अयोध्याकाण्डम् — एकादशाधिकशततमः सर्गः
वसिष्ठस्य गुरुत्रयोपदेशः, रामस्य पितृवचननिष्ठा, भरतस्य प्रायोपवेशनम्, पौरजानपदानां साक्ष्यम्, रामस्य दृढनिश्चयः
अस्मिन् सर्गे राजपुरोहितः वसिष्ठः रामं बोधयितुं गुरुत्रयस्य सिद्धान्तम् उपस्थापयति — आचार्यः, पिता, माता इति त्रयः गुरवः; पिता शरीरं जनयति, आचार्यः प्रज्ञां ददाति। ‘अहं तव पितुः आचार्यः’ इति उक्त्वा सः चतुर्वारं ‘नातिवर्तेः सतां गतिम्’ इति आवर्तयन् रामं प्रत्यागमनाय याचते। रामः तु तम् एव सिद्धान्तं स्वपक्षे परिणमयति — ‘मातापित्रोः उपकारः सुप्रतिकरः न; सः एव राजा दशरथः मम जनयिता, तस्य आज्ञा मिथ्या न भविष्यति।’ ततः भरतः प्रायोपवेशनम् आरभते — स्थण्डिले कुशान् आस्तीर्य निराहारः रामस्य पुरतः शेते। रामः तत् क्षत्रियधर्मविरुद्धम् इति निवारयति। भरतः पौरजानपदान् आह्वयति, किन्तु ते एव रामस्य पक्षं समर्थयन्ति। अनन्तरं भरतः जलं स्पृष्ट्वा प्रतिजानीते — ‘अहम् एव चतुर्दश वर्षाणि वने निवत्स्यामि।’ रामः तु लौकिकदृष्टान्तेन उत्तरयति — ‘जीवता पित्रा यत् विक्रीतम् आहितं क्रीतं च, तत् केनापि लोपयितुं न शक्यम्’; ‘वनवासे जुगुप्सितः उपाधिः न कार्यः’। अन्ते सः भरतं क्षान्तं सत्यसंधं च प्रशंस्य ‘अनेन एव पितरं महीपतिम् अनृतात् मोचय’ इति उपसंहरति।
१वसिष्ठः स तदा राममुक्त्वा राजपुरोहितः।
अब्रवीद्धर्मसंयुक्तं पुनरेवापरं वचः॥
२पुरुषस्येह जातस्य भवन्ति गुरवः सदा।
आचार्यश्चैव काकुत्स्थ पिता माता च राघव॥
३पिता ह्येनं जनयति पुरुषं पुरुषर्षभ।
प्रज्ञां ददाति चाचार्यस्तस्मात्स गुरुरुच्यते॥
४स तेऽहं पितुराचार्यस्तव चैव परंतप।
मम त्वं वचनं कुर्वन्नातिवर्तेः सतां गतिम्॥
५इमा हि ते परिषदो ज्ञातयश्च नृपास्तथा।
एषु तात चरन्धर्मं नातिवर्तेः सतां गतिम्॥
६वृद्धाया धर्मशीलाया मातुर्नार्हस्यवर्तितुम्।
अस्या हि वचनं कुर्वन्नातिवर्तेः सतां गतिम्॥
पूर्वस्मिन् सर्गे वसिष्ठः इक्ष्वाकूणां वंशपरम्परां गणयित्वा रामं स्वराज्यग्रहणाय प्रेरितवान्। अस्मिन् सर्गे राजपुरोहितः वसिष्ठः, यः पूर्वम् अपि रामम् उक्तवान्, पुनः अपरं धर्मसंयुक्तं वचः वदति। सः प्रथमं सामान्यं सिद्धान्तम् उपस्थापयति — ‘इह लोके जातस्य पुरुषस्य सदा गुरवः भवन्ति — आचार्यः, पिता, माता च। पिता एनं पुरुषं जनयति, आचार्यः तु प्रज्ञां ददाति; प्रज्ञादानात् एव सः गुरुः इति उच्यते।’ अनेन वचनेन वसिष्ठः आचार्यस्य स्थानं पितुः स्थानात् न्यूनं न भवति इति स्थापयति। ततः सः तं सिद्धान्तं स्वस्मिन् योजयति — ‘अहं तव पितुः आचार्यः, तव च आचार्यः, हे परंतप; अतः मम वचनं कुर्वन् त्वं सतां गतिं न अतिवर्तेः।’ अनन्तरं सः अपरान् अपि हेतून् दर्शयति — ‘एताः परिषदः, एते ज्ञातयः, एते च नृपाः समागताः; एषु धर्मं चरन् अपि त्वं सतां गतिं न अतिवर्तेः। वृद्धायाः धर्मशीलायाः मातुः प्रतिकूलं वर्तितुं न अर्हसि; अस्याः वचनं कुर्वन् अपि त्वं सतां गतिं न अतिवर्तेः।’ ‘नातिवर्तेः सतां गतिम्’ इति पदस्य त्रिवारम् आवृत्त्या वसिष्ठः एकम् एव युक्तिं दृढीकरोति — पितुः आज्ञापालनम् एकम् एव न धर्मः, अपि तु आचार्यस्य मातुः प्रजानां च वचनपालनम् अपि सन्मार्गः एव इति। ‘इह जातस्य’ इति पदेन सः सर्वेषाम् एव मनुष्याणां साधारणं नियमम् उपन्यस्यति, न तु रामस्य एव विशेषम् — अतः अयं वादः लोकसिद्धः एव, न पक्षपातजः।
In the previous sarga Vasiṣṭha had recounted the line of the Ikṣvākus and urged Rāma to take up his kingdom. Now the royal priest Vasiṣṭha, who had already addressed Rāma, spoke again, adding further words in keeping with righteousness. First he set out a general principle: "For a man born in this world there are always elders to be revered: the teacher, the father and the mother. The father begets the man, but the teacher gives him understanding, and because he gives understanding he is called a guru." With this Vasiṣṭha establishes that the teacher's place is no lower than the father's. Then he applied the principle to himself: "I am your father's teacher and yours, scorcher of foes; if you do as I say, you will not be straying from the way of the good." Then he gave further reasons: "Here are your councillors, your kinsmen and the kings assembled; if you act righteously towards them, you will not stray from the way of the good. You should not act against your aged and righteous mother; if you do as she asks, you will not stray from the way of the good." By repeating "you will not stray from the way of the good" three times, Vasiṣṭha drives home one argument: obeying a father is not the only righteousness; obeying one's teacher, one's mother and one's people is also the path of the good. "A man born in this world" states a rule common to all men, not something peculiar to Rāma, so the argument rests on common experience, not on partiality.
७भरतस्य वचः कुर्वन्याचमानस्य राघव।
आत्मानं नातिवर्तेस्त्वं सत्यधर्मपराक्रम॥
८एवं मधुरमुक्तः स गुरुणा राघवः स्वयम्।
प्रत्युवाच समासीनं वसिष्ठं पुरुषर्षभः॥
९यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुतः सदा।
न सुप्रतिकरं तत्तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम्॥
१०यथाशक्तिप्रदानेन स्वापनोच्छादनेन च।
नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च॥
११स हि राजा दशरथः पिता जनयिता मम।
आज्ञापयन्मां यत्तस्य न तन्मिथ्या भविष्यति॥
१२एवमुक्तस्तु रामेण भरतः प्रत्यनन्तरम्।
उवाच विपुलोरस्कः सूतं परमदुर्मनाः॥
वसिष्ठः अन्तिमं हेतुम् आह — ‘हे सत्यधर्मपराक्रम, याचमानस्य भरतस्य वचनं कुर्वन् त्वं स्वम् आत्मानम् अपि न अतिवर्तेः’ — भरतः हि तव आत्मा एव इति भावः। एवं मधुरम् उक्तः पुरुषर्षभः राघवः समीपे समासीनं गुरुं प्रत्युवाच। तस्य उत्तरं न विवादरूपम्, अपि तु ऋणस्वीकाररूपम् — ‘मातापितरौ तनये यत् सदा वर्तनं कुरुतः, तत् सुप्रतिकरं न भवति। यथाशक्ति प्रदानेन, स्वापनेन उच्छादनेन च, नित्यं प्रियवादेन संवर्धनेन च तौ यत् कृतवन्तौ, तस्य प्रत्युपकारः पुत्रेण कर्तुं न शक्यते।’ अनेन रामः वसिष्ठस्य एव गुरुत्रयसिद्धान्तं स्वपक्षे परिणमयति — यदि पिता गुरुः, तर्हि तस्य आज्ञा अलङ्घनीया एव। ततः सः निगमयति — ‘सः एव राजा दशरथः मम पिता जनयिता च; सः यत् माम् आज्ञापयति, तत् मिथ्या न भविष्यति।’ एतावता एव उत्तरेण वसिष्ठस्य सर्वे हेतवः निरस्ताः। एतत् श्रुत्वा विपुलोरस्कः भरतः परमदुर्मनाः सन् तत्क्षणम् एव सूतं सुमन्त्रम् अभाषत — वचनेन जेतुम् अशक्नुवन् सः अन्यम् उपायम् आश्रयते। पञ्चभिः उपायैः — अन्नदानेन, शयनेन, अभ्यङ्गेन, प्रियवचनेन, पोषणेन च — मातापित्रोः उपकारः गण्यते; तेषु एकस्य अपि प्रतीकारः दुष्करः इति रामस्य आशयः।
Vasiṣṭha gave a final reason: "You whose valour is truth and righteousness, if you do what Bharata begs of you, you will not be going against your own self either" — for Bharata is Rāma's very self. Addressed so gently, Rāghava, bull among men, answered the guru seated beside him. His answer was not an argument but an acknowledgement of a debt: "What a mother and father always do for their son is not easily repaid. By giving what they can, putting him to sleep, rubbing his limbs, speaking kindly to him always and bringing him up, they do what a son can never repay." Five kinds of service by parents are counted here — feeding, putting to sleep, anointing, kind words and nurture — and even one of them is hard to repay. So Rāma turns Vasiṣṭha's own teaching about the three gurus to his side: if the father is a guru, his command cannot be broken. Then he concluded: "That King Daśaratha is my father, who begot me; what he has commanded me shall not be made false." With that answer alone all Vasiṣṭha's reasons were set aside. Hearing it, broad-chested Bharata, deeply disheartened, at once spoke to the charioteer Sumantra; unable to win by words, he turned to another means.
१३इह तु स्थण्डिले शीघ्रं कुशानास्तर सारथे।
आर्यं प्रत्युपवेक्ष्यामि यावन्मे सम्प्रसीदति॥
१४निराहारो निरालोको धनहीनो यथा द्विजः।
शये पुरस्ताच्छालायां यावन्मां प्रतियास्यति॥
१५स तु राममवेक्षन्तं सुमन्त्रं प्रेक्ष्य दुर्मनाः।
कुशोत्तरमुपस्थाप्य भूमावेवास्थितः स्वयम्॥
१६तमुवाच महातेजा रामो राजर्षिसत्तमः।
किं मां भरत कुर्वाणं तात प्रत्युपवेक्ष्यसे॥
१७ब्राह्मणो ह्येकपार्श्वेन नरान्रोद्धुमिहार्हति।
न तु मूर्धाभिषिक्तानां विधिः प्रत्युपवेशने॥
१८उत्तिष्ठ नरशार्दूल हित्वैतद्दारुणं व्रतम्।
पुरवर्यामितः क्षिप्रमयोध्यां याहि राघव॥
भरतः सारथिं सुमन्त्रम् आदिशति — ‘अत्र स्थण्डिले शीघ्रं कुशान् आस्तृणु। यावत् आर्यः मयि प्रसीदति, तावत् अहं तस्य पुरतः उपविश्य प्रायम् आसिष्ये। निराहारः निरालोकः धनहीनः द्विजः इव अहं तस्य शालायाः पुरस्तात् शयिष्ये, यावत् सः न प्रतियास्यति।’ एषा ब्राह्मणानां प्रसिद्धा धरणारीतिः — ऋणी धनिकस्य द्वारि निराहारः शयित्वा तं प्रतिबध्नाति। सुमन्त्रः रामम् अवेक्षमाणः, भरतं च दृष्ट्वा दुर्मनाः सन्, कुशोत्तरम् आस्तरणम् उपस्थापितवान्; भरतः तु तत् अनादृत्य भूमौ एव स्वयम् उपाविशत् — आसनस्य अपि त्यागेन सः स्वस्य निश्चयस्य गाढतां दर्शयति। ततः महातेजाः राजर्षिसत्तमः रामः तम् उवाच — ‘हे तात भरत, किं कुर्वाणं मां त्वं प्रत्युपवेक्ष्यसे? ब्राह्मणः एव एकपार्श्वेन शयित्वा नरान् रोद्धुम् अर्हति; मूर्धाभिषिक्तानां तु प्रत्युपवेशने विधिः न विद्यते। उत्तिष्ठ, हे नरशार्दूल, एतत् दारुणं व्रतं हित्वा इतः शीघ्रं पुरवर्याम् अयोध्यां गच्छ।’ एवं रामः भरतस्य साधनम् एव क्षत्रियधर्मविरुद्धम् इति दर्शयति। सुमन्त्रस्य अत्र स्थितिः शोचनीया — एकतः स्वामिनः रामस्य मुखम्, अन्यतः भरतस्य आज्ञा; तेन सः दुर्मनाः सन् एव कुशान् आस्तृणोति। ‘एकपार्श्वेन’ इति एकपार्श्वशायित्वं प्रायोपवेशनस्य प्रसिद्धा मुद्रा।
Bharata instructed Sumantra: "Quickly spread kuśa grass for me here on this levelled ground. I shall sit before my noble brother and fast until he relents towards me. Without food, looking at nothing, like a brahmin stripped of his wealth, I shall lie before his hut until he turns back to me." This was the brahmins' well-known way of pressing a claim: a creditor would lie fasting at the debtor's door and so hold him bound. Sumantra, downcast, looking at Rāma and seeing Bharata, set out a covering of kuśa; his position was pitiable, with his master Rāma's face on one side and Bharata's order on the other. But Bharata ignored it and sat down on the bare ground; by refusing even a seat he showed how deep his resolve was. Then Rāma of great splendour, best of royal seers, said to him: "Dear Bharata, what have I done that you should fast against me? It is a brahmin who may lie on one side and so hold men back; for those anointed as kings there is no rule for fasting against another. Rise, tiger among men, give up this cruel vow and go quickly from here to Ayodhyā, the best of cities." Lying on one side is the known posture of such a fast. So Rāma shows that Bharata's very method was contrary to a warrior's duty.
१९आसीनस्त्वेव भरतः पौरजानपदं जनम्।
उवाच सर्वतः प्रेक्ष्य किमार्यं नानुशासथ॥
२०ते तदोचुर्महात्मानं पौरजानपदा जनाः।
काकुत्स्थमभिजानीमः सम्यग्वदति राघवः॥
२१एषोऽपि हि महाभागः पितुर्वचसि तिष्ठति।
अत एव न शक्ताः स्मो व्यावर्तयितुमञ्जसा॥
२२तेषामाज्ञाय वचनं रामो वचनमब्रवीत्।
एवं निबोध वचनं सुहृदां धर्मचक्षुषाम्॥
२३एतच्चैवोभयं श्रुत्वा सम्यक्सम्पश्य राघव।
उत्तिष्ठ त्वं महाबाहो मां च स्पृश तथोदकम्॥
भरतः तु आसीनः एव तिष्ठति; सर्वतः प्रेक्ष्य सः पौरजानपदं जनम् आह — ‘किमर्थं यूयम् आर्यं न अनुशासथ?’ अर्थात् ‘मम पक्षं गृहीत्वा किमर्थं तं न बोधयथ?’ किन्तु ते जनाः महात्मानं भरतं प्रत्यवदन् — ‘वयं काकुत्स्थं जानीमः; राघवः सम्यक् एव वदति। अयम् अपि महाभागः पितुः वचसि तिष्ठति; अत एव वयं तम् अञ्जसा व्यावर्तयितुं न शक्ताः स्मः।’ एतत् वचनं भरतस्य पराजयः एव — यान् सः साहाय्याय आहूतवान्, ते एव रामस्य पक्षं समर्थयन्ति। तेषाम् अभिप्रायम् आज्ञाय रामः वचनम् अब्रवीत् — ‘धर्मचक्षुषां सुहृदां वचनम् एवं निबोध। एतत् उभयम् अपि श्रुत्वा सम्यक् सम्पश्य, हे राघव; उत्तिष्ठ, हे महाबाहो, मां च स्पृश तथा उदकं च।’ जलस्पर्शः अत्र प्रतिज्ञायाः चिह्नम्; अनेन रामः विवादं समापयति, भरतं च प्रायोपवेशनात् उत्थापयति। पौरजानपदाः अत्र साक्षिणः इव स्थिताः; तेषां निर्णयेन एव विवादः लोकसम्मतः भवति, न तु द्वयोः भ्रात्रोः रहसि। ‘अञ्जसा’ इति पदेन ते सूचयन्ति — रामं झटिति परावर्तयितुं न शक्यम्, यतः तस्य निश्चयः धर्ममूलः।
Bharata stayed seated; looking all around, he said to the people of the city and the country: "Why do you not urge my noble brother?" — that is, why do you not take my side and persuade him? But they answered the great-souled Bharata: "We know Kākutstha well; Rāghava speaks rightly. This illustrious man too is standing by his father's word, and that is why we cannot easily turn him back." This was in effect Bharata's defeat: those he had called on for help took Rāma's side. By "not easily" they meant that Rāma could not be quickly turned, for his resolve was rooted in righteousness. The townsmen and country folk stood here like witnesses, and by their judgement the dispute was settled before the world, not in private between two brothers. Understanding what they meant, Rāma said: "Hear what these friends, who see with the eye of righteousness, are saying. Having heard both sides, Rāghava, consider rightly. Rise, mighty-armed one, and touch me and touch water." Touching water was the mark of a solemn pledge; with this Rāma brought the dispute to its end and raised Bharata from his fast.
२४अथोत्थाय जलं स्पृष्ट्वा भरतो वाक्यमब्रवीत्।
शृण्वन्तु मे परिषदो मन्त्रिणः शृणुयुस्तथा॥
२५न याचे पितरं राज्यं नानुशासामि मातरम्।
एवं परमधर्मज्ञं नानुजानामि राघवम्॥
२६यदि त्ववश्यं वस्तव्यं कर्तव्यं च पितुर्वचः।
अहमेव निवत्स्यामि चतुर्दश वने समाः॥
२७धर्मात्मा तस्य सत्येन भ्रातुर्वाक्येन विस्मितः।
उवाच रामः सम्प्रेक्ष्य पौरजानपदं जनम्॥
अथ भरतः उत्थाय जलं स्पृष्ट्वा वाक्यम् अब्रवीत् — ‘मम परिषदः शृण्वन्तु, मन्त्रिणः अपि शृणुयुः। अहं पितरं राज्यं न अयाचे, मातरं च न अन्वशासम्; एवं प्रव्रजन्तं परमधर्मज्ञं राघवम् अहं न अनुजानामि।’ त्रिभिः निषेधैः सः स्वस्य निर्दोषतां सभायाः पुरतः स्थापयति — न तेन याचनं कृतम्, न मातुः प्रेरणम्, न अस्य कर्मणः अनुमोदनम् अपि। ततः सः अन्तिमम् उपायम् उपस्थापयति — ‘यदि अवश्यं वने वस्तव्यम्, पितुः वचः च कर्तव्यम्, तर्हि अहम् एव चतुर्दश वर्षाणि वने निवत्स्यामि।’ अर्थात् प्रतिज्ञा तु पाल्यताम्, किन्तु वनवासी अहं भवामि, राज्यं तु आर्यः गृह्णातु इति। भ्रातुः एतेन सत्यवचनेन धर्मात्मा रामः विस्मितः अभवत्; उत्तरं तु सः भरताय एकाकिने न वदति, अपि तु पौरजानपदं जनं सम्प्रेक्ष्य वक्तुम् आरभते — सभायाः पुरतः एव निर्णयः वक्तव्यः इति तस्य आशयः। जलस्पर्शपूर्वकम् उक्तं वचनं शपथतुल्यम्; अतः भरतस्य एषा प्रतिज्ञा केवला प्रार्थना न, अपि तु बन्धकम् एव वचनम्।
Then Bharata rose, touched water and said: "Let my councillors hear, and let the ministers hear too. I did not ask my father for the kingdom, nor did I prompt my mother; and I do not consent to Rāghava, who knows the highest righteousness, going away like this." With three denials he established his innocence before the assembly: he had not asked, he had not urged his mother, and he did not even approve of the deed. Then he put forward his last resort: "But if the forest must be lived in and our father's word must be carried out, then I will live in the forest for fourteen years" — let the pledge be kept, but let him be the exile and his brother take the kingdom. Words spoken after touching water are like an oath, so this was no mere plea but binding speech. Righteous Rāma was amazed at the truth of his brother's words; yet he did not answer Bharata alone, but looked at the townsmen and the country folk and began to speak, for he meant his decision to be spoken before the assembly.
२८विक्रीतमाहितं क्रीतं यत्पित्रा जीवता मम।
न तल्लोपयितुं शक्यं मया वा भरतेन वा॥
२९उपाधिर्न मया कार्यो वनवासे जुगुप्सितः।
युक्तमुक्तं च कैकेय्या पित्रा मे सुकृतं कृतम्॥
३०जानामि भरतं क्षान्तं गुरुसत्कारकारिणम्।
सर्वमेवात्र कल्याणं सत्यसंधे महात्मनि॥
३१अनेन धर्मशीलेन वनात्प्रत्यागतः पुनः।
भ्रात्रा सह भविष्यामि पृथिव्याः पतिरुत्तमः॥
३२वृतो राजा हि कैकेय्या मया तद्वचनं कृतम्।
अनृतान्मोचयानेन पितरं तं महीपतिम्॥
रामः लौकिकव्यवहारात् एव दृष्टान्तं गृह्णाति — ‘जीवता पित्रा यत् विक्रीतम्, यत् आहितम्, यत् क्रीतं च, तत् मया वा भरतेन वा लोपयितुं न शक्यम्।’ पित्रा कृतः व्यवहारः पुत्रैः अनुल्लङ्घनीयः इति यः लोके नियमः, सः राज्यदानविषये अपि समानः एव। ‘वनवासे मया जुगुप्सितः उपाधिः न कार्यः’ — अर्थात् प्रतिनिधिं स्थापयित्वा स्वयं मुक्तिः इति निन्दितः व्याजः न आश्रयणीयः। ‘कैकेय्या युक्तम् एव उक्तम्, पित्रा च मे सुकृतम् एव कृतम्’ इति वचनेन सः जनन्याः अपि दोषं न उद्घाटयति। ततः सः भरतं प्रशंसति — ‘जानामि भरतं क्षान्तं गुरुसत्कारकारिणम्; सत्यसंधे महात्मनि अस्मिन् सर्वम् एव कल्याणं वर्तते।’ अन्ते सः भविष्यतः आशां दर्शयति — ‘वनात् प्रत्यागतः अहम् अनेन धर्मशीलेन भ्रात्रा सह पृथिव्याः उत्तमः पतिः भविष्यामि। कैकेय्या राजा वृतः, मया च तस्य तत् वचनं कृतम्; अनेन एव पितरं तं महीपतिम् अनृतात् मोचय।’ एतेन पितुः सत्यरक्षणेन सर्गः समाप्यते। ‘विक्रीतम्, आहितम्, क्रीतम्’ इति त्रीणि पदानि व्यवहारशास्त्रस्य — विक्रयः, आधानम्, क्रयः च; एतैः रामः राज्यदानम् अपि पितुः सिद्धः व्यवहारः एव इति सूचयति। ‘अनृतात् मोचय’ इति क्रियापदेन रामः भरतम् एव पितुः सत्यरक्षणे सहायं करोति।
Rāma took an example from everyday dealings: "What my father sold, pledged or bought while he lived cannot be undone, either by me or by Bharata." The rule of the world that sons may not break their father's transactions applies equally to the gift of a kingdom; selling, pledging and buying are terms of law, and with them Rāma implies that the gift of the kingdom was a settled transaction of their father's. "I must not take up some shameful substitute for my exile" — that is, he must not escape by putting someone else in his place, a device men rightly despise. "What Kaikeyī asked was proper, and what my father did was well done" — with these words he does not expose even Kaikeyī's fault. Then he praised Bharata: "I know Bharata to be forbearing and respectful to his elders; in this great-souled man, true to his word, everything is good." At the last he held out hope for the future: "When I return from the forest I shall be, with this righteous brother, the best of the lords of the earth. The king was bound by Kaikeyī, and I have carried out his word; so you, by this, free our father, the lord of the earth, from untruth." With "free him from untruth" Rāma makes Bharata his partner in keeping their father's truth, and the sarga ends with that truth kept safe.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकादशाधिकशततमः सर्गः॥ १११॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।