वसिष्ठेन इक्ष्वाकुवंशकथनम्

वसिष्ठस्य जाबालिसमर्थनम्, सृष्ट्यारम्भः, इक्ष्वाकुवंशपरम्परा, असितकालिन्दीवृत्तान्तः, ज्येष्ठाभिषेकस्य औचित्यम्

अस्मिन् सर्गे राजपुरोहितः वसिष्ठः रुष्टं रामं प्रति वदति — ‘जाबालिः अपि लोकस्य गतागतिं जानाति; त्वां निवर्तयितुकामः एव सः तथा अवदत्।’ ततः सः लोकसमुत्पत्तिम् आरभ्य इक्ष्वाकुवंशस्य परम्परां क्रमेण गणयति — सलिलमात्रात् पृथिवीनिर्माणम्, स्वयंभुवः ब्रह्मणः प्रादुर्भावः, वराहरूपेण वसुंधरोद्धरणम्, मरीचिः कश्यपः विवस्वान् मनुः इक्ष्वाकुः इति च। ततः कुक्षेः आरभ्य दशरथपर्यन्तं राजानः गण्यन्ते; मध्ये असितस्य पराजयः, तस्य पत्न्याः कालिन्द्याः च्यवनवरदानम्, सपत्न्या दत्तेन गरेण सह जातत्वात् ‘सगरः’ इति नामनिर्वचनं च विस्तरेण कथ्यते। अन्ते वसिष्ठः निगमयति — ‘दशरथस्य ज्येष्ठः दायादः त्वम् एव; इक्ष्वाकूणां पूर्वजः एव राजा भवति; अतः स्वकं राज्यं गृहाण, पितृवत् च प्रभूतरत्नां मेदिनीम् अनुशाधि।’ एवं सर्गः कुलधर्मेण एव रामं बध्नातुं प्रयतते।

१वसिष्ठस्य प्रवेशः, जाबालेः समर्थनम्, लोकसमुत्पत्तिः

१क्रुद्धमाज्ञाय रामं तु वसिष्ठः प्रत्युवाच ह।
जाबालिरपि जानीते लोकस्यास्य गतागतिम्॥

२निवर्तयितुकामस्तु त्वामेतद्वाक्यमब्रवीत्।
इमां लोकसमुत्पत्तिं लोकनाथ निबोध मे॥

३सर्वं सलिलमेवासीत्पृथिवी तत्र निर्मिता।
ततः समभवद्ब्रह्मा स्वयंभूर्दैवतैः सह॥

४स वराहस्ततो भूत्वा प्रोज्जहार वसुंधराम्।
असृजच्च जगत्सर्वं सह पुत्रैः कृतात्मभिः॥

पूर्वसर्गे जाबालिः स्वयम् एव स्वं नास्तिकवचनं प्रत्याहृतवान्, किन्तु रामस्य रोषः तेन न शान्तः। अस्मिन् सर्गे राजपुरोहितः वसिष्ठः प्रविशति, अन्येन च मार्गेण — वंशपरम्परया — तम् एव विषयं पुनः उत्थापयति। रामं क्रुद्धम् आज्ञाय सः प्रथमं जाबालेः पक्षं रक्षति — ‘जाबालिः अपि अस्य लोकस्य गतागतिं जानाति; त्वां निवर्तयितुकामः एव सः एतत् वाक्यम् अब्रवीत्, न तु स्वसिद्धान्तत्वेन।’ एतेन ब्राह्मणस्य मर्यादा रक्ष्यते, रामस्य च क्रोधः शान्तिं नीयते। ततः सः मूलात् एव आरभते — ‘हे लोकनाथ, इमां लोकसमुत्पत्तिं मत्तः निबोध। आदौ सर्वं सलिलम् एव आसीत्; तस्मिन् एव पृथिवी निर्मिता। ततः देवतैः सह स्वयंभूः ब्रह्मा समभवत्। सः अनन्तरं वराहः भूत्वा जलमग्नां वसुंधराम् उज्जहार, कृतात्मभिः पुत्रैः सह च सर्वं जगत् असृजत्।’ एवं वसिष्ठः स्वस्य उपदेशस्य आधारं सृष्टेः आरम्भे एव स्थापयति। अस्य क्रमस्य प्रयोजनं स्पष्टम् — जाबालिः लोकं हेतुमात्रेण व्याख्यातवान्, वसिष्ठः तु तम् एव लोकम् इतिहासेन व्याख्याति। यः वंशः सृष्ट्या सह एव आरब्धः, तस्य कुलधर्मः न मनुष्यकल्पितः, अतः सः तर्केण न खण्ड्यते। एषा युक्तिः रामस्य स्वस्य युक्त्या सह मिलति, यतः रामः अपि पूर्वसर्गे सनातनं राजवृत्तम् एव प्रमाणीकृतवान्। स्मर्तव्यं च — वसिष्ठः न केवलं पुरोहितः, अपितु इक्ष्वाकूणां कुलगुरुः; अतः तस्य मुखात् वंशकथा एव प्रमाणरूपा भवति, न तु अन्यस्य कस्यचित्। सर्गस्य आरम्भे ‘क्रुद्धम्’ इति पदेन कविः रामस्य मनोभावं सूचयति — पूर्वसर्गस्य रोषः अद्यापि न शान्तः, वसिष्ठः च तं शान्तिं नेतुम् एव आरभते।

In the previous sarga Jābāli had himself withdrawn his unbeliever's words, but Rāma's anger had not subsided. In this sarga the royal priest Vasiṣṭha steps in and raises the same matter again by another road: the tradition of the family line. Seeing that Rāma was angry, he first defended Jābāli: "Jābāli too knows how beings come and go in this world; he said these words only because he wanted to turn you back, not as his own conviction." So the dignity of a brahmin was protected and Rāma's anger was calmed. Then he began from the very beginning: "Lord of the world, learn from me how this world came to be. In the beginning all was water, and in it the earth was formed. Then self-existent Brahmā came into being with the gods. He took the form of a boar, raised up the earth from the water, and with his sons of perfected spirit created the whole world." So Vasiṣṭha lays the foundation of his teaching at the beginning of creation. The purpose is clear: Jābāli explained the world by reasoning alone, while Vasiṣṭha explains it through history. The duty of a house whose line began with creation itself was not made up by men and cannot be overthrown by argument. This fits Rāma's own reasoning, for in the last sarga he too appealed to the eternal conduct of kings. And Vasiṣṭha was not only the priest but the family preceptor of the Ikṣvākus, so from his lips the story of the line carries authority as from no one else's.

२ब्रह्मणः आरभ्य इक्ष्वाकुपर्यन्तं वंशः, अनरण्यस्य धर्मराज्यम्

५आकाशप्रभवो ब्रह्मा शाश्वतो नित्य अव्ययः।
तस्मान्मरीचिः संजज्ञे मरीचेः कश्यपः सुतः॥

६विवस्वान्कश्यपाज्जज्ञे मनुर्वैवस्वतः स्वयम्।
स तु प्रजापतिः पूर्वमिक्ष्वाकुस्तु मनोः सुतः॥

७यस्येयं प्रथमं दत्ता समृद्धा मनुना मही।
तमिक्ष्वाकुमयोध्यायां राजानं विद्धि पूर्वकम्॥

८इक्ष्वाकोस्तु सुतः श्रीमान्कुक्षिरित्येव विश्रुतः।
कुक्षेरथात्मजो वीरो विकुक्षिरुदपद्यत॥

९विकुक्षेस्तु महातेजा बाणः पुत्रः प्रतापवान्।
बाणस्य च महाबाहुरनरण्यो महातपाः॥

१०नानावृष्टिर्बभूवास्मिन्न दुर्भिक्षः सतां वरे।
अनरण्ये महाराजे तस्करो वापि कश्चन॥

ततः वसिष्ठः परम्परां क्रमेण गणयति। आकाशप्रभवः ब्रह्मा शाश्वतः नित्यः अव्ययः च; तस्मात् मरीचिः संजज्ञे, मरीचेः च कश्यपः सुतः। कश्यपात् विवस्वान् जातः, विवस्वतः च वैवस्वतः मनुः स्वयम्। सः एव मनुः पूर्वं प्रजापतिः आसीत्, तस्य च सुतः इक्ष्वाकुः। ‘यस्मै मनुना इयं समृद्धा मही प्रथमं दत्ता, तम् इक्ष्वाकुम् अयोध्यायां प्रथमं राजानं विद्धि’ इति वसिष्ठः रामं प्रति साक्षात् वदति — एतेन अयोध्यायाः राज्यं केवलं दशरथात् आगतं न, अपितु वंशस्य आदिदानम् एव इति स्थाप्यते, यस्य त्यागः पितृवचनपालनमात्रेण न सिध्यति। इक्ष्वाकोः सुतः श्रीमान् कुक्षिः, कुक्षेः च वीरः विकुक्षिः, विकुक्षेः महातेजाः प्रतापवान् बाणः, बाणस्य च महाबाहुः महातपाः अनरण्यः। अनरण्यस्य राज्ये अनावृष्टिः न अभवत्, दुर्भिक्षं न अभवत्, तस्मिन् सतां वरे कश्चन तस्करः अपि न आसीत्। एषा राज्ञः धर्मपालनस्य फलश्रुतिः — यादृशः राजा, तादृशी प्रजा इति यत् रामः एव पूर्वसर्गे अवदत्, तस्य एव उदाहरणम् अत्र वंशात् एव उद्धृतम्। अतः वसिष्ठः न नूतनं प्रमाणम् आनयति, अपितु रामस्य एव प्रमाणं तस्य विरुद्धं परिणमयति — यदि राज्ञः वृत्तं प्रजासु फलति, तर्हि राज्यत्यागः अपि प्रजासु फलिष्यति। अत्र ‘नित्य अव्ययः’ इति पदयोः मध्ये स्वरसन्धिः न कृतः; एषः आर्षः विरामः मुद्रणे समीक्षितसंस्करणे च समानः, अतः यथामुद्रितम् एव स्थापितम्।

Then Vasiṣṭha counted the succession in order. "Brahmā, born of space, is everlasting, eternal and imperishable. From him Marīci was born, and Marīci's son was Kaśyapa. From Kaśyapa came Vivasvān, and from Vivasvān Manu Vaivasvata himself. That Manu was the first lord of creatures, and his son was Ikṣvāku. Know that Ikṣvāku, to whom Manu first gave this prosperous earth, was the first king in Ayodhyā." With this, addressed straight to Rāma, he establishes that the kingdom of Ayodhyā did not come merely from Daśaratha but was the line's first endowment, which cannot be given up merely to keep a father's word. "Ikṣvāku's son was the illustrious Kukṣi, Kukṣi's the hero Vikukṣi, Vikukṣi's the splendid and valiant Bāṇa, and Bāṇa's the mighty-armed Anaraṇya of great austerity. In his reign there was no drought and no famine, and under that best of good kings there was not a single thief." This is the reward of a king's righteousness — as the king is, so are the people, as Rāma himself said in the last sarga, and here an example is drawn from the family line. So Vasiṣṭha brings no new proof but turns Rāma's own proof against him: if a king's conduct bears fruit among his people, then giving up the kingdom will bear fruit among them too.

३पृथोः आरभ्य असितपर्यन्तं राजानः, असितस्य प्रवासः

११अनरण्यान्महाराज पृथू राजा बभूव ह।
तस्मात्पृथोर्महातेजास्त्रिशङ्कुरुदपद्यत॥

१२स सत्यवचनाद्वीरः सशरीरो दिवं गतः।
त्रिशङ्कोरभवत्सूनुर्धुन्धुमारो महायशाः॥

१३धुन्धुमारान्महातेजा युवनाश्वो व्यजायत।
युवनाश्वसुतः श्रीमान्मान्धाता समपद्यत॥

१४मान्धातुस्तु महातेजाः सुसंधिरुदपद्यत।
सुसंधेरपि पुत्रौ द्वौ ध्रुवसंधिः प्रसेनजित्॥

१५यशस्वी ध्रुवसंधेस्तु भरतो रिपुसूदनः।
भरतात्तु महाबाहोरसितो नाम जायत॥

१६यस्यैते प्रतिराजान उदपद्यन्त शत्रवः।
हैहयास्तालजङ्घाश्च शूराश्च शशबिन्दवः॥

१७तांस्तु सर्वान्प्रतिव्यूह्य युद्धे राजा प्रवासितः।
स च शैलवरे रम्ये बभूवाभिरतो मुनिः॥

अनरण्यात् पृथू राजा बभूव, पृथोः च महातेजाः त्रिशङ्कुः उदपद्यत; सः वीरः सत्यवचनात् एव सशरीरः दिवं गतः — सत्यस्य यत् माहात्म्यं पूर्वसर्गे रामः विस्तरेण अवर्णयत्, तत् अत्र वंशस्य एव इतिहासेन समर्थ्यते, न तु प्रतिषिध्यते। त्रिशङ्कोः सूनुः महायशाः धुन्धुमारः, तस्मात् महातेजाः युवनाश्वः, युवनाश्वात् श्रीमान् मान्धाता, मान्धातुः च सुसंधिः। सुसंधेः द्वौ पुत्रौ — ध्रुवसंधिः प्रसेनजित् च। ध्रुवसंधेः यशस्वी रिपुसूदनः भरतः, महाबाहोः भरतात् च असितः नाम जातः। तस्य प्रतिराजानः शत्रवः उदपद्यन्त — हैहयाः तालजङ्घाः शूराः शशबिन्दवः च। तान् सर्वान् युद्धे प्रतिव्यूह्य अपि सः राजा प्रवासितः, रम्ये च शैलवरे अभिरतः मुनिः इव अभवत्। हिन्दीभाष्यम् अत्र स्पष्टं वदति — शत्रूणां बाहुल्यात् असितः पराजितः परदेशं गतः, तत्र च मुनिभावेन परमात्मानं चिन्तयन् आसीत्। अत्र कथायाः स्वरः परिवर्तते — यावत् एकादशात् षोडशपर्यन्तं केवलं नामानि गण्यन्ते, तावत् सप्तदशात् आरभ्य कथा विस्तरं प्राप्नोति। एषः विस्तारः अकारणः न; असितस्य पराजयः वनवासश्च रामस्य एव स्थितेः प्रतिबिम्बम् इव, यतः तत्र अपि राजा राज्यात् च्युतः वने मुनिवृत्तिम् आश्रितवान्, तस्य च वंशः तेन न उच्छिन्नः। अत्र ‘पृथू’ इति दीर्घान्तं रूपम्, ‘महाराज’ इति च सम्बोधनं रामं प्रति — वसिष्ठः कथयन् अपि श्रोतारं पुनः पुनः स्पृशति, येन कथा उपदेशरूपा एव तिष्ठति।

"From Anaraṇya, great king, came King Pṛthu, and from Pṛthu the splendid Triśaṅku, a hero who went to heaven in his own body by the power of his truthful word." The greatness of truth that Rāma described at length in the last sarga is here upheld, not denied, by the history of the line. "Triśaṅku's son was the famous Dhundhumāra, his son the splendid Yuvanāśva, Yuvanāśva's son the illustrious Māndhātā, and Māndhātā's son Susandhi. Susandhi had two sons, Dhruvasandhi and Prasenajit. Dhruvasandhi's famous son was Bharata, destroyer of foes, and from mighty-armed Bharata was born one called Asita. Rival kings rose against him as enemies — the Haihayas, the Tālajaṅghas and the valiant Śaśabindus. Though he drew up his forces against them all in battle, the king was driven into exile, and he lived contentedly like a sage on a fine mountain." Here the tone of the story changes: up to now only names were counted, but from this point the tale opens out. The expansion has its reason: Asita's defeat and forest life are almost a reflection of Rāma's own situation, for there too a king fell from his kingdom and took up a sage's life in the forest, yet his line was not cut off. Even while telling his tale, Vasiṣṭha keeps addressing his listener as "great king", so the story stays a lesson.

४कालिन्द्याः च्यवनवरदानम्, गरेण सह सगरस्य जन्म

१८द्वे चास्य भार्ये गर्भिण्यौ बभूवतुरिति श्रुतिः।
तत्र चैका महाभागा भार्गवं देववर्चसम्॥

१९ववन्दे पद्मपत्राक्षी कांक्षिणी पुत्रमुत्तमम्।
एका गर्भविनाशाय सपत्न्यै गरलं ददौ॥

२०भार्गवश्च्यवनो नाम हिमवन्तमुपाश्रितः।
तमृषिं साभ्युपागम्य कालिन्दी त्वभ्यवादयत्॥

२१स तामभ्यवदत्प्रीतो वरेप्सुं पुत्रजन्मनि।
पुत्रस्ते भविता देवि महात्मा लोकविश्रुतः॥

२२धार्मिकश्च सुभीमश्च वंशकर्तारिसूदनः।
श्रुत्वा प्रदक्षिणं कृत्वा मुनिं तमनुमान्य च॥

२३पद्मपत्रसमानाक्षं पद्मगर्भसमप्रभम्।
ततः सा गृहमागम्य पत्नी पुत्रमजायत॥

२४सपत्न्या तु गरस्तस्यै दत्तो गर्भजिघांसया।
गरेण सह तेनैव तस्मात्स सगरोऽभवत्॥

असितस्य द्वे भार्ये गर्भिण्यौ आस्ताम् इति श्रुतिः। तयोः एका महाभागा पद्मपत्राक्षी उत्तमं पुत्रं काङ्क्षिणी सती देववर्चसं भार्गवं ववन्दे; अपरा तु गर्भविनाशाय सपत्न्यै गरलं ददौ। भार्गवः च्यवनः नाम हिमवन्तम् उपाश्रितः आसीत्; तम् ऋषिं कालिन्दी अभ्युपागम्य अभ्यवादयत्। प्रीतः सः विप्रः पुत्रजन्मनि वरेप्सुं तां प्रत्यवदत् — ‘हे देवि, ते पुत्रः भविता, महात्मा लोकविश्रुतः धार्मिकः सुभीमः वंशकर्ता अरिसूदनः च।’ तत् श्रुत्वा सा मुनिं प्रदक्षिणं कृत्वा तम् अनुमान्य च गृहम् आगत्य पद्मपत्रसमानाक्षं पद्मगर्भसमप्रभं पुत्रम् अजायत। यत् गरं सपत्न्या गर्भजिघांसया तस्यै दत्तम् आसीत्, तेन एव गरेण सह सः जातः, तस्मात् च ‘सगरः’ इति नाम्ना प्रसिद्धः अभवत् — एवं नाम्नः निर्वचनम् अत्र एव कथायाम् अन्तर्भूतम्। अयं खण्डः सर्गस्य हृदयम् इव — यत्र वंशः विनाशस्य समीपम् आगतः, तत्र एव सः पुनः प्रवृद्धः। विषेण सह जातः अपि बालकः न मृतः, अपितु वंशकर्ता जातः; एतेन ध्वन्यते यत् इक्ष्वाकुवंशः बाह्येन उपद्रवेण न उच्छिद्यते। एषः असितकालिन्दीवृत्तान्तः समीक्षितसंस्करणे सप्तभिः अर्धश्लोकैः न्यूनः — वुल्गेटस्य एव विस्तारः, यः कथायाः रसं वर्धयति। कालिन्दी इति नाम हिन्दीभाष्ये एव स्फुटम्; मूले तु सा विंशे श्लोके एकवारम् एव नाम्ना निर्दिष्टा, अन्यत्र ‘एका’ ‘सा’ ‘पत्नी’ इति सर्वनाम्ना एव व्यवह्रियते।

"Tradition says that two of Asita's wives were with child. One of them, a greatly blessed, lotus-eyed lady longing for an excellent son, went and bowed to the godlike Bhārgava; the other gave her co-wife poison to destroy the child in her womb. The Bhārgava called Cyavana was living near the Himālaya, and Kālindī went to that sage and saluted him. Pleased, the brahmin said to her, who wanted a boon about the birth of a son: 'Lady, you shall have a son, a great soul famous throughout the world, righteous, formidable, founder of the line and slayer of his foes.' Hearing this she walked round the sage, took her leave and went home, and there she gave birth to a son with eyes like lotus petals and a glow like the heart of a lotus. Because he was born together with the poison, gara, that her co-wife had given her to kill the child in her womb, he became known as Sagara." So the explanation of the name is part of the story itself. This passage is like the heart of the sarga: just where the line came close to destruction, it grew again. The child born with poison did not die but became the founder of the line — a hint that the Ikṣvāku line is not destroyed by harm from outside.

५सगरात् आरभ्य शीघ्रगपर्यन्तं वंशपरम्परा

२५स राजा सगरो नाम यः समुद्रमखानयत्।
इष्ट्वा पर्वणि वेगेन त्रासयान इमाः प्रजाः॥

२६असमञ्जस्तु पुत्रोऽभूत्सगरस्येति नः श्रुतम्।
जीवन्नेव स पित्रा तु निरस्तः पापकर्मकृत्॥

२७अंशुमानपि पुत्रोऽभूदसमञ्जस्य वीर्यवान्।
दिलीपोऽंशुमतः पुत्रो दिलीपस्य भगीरथः॥

२८भगीरथात्ककुत्स्थश्च काकुत्स्था येन तु स्मृताः।
ककुत्स्थस्य तु पुत्रोऽभूद्रघुर्येन तु राघवाः॥

२९रघोस्तु पुत्रस्तेजस्वी प्रवृद्धः पुरुषादकः।
कल्माषपादः सौदास इत्येवं प्रथितो भुवि॥

३०कल्माषपादपुत्रोऽभूच्छङ्खणस्त्विति नः श्रुतम्।
यस्तु तद्वीर्यमासाद्य सहसैन्यो व्यनीनशत्॥

३१शङ्खणस्य तु पुत्रोऽभूच्छूरः श्रीमान्सुदर्शनः।
सुदर्शनस्याग्निवर्ण अग्निवर्णस्य शीघ्रगः॥

सः एव सगरः नाम राजा, यः पर्वणि इष्ट्वा खननवेगेन इमाः प्रजाः त्रासयानः सन् पुत्रैः समुद्रम् अखानयत्। सगरस्य पुत्रः असमञ्जः आसीत् इति नः श्रुतम्; पापकर्मकृत् इति सः जीवन् एव पित्रा निरस्तः — अत्र वसिष्ठः सूक्ष्मम् एकं दृष्टान्तम् उपस्थापयति, यत्र पिता पुत्रं राज्यात् निरस्तवान्, किन्तु तत्र कारणं पुत्रस्य पापकर्म एव आसीत्, न तु कस्याश्चित् प्रतिज्ञायाः बन्धनम्। असमञ्जस्य वीर्यवान् पुत्रः अंशुमान्, अंशुमतः दिलीपः, दिलीपस्य च भगीरथः। भगीरथात् ककुत्स्थः, येन तस्य वंश्याः ‘काकुत्स्थाः’ इति स्मृताः; ककुत्स्थस्य पुत्रः रघुः, येन च ते ‘राघवाः’ इति व्यपदिश्यन्ते — रामस्य द्वे अपि प्रसिद्धे नामनी अत्र वंशात् एव व्युत्पादिते, एषा च युक्तिः रामं स्वनाम्ना एव बध्नाति। रघोः तेजस्वी पुत्रः प्रवृद्धः पुरुषादकः अभवत्, सः च भुवि ‘कल्माषपादः’ ‘सौदासः’ इति प्रथितः; हिन्दीभाष्यं वदति यत् सः शापवशात् कतिपयवर्षाणि नरभक्षी आसीत्। कल्माषपादस्य पुत्रः शङ्खणः इति नः श्रुतम्, यः तत् प्रसिद्धं वीर्यम् आसाद्य अपि सहसैन्यः व्यनीनशत्। शङ्खणस्य पुत्रः शूरः श्रीमान् सुदर्शनः, सुदर्शनस्य अग्निवर्णः, अग्निवर्णस्य च शीघ्रगः। एतेषु श्लोकेषु सगरस्य समुद्रखननं, भगीरथस्य च नाम केवलं सूच्येते; तयोः विस्तृता कथा बालकाण्डे पूर्वम् एव उक्ता, अतः अत्र सा न पुनरुच्यते।

"He was the king called Sagara who, consecrated for a sacrifice on the festival day, had his sons dig out the ocean, terrifying all these creatures with the violence of the digging. Sagara's son, we have heard, was Asamañja, whom his father banished while he still lived because he did evil deeds." Here Vasiṣṭha offers a subtle example: a father did banish a son from the kingdom, but the reason was the son's evil deeds, not the bond of any promise. "Asamañja's son was the valiant Aṃśumān, Aṃśumān's son was Dilīpa, and Dilīpa's son was Bhagīratha. From Bhagīratha came Kakutstha, after whom his descendants are called Kākutsthas; Kakutstha's son was Raghu, after whom they are called Rāghavas." Both of Rāma's familiar names are derived here from the line, and the argument binds Rāma by his own name. "Raghu's splendid son became, when grown, an eater of men" — for some years, under a curse — "and was known on earth as Kalmāṣapāda and Saudāsa. Kalmāṣapāda's son, we have heard, was Śaṅkhaṇa, who for all his famous prowess perished with his army. Śaṅkhaṇa's son was the valiant, illustrious Sudarśana, Sudarśana's son Agnivarṇa, and Agnivarṇa's son Śīghraga." Sagara's digging of the ocean and Bhagīratha's name are only touched on here; their full story was told earlier, in the Bāla Kāṇḍa, and is not repeated.

६मरोः आरभ्य दशरथपर्यन्तम्, ज्येष्ठाभिषेकस्य औचित्यम्

३२शीघ्रगस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रशुश्रुवः।
प्रशुश्रुवस्य पुत्रोऽभूदम्बरीषो महामतिः॥

३३अम्बरीषस्य पुत्रोऽभून्नहुषः सत्यविक्रमः।
नहुषस्य च नाभागः पुत्रः परमधार्मिकः॥

३४अजश्च सुव्रतश्चैव नाभागस्य सुतावुभौ।
अजस्य चैव धर्मात्मा राजा दशरथः सुतः॥

३५तस्य ज्येष्ठोऽसि दायादो राम इत्यभिविश्रुतः।
तद्गृहाण स्वकं राज्यमवेक्षस्व जगन्नृप॥

३६इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां राजा भवति पूर्वजः।
पूर्वजे नावरः पुत्रो ज्येष्ठो राजाभिषिच्यते॥

३७स राघवाणां कुलधर्ममात्मनः सनातनं नाद्य विहन्तुमर्हसि।
प्रभूतरत्नामनुशाधि मेदिनीं प्रभूतराष्ट्रां पितृवन्महायशः॥

शीघ्रगस्य पुत्रः मरुः, मरोः प्रशुश्रुवः, प्रशुश्रुवस्य च महामतिः अम्बरीषः। अम्बरीषस्य सत्यविक्रमः नहुषः, नहुषस्य च परमधार्मिकः नाभागः। नाभागस्य द्वौ सुतौ — अजः सुव्रतः च; अजस्य च धर्मात्मा राजा दशरथः सुतः। एवं सृष्टेः आरम्भात् दशरथपर्यन्तं वंशम् अविच्छिन्नं गणयित्वा वसिष्ठः निगमयति — ‘तस्य दशरथस्य ज्येष्ठः दायादः त्वम् एव असि, ‘रामः’ इति अभिविश्रुतः; तस्मात् हे जगन्नृप, स्वकं राज्यं गृहाण, तत् च अवेक्षस्व।’ ततः सः नियमम् एव वदति — ‘सर्वेषाम् इक्ष्वाकूणां हि पूर्वजः एव राजा भवति; पूर्वजे सति अवरः पुत्रः राजा न भवति, अपितु ज्येष्ठः एव अभिषिच्यते।’ अन्ते दीर्घवृत्तेन सः याचते — ‘सः त्वं राघवाणाम् आत्मनः सनातनं कुलधर्मम् अद्य विहन्तुं न अर्हसि; हे महायशः, प्रभूतरत्नां प्रभूतराष्ट्रां च मेदिनीं पितृवत् अनुशाधि।’ एवं वसिष्ठः रामस्य एव युक्तिं गृह्णाति — यः सनातनं कुलधर्मं प्रमाणीकरोति, सः कुलधर्मेण एव राज्यं ग्रहीतुम् अर्हति। जाबालेः प्रहारः शास्त्रेषु आसीत्, वसिष्ठस्य तु प्रहारः रामस्य स्वस्य निष्ठायाम् एव। तथापि सर्गः न निर्णयेन समाप्यते; उत्तरसर्गे रामः एतस्य अपि उत्तरं दास्यति, गुरुत्रयस्य च ऋणं स्मारयिष्यति। अस्य सर्गस्य विशेषः — सर्वत्र वंशगणनम् एव, तर्कः तु अन्ते एकस्मिन् एव श्लोके; कथा स्वयम् एव प्रमाणम् इति वसिष्ठस्य पद्धतिः। सप्तत्रिंशः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन रचितः; मुद्रणे सः चतस्रः पङ्क्तीः व्याप्नोति, अत्र तु द्वे एव अर्धे इति स्थापितः।

"Śīghraga's son was Maru, Maru's Praśuśruva, and Praśuśruva's the wise Ambarīṣa. Ambarīṣa's son was Nahuṣa of true valour, and Nahuṣa's the supremely righteous Nābhāga. Nābhāga had two sons, Aja and Suvrata, and Aja's son was the righteous King Daśaratha." Having counted the unbroken line from creation to Daśaratha, Vasiṣṭha drew his conclusion: "You are his eldest heir, famed by the name of Rāma; so take your own kingdom, ruler of the world, and watch over it." Then he stated the rule: "Among all the Ikṣvākus it is the first-born who becomes king; while the elder lives, the younger son does not become king — it is the eldest who is consecrated." And finally, in a longer metre, he pleaded: "You must not today destroy the ancient family law of the Rāghavas, your own. Rule this earth, rich in jewels and in realms, as your father did, you of great fame." So Vasiṣṭha takes up Rāma's own argument: one who upholds the eternal family law ought to take the kingdom by that very law. Jābāli attacked the scriptures; Vasiṣṭha's blow falls on Rāma's own loyalty. The special feature of this sarga is that it is almost all genealogy, with the argument confined to the very end; the story itself is the proof, and that is Vasiṣṭha's method. Yet the sarga does not end in a decision; in the next Rāma will answer this too, reminding them of the debt owed to one's three gurus.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे दशाधिकशततमः सर्गः॥ ११०॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३८ पदानि

गतागतिम् ११०.१ गमनम् आगमनं च, परलोकात् पुनरागमनम्

सन्धिः: गत + आगति → गतागति — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: गतं च आगतिश्च — द्वन्द्वः (एकवद्भावः)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘जानीते’ इत्यस्य कर्म)

निवर्तयितुकामः ११०.२ निवर्तयितुम् इच्छन्, प्रत्यावर्तयितुकामः

सन्धिः: निवर्तयितुम् + कामः → निवर्तयितुकामः — तुमुन्प्रत्ययस्य मकारलोपः ‘काम’ ‘मनस्’ इति शब्दयोः परयोः
समासः: निवर्तयितुं कामः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘सः’ इत्यस्य विशेषणम्)

लोकसमुत्पत्तिम् ११०.२ जगतः उत्पत्तिक्रमम्, सृष्टिवृत्तान्तम्

सन्धिः: सम् + उद् + पत्ति → समुत्पत्ति — मकारस्य अनुस्वारः, दकारस्य च लोपः पकारे परे
समासः: लोकस्य समुत्पत्तिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘निबोध’ इत्यस्य कर्म)

स्वयंभूः ११०.३ स्वत एव उत्पन्नः, अजः

सन्धिः: स्वयम् + भू → स्वयंभू — मकारस्य अनुस्वारः (भकारे परे)
समासः: स्वयम् एव भवति इति — उपपदतत्पुरुषः (क्विप्)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘ब्रह्मा’ इत्यस्य विशेषणम्)

वसुंधराम् ११०.४ पृथिवीम्, धरणीम्

सन्धिः: वसुम् + धरा → वसुंधरा — मकारस्य अनुस्वारः (धकारे परे)
समासः: वसु धारयति इति वसुंधरा — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

प्रोज्जहार ११०.४ उद्धृतवान्, उपरि उत्क्षिप्तवान्

सन्धिः: प्र + उद् + जहार → प्रोज्जहार — प्रथमं गुणसन्धिः (अ + उ = ओ), ततः ‘उद्’ इत्यस्य दकारस्य जकारे परे श्चुत्वजश्त्वे (द् + ज = ज्ज)
समासः: समासः नास्ति — ‘प्र + उद् + हृ’ धातोः लिट्, प्रथमपुरुषः
विभक्तिः: क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

कृतात्मभिः ११०.४ संस्कृतस्वभावैः, सिद्धात्मभिः

सन्धिः: कृत + आत्मन् → कृतात्मन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: कृतः (संस्कृतः) आत्मा यैः ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम् (‘पुत्रैः’ इत्यस्य विशेषणम्)

नित्य अव्ययः ११०.५ नित्यः च अविनाशी च

सन्धिः: अत्र सन्धिः एव न कृतः — ‘नित्यः’ इत्यस्य विसर्गलोपानन्तरम् ‘अ’ इत्यनेन सह गुणसन्धिः प्राप्तः, किन्तु मुद्रणे समीक्षितसंस्करणे च विच्छेदः एव (आर्षः विरामः)
समासः: समासः नास्ति — द्वे विशेषणे पृथक्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (उभे अपि ‘ब्रह्मा’ इत्यस्य विशेषणे)

संजज्ञे ११०.५ जातः, समुत्पन्नः

सन्धिः: सम् + जज्ञे → संजज्ञे — मकारस्य अनुस्वारः (जकारे परे)
समासः: समासः नास्ति — ‘सम् + जन्’ धातोः लिट् आत्मनेपदम्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

वैवस्वतः ११०.६ विवस्वतः (सूर्यस्य) पुत्रः

सन्धिः: विवस्वत् + अण् → वैवस्वत — तद्धिते आदेः अचः वृद्धिः (इ → ऐ)
समासः: विवस्वतः अपत्यम् — तद्धितान्तम् (अपत्यार्थे अण्)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘मनुः’ इत्यस्य विशेषणम्)

यस्येयम् ११०.७ यस्मै इयम् (मही)

सन्धिः: यस्य + इयम् → यस्येयम् — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः: समासः नास्ति — द्वे सर्वनामपदे
विभक्तिः: ‘यस्य’ षष्ठी एकवचनम्; ‘इयम्’ प्रथमा एकवचनम् (‘मही’ इत्यस्य विशेषणम्)

कुक्षेरथात्मजः ११०.८ कुक्षेः अनन्तरं तस्य पुत्रः

सन्धिः: कुक्षेः + अथ + आत्मजः → कुक्षेरथात्मजः — प्रथमं विसर्गस्य रेफादेशः (घोषे परे), ततः सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); अत्र बाह्यसन्धिः एव दुर्बोधताम् आपादयति, अतः सन्धिरूपम् उद्धृतम्
समासः: आत्मनः जः — पञ्चमीतत्पुरुषः (‘आत्मजः’)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

महाबाहुः ११०.९ दीर्घबाहुः, बलवान्

सन्धिः: महत् + बाहु → महाबाहु — समासे ‘महत्’ इत्यस्य ‘महा’ इति आदेशः (न तु स्वरसन्धिः)
समासः: महान्तौ बाहू यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘अनरण्यः’ इत्यस्य विशेषणम्)

नानावृष्टिः ११०.१० अनावृष्टिः न आसीत्, वर्षाभावः न अभवत्

सन्धिः: न + अनावृष्टिः → नानावृष्टिः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ‘अनावृष्टि’ इत्यत्र तु नञः ‘अन्’ इति आदेशः स्वरे परे
समासः: न विद्यते आवृष्टिः यस्मिन् — नञ्तत्पुरुषः, तस्य च पुनः नञा योगः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘बभूव’ इत्यस्य कर्तृ)

महातेजाः ११०.११ महातेजस्वी

सन्धिः: महत् + तेजस् → महातेजस् — समासे ‘महत्’ इत्यस्य ‘महा’ आदेशः; प्रथमैकवचने सकारस्य विसर्गः, पूर्वस्य च दीर्घः
समासः: महत् तेजः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘त्रिशङ्कुः’ इत्यस्य विशेषणम्)

सशरीरः ११०.१२ शरीरेण सहितः, देहेन एव

सन्धिः: सह + शरीर → सशरीर — बहुव्रीहौ ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ इति आदेशः
समासः: शरीरेण सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः (सहार्थे)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

रिपुसूदनः ११०.१५ शत्रुनाशकः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘रिपु’ इत्यस्य उकारः ‘सूदन’ इत्यस्य सकारेण सह न सन्धीयते
समासः: रिपून् सूदयति इति — उपपदतत्पुरुषः (ल्युट्)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘भरतः’ इत्यस्य विशेषणम्)

प्रतिराजानः ११०.१६ प्रतिपक्षभूताः राजानः

सन्धिः: प्रति + राजन् → प्रतिराजन् — व्यञ्जनादौ परे स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति
समासः: प्रतिकूलाः राजानः — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

तालजङ्घाः ११०.१६ तालवृक्षसदृशजङ्घाः — क्षत्रियजातिविशेषः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: तालः इव जङ्घा येषां ते — उपमानपूर्वपदः बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

प्रतिव्यूह्य ११०.१७ सेनां व्यूहरूपेण रचयित्वा, सम्मुखं स्थापयित्वा

सन्धिः: प्रति + वि + ऊह्य → प्रतिव्यूह्य — यण्सन्धिः (इ + ऊ = य् + ऊ)
समासः: समासः नास्ति — ‘प्रति + वि + ऊह्’ धातोः ल्यबन्तम्
विभक्तिः: अव्ययम् (पूर्वकालिकक्रिया)

गर्भिण्यौ ११०.१८ गर्भवत्यौ

सन्धिः: गर्भ + इनि → गर्भिन्, स्त्रियां ङीप् → गर्भिणी; अत्र णत्वम् (इनिप्रत्यये रेफाभावेऽपि) — ‘गर्भिणी’ इति निपातनम्
समासः: समासः नास्ति — मत्वर्थीयप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम् (‘भार्ये’ इत्यस्य विशेषणम्)

देववर्चसम् ११०.१८ देवतुल्यतेजसम्

सन्धिः: देव + वर्चस् → देववर्चस् — व्यञ्जनादौ परे स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति
समासः: देवस्य इव वर्चः यस्य तम् — उपमानपूर्वपदः बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘भार्गवम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

पद्मपत्राक्षी ११०.१९ कमलदलनयना

सन्धिः: पत्र + अक्षि → पत्राक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); स्त्रियां ङीप्
समासः: पद्मपत्रे इव अक्षिणी यस्याः सा — उपमानपूर्वपदः बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘एका’ इत्यस्य विशेषणम्)

सपत्न्यै ११०.१९ सपत्न्यै, समानपतिकायै स्त्रियै

सन्धिः: समान + पत्नी → सपत्नी — बहुव्रीहौ ‘समान’ इत्यस्य ‘स’ इति आदेशः
समासः: समानः पतिः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: चतुर्थी, एकवचनम् (‘ददौ’ इत्यस्य सम्प्रदानम्)

हिमवन्तमुपाश्रितः ११०.२० हिमालयम् आश्रित्य स्थितः

सन्धिः: उप + आश्रितः → उपाश्रितः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); पूर्वं तु ‘हिमवन्तम् + उपाश्रितः’ इति बाह्यसन्धौ मकारस्य परस्वरेण योगः, सा एव अत्र दुर्बोधता
समासः: हिमवन्तम् उपाश्रितः — द्वितीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘भार्गवः’ इत्यस्य विशेषणम्)

वरेप्सुम् ११०.२१ वरम् इच्छन्तीम्

सन्धिः: वर + ईप्सु → वरेप्सु — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः: वरम् ईप्सति इति — उपपदतत्पुरुषः (‘आप्’ धातोः सन्नन्तात् उप्रत्ययः)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘ताम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

वंशकर्तारिसूदनः ११०.२२ वंशस्य प्रवर्तकः शत्रुनाशकश्च

सन्धिः: वंशकर्ता + अरिसूदनः → वंशकर्तारिसूदनः — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः: वंशकर्ता च अरिसूदनश्च — द्वन्द्वः; अन्तर्गते ‘वंशस्य कर्ता’ ‘अरीणां सूदनः’ इति षष्ठीतत्पुरुषौ
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘पुत्रः’ इत्यस्य विशेषणम्)

पद्मगर्भसमप्रभम् ११०.२३ कमलकोशसदृशकान्तिम्

सन्धिः: सम + प्रभा → समप्रभ — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पद्मस्य गर्भः इव समा प्रभा यस्य तम् — उपमानगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘पुत्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

गर्भजिघांसया ११०.२४ गर्भं हन्तुम् इच्छया

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘हन्’ धातोः सन्नन्ते ‘जिघांस’ इति आदेशः
समासः: गर्भं जिघांसा — द्वितीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम् (हेत्वर्थे)

त्रासयानः ११०.२५ भयं जनयन्, त्रासयन्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘त्रस्’ धातोः णिजन्तात् शानच्प्रत्ययः (आर्षम् आत्मनेपदरूपम्)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘सः’ इत्यस्य विशेषणम्)

पापकर्मकृत् ११०.२६ पापकर्मकारी

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पापं कर्म करोति इति — उपपदतत्पुरुषः (क्विप्)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘सः’ इत्यस्य विशेषणम्)

काकुत्स्थाः ११०.२८ ककुत्स्थवंशजाः

सन्धिः: ककुत्स्थ + अण् → काकुत्स्थ — तद्धिते आदेः अचः वृद्धिः (अ → आ)
समासः: ककुत्स्थस्य अपत्यानि — तद्धितान्तम् (अपत्यार्थे अण्)
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

पुरुषादकः ११०.२९ नरभक्षकः

सन्धिः: पुरुष + अद → पुरुषाद — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ततः स्वार्थे कन्
समासः: पुरुषान् अत्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

व्यनीनशत् ११०.३० विनष्टः, नाशम् उपगतः

सन्धिः: वि + अनीनशत् → व्यनीनशत् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः: समासः नास्ति — ‘वि + नश्’ धातोः णिजन्तात् लुङ् (चङि उपधाह्रस्वः अभ्यासदीर्घश्च)
विभक्तिः: क्रियापदम् — लुङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

दायादः ११०.३५ रिक्थग्राही, उत्तराधिकारी

सन्धिः: दाय + आद → दायाद — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: दायम् (रिक्थम्) आदत्ते इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

जगन्नृप ११०.३५ हे लोकपते, हे जगदीश्वर

सन्धिः: जगत् + नृप → जगन्नृप — अनुनासिकसन्धिः (त् + न् = न् + न्)
समासः: जगतः नृपः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम्

पूर्वजे ११०.३६ ज्येष्ठे भ्रातरि विद्यमाने सति

सन्धिः: पूर्व + ज → पूर्वज — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पूर्वं जायते इति — उपपदतत्पुरुषः (ड)
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (सति सप्तमी — ‘पूर्वजे सति’)

प्रभूतरत्नाम् ११०.३७ बहुरत्नाम्, रत्नसमृद्धाम्

सन्धिः: प्र + भूत → प्रभूत — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: प्रभूतानि रत्नानि यस्यां सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘मेदिनीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)