अयोध्याकाण्डम् — नवाधिकशततमः सर्गः
आचारस्य प्रामाण्यम्, सत्यस्य माहात्म्यम्, प्रतिज्ञायाः स्थैर्यम्, नास्तिकस्य निन्दा, जाबालेः स्वमतप्रत्याहरणम्
अस्मिन् सर्गे रामः जाबालेः नास्तिकवचनं क्रमशः खण्डयति। प्रथमं सः आचारस्य एव प्रामाण्यं स्थापयति — ‘कुलीनः वा अकुलीनः, शुचिः वा अशुचिः इति चारित्रम् एव व्याख्याति।’ ततः दर्शयति यत् राज्ञः वृत्तम् एव प्रजानां वृत्तं भवति, अतः सत्यम् आनृशंस्यं च सनातनं राजवृत्तम्; सत्ये एव लोकः प्रतिष्ठितः। सत्यस्य माहात्म्यं विस्तरेण वर्णयित्वा सः स्वस्य प्रतिज्ञाम् उपस्थापयति — ‘न लोभात्, न मोहात्, न अज्ञानात् अहं गुरोः सत्यस्य सेतुं भेत्स्यामि।’ अनन्तरं वनवासस्य विधिं वर्णयति, कर्मणः फलदत्वं च इन्द्रस्य महर्षीणां च दृष्टान्तैः स्थापयति। त्रिंशत्तमात् श्लोकात् दीर्घवृत्तेषु सः रोषेण नास्तिकं निन्दति, पितुः जाबालिग्रहणं च गर्हते। अन्ते जाबालिः स्वयम् एव स्वमतं प्रत्याहरति — ‘न अहं नास्तिकः; तव निवर्तनार्थम् एव मया एतत् ईरितम्।’
१जाबालेस्तु वचः श्रुत्वा रामः सत्यपराक्रमः।
उवाच परया सूक्त्या बुद्ध्याविप्रतिपन्नया॥
२भवान्मे प्रियकामार्थं वचनं यदिहोक्तवान्।
अकार्यं कार्यसंकाशमपथ्यं पथ्यसंनिभम्॥
३निर्मर्यादस्तु पुरुषः पापाचारसमन्वितः।
मानं न लभते सत्सु भिन्नचारित्रदर्शनः॥
४कुलीनमकुलीनं वा वीरं पुरुषमानिनम्।
चारित्रमेव व्याख्याति शुचिं वा यदि वाशुचिम्॥
५अनार्यस्त्वार्यसंस्थानः शौचाद्धीनस्तथा शुचिः।
लक्षण्यवदलक्षण्यो दुःशीलः शीलवानिव॥
पूर्वसर्गे जाबालिः नास्तिकमतम् अवलम्ब्य रामं राज्याय प्रेरितवान्। अस्मिन् सर्गे सत्यपराक्रमः रामः तत् सर्वं खण्डयति। सः क्रोधेन न, अपितु परया सूक्त्या अविप्रतिपन्नया च बुद्ध्या उत्तरम् आरभते — एतत् एव अस्य प्रत्युत्तरस्य वैशिष्ट्यम्। ‘भवान् मम प्रियकामार्थम् इदं वचनम् उक्तवान्; किन्तु यत् उक्तं तत् अकार्यम् एव कार्यसंकाशम्, अपथ्यम् एव पथ्यसंनिभम्’ इति सः प्रथमम् एव निर्णयं वदति। ततः आचारस्य महत्त्वं स्थापयति — ‘यः पुरुषः निर्मर्यादः पापाचारसमन्वितः भिन्नचारित्रदर्शनः च भवति, सः सत्सु मानं न लभते। कुलीनः वा अकुलीनः, वीरः वा केवलं पुरुषमानी, शुचिः वा अशुचिः — एतत् सर्वं चारित्रम् एव व्याख्याति, न तु वचनम्, न च जन्म।’ अनन्तरं सः जाबालिमतानुसारिणं पुरुषं वर्णयति — सः आर्यसंस्थानः दृश्येत, किन्तु वस्तुतः अनार्यः; शुचिः इव दृश्येत, किन्तु शौचात् हीनः; लक्षण्यवान् इव प्रतीयेत, किन्तु अलक्षण्यः; शीलवान् इव भासेत, किन्तु दुःशीलः एव। एवं बाह्यरूपस्य आन्तरसत्यस्य च भेदः एव रामस्य प्रथमः प्रहारः। अत्र कविः रामस्य विशेषणं ‘सत्यपराक्रमः’ इति स्थापयति — यस्य पराक्रमः एव सत्यम्, सः एव सत्यस्य पक्षं ग्रहीष्यति इति सूच्यते। जाबालेः युक्तिः तर्कमूला आसीत्; रामस्य तु प्रत्युत्तरं शास्त्रवचनात् न आरभ्यते, अपितु आचारात् एव — एषः क्रमः सर्वस्य सर्गस्य योजनां दर्शयति।
In the previous sarga Jābāli had taken up the doctrine of the unbelievers to urge Rāma to take the kingdom. In this sarga Rāma, whose valour lay in truth, refutes all of it. He began his answer not in anger but with excellent words and a mind in no way confused, and that is the mark of this reply. "What you have said, sir, you said wishing to please me; but it is something that should not be done, though it looks like something that should, and it is harmful, though it looks wholesome." He gave his verdict first. Then he established the importance of conduct: "A man who knows no restraint, who is given to wicked ways and whose ruined character is plain to see, wins no respect among the good. It is conduct alone that shows whether a man is well born or low born, a hero or one who merely thinks himself a man, pure or impure" — not his words, and not his birth. Then he described the man who would follow Jābāli's view: he would look noble but be ignoble, seem pure but lack purity, appear to bear good marks but have none, seem virtuous but be ill-natured. The gap between outward look and inner truth is Rāma's first blow. The poet calls Rāma here "one whose valour lay in truth", a hint that he whose very strength is truth will take truth's side. Jābāli's argument had been rooted in reasoning; Rāma's reply begins not from scripture but from conduct, and that order shapes the whole sarga.
६अधर्मं धर्मवेषेण यद्यहं लोकसंकरम्।
अभिपत्स्ये शुभं हित्वा क्रियां विधिविवर्जिताम्॥
७कश्चेतयानः पुरुषः कार्याकार्यविचक्षणः।
बहु मन्येत मां लोके दुर्वृत्तं लोकदूषणम्॥
८कस्य यास्याम्यहं वृत्तं केन वा स्वर्गमाप्नुयाम्।
अनया वर्तमानोऽहं वृत्त्या हीनप्रतिज्ञया॥
९कामवृत्तोऽन्वयं लोकः कृत्स्नः समुपवर्तते।
यद्वृत्ताः सन्ति राजानस्तद्वृत्ताः सन्ति हि प्रजाः॥
१०सत्यमेवानृशंसं च राजवृत्तं सनातनम्।
तस्मात्सत्यात्मकं राज्यं सत्ये लोकः प्रतिष्ठितः॥
ततः रामः स्वस्य एव दृष्टान्तेन वदति — ‘यदि अहं शुभं हित्वा धर्मवेषेण अधर्मं लोकसंकरं च स्वीकुर्याम्, विधिवर्जितां क्रियां च आचरेयम्, तर्हि कार्याकार्यविचक्षणः कश्चन चेतयानः पुरुषः किं मां लोके बहु मन्येत? अपि तु दुर्वृत्तं लोकदूषणं च मां गणयेत्।’ अनन्तरं सः पृच्छति — ‘हीनप्रतिज्ञया एतया वृत्त्या वर्तमानः अहं कस्य वृत्तं यास्यामि, केन वा स्वर्गम् आप्नुयाम्?’ एतेन सः दर्शयति यत् राज्ञः आचारः केवलं तस्य व्यक्तिगतः न, अपितु सर्वलोकस्य आदर्शः। ‘अयं सर्वः लोकः कामवृत्तम् एव अनुवर्तते; यादृशवृत्ताः राजानः भवन्ति, तादृशवृत्ताः एव प्रजाः भवन्ति’ इति सः सामाजिकं नियमम् उद्घाटयति। अतः राज्ञः असत्यं सर्वस्य लोकस्य असत्यं भवेत्। अन्ते सः राजवृत्तस्य स्वरूपम् एव निर्दिशति — ‘सत्यम् आनृशंस्यं च सनातनं राजवृत्तम्; तस्मात् राज्यं सत्यात्मकम्, सत्ये च सर्वः लोकः प्रतिष्ठितः।’ एतेन जाबालेः ‘राज्यं गृहाण’ इति उपदेशः एव विपरीतं फलं जनयति — यतः राज्यं सत्यं विना न तिष्ठति। एतेन रामः जाबालेः प्रत्यक्षवादम् एव तस्य विरुद्धं परिणमयति — यदि प्रत्यक्षम् एव प्रमाणम्, तर्हि राज्ञः प्रत्यक्षम् आचरणं प्रजासु प्रत्यक्षम् एव फलति; तत् च असत्ये प्रतिष्ठितं चेत्, सर्वः लोकः तेन सह असत्ये पतेत्। लौकिकी एव युक्तिः अत्र लौकिकवादिनं बाधते।
Then Rāma spoke from his own case. "If I were to abandon what is good and, under the guise of righteousness, take up unrighteousness that throws the world into confusion, and perform rites that break the rules, what thinking man who can tell right from wrong would esteem me in this world? He would count me ill-behaved, a corrupter of the world. Living by such a way of life, having broken my pledge, whose conduct would I be following, and by what would I reach heaven?" By this he shows that a king's conduct is not his private affair but a model for the whole world. "This whole world follows the man who does as he pleases; as kings behave, so their subjects behave" — so a king's falsehood would become the falsehood of all. Last, he named what kingly conduct is: "Truth and freedom from cruelty are the eternal conduct of kings; so kingship is made of truth, and the world rests on truth." Thus Jābāli's advice to take the kingdom produces the opposite of what he meant, for a kingdom cannot stand without truth. Rāma turns Jābāli's own trust in what is visible against him: if only what is seen counts, then a king's visible conduct bears visible fruit among his people, and if it rests on falsehood the whole world falls into falsehood with it. The worldly man's own kind of argument defeats him.
११ऋषयश्चैव देवाश्च सत्यमेव हि मेनिरे।
सत्यवादी हि लोकेऽस्मिन्परं गच्छति चाक्षयम्॥
१२उद्विजन्ते यथा सर्पान्नरादनृतवादिनः।
धर्मः सत्यपरो लोके मूलं सर्वस्य चोच्यते॥
१३सत्यमेवेश्वरो लोके सत्यं धर्मः सदाश्रितः।
सत्यमूलानि सर्वाणि सत्यान्नास्ति परं पदम्॥
१४दत्तमिष्टं हुतं चैव तप्तानि च तपांसि च।
वेदाः सत्यप्रतिष्ठानास्तस्मात्सत्यपरो भवेत्॥
१५एकः पालयते लोकमेकः पालयते कुलम्।
मज्जत्येको हि निरय एकः स्वर्गे महीयते॥
अनन्तरं रामः सत्यस्य महिमानं विस्तरेण वर्णयति। ‘ऋषयः देवाश्च सत्यम् एव मेनिरे; अस्मिन् लोके सत्यवादी अक्षयं परं पदं गच्छति।’ ‘सर्पात् इव जनाः अनृतवादिनः नरात् उद्विजन्ते; सत्यपरः धर्मः एव लोके सर्वस्य मूलम् उच्यते।’ ततः सः सत्यम् ईश्वरत्वेन एव स्थापयति — ‘सत्यम् एव लोके ईश्वरः; सत्ये एव धर्मः सदा आश्रितः; सर्वाणि सत्यमूलानि; सत्यात् परं पदं न अस्ति।’ दानं यज्ञः होमः तपांसि वेदाः च — एते सर्वे सत्यप्रतिष्ठानाः; अतः पुरुषेण सत्यपरेण भवितव्यम्। पञ्चदशे श्लोके सः एकस्य पुरुषस्य कर्मणः विस्तारं दर्शयति — एकः लोकं पालयति, एकः कुलं पालयति, एकः निरये मज्जति, एकः स्वर्गे महीयते। अर्थात् एकस्य एव निश्चयः बहूनां गतिं निर्धारयति। एषः विभागः रामस्य स्वस्य स्थितिम् एव सूचयति — यदि सः प्रतिज्ञां भिन्द्यात्, तर्हि केवलं सः एव न पतेत्, अपितु सर्वम् इक्ष्वाकुकुलं राज्यं च तेन सह पतेत्। एवं सत्यनिष्ठा अत्र वैयक्तिकात् व्रतात् लोकधारकं तत्त्वं जाता। अस्मिन् खण्डे ‘सत्य’ इति पदं प्रायः प्रतिपादम् आवर्तते; एषा आवृत्तिः पुनरुक्तिदोषः न, अपितु प्रतिज्ञायाः दार्ढ्यस्य ध्वनिः — शब्दस्य एव पौनःपुन्येन अर्थः दृढीक्रियते। हिन्दीभाष्यम् अपि तां आवृत्तिं न संक्षिपति।
Next Rāma described the greatness of truth at length. "Sages and gods alike have honoured truth above all, for the truthful man in this world reaches the highest, imperishable state. People shrink from a liar as from a snake; righteousness whose summit is truth is called the root of everything. Truth alone is lord in this world; righteousness always rests on truth; all things have truth for their root; there is no state higher than truth. Gifts, sacrifices, oblations, austerities and the Vedas all stand on truth; so let a man be devoted to truth." Then he showed how far one man's action reaches: one man protects the world, one protects a family; one sinks into hell, one is honoured in heaven — one man's resolve decides the fate of many. This points to Rāma's own position: if he broke his pledge, not he alone would fall but the whole Ikṣvāku line and the kingdom with him. So devotion to truth grows here from a private vow into the principle that holds up the world. The word "truth" comes in almost every line; the repetition is no flaw but an echo of the firmness of his pledge, the meaning made fast by the word's return.
१६सोऽहं पितुर्निदेशं तु किमर्थं नानुपालये।
सत्यप्रतिश्रवः सत्यं सत्येन समयीकृतम्॥
१७नैव लोभान्न मोहाद्वा न चाज्ञानात्तमोऽन्वितः।
सेतुं सत्यस्य भेत्स्यामि गुरोः सत्यप्रतिश्रवः॥
१८असत्यसंधस्य सतश्चलस्यास्थिरचेतसः।
नैव देवा न पितरः प्रतीच्छन्तीति नः श्रुतम्॥
१९प्रत्यगात्ममिमं धर्मं सत्यं पश्याम्यहं ध्रुवम्।
भारः सत्पुरुषैश्चीर्णस्तदर्थमभिनन्द्यते॥
२०क्षात्रं धर्ममहं त्यक्ष्ये ह्यधर्मं धर्मसंहितम्।
क्षुद्रैर्नृशंसैर्लुब्धैश्च सेवितं पापकर्मभिः॥
२१कायेन कुरुते पापं मनसा सम्प्रधार्य तत्।
अनृतं जिह्वया चाह त्रिविधं कर्म पातकम्॥
२२भूमिः कीर्तिर्यशो लक्ष्मीः पुरुषं प्रार्थयन्ति हि।
सत्यं समनुवर्तन्ते सत्यमेव भजेत्ततः॥
ततः रामः स्वस्य प्रतिज्ञाम् उपस्थापयति — ‘सः अहं सत्यप्रतिश्रवः, सत्येन समयीकृतः; किमर्थं पितुः निदेशं न अनुपालयेयम्? न लोभात्, न मोहात्, न अज्ञानात् तमसा आवृतः अहं गुरोः सत्यस्य सेतुं भेत्स्यामि।’ ‘असत्यसंधस्य चलस्य अस्थिरचेतसः च पुरुषस्य हव्यकव्यं न देवाः न पितरः प्रतीच्छन्ति इति अस्माभिः श्रुतम्’ इति सः स्मारयति — एतेन जाबालेः पितृयज्ञनिन्दा अपि प्रत्युक्ता भवति। ‘इमं सत्यरूपं धर्मम् अहं प्रत्यगात्मरूपं ध्रुवं च पश्यामि; अयं भारः सत्पुरुषैः चीर्णः, तदर्थम् एव अभिनन्द्यते।’ ततः सः क्षात्रधर्मस्य एकं पक्षम् एव त्यजति — ‘धर्मसंहितम् अपि यत् अधर्मरूपं क्षुद्रैः नृशंसैः लुब्धैः पापकर्मभिः च सेवितम्, तत् क्षात्रं धर्मम् अहं त्यक्ष्ये।’ अनन्तरं पापस्य त्रैविध्यं वदति — मनसा सम्प्रधार्य कायेन पापं करोति, जिह्वया च अनृतम् आह; एवं कर्म त्रिविधं पातकं भवति। अन्ते पुनः सत्यम् एव फलदं दर्शयति — ‘भूमिः कीर्तिः यशः लक्ष्मीः च पुरुषं प्रार्थयन्ति; ताः सत्यम् एव समनुवर्तन्ते; तस्मात् सत्यम् एव भजेत्।’ ‘सेतुः’ इति रूपकम् अत्र मार्मिकम् — सत्यं जलवेगं निरुन्धन् सेतुः इव लोकं धारयति; तस्मिन् भिन्ने सर्वं प्लाव्येत। रामः शास्त्रेण बद्धः इति न वदति, अपितु स्वेन एव वचनबन्धेन बद्धः इति — अतः जाबालेः शास्त्रनिन्दा अत्र निरर्थका भवति।
Then Rāma set out his own pledge. "Being who I am, bound by my word and pledged to truth, why should I not keep my father's command? Not from greed, not from delusion, not from ignorance clouded by darkness will I break the dam of truth I pledged to my father." He reminded Jābāli: "We have heard that neither the gods nor the ancestors accept the offerings of a man who is false to his word, unsteady and fickle" — which also answers Jābāli's mockery of the rites for the ancestors. "I see this righteousness, which is truth, as my inmost self and as unshakeable; it is a burden that good men have borne, and for that it is honoured." Then he renounced one side of a warrior's code: "I will give up that warrior's code which, though it passes for righteousness, is unrighteousness, practised by mean, cruel, greedy men who do evil." Next he named the threefold nature of sin: a man resolves on sin in his mind, commits it with his body and speaks untruth with his tongue. And at last he showed again that truth bears fruit: "Land, fame, glory and fortune court a man, but they follow truth; so let a man hold to truth alone." The image of the dam is striking: truth holds up the world like a dam holding back a flood, and if it breaks everything is swept away. Rāma does not say he is bound by scripture but by his own word, so Jābāli's contempt for scripture is beside the point.
२३श्रेष्ठं ह्यनार्यमेव स्याद्यद्भवानवधार्य माम्।
आह युक्तिकरैर्वाक्यैरिदं भद्रं कुरुष्व ह॥
२४कथं ह्यहं प्रतिज्ञाय वनवासमिमं गुरोः।
भरतस्य करिष्यामि वचो हित्वा गुरोर्वचः॥
२५स्थिरा मया प्रतिज्ञाता प्रतिज्ञा गुरुसंनिधौ।
प्रहृष्टमानसा देवी कैकेयी चाभवत्तदा॥
२६वनवासं वसन्नेव शुचिर्नियतभोजनः।
मूलपुष्पफलैः पुण्यैः पितॄन्देवांश्च तर्पयन्॥
२७संतुष्टपञ्चवर्गोऽहं लोकयात्रां प्रवाहये।
अकुहः श्रद्दधानः सन्कार्याकार्यविचक्षणः॥
२८कर्मभूमिमिमां प्राप्य कर्तव्यं कर्म यच्छुभम्।
अग्निर्वायुश्च सोमश्च कर्मणां फलभागिनः॥
२९शतं क्रतूनामाहृत्य देवराट्त्रिदिवं गतः।
तपांस्युग्राणि चास्थाय दिवं प्राप्ता महर्षयः॥
अनन्तरं रामः जाबालेः युक्तिं साक्षात् प्रत्याख्याति — ‘भवान् मां विचार्य युक्तिकरैः वाक्यैः ‘इदं भद्रं कुरुष्व’ इति यत् आह, तत् श्रेष्ठम् इव भासमानम् अपि वस्तुतः अनार्यम् एव स्यात्। गुरोः पुरतः इमं वनवासं प्रतिज्ञाय कथम् अहं गुरोः वचनं हित्वा भरतस्य वचनं करिष्यामि?’ ‘गुरुसंनिधौ मया प्रतिज्ञाता सा प्रतिज्ञा स्थिरा; तदा देवी कैकेयी प्रहृष्टमानसा अभवत्’ इति सः तां क्षणं स्मरति — स्मृतिः एव प्रतिज्ञायाः साक्षी। ततः सः स्वस्य वनजीवनस्य विधिम् एव वर्णयति — ‘एवं वनवासं वसन् शुचिः नियतभोजनः च भूत्वा पुण्यैः मूलपुष्पफलैः पितॄन् देवांश्च तर्पयन्, संतुष्टपञ्चवर्गः अकुहः श्रद्दधानः कार्याकार्यविचक्षणः च सन् अहं लोकयात्रां प्रवाहयिष्यामि।’ अन्ते सः कर्मणः प्रामाण्यम् एव स्थापयति — ‘इमां कर्मभूमिं प्राप्य यत् शुभं कर्म तत् कर्तव्यम्; अग्निः वायुः सोमः च कर्मणां फलभागिनः। देवराट् शतं क्रतून् आहृत्य त्रिदिवं गतः; महर्षयः च उग्राणि तपांसि आस्थाय दिवं प्राप्ताः।’ एतेन जाबालेः ‘अन्नस्य उपद्रवः’ इति परिहासः प्रत्युक्तः — यज्ञः तपः च निष्फलौ न। एतत् सर्वं शान्तेन स्वरेण उच्यते; रोषस्य लेशः अपि अत्र न दृश्यते, सः उत्तरखण्डे एव उद्भविष्यति। वनजीवनस्य विधिवर्णनम् अपि प्रत्युत्तरस्य अङ्गम् एव — तेन दर्शितं यत् वनवासः न निष्फलः त्यागः, अपितु नियतः धर्मपथः।
Then Rāma rejected Jābāli's reasoning directly. "What you told me with plausible arguments after sizing me up — 'do this good thing' — however excellent it seems, would in truth be ignoble. Having promised this forest life in my father's presence, how can I set aside my father's word and do what Bharata asks? The promise I made before my father stands firm, and on that day Queen Kaikeyī was glad at heart." The memory of that moment is itself witness to the promise. Then he described the rule of his life in the forest: "Living this forest life, pure and eating by rule, satisfying the ancestors and gods with holy roots, flowers and fruit, with my five senses content, without guile, with faith, discerning what should and should not be done, I shall carry on the life of the world." Last, he affirmed the authority of action: "Having come to this earth, the field of action, one must do what is good; Agni, Vāyu and Soma share in the fruits of action. The king of the gods reached heaven by performing a hundred sacrifices, and the great sages reached heaven by fierce austerities." This answers Jābāli's jibe about wasted food: sacrifice and austerity are not fruitless. All this is said calmly, without a trace of anger — that will rise in the next passage. The description of his forest discipline is part of the reply too: it shows that exile is not a barren renunciation but a settled path of righteousness.
३०अमृष्यमाणः पुनरुग्रतेजा निशम्य तन्नास्तिकवाक्यहेतुम्।
अथाब्रवीत्तं नृपतेस्तनूजो विगर्हमाणो वचनानि तस्य॥
३१सत्यं च धर्मं च पराक्रमं च भूतानुकम्पां प्रियवादितां च।
द्विजातिदेवातिथिपूजनं च पन्थानमाहुस्त्रिदिवस्य सन्तः॥
३२तेनैवमाज्ञाय यथावदर्थमेकोदयं सम्प्रतिपद्य विप्राः।
धर्मं चरन्तः सकलं यथावत्कांक्षन्ति लोकागममप्रमत्ताः॥
३३निन्दाम्यहं कर्म कृतं पितुस्तद्यस्त्वामगृह्णाद्विषमस्थबुद्धिम्।
बुद्ध्यानयैवंविधया चरन्तं सुनास्तिकं धर्मपथादपेतम्॥
३४यथा हि चोरः स तथा हि बुद्धस्तथागतं नास्तिकमत्र विद्धि।
तस्माद्धि यः शक्यतमः प्रजानां स नास्तिके नाभिमुखो बुधः स्यात्॥
३५त्वत्तो जनाः पूर्वतरे द्विजाश्च शुभानि कर्माणि बहूनि चक्रुः।
छित्त्वा सदेमं च परं च लोकं तस्माद्द्विजाः स्वस्ति कृतं हुतं च॥
३६धर्मे रताः सत्पुरुषैः समेतास्तेजस्विनो दानगुणप्रधानाः।
अहिंसका वीतमलाश्च लोके भवन्ति पूज्या मुनयः प्रधानाः॥
त्रिंशत्तमात् श्लोकात् छन्दः परिवर्तते — अनुष्टुभः स्थाने दीर्घवृत्तम् आगच्छति, तेन च वचनस्य वेगः वर्धते। उग्रतेजाः नृपतितनूजः तत् नास्तिकवाक्यहेतुम् अमृष्यमाणः सन् तस्य वचनानि विगर्हमाणः पुनः अब्रवीत्। ‘सत्यं धर्मं पराक्रमं भूतानुकम्पां प्रियवादितां द्विजातिदेवातिथिपूजनं च — एतम् एव सन्तः त्रिदिवस्य पन्थानम् आहुः।’ ‘तेन एव प्रकारेण यथावत् अर्थम् आज्ञाय, एकोदयं सम्प्रतिपद्य, सकलं धर्मं यथावत् चरन्तः अप्रमत्ताः विप्राः लोकागमं काङ्क्षन्ति।’ ततः सः पितुः एकं कर्म एव निन्दति — ‘यः त्वां विषमस्थबुद्धिं सुनास्तिकं धर्मपथात् अपेतं च एतादृश्या बुद्ध्या चरन्तम् अगृह्णात्, पितुः तत् कर्म अहं निन्दामि।’ ‘यथा चोरः, तथा एव बुद्धः; तथागतं च अत्र नास्तिकं विद्धि; तस्मात् प्रजानां कृते यः शक्यतमः, सः बुधः नास्तिके अभिमुखः न स्यात्।’ अन्ते सः प्रशस्तमार्गम् एव दर्शयति — ‘त्वत्तः पूर्वतराः जनाः द्विजाश्च बहूनि शुभानि कर्माणि चक्रुः; इमं परं च लोकं छित्त्वा द्विजाः स्वस्ति कृतं हुतं च कुर्वन्ति। धर्मे रताः सत्पुरुषैः समेताः तेजस्विनः दानगुणप्रधानाः अहिंसकाः वीतमलाः च मुनयः एव लोके पूज्याः प्रधानाः च भवन्ति।’ ‘बुद्धः’ ‘तथागतः’ इति पदयोः उल्लेखः रामायणे अतिविरलः; हिन्दीभाष्यम् अपि तौ बौद्धमतपरौ इति व्याचष्टे। अयं सर्वः खण्डः समीक्षितसंस्करणे न विद्यते, अतः वुल्गेटपरम्परायाः एव साक्ष्यम्।
From here the metre changes, a longer measure replacing the usual short verse, and the force of the speech grows. The fiery prince, unable to bear the unbeliever's argument, spoke again, condemning his words. "Truth, righteousness, valour, compassion for living beings, kind speech, and honour paid to brahmins, gods and guests — this, the good say, is the road to heaven. Understanding the matter rightly in this way and reaching one conclusion, brahmins practise the whole of righteousness as it should be practised and, ever watchful, seek the higher worlds." Then he condemned one act of his father's: "I condemn my father's act in taking into his service a man like you, of crooked understanding, a thorough unbeliever strayed from the path of righteousness, going about with such a mind. As a thief is, so is the Buddha; know that the Tathāgata here is an unbeliever. Therefore, for the people's sake, a wise man should not so much as turn his face towards an unbeliever whom the king can punish." Finally he pointed to the praiseworthy way: "Men before your time, and brahmins too, performed many good deeds; cutting off desire for this world and the next, brahmins make blessings, gifts and oblations. Devoted to righteousness, keeping company with the good, radiant, foremost in the virtue of giving, harmless and free of stain — such sages are honoured in the world and are its leaders."
३७इति ब्रुवन्तं वचनं सरोषं रामं महात्मानमदीनसत्त्वम्।
उवाच पथ्यं पुनरास्तिकं च सत्यं वचः सानुनयं च विप्रः॥
३८न नास्तिकानां वचनं ब्रवीम्यहं न नास्तिकोऽहं न च नास्ति किंचन।
समीक्ष्य कालं पुनरास्तिकोऽभवं भवेय काले पुनरेव नास्तिकः॥
३९स चापि कालोऽयमुपागतः शनैर्यथा मया नास्तिकवागुदीरिता।
निवर्तनार्थं तव राम कारणात्प्रसादनार्थं च मयैतदीरितम्॥
अन्तिमेषु त्रिषु श्लोकेषु सर्गः शान्तिम् उपैति। सरोषम् एवं ब्रुवन्तं महात्मानम् अदीनसत्त्वं रामं प्रति विप्रः जाबालिः पुनः पथ्यम् आस्तिकं सत्यं सानुनयं च वचः उवाच। ‘न अहं नास्तिकानां वचनं ब्रवीमि, न अहं नास्तिकः, न च किंचन नास्ति इति मम मतम्; कालं समीक्ष्य अहं पुनः आस्तिकः अभवम्, काले च पुनः एव नास्तिकः भवेयम्।’ ‘सः अयं कालः शनैः उपागतः, येन मया नास्तिकवाक् उदीरिता; हे राम, तव निवर्तनार्थं प्रसादनार्थं च एव एतत् मया ईरितम्।’ एवं जाबालिः स्वस्य वचनं केवलम् उपायरूपम् आसीत् इति स्वीकरोति; तस्य नास्तिक्यं न सिद्धान्तः, अपितु रामं प्रत्यावर्तयितुम् आश्रितः प्रयत्नः एव आसीत्। एतेन सर्गः समाप्यते, उत्तरसर्गे च वसिष्ठः स्वयम् एव तम् एव विषयम् अन्येन मार्गेण — इक्ष्वाकुकुलपरम्परया — पुनः उत्थापयिष्यति। जाबालेः एतत् प्रत्याहरणं समीक्षितसंस्करणे सर्वथा न अस्ति; तेन वुल्गेटे सर्गस्य अन्तः मृदुतरः भवति — नास्तिकः न पराजितः, अपितु स्वयम् एव स्वस्थानं स्पष्टीकरोति, रामस्य च सत्यनिष्ठा अक्षता तिष्ठति।
In the last three verses the sarga comes to rest. As Rāma, great-souled and undaunted, spoke in anger, the brahmin Jābāli answered him with words that were wholesome, reverent, true and conciliatory. "I do not speak the words of unbelievers; I am no unbeliever, and I do not hold that nothing exists. Watching for the right moment I became a believer again, and when the moment calls I might become an unbeliever once more. That moment had come upon me little by little, and so I spoke the words of an unbeliever; I said it, Rāma, only to turn you back and win you over." So Jābāli admits that his speech was only a device: his unbelief was not a conviction but an attempt to bring Rāma back. The unbeliever is not defeated; he makes his own position clear, and Rāma's devotion to truth stands intact. With this the sarga ends, and in the next Vasiṣṭha himself will take up the same matter by another road — the tradition of the Ikṣvāku line.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे नवाधिकशततमः सर्गः॥ १०९॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।