः प्रययुः। ततः ते महागिरिं चित्रकूटं प्रदक्षिणं कुर्वाणाः प्राङ्मुखाः सन्तः रम्यां मन्दाकिनीं नदीं ययुः। पर्वतस्य प्रदक्षिणा अत्र पूजारूपा — यत्र रामः वसति, सः गिरिः अपि वन्द्यः। भरतः ससैन्यः विविधानि रम्याणि धातुसहस्राणि पश्यन् तस्य गिरेः पार्श्वेन प्रययौ। कविः अत्र शोकस्य स्थाने पथः शोभां वर्णयति — मनः तु भरतस्य रामे एव, किन्तु चक्षुषी गिरेः धातुवर्णान् पश्यतः। ‘हृष्टः’ इति पदम् अत्र सार्थकम् — यद्यपि रामः न आगतः, तथापि तस्य पादुके लब्धाः इति भरतस्य मनसि किञ्चित् समाधानम्। अग्रगामिनः मन्त्रिणः सूचयन्ति — यात्रा अधुना राजकीया, न तु याचकस्य। पर्वतस्य पार्श्वेन गच्छता भरतेन तस्य प्रस्थस्य सर्वा शोभा दृष्टा।
In the previous sarga Rāma had given Bharata the gold-adorned sandals and sent everyone away. This sarga tells of the journey back. Bharata placed the sandals on his head and joyfully mounted his chariot with Śatrughna. Carrying them on his head was the mark of his humility, for they now stood in the king's place; and he was "joyful" because, though Rāma had not come, he had at least gained his sandals, which gave his mind some comfort. Vasiṣṭha, Vāmadeva, Jābāli of firm vows and all the ministers honoured for their counsel went ahead; with the ministers leading, the journey was now a royal progress, not a suppliant's. Then, making a reverent circuit of the great mountain Citrakūṭa, they went east to the lovely Mandākinī; circling the mountain was an act of worship, for the mountain where Rāma lived was itself worthy of reverence. Gazing at thousands of beautiful ores of every kind, Bharata passed with his army along the mountain's flank. The poet describes the beauty of the way instead of grief: Bharata's heart was with Rāma, but his eyes took in the coloured rocks of the mountain.
२भरद्वाजाश्रमे आगमनम्, मुनेः प्रश्नः
५अदूराच्चित्रकूटस्य ददर्श भरतस्तदा।
आश्रमं यत्र स मुनिर्भरद्वाजः कृतालयः॥
६स तमाश्रममागम्य भरद्वाजस्य वीर्यवान्।
अवतीर्य रथात्पादौ ववन्दे कुलनन्दनः॥
७ततो हृष्टो भरद्वाजो भरतं वाक्यमब्रवीत्।
अपि कृत्यं कृतं तात रामेण च समागतम्॥
८एवमुक्तः स तु ततो भरद्वाजेन धीमता।
प्रत्युवाच भरद्वाजं भरतो धर्मवत्सलः॥
चित्रकूटात् अदूरे एव भरतः तम् आश्रमं ददर्श, यत्र मुनिः भरद्वाजः कृतालयः आसीत्। वीर्यवान् कुलनन्दनः भरतः तम् आश्रमम् आगम्य रथात् अवतीर्य मुनेः पादौ ववन्दे — रथात् अवतरणम् एव आश्रमप्रवेशस्य उचितः विनयः। ततः हृष्टः भरद्वाजः भरतं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘हे तात, अपि ते कृत्यं कृतम्? अपि रामेण समागतम्?’ मुनेः प्रश्नः द्विविधः — कार्यसिद्धिः च, दर्शनं च; यतः पूर्वं गच्छन् भरतः अस्मिन् एव आश्रमे विश्रान्तः आसीत्, तदा च मुनिः तस्य आशयम् अपृच्छत्। धीमता भरद्वाजेन एवम् उक्तः धर्मवत्सलः भरतः तं प्रत्युवाच। अनेन प्रश्नोत्तरेण कविः पूर्वसर्गस्य सर्वं वृत्तान्तं संक्षेपेण पुनः श्रावयति — एषा वाल्मीकेः प्रसिद्धा रीतिः, यया कथायाः सन्धिः दृढीक्रियते। ‘कृत्यं कृतम्’ इति मुनेः प्रश्नः सरलः, किन्तु उत्तरं तु कटु — कार्यं न सिद्धम्, समागमः तु जातः। भरतस्य ‘धर्मवत्सलः’ इति विशेषणेन कविः सूचयति — सः पराजितः अपि धर्मम् एव अनुसरति, न तु क्रोधम्। मुनेः हर्षः च भरतस्य आचरणस्य प्रमाणम्।
Not far from Citrakūṭa Bharata saw the hermitage where the sage Bharadvāja had made his home. Coming to it, the valiant joy of his line stepped down from his chariot, as was proper on entering a hermitage, and saluted the sage's feet. Bharadvāja, delighted, said to him: "Dear one, has your errand been accomplished? Did you meet Rāma?" The question has two parts, success and meeting, for Bharata had rested at this same hermitage on his way out, and the sage had then asked his purpose. Its answer is bitter: the errand had failed, though the meeting had taken place. Addressed so by the wise Bharadvāja, Bharata, who loved righteousness, answered him; though defeated, he followed righteousness, not anger, and the sage's delight is itself a witness to his conduct. Through this exchange the poet briefly retells what happened in the previous sarga, a well-known habit of Vālmīki's by which the joints of the story are made firm.
३भरतस्य निवेदनम् — रामस्य निश्चयः, पादुकयोः ग्रहणम्
९स याच्यमानो गुरुणा मया च दृढविक्रमः।
राघवः परमप्रीतो वसिष्ठं वाक्यमब्रवीत्॥
१०पितुः प्रतिज्ञां तामेव पालयिष्यामि तत्त्वतः।
चतुर्दश हि वर्षाणि या प्रतिज्ञा पितुर्मम॥
११एवमुक्तो महाप्राज्ञो वसिष्ठः प्रत्युवाच ह।
वाक्यज्ञो वाक्यकुशलं राघवं वचनं महत्॥
१२एते प्रयच्छ संहृष्टः पादुके हेमभूषिते।
अयोध्यायां महाप्राज्ञ योगक्षेमकरो भव॥
१३एवमुक्तो वसिष्ठेन राघवः प्राङ्मुखः स्थितः।
पादुके हेमविकृते मम राज्याय ते ददौ॥
१४निवृत्तोऽहमनुज्ञातो रामेण सुमहात्मना।
अयोध्यामेव गच्छामि गृहीत्वा पादुके शुभे॥
भरतः कथयति — ‘गुरुणा वसिष्ठेन मया च याच्यमानः अपि दृढविक्रमः राघवः परमप्रीतः सन् वसिष्ठं वाक्यम् अब्रवीत् — “पितुः तां प्रतिज्ञाम् एव अहं तत्त्वतः पालयिष्यामि; चतुर्दश वर्षाणि इति या मम पितुः प्रतिज्ञा।” एवम् उक्तः महाप्राज्ञः वाक्यज्ञः वसिष्ठः वाक्यकुशलं राघवं महत् वचनं प्रत्युवाच — “हे महाप्राज्ञ, एते हेमभूषिते पादुके संहृष्टः सन् प्रयच्छ; अयोध्यायां योगक्षेमकरः भव।” वसिष्ठेन एवम् उक्तः राघवः प्राङ्मुखः स्थितः सन् हेमविकृते ते पादुके मम राज्याय अदात्।’ ततः भरतः निगमयति — ‘सुमहात्मना रामेण अनुज्ञातः अहं निवृत्तः; ते शुभे पादुके गृहीत्वा अयोध्याम् एव गच्छामि।’ अत्र ‘मम राज्याय’ इति पदं मार्मिकम् — राज्यं भरतस्य नाम्ना, किन्तु अधिकारः पादुकयोः एव। भरतः स्वस्य याचनां न गोपायति, रामस्य निश्चयं च यथावत् एव कथयति — सत्यवादिता अस्य सर्गस्य भूषणम्। ‘प्राङ्मुखः स्थितः’ इति पदेन दानस्य विधिपूर्वकता सूचिता, यतः पूर्वाभिमुखम् एव दानं शास्त्रविहितम्। एवं पादुकादानं केवलं स्नेहकार्यं न, अपि तु विधिवत् राज्यसमर्पणम्।
Bharata said: "Though our guru and I both entreated him, Rāghava, firm in his resolve, was well pleased and said to Vasiṣṭha: 'I shall keep my father's promise exactly as it stands — the fourteen years my father pledged.' At that the wise Vasiṣṭha, who knows the weight of words, gave the eloquent Rāghava a weighty answer: 'Wise one, gladly give these gold-adorned sandals and be the guardian of Ayodhyā's welfare.' So addressed by Vasiṣṭha, Rāghava stood facing east and gave me these golden sandals for the kingdom." Then he concluded: "Dismissed with the leave of great-souled Rāma, I have turned back, and I am going to Ayodhyā carrying these auspicious sandals." "For the kingdom" is poignant: the kingdom was in Bharata's name, but the authority lay with the sandals. Bharata did not hide his own plea and reported Rāma's resolve exactly; truthfulness is the ornament of this sarga. Rāma stood facing east, the direction prescribed for a gift, so the giving of the sandals was not only an act of affection but a formal handing over of the kingdom.
४भरद्वाजस्य प्रशंसा, आमन्त्रणम्
१५एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरतस्य महात्मनः।
भरद्वाजः शुभतरं मुनिर्वाक्यमुदाहरत्॥
१६नैतच्चित्रं नरव्याघ्रे शीलवृत्तविदां वरे।
यदार्यं त्वयि तिष्ठेत्तु निम्नोत्सृष्टमिवोदकम्॥
१७अनृणः स महाबाहुः पिता दशरथस्तव।
यस्य त्वमीदृशः पुत्रो धर्मात्मा धर्मवत्सलः॥
१८तमृषिं तु महाप्राज्ञमुक्तवाक्यं कृताञ्जलिः।
आमन्त्रयितुमारेभे चरणावुपगृह्य च॥
महात्मनः भरतस्य एतत् शुभं वाक्यं श्रुत्वा मुनिः भरद्वाजः ततः अपि शुभतरं वाक्यम् उदाहरत् — ‘हे नरव्याघ्र, शीलवृत्तविदां वर! एतत् न चित्रम्, यत् आर्यं त्वयि तिष्ठेत् — यथा उत्सृष्टम् उदकं निम्नं देशम् एव प्रति गच्छति, तथा सर्वे सद्गुणाः त्वयि स्वयम् एव आगच्छन्ति।’ उपमा अत्र स्वभाववाचिनी — जलस्य निम्नगमनम् इव सद्गुणानां त्वयि आगमनम् अप्रयत्नसिद्धम्। ततः सः पितरम् अपि प्रशंसति — ‘अनृणः सः महाबाहुः तव पिता दशरथः, यस्य त्वम् ईदृशः पुत्रः धर्मात्मा धर्मवत्सलः।’ पुत्रस्य गुणैः एव पितुः ऋणमुक्तिः इति भावः। उक्तवाक्यं तं महाप्राज्ञम् ऋषिं कृताञ्जलिः भरतः चरणौ उपगृह्य आमन्त्रयितुम् आरेभे — गमनानुज्ञां याचितुम् उपक्रान्तवान्। भरद्वाजस्य वचनं भरतस्य शोकस्य प्रतिकारः — यत् त्वया न प्राप्तं, तत् अपि तव गुणानां न्यूनता न। ‘शीलवृत्तविदां वरे’ इति सप्तम्या मुनिः भरतम् एव तेषां श्रेष्ठं मन्यते। पितुः अनृणत्वं च पुत्रस्य धर्मेण सिध्यति इति सिद्धान्तः अत्र उक्तः, यः पूर्वसर्गे ऋषिभिः अपि उक्तः आसीत्।
Hearing Bharata's auspicious words, the sage Bharadvāja spoke words more auspicious still: "It is no wonder, tiger among men, best of those who know character and conduct, that nobility should dwell in you; as water poured out runs to low ground, so all good qualities come to you of themselves." The image speaks of nature: virtues come to him without effort, as water flows downhill. Then he praised their father too: "Your father, mighty-armed Daśaratha, is free of all debt, since he has a son like you, righteous and devoted to righteousness." A father's debt is paid through his son's virtue — the same truth the seers had spoken in the previous sarga. Bharadvāja's words were a remedy for Bharata's grief: what he had failed to win was no lack in his virtues. When the wise sage had spoken, Bharata folded his hands, clasped his feet and began to take his leave.
५प्रतिनिवर्तनम् — यमुनागङ्गयोः उत्तरणं शृङ्गवेरपुरप्रवेशः च
१९ततः प्रदक्षिणं कृत्वा भरद्वाजं पुनः पुनः।
भरतस्तु ययौ श्रीमानयोध्यां सह मन्त्रिभिः॥
२०यानैश्च शकटैश्चैव हयैर्नागैश्च सा चमूः।
पुनर्निवृत्ता विस्तीर्णा भरतस्यानुयायिनी॥
२१ततस्ते यमुनां दिव्यां नदीं तीर्त्वोर्मिमालिनीम्।
ददृशुस्तां पुनः सर्वे गङ्गां शिवजलां नदीम्॥
२२तां रम्यजलसम्पूर्णां संतीर्य सहबान्धवः।
शृङ्गवेरपुरं रम्यं प्रविवेश ससैनिकः॥
ततः भरद्वाजं पुनः पुनः प्रदक्षिणं कृत्वा श्रीमान् भरतः मन्त्रिभिः सह अयोध्यां प्रति ययौ। यानैः, शकटैः, हयैः, नागैः च युक्ता सा विस्तीर्णा चमूः पुनः निवृत्ता भरतस्य अनुयायिनी अभवत् — या सेना पूर्वं रामम् आनेतुं प्रस्थिता, सा एव अधुना रिक्तहस्ता प्रतिनिवर्तते। ततः ते ऊर्मिमालिनीं दिव्यां यमुनां नदीं तीर्त्वा पुनः सर्वे शिवजलां गङ्गां नदीं ददृशुः। रम्यजलसम्पूर्णां तां गङ्गां संतीर्य सबान्धवः ससैनिकः भरतः रम्यं शृङ्गवेरपुरं प्रविवेश — यत्र गुहेन सह रामस्य सङ्गमः अभूत्, तत् एव पुरम्। कविः प्रतियात्रायां तानि एव स्थानानि क्रमेण दर्शयति, येषु गच्छन् भरतः आशां वहन् आसीत्; अधुना तु तानि एव निराशां स्मारयन्ति। ‘पुनः निवृत्ता’ इति पदद्वयेन कविः प्रतियात्रायाः निष्फलताम् एव सूचयति। गङ्गायाः दर्शनम् अत्र पुनः — पूर्वं गच्छन् सः एताम् एव तीर्णवान्। शृङ्गवेरपुरे गुहस्य स्मृतिः अवश्यम् एव भरतस्य मनसि उदिता, यतः तत्र एव सः प्रथमं रामस्य वार्तां श्रुतवान्।
Then, walking reverently round Bharadvāja again and again, illustrious Bharata set out for Ayodhyā with his ministers. With carriages and carts, horses and elephants, that great army turned back again and followed Bharata; the army that had set out to bring Rāma home was now returning empty-handed. They crossed the divine Yamunā, garlanded with waves, and all saw once more the Gaṅgā with her auspicious waters — the same river Bharata had crossed on his way out. Crossing her too, brimming with lovely water, he entered pleasant Śṛṅgaverapura with his kinsmen and soldiers, the town where Rāma had met Guha. On the return journey the poet shows in order the very places through which Bharata had travelled full of hope; now they only remind him of his disappointment. At Śṛṅgaverapura the memory of Guha must have risen in his mind, for it was there he had first heard news of Rāma.
६शून्यायाः अयोध्यायाः दर्शनम्, सारथिं प्रति वचनम्
२३शृङ्गवेरपुराद्भूय अयोध्यां संददर्श ह।
अयोध्यां तु तदा दृष्ट्वा पित्रा भ्रात्रा विवर्जिताम्॥
२४भरतो दुःखसंतप्तः सारथिं चेदमब्रवीत्।
सारथे पश्य विध्वस्ता अयोध्या न प्रकाशते॥
२५निराकारा निरानन्दा दीना प्रतिहतस्वना॥
शृङ्गवेरपुरात् भूयः प्रस्थितः सः अयोध्यां संददर्श। तदा दृष्टा सा पुरी पित्रा भ्रात्रा च विवर्जिता — दशरथः स्वर्गं गतः, रामः च वने; अतः नगरस्य द्वौ आधारौ एव नष्टौ। ताम् एवं दृष्ट्वा दुःखसंतप्तः भरतः सारथिम् इदम् अब्रवीत् — ‘हे सारथे, पश्य! विध्वस्ता अयोध्या न प्रकाशते; निराकारा, निरानन्दा, दीना, प्रतिहतस्वना च जाता।’ ‘प्रतिहतस्वना’ इति पदेन नगरस्य नीरवता सूच्यते — यत्र पूर्वं वाद्यानि, वेदघोषाः, जनकोलाहलः च आसीत्, तत्र अधुना मौनम् एव। अनेन अर्धश्लोकेन सर्गः समाप्यते, अग्रिमे च सर्गे एषा एव उपमापरम्परा विस्तार्यते। एवम् अयं सर्गः चित्रकूटात् अयोध्यां यावत् भरतस्य प्रतियात्रां सम्पूर्णां वहति। ‘विध्वस्ता’ इति पदं न भौतिकं नाशं वदति, अपि तु शोभायाः नाशम् — प्रासादाः तिष्ठन्ति, किन्तु तेषां दीप्तिः गता। चतुर्भिः विशेषणैः कविः नगरस्य चतुर्विधां हानिं दर्शयति — रूपस्य, आनन्दस्य, ऐश्वर्यस्य, शब्दस्य च।
Setting out again from Śṛṅgaverapura, he saw Ayodhyā once more — a city now bereft of his father and his brother. Daśaratha had gone to heaven and Rāma to the forest, so both the city's supports were gone. Seeing her so, Bharata, burning with sorrow, said to the charioteer: "Look, charioteer! Ayodhyā is ruined; she gives no light. She is shapeless, joyless, wretched, and all her sounds are struck dumb." "Struck dumb" points to the city's silence: where once there were music, the chanting of the Vedas and the bustle of people, there is now only silence. "Ruined" does not mean physical destruction but the loss of splendour: the palaces stand, but their brightness is gone. With four epithets the poet shows the city's fourfold loss — of form, of joy, of prosperity and of sound. So this sarga carries Bharata's whole journey back from Citrakūṭa to Ayodhyā, and it ends on these lines; the next sarga will extend this chain of images.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रयोदशाधिकशततमः सर्गः॥ ११३॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शत्रुघ्नेन सहितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘भरतः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दृढं व्रतं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘जाबालिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मन्त्रेण पूजिताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘मन्त्रिणः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- प्राच् + मुख → प्राङ्मुख — चकारस्य कुत्वेन ककारः, ततः अनुनासिकसन्धिना ङकारः
- समासः
- प्राचीं दिशं मुखं येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- प्र + दक्षिण → प्रदक्षिण — सन्धिकार्यं नास्ति, उपसर्गसंयोगः एव
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- धातूनां सहस्राणि — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- अदूरात् + चित्रकूटस्य → अदूराच्चित्रकूटस्य — श्चुत्वसन्धिः (त् + च = च्च); अत्र सन्धिः एव पाठस्य कठिनता, अतः सन्धिपदम् एव उद्धृतम्। पदस्य निर्माणे तु ‘अ (नञ्) + दूर’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- न दूरम् — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (अपादाने)
- सन्धिः
- कृत + आलय → कृतालय — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- कृतः आलयः येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘भरद्वाजः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कुलं नन्दयति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘भरतः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- अव + तीर्य → अवतीर्य — सन्धिकार्यं नास्ति, उपसर्गसंयोगः एव
- समासः
- समासः नास्ति — ‘तॄ’ धातोः ल्यबन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
- सन्धिः
- सम् + आगत → समागत — अनुस्वारस्य मकारः आगमे लीयते, सन्धिः सुगमः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + आ + गम्’ इत्यस्य क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (भावे)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- धर्मे वत्सलः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘भरतः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘याच्’ धातोः कर्मणि शानच्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘राघवः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दृढः विक्रमः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- तत्त्व + तसिल् → तत्त्वतः — सन्धिकार्यं नास्ति, तद्धितप्रत्ययः
- समासः
- समासः नास्ति — तद्धितान्तम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (क्रियाविशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वाक्यं जानाति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘वसिष्ठः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- हेम्ना भूषिते — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, द्विवचनम् (‘पादुके’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- योगक्षेमं करोति इति — उपपदतत्पुरुषः (द्वन्द्वगर्भः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘भव’ इत्यस्य विधेयम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- हेम्ना विकृते — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, द्विवचनम्
- सन्धिः
- अनु + ज्ञात → अनुज्ञात — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अनु + ज्ञा’ इत्यस्य क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘अहम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘शुभ’ शब्दात् तरप्प्रत्ययः
- समासः
- समासः नास्ति — तद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘वाक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- नरेषु व्याघ्रः इव — उपमितसमासः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘त्वयि’ इत्यस्य विशेषणम्, सम्बुद्ध्यर्थे प्रयुक्तम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शीलं च वृत्तं च, तयोः विदः — द्वन्द्वगर्भः उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम् (‘वरे’ इत्यनेन सम्बद्धम्)
- सन्धिः
- निम्न + उत्सृष्ट → निम्नोत्सृष्ट — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- निम्ने उत्सृष्टम् — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘उदकम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- अन् (नञ्) + ऋण → अनृण — नञ्समासे स्वरादौ ‘अन्’ इति आदेशः
- समासः
- न ऋणं यस्य सः — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘पिता दशरथः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- कृत + अञ्जलि → कृताञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- कृतः अञ्जलिः येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘भरतः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- आ + मन्त्रयितुम् → आमन्त्रयितुम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘मन्त्र्’ धातोः तुमुन्नन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्)
- सन्धिः
- उप + गृह्य → उपगृह्य — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘ग्रह्’ धातोः ल्यबन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘अनुयायिन्’ इत्यस्य स्त्रियां ङीप्
- समासः
- अनु याति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘चमूः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘मालिन्’ इत्यस्य स्त्रियां ङीप्
- समासः
- ऊर्मयः एव माला यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘नदीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शिवं जलं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘गङ्गाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बान्धवैः सह वर्तमानः — सहार्थे बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘भरतः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सैनिकैः सह वर्तमानः — सहार्थे बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शृङ्गवेरम् इति नाम्नः पुरम् — मध्यमपदलोपी समासः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + ददर्श → संददर्श — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘दृश्’ धातोः लिट्, ‘सम्’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- वि + वर्जिता → विवर्जिता — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘अयोध्याम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- दुःख + संतप्त → दुःखसंतप्त — विसर्गस्य लोपः न, अपि तु स्थितिः; सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दुःखेन संतप्तः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘भरतः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वि + ध्वस्ता → विध्वस्ता — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘अयोध्या’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- प्रति + हत → प्रतिहत — सन्धिकार्यं नास्ति; ततः ‘प्रतिहत + स्वन’ इति समासे अपि न
- समासः
- प्रतिहतः स्वनः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘अयोध्या’ इत्यस्य विशेषणम्)