अयोध्याकाण्डम् — द्वादशाधिकशततमः सर्गः
महर्षीणां विस्मयः, ऋषिगणानां भरतं प्रति उपदेशः, भरतस्य पुनर्याचनम्, रामस्य दृढा प्रतिज्ञा, हेमभूषितयोः पादुकयोः प्रदानम्, शत्रुघ्नाय सन्देशः, सर्वेषां विसर्जनम्
अस्मिन् सर्गे भ्रात्रोः संगमं दृष्ट्वा विस्मिताः महर्षयः अन्तरिक्षे स्थित्वा तौ प्रशंसन्ति, दशग्रीववधम् इच्छन्तः च ऋषयः भरतं बोधयन्ति — ‘पितुः अपेक्षया रामस्य वाक्यं त्वया ग्राह्यम्; कैकेय्याः ऋणपरिशोधनेन एव दशरथः स्वर्गं गतः।’ तेषु गतेषु भरतः पुनः याचते — एकः अहं राज्यं रक्षितुं न शक्नोमि, सर्वे च त्वाम् एव कर्षकाः पर्जन्यम् इव प्रतीक्षन्ते। रामः तम् अङ्के कृत्वा सान्त्वयति, राजनीतिम् उपदिशति, प्रतिज्ञायाः स्थैर्यं च चन्द्रहिमवत्सागरोपमाभिः दर्शयति, मातरं प्रति च मातृवत् वर्तितव्यम् इति शिक्षयति। ततः भरतः हेमभूषिते पादुके याचते; रामः ते अधिरुह्य व्यवमुच्य च तस्मै प्रयच्छति। भरतः चतुर्दश वर्षाणि जटाचीरधरः फलमूलाशनः नगरात् बहिः स्थित्वा प्रतीक्षिष्ये, वर्षान्ते दर्शनाभावे च हुताशनं प्रवेक्ष्यामि इति प्रतिजानीते। रामः शत्रुघ्नं परिष्वज्य कैकेय्याः रक्षणम् आदिशति। अन्ते भरतः पादुके गजमूर्धनि स्थापयति, रामः च सर्वान् विसृज्य रुदन् स्वां कुटीं प्रविशति। अन्तिमाः त्रयः श्लोकाः दीर्घवृत्तेन रचिताः।
१तमप्रतिमतेजोभ्यां भ्रातृभ्यां रोमहर्षणम्।
विस्मिताः संगमं प्रेक्ष्य समुपेता महर्षयः॥
२अन्तर्हिता मुनिगणाः स्थिताश्च परमर्षयः।
तौ भ्रातरौ महाभागौ काकुत्स्थौ प्रशशंसिरे॥
३सदार्यौ राजपुत्रौ द्वौ धर्मज्ञौ धर्मविक्रमौ।
श्रुत्वा वयं हि सम्भाषामुभयोः स्पृहयामहे॥
४ततस्त्वृषिगणाः क्षिप्रं दशग्रीववधैषिणः।
भरतं राजशार्दूलमित्यूचुः संगता वचः॥
पूर्वस्मिन् सर्गे रामः भरतस्य याचनां निराकृत्य पितुः वचनम् एव प्रमाणम् इति स्थापितवान्। अस्मिन् सर्गे कविः दृश्यम् आकाशम् उन्नयति — अप्रतिमतेजोभ्यां भ्रातृभ्यां कृतं रोमहर्षणं संगमं दृष्ट्वा तत्र समुपेताः महर्षयः विस्मिताः अभवन्। ते मुनिगणाः अन्तर्हिताः, परमर्षयः च स्थिताः सन्तः, तौ महाभागौ काकुत्स्थौ भ्रातरौ प्रशशंसुः — ‘एतौ द्वौ राजपुत्रौ सदा आर्यौ, धर्मज्ञौ, धर्मः एव ययोः विक्रमः; उभयोः सम्भाषां श्रुत्वा वयम् अपि स्पृहयामहे।’ ऋषीणां स्पृहा अत्र महती प्रशंसा — ये विरक्ताः, ते अपि एतयोः संवादं पुनः श्रोतुम् इच्छन्ति। ततः ते ऋषिगणाः, ये दशग्रीवस्य वधम् एषन्ते, संगताः सन्तः राजशार्दूलं भरतं क्षिप्रम् एव वचः ऊचुः। ‘दशग्रीववधैषिणः’ इति विशेषणेन कविः दूरस्थं प्रयोजनं सूचयति — यदि रामः वनं त्यजेत्, तर्हि रावणवधः न सिध्येत्; अतः ऋषीणां वचनस्य मूलं लोककल्याणम् एव, न तु केवलं धर्मोपदेशः। ‘अन्तर्हिताः’ इति पदेन कविः सूचयति — ऋषयः अन्तरिक्षे अदृश्याः सन्तः एव पश्यन्ति; अतः तेषां साक्ष्यं मानुषसभायाः बहिः अपि विद्यते।
In the previous sarga Rāma had refused Bharata's plea and established his father's word as the final authority. In this sarga the poet lifts the scene to the sky. The great sages who had come there were amazed to see that thrilling meeting of the two brothers of matchless splendour. The companies of sages, unseen, and the supreme seers standing there praised the two illustrious Kākutstha brothers: "These two princes are noble always, knowers of righteousness, whose very valour is righteousness; having heard them speak, we long to hear more." That the seers themselves, who have left all desire behind, should long to hear more of this dialogue is high praise. Then those hosts of seers, who wanted the ten-necked Rāvaṇa slain, gathered and quickly spoke to Bharata, tiger among kings. Their wish for Rāvaṇa's death points to a distant purpose: if Rāma left the forest, Rāvaṇa would never be killed, so the root of their words was the good of the world, not only a lesson in righteousness. And because they watched unseen from the sky, their witness stood beyond the human assembly.
५कुले जात महाप्राज्ञ महावृत्त महायशः।
ग्राह्यं रामस्य वाक्यं ते पितरं यद्यवेक्षसे॥
६सदानृणमिमं रामं वयमिच्छामहे पितुः।
अनृणत्वाच्च कैकेय्याः स्वर्गं दशरथो गतः॥
७एतावदुक्त्वा वचनं गन्धर्वाः समहर्षयः।
राजर्षयश्चैव तथा सर्वे स्वां स्वां गतिं गताः॥
८ह्लादितस्तेन वाक्येन शुशुभे शुभदर्शनः।
रामः संहृष्टवदनस्तानृषीनभ्यपूजयत्॥
ऋषयः भरतम् आहुः — ‘हे कुले जात, हे महाप्राज्ञ, हे महावृत्त, हे महायशः! यदि त्वं पितरम् अवेक्षसे, तर्हि रामस्य वाक्यं त्वया ग्राह्यम्।’ पितुः अपेक्षा एव अत्र हेतुः दर्शितः — यत् पितुः हितं तत् एव कार्यम्। ततः ते स्पष्टं वदन्ति — ‘वयम् इमं रामं पितुः सदा अनृणम् इच्छामः; कैकेय्याः अनृणत्वात् एव दशरथः स्वर्गं गतः।’ अर्थात् दशरथस्य सद्गतिः रामस्य वनवासेन एव सिद्धा; यदि रामः प्रतिनिवर्तेत, तर्हि सा गतिः विहन्येत। एतावत् वचनम् उक्त्वा गन्धर्वाः, महर्षिभिः सह, राजर्षयः च — सर्वे स्वां स्वां गतिं गताः। तेषां वाक्येन ह्लादितः शुभदर्शनः रामः शुशुभे; संहृष्टवदनः सन् सः तान् ऋषीन् अभ्यपूजयत्। अत्र रामस्य निश्चयः दिव्यसाक्ष्येन समर्थितः — यत् सः धर्मबुद्ध्या कृतवान्, तत् एव ऋषिभिः अपि अनुमोदितम्; अतः विवादस्य निर्णयः प्रायः अत्र एव जातः। ‘स्वां स्वां गतिं गताः’ इति पदेन दिव्यसभायाः विसर्जनं सूच्यते; ततः पुनः मानुषः एव संवादः प्रवर्तते।
The seers said to Bharata: "Nobly born, wise, of great conduct and great fame, if you have regard for your father you must accept Rāma's word." Regard for their father is the reason given: what is good for him is what must be done. Then they spoke plainly: "We want this Rāma to be free for ever of his debt to his father. It was by paying his debt to Kaikeyī that Daśaratha went to heaven." That is, Daśaratha's good destiny was secured by Rāma's exile; if Rāma turned back, it would be undone. Having said this much, the gandharvas, the great sages and the royal seers all went back to their own abodes, and the divine assembly dispersed. Gladdened by their words, Rāma, fair to see, shone brightly, and with a joyful face he honoured the sages. Rāma's resolve was now confirmed by heavenly witness; what he had done out of a sense of righteousness the seers too approved, and so the dispute was all but decided. From here the conversation is human once more.
९स्रस्तगात्रस्तु भरतः स वाचा सज्जमानया।
कृताञ्जलिरिदं वाक्यं राघवं पुनरब्रवीत्॥
१०राम धर्ममिमं प्रेक्ष्य कुलधर्मानुसंततम्।
कर्तुमर्हसि काकुत्स्थ मम मातुश्च याचनाम्॥
११रक्षितुं सुमहद्राज्यमहमेकस्तु नोत्सहे।
पौरजानपदांश्चापि रक्तान्रञ्जयितुं तदा॥
१२ज्ञातयश्चापि योधाश्च मित्राणि सुहृदश्च नः।
त्वामेव हि प्रतीक्षन्ते पर्जन्यमिव कर्षकाः॥
१३इदं राज्यं महाप्राज्ञ स्थापय प्रतिपद्य हि।
शक्तिमान्स हि काकुत्स्थ लोकस्य परिपालने॥
तथापि भरतः न विरमति। स्रस्तगात्रः, सज्जमानया वाचा, कृताञ्जलिः सन् सः राघवं पुनः अब्रवीत् — ‘हे राम, कुलधर्मेण अनुसंततम् इमं धर्मं प्रेक्ष्य, हे काकुत्स्थ, मम मातुः च याचनां कर्तुम् अर्हसि।’ ज्येष्ठस्य राज्यग्रहणं प्रजापालनं च इक्ष्वाकूणां कुलधर्मः इति तस्य आशयः। ततः सः स्वस्य असामर्थ्यं निवेदयति — ‘एकः अहं सुमहत् राज्यं रक्षितुं न उत्सहे; त्वयि रक्तान् पौरजानपदान् अपि रञ्जयितुं न शक्नोमि।’ अनन्तरं सः सर्वेषाम् अपेक्षां दर्शयति — ‘अस्माकं ज्ञातयः, योधाः, मित्राणि, सुहृदः च त्वाम् एव प्रतीक्षन्ते, यथा कर्षकाः पर्जन्यम्।’ कर्षकाणां मेघप्रतीक्षा इति उपमा गभीरा — मेघः विना कृषिः निष्फला, तथा राजा विना प्रजा। अन्ते सः प्रार्थयते — ‘हे महाप्राज्ञ, इदं राज्यं प्रतिपद्य स्थापय; लोकस्य परिपालने सः एव शक्तिमान्।’ अर्थात् राज्यं स्वीकृत्य यस्मै कस्मैचित् पालनभारः दीयताम् इति। ‘स्रस्तगात्रः’ ‘सज्जमानया वाचा’ इति द्वाभ्यां विशेषणाभ्यां कविः भरतस्य निराशां शरीरेण वाचा च दर्शयति।
Still Bharata did not give up. His limbs slack and his voice faltering, he folded his hands and spoke again to Rāghava; the poet shows his despair in both body and speech. "Rāma, look at this duty that runs unbroken through the law of our house, and grant, Kākutstha, the request of my mother and me." The law of the Ikṣvākus was that the eldest takes the kingdom and protects the people. Then he confessed his inability: "Alone I cannot uphold so great a kingdom, nor can I satisfy the townsmen and country folk who are devoted to you." Then he showed what everyone was hoping for: "Our kinsmen, our warriors, our friends and well-wishers all wait for you as farmers wait for the rain-cloud." The image is deep: without the cloud farming is fruitless, and without the king the people are helpless. Finally he pleaded: "Take up this kingdom, wise one, and set it in order; such a man is able to protect the world" — let Rāma accept the kingdom and give its care to whomever he chose.
१४एवमुक्त्वापतद्भ्रातुः पादयोर्भरतस्तदा।
भृशं सम्प्रार्थयामास राघवेऽतिप्रियं वदन्॥
१५तमङ्के भ्रातरं कृत्वा रामो वचनमब्रवीत्।
श्यामं नलिनपत्राक्षं मत्तहंसस्वरः स्वयम्॥
१६आगता त्वामियं बुद्धिः स्वजा वैनयिकी च या।
भृशमुत्सहसे तात रक्षितुं पृथिवीमपि॥
१७अमात्यैश्च सुहृद्भिश्च बुद्धिमद्भिश्च मन्त्रिभिः।
सर्वकार्याणि सम्मन्त्र्य महान्त्यपि हि कारय॥
१८लक्ष्मीश्चन्द्रादपेयाद्वा हिमवान्वा हिमं त्यजेत्।
अतीयात्सागरो वेलां न प्रतिज्ञामहं पितुः॥
१९कामाद्वा तात लोभाद्वा मात्रा तुभ्यमिदं कृतम्।
न तन्मनसि कर्तव्यं वर्तितव्यं च मातृवत्॥
एवम् उक्त्वा भरतः भ्रातुः पादयोः अपतत्, राघवे अतिप्रियं वदन् भृशं सम्प्रार्थयामास च। रामः तु तं भ्रातरम् अङ्के कृत्वा, मत्तहंसस्वरः सन्, श्यामं नलिनपत्राक्षं तं स्वयम् उवाच। तस्य वचनं न निर्भर्त्सनम्, अपि तु प्रशंसामिश्रा शिक्षा — ‘या इयं बुद्धिः त्वाम् आगता, सा स्वजा वैनयिकी च; हे तात, त्वं पृथिवीम् अपि रक्षितुं भृशम् उत्सहसे।’ ततः राजनीतिम् उपदिशति — ‘अमात्यैः, सुहृद्भिः, बुद्धिमद्भिः मन्त्रिभिः च सह सर्वाणि कार्याणि सम्मन्त्र्य महान्ति अपि कारय।’ अनन्तरं सः स्वस्य निश्चयं प्रकृतेः स्थिरतया उपमिमीते — ‘चन्द्रात् लक्ष्मीः अपेयात्, हिमवान् हिमं त्यजेत्, सागरः वेलाम् अतीयात् — तथापि अहं पितुः प्रतिज्ञां न त्यजेयम्।’ अन्ते सः मातरं प्रति भरतस्य कर्तव्यम् आह — ‘कामात् वा लोभात् वा मात्रा तुभ्यम् इदं कृतम्; तत् मनसि न कर्तव्यम्, मातृवत् एव वर्तितव्यम्।’ क्रोधस्य स्थाने क्षमा एव पुत्रधर्मः इति। तिसृभिः असम्भवैः दृष्टान्तैः रामः दर्शयति — प्रकृतेः नियमभङ्गः अपि सम्भवेत्, किन्तु पितुः वचनस्य भङ्गः न।
Having said this, Bharata fell at his brother's feet and begged him again and again, speaking most lovingly. But Rāma took his brother on his lap and, in a voice like an exultant swan's, himself spoke to the dark, lotus-eyed prince. His words were not a rebuke but teaching mixed with praise: "This understanding that has come to you, dear one, is partly your own nature and partly training; you are fully able to protect even the whole earth. Take counsel on every matter with your ministers, friends and wise advisers, and have even the greatest works carried out." Then he compared his resolve to the fixed laws of nature: "Splendour may leave the moon, the Himālaya may give up its snow, the ocean may cross its shore — but I will not cross my father's promise." With three impossibilities he shows that the order of nature might break, but not his father's word. Last he told Bharata his duty towards his mother: "Whether from desire or from greed, your mother did this for your sake; do not take it to heart, and treat her as a mother." For a son, forgiveness, not anger, is the right course.
२०एवं ब्रुवाणं भरतः कौसल्यासुतमब्रवीत्।
तेजसाऽऽदित्यसंकाशं प्रतिपच्चन्द्रदर्शनम्॥
२१अधिरोहार्य पादाभ्यां पादुके हेमभूषिते।
एते हि सर्वलोकस्य योगक्षेमं विधास्यतः॥
२२सोऽधिरुह्य नरव्याघ्रः पादुके व्यवमुच्य च।
प्रायच्छत्सुमहातेजा भरताय महात्मने॥
२३स पादुके सम्प्रणम्य रामं वचनमब्रवीत्।
चतुर्दश हि वर्षाणि जटाचीरधरो ह्यहम्॥
२४फलमूलाशनो वीर भवेयं रघुनन्दन।
तवागमनमाकाङ्क्षन्वसन्वै नगराद्बहिः॥
एवं ब्रुवाणं कौसल्यासुतं — तेजसा आदित्यसंकाशं, प्रतिपच्चन्द्रदर्शनं च — भरतः अब्रवीत्। तस्य उपायः नूतनः — ‘हे आर्य, एते हेमभूषिते पादुके पादाभ्याम् अधिरोह; एते एव सर्वलोकस्य योगक्षेमं विधास्यतः।’ यदि रामः स्वयं न आगच्छति, तर्हि तस्य पादुके एव राज्ञः स्थाने स्थापयितव्ये इति भावः। सुमहातेजाः नरव्याघ्रः रामः ते पादुके अधिरुह्य, ततः व्यवमुच्य, महात्मने भरताय प्रायच्छत्। भरतः ते पादुके सम्प्रणम्य रामम् अब्रवीत् — ‘चतुर्दश वर्षाणि अहं जटाचीरधरः भवेयम्; हे वीर रघुनन्दन, फलमूलाशनः सन् तव आगमनम् आकाङ्क्षन् नगरात् बहिः एव वसेयम्।’ अनेन भरतः रामस्य एव वनव्रतं नगरस्य बहिः आचरितुं प्रतिजानीते — राज्यं भोक्तुं न, अपि तु रक्षितुम् एव गृह्णाति। पादुकयोः प्रदानम् एतस्य सर्गस्य केन्द्रम्; अनेन एव भरतस्य राज्यं ‘पादुकाराज्यम्’ इति प्रसिद्धम्। ‘अधिरुह्य व्यवमुच्य च’ इति क्रमेण पादुकयोः राजाधिकारः सङ्क्रान्तः — रामस्य पादस्पर्शेन एव ते राज्ञः प्रतिनिधी जाते।
To Kausalyā's son, who spoke so — radiant as the sun and lovely as the new moon — Bharata replied with a new idea: "Noble brother, set your feet on these sandals adorned with gold; they will secure the welfare of the whole world." If Rāma himself would not come, his sandals should stand in the king's place. The mighty tiger among men stepped onto the sandals, took them off again, and gave them to great-souled Bharata; by the touch of Rāma's feet they became the king's representatives, and royal authority passed to them. Bowing low to the sandals, Bharata said to Rāma: "For fourteen years I shall wear matted hair and bark and live on fruit and roots, hero; I shall live outside the city, Raghunandana, waiting for your return." So Bharata vowed to keep Rāma's own forest vow outside the city: he took the kingdom not to enjoy it but only to guard it. The gift of the sandals is the centre of this sarga, and from it Bharata's rule became known as the reign of the sandals.
२५तव पादुकयोर्न्यस्य राज्यतन्त्रं परंतप।
चतुर्दशे हि सम्पूर्णे वर्षेऽहनि रघूत्तम॥
२६न द्रक्ष्यामि यदि त्वां तु प्रवेक्ष्यामि हुताशनम्।
तथेति च प्रतिज्ञाय तं परिष्वज्य सादरम्॥
२७शत्रुघ्नं च परिष्वज्य वचनं चेदमब्रवीत्।
मातरं रक्ष कैकेयीं मा रोषं कुरु तां प्रति॥
२८मया च सीतया चैव शप्तोऽसि रघुनन्दन।
इत्युक्त्वाश्रुपरीताक्षो भ्रातरं विससर्ज ह॥
भरतः पुनः वदति — ‘हे परंतप, तव पादुकयोः राज्यतन्त्रं न्यस्य अहं प्रतीक्षिष्ये; हे रघूत्तम, चतुर्दशे वर्षे सम्पूर्णे तस्मिन् एव अहनि यदि त्वां न द्रक्ष्यामि, तर्हि हुताशनं प्रवेक्ष्यामि।’ एषा प्रतिज्ञा कठोरा — दिनस्य अपि विलम्बः न सोढव्यः इति। रामः ‘तथा’ इति प्रतिज्ञाय तं सादरं परिष्वजते। ततः शत्रुघ्नम् अपि परिष्वज्य सः इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘मातरं कैकेयीं रक्ष; तां प्रति रोषं मा कुरु। मया च सीतया च त्वं शप्तः असि, हे रघुनन्दन।’ शपथेन बद्ध्वा सः शत्रुघ्नस्य क्रोधं निवारयति — शत्रुघ्नः हि मन्थरां प्रति क्रुद्धः आसीत्, अतः आशङ्का सकारणा। इत्युक्त्वा अश्रुपरीताक्षः रामः भ्रातरं विससर्ज। अत्र कविः रामस्य द्विविधं रूपं दर्शयति — प्रतिज्ञायां वज्रकठोरः, भ्रातृस्नेहे तु अश्रुपूर्णनयनः। ‘हुताशनं प्रवेक्ष्यामि’ इति वचनं सर्गान्ते पुनः स्मर्तव्यम् — एतत् एव भरतस्य चतुर्दशवर्षिकस्य नन्दिग्रामवासस्य मूलम्।
Bharata went on: "Scorcher of foes, I shall lay the government of the kingdom on your sandals and wait; and if on the very day the fourteenth year is complete I do not see you, best of the Raghus, I shall enter the fire." It was a hard vow: not even a day's delay would be borne. Rāma promised it would be so and embraced him tenderly. Then, embracing Śatrughna too, he said: "Look after mother Kaikeyī; do not be angry with her. I and Sītā put you under oath, Raghunandana." By binding him with an oath he held back Śatrughna's anger — Śatrughna had been enraged against Mantharā, so the fear had good grounds. Saying this, his eyes brimming with tears, Rāma sent his brother away. Here the poet shows Rāma in two lights: hard as adamant in his pledge, yet with eyes full of tears in his love for his brothers. Bharata's vow to enter the fire should be remembered; it lies at the root of his fourteen years at Nandigrāma.
२९स पादुके ते भरतः स्वलंकृते महोज्ज्वले सम्परिगृह्य धर्मवित्।
प्रदक्षिणं चैव चकार राघवं चकार चैवोत्तमनागमूर्धनि॥
३०अथानुपूर्व्या प्रतिपूज्य तं जनं गुरूंश्च मन्त्रीन्प्रकृतीस्तथानुजौ।
व्यसर्जयद्राघववंशवर्धनः स्थितः स्वधर्मे हिमवानिवाचलः॥
३१तं मातरो बाष्पगृहीतकण्ठ्यो दुःखेन नामन्त्रयितुं हि शेकुः।
स चैव मातॄरभिवाद्य सर्वा रुदन्कुटीं स्वां प्रविवेश रामः॥
अन्तिमाः त्रयः श्लोकाः दीर्घवृत्तेन रचिताः, यथा सर्गान्ते कवेः रीतिः। धर्मवित् भरतः ते स्वलंकृते महोज्ज्वले पादुके सम्परिगृह्य राघवं प्रदक्षिणं चकार, ते च उत्तमस्य नागस्य मूर्धनि स्थापितवान् — पादुके एव अधुना राजचिह्नम्, अतः गजमूर्धा एव तयोः स्थानम्। ततः राघववंशवर्धनः रामः आनुपूर्व्या तं जनम्, गुरून्, मन्त्रिणः, प्रकृतीः, उभौ अनुजौ च प्रतिपूज्य व्यसर्जयत्; स्वधर्मे स्थितः सः हिमवान् अचलः इव आसीत्। अन्ते मातॄणां दशा वर्ण्यते — बाष्पेण गृहीतकण्ठ्यः ताः दुःखेन आमन्त्रयितुम् अपि न शेकुः; रामः तु सर्वाः मातॄः अभिवाद्य रुदन् स्वां कुटीं प्रविवेश। ‘रुदन्’ इति एकेन पदेन कविः दर्शयति — यः प्रतिज्ञायाम् अचलः, सः अपि मातॄणां विरहे मनुष्यः एव। अनेन दृश्येन भरतरामसंवादः समाप्यते। ‘हिमवान् अचलः इव’ इति उपमा पूर्वं रामेण एव उक्ता (‘हिमवान् वा हिमं त्यजेत्’); अत्र सा कविना रामे एव योजिता।
The last three verses are in a longer metre, as the poet likes at a sarga's end. Bharata, who knew what was right, took up the richly adorned, brightly shining sandals, walked round Rāghava in reverence, and set them on the head of a splendid elephant; the sandals were now the emblem of kingship, so their place was on an elephant's head. Then Rāma, who increased the line of Raghu, honoured in due order the people who had come, the elders, the ministers, the subjects and his two younger brothers, and sent them away, standing firm in his own duty like the unmoving Himālaya — the very image he had used of himself, now applied to him by the poet. Last, the mothers: their throats choked with tears, they could not even say farewell for grief; and Rāma, having saluted them all, went weeping into his own hut. With the one word "weeping" the poet shows that he who was unmoving in his pledge was still a man at parting from his mothers. With this scene the dialogue between Bharata and Rāma comes to its end.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्वादशाधिकशततमः सर्गः॥ ११२॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।