अयोध्याकाण्डम् — अष्टाधिकशततमः सर्गः
जाबालिना नास्तिकमतम् अवलम्ब्य रामस्य प्रत्यावर्तनाय प्रबोधनम् — सम्बन्धानां प्रतिषेधः, श्राद्धस्य निरासः, प्रत्यक्षनिष्ठोपदेशः
अस्मिन् सर्गे दशरथस्य याजकः जाबालिः नाम ब्राह्मणोत्तमः भरतम् आश्वासयन्तं रामं प्रति धर्मापेतं वचनम् उक्त्वा तम् अयोध्यां प्रत्यावर्तयितुम् इच्छति। ‘कः कस्य बन्धुः? जन्तुः एकः एव जायते, एकः एव विनश्यति; अतः मातापितरौ इति सज्जन् उन्मत्तः इव’ इति सः सम्बन्धानाम् एव वास्तविकतां प्रतिषेधति। ग्रामान्तरं गच्छतः पथिकस्य आवासः इव पिता माता गृहं वसु च आवासमात्रम् इति दृष्टान्तेन उक्त्वा सः रामम् अयोध्यायाम् अभिषेकाय प्रेरयति — ‘दशरथः ते कश्चित् न आसीत्; पिता हि जन्तोः बीजमात्रम्।’ ततः श्राद्धकर्म परीक्ष्य ‘मृतः किम् अशिष्यति?’ इति पृच्छति, शास्त्राणि च ‘दानसंवननाय मेधाविभिः कृताः ग्रन्थाः’ इति गणयति। अन्ते ‘परं किमपि न अस्ति; यत् प्रत्यक्षं तत् आतिष्ठ’ इति उपदिश्य भरतेन प्रसादितः सन् राज्यं गृहाण इति याचते। एवं सर्गः नास्तिकवादस्य पूर्णेन आवेदनेन समाप्यते।
१आश्वासयन्तं भरतं जाबालिर्ब्राह्मणोत्तमः।
उवाच रामं धर्मज्ञं धर्मापेतमिदं वचः॥
२साधु राघव मा भूत्ते बुद्धिरेवं निरर्थिका।
प्राकृतस्य नरस्येव ह्यार्यबुद्धेस्तपस्विनः॥
३कः कस्य पुरुषो बन्धुः किमाप्यं कस्य केनचित्।
एको हि जायते जन्तुरेक एव विनश्यति॥
४तस्मान्माता पिता चेति राम सज्जेत यो नरः।
उन्मत्त इव स ज्ञेयो नास्ति कश्चिद्धि कस्यचित्॥
पूर्वस्मिन् सर्गे रामः भरतं बहुभिः धर्मवचनैः आश्वासितवान्, ‘त्वं राजा भव, अहं वन्यमृगाणाम्’ इति च उक्तवान्। अस्मिन् सर्गे नूतनः वक्ता प्रविशति — जाबालिः नाम ब्राह्मणोत्तमः, दशरथस्य सभायां स्थितः। सः भरतम् आश्वासयन्तं धर्मज्ञं रामं दृष्ट्वा धर्मापेतं वचनम् आरभते। ‘साधु राघव, तव बुद्धिः प्राकृतस्य नरस्य इव निरर्थिका मा भूत्; त्वं हि आर्यबुद्धिः तपस्वी च’ इति सः उपक्रमते। ततः स्वमतस्य मूलं निवेदयति — ‘कः कस्य पुरुषः बन्धुः? केन सह कस्य किम् आप्यम्? जन्तुः एकः एव जायते, एकः एव विनश्यति। अतः यः नरः ‘इयं मे माता, अयं मे पिता’ इति सज्जति, सः उन्मत्तः इव ज्ञेयः; अत्र कस्यचित् किमपि न अस्ति।’ एवं सः सम्बन्धानाम् एव वास्तविकतां प्रतिषेधति; यदि मातापित्रोः सम्बन्धः एव न अस्ति, तर्हि पितुः आज्ञायाः बन्धनम् अपि स्वयम् एव शिथिलं भवेत् — एषः अस्य भाषणस्य गूढः अभिप्रायः। कविः अत्र जाबालेः विशेषणं ‘ब्राह्मणोत्तमः’ इति स्थापयति, वचनं च ‘धर्मापेतम्’ इति — श्रोतुः बुद्धौ पूर्वम् एव निर्णयः स्थाप्यते, यत् एतत् वचनं शास्त्रसम्मतं न।
In the previous sarga Rāma had consoled Bharata with many words of righteousness and told him, "You be king of men, and I of the beasts of the forest." In this sarga a new speaker enters: Jābāli, a most eminent brahmin of Daśaratha's court. Seeing Rāma, who knew righteousness, comforting Bharata, he began a speech that ran contrary to righteousness. "Very well, Rāghava," he began, "but do not let your mind be as futile as an ordinary man's; you are of noble understanding and an ascetic." Then he set out the root of his doctrine: "Who is anyone's kinsman? What is anyone to gain from anyone? A creature is born alone and perishes alone. So the man who clings to the thought 'this is my mother, this is my father' should be counted mad, for here nothing belongs to anyone." So he denies that family bonds are real at all; and if the tie to mother and father is unreal, the bond of a father's command loosens of itself — that is the hidden aim of his speech. The poet calls Jābāli "best of brahmins" but calls his words "contrary to righteousness", so the listener's judgement is formed in advance: this speech does not agree with scripture.
५यथा ग्रामान्तरं गच्छन्नरः कश्चिद्बहिर्वसेत्।
उत्सृज्य च तमावासं प्रतिष्ठेतापरेऽहनि॥
६एवमेव मनुष्याणां पिता माता गृहं वसु।
आवासमात्रं काकुत्स्थ सज्जन्ते नात्र सज्जनाः॥
७पित्र्यं राज्यं समुत्सृज्य स नार्हसि नरोत्तम।
आस्थातुं कापथं दुःखं विषमं बहुकण्टकम्॥
८समृद्धायामयोध्यायामात्मानमभिषेचय।
एकवेणीधरा हि त्वां नगरी सम्प्रतीक्षते॥
९राजभोगाननुभवन्महार्हान्पार्थिवात्मज।
विहर त्वमयोध्यायां यथा शक्रस्त्रिविष्टपे॥
१०न ते कश्चिद्दशरथस्त्वं च तस्य च कश्चन।
अन्यो राजा त्वमन्यस्तु तस्मात्कुरु यदुच्यते॥
ततः जाबालिः दृष्टान्तेन स्वमतं दृढीकरोति। यथा कश्चित् नरः ग्रामान्तरं गच्छन् मार्गे बहिः कुत्रचित् वसति, अपरेऽहनि च तम् आवासं त्यक्त्वा प्रतिष्ठते, तथैव मनुष्याणां पिता माता गृहं वसु च आवासमात्रम्; तत्र सज्जनाः न सज्जन्ते। ‘अतः हे नरोत्तम, पित्र्यं राज्यं त्यक्त्वा त्वम् एतं कापथं दुःखं विषमं बहुकण्टकं च मार्गम् आस्थातुं न अर्हसि। समृद्धायाम् अयोध्यायाम् आत्मानम् अभिषिञ्च; प्रोषितभर्तृका नारी इव एकवेणीधरा नगरी त्वां सम्प्रतीक्षते। पार्थिवात्मज, महार्हान् राजभोगान् अनुभवन् शक्रः त्रिविष्टपे इव अयोध्यायां विहर।’ अन्ते सः सम्बन्धस्य निषेधं पितरि एव प्रयुङ्क्ते — ‘दशरथः ते कश्चित् न आसीत्, त्वं च तस्य कश्चित् न; अन्यः सः राजा, अन्यः त्वम्; तस्मात् यत् उच्यते तत् कुरु।’ अयम् एव जाबालेः भाषणस्य केन्द्रबिन्दुः — पूर्वोक्तः सिद्धान्तः अधुना साक्षात् दशरथे प्रयुज्यते, येन ‘पितुः वचनं पालनीयम्’ इति रामस्य सर्वः निश्चयः निर्मूलः स्यात्। स्मर्तव्यं च — यां नगरीं जाबालिः वर्णयति, सा एव नगरी पूर्वं रामस्य निर्गमनेन शून्या जाता।
Then Jābāli strengthened his view with an illustration. "As a man travelling to another village stops for the night somewhere outside it and next day leaves that lodging and goes on, so a father, a mother, a house and wealth are only lodgings for men, Kākutstha; good men do not get attached to them. So, best of men, you should not give up your father's kingdom and take this wrong road, painful, rough and thick with thorns. Have yourself consecrated in prosperous Ayodhyā; the city is waiting for you, wearing her hair in a single braid like a wife whose husband is away. Enjoy the costly pleasures of a king, prince, and take your delight in Ayodhyā as Indra does in heaven." Finally he applied his denial of family ties to their father himself: "Daśaratha was nothing to you, and you were nothing to him; the king was one person, you are another. So do as I say." This is the heart of Jābāli's speech: the principle stated earlier is now applied directly to Daśaratha, so that Rāma's whole resolve to keep his father's word would lose its root. And the city Jābāli describes is the very city that Rāma's departure left desolate.
११बीजमात्रं पिता जन्तोः शुक्रं शोणितमेव च।
संयुक्तमृतुमन्मात्रा पुरुषस्येह जन्म तत्॥
१२गतः स नृपतिस्तत्र गन्तव्यं यत्र तेन वै।
प्रवृत्तिरेषा भूतानां त्वं तु मिथ्या विहन्यसे॥
१३अर्थधर्मपरा ये ये तांस्ताञ्छोचामि नेतरान्।
ते हि दुःखमिह प्राप्य विनाशं प्रेत्य लेभिरे॥
१४अष्टकापितृदेवत्यमित्ययं प्रसृतो जनः।
अन्नस्योपद्रवं पश्य मृतो हि किमशिष्यति॥
१५यदि भुक्तमिहान्येन देहमन्यस्य गच्छति।
दद्यात्प्रवसतां श्राद्धं न तत्पथ्यशनं भवेत्॥
अनन्तरं जाबालिः पितृत्वम् एव देहमात्रं गणयति — ‘पिता जन्तोः बीजमात्रम्; ऋतुमत्या मात्रा संयुक्तं शुक्रं शोणितं च — एतत् एव इह पुरुषस्य जन्म। सः नृपतिः यत्र गन्तव्यं तत्र गतः; एषा भूतानां स्वाभाविकी प्रवृत्तिः; त्वं तु मिथ्या एव विहन्यसे। ये ये अर्थं धर्मं च परं मन्यन्ते, तेषाम् एव अहं शोचामि, न इतरेषाम्; ते हि इह दुःखं प्राप्य प्रेत्य विनाशम् एव लेभिरे।’ ततः सः श्राद्धकर्म परीक्षते — ‘अष्टकादिश्राद्धेषु पितरः देवताः इति मत्वा अयं जनः प्रसृतः; किन्तु अन्नस्य उपद्रवम् एव पश्य; मृतः किम् अशिष्यति? यदि इह अन्येन भुक्तम् अन्यस्य देहं गच्छेत्, तर्हि प्रवसतां कृते श्राद्धम् एव दद्यात्, पथि अशनं च न आवश्यकं भवेत्।’ एषा तर्कपद्धतिः लौकिकी एव — यत् दृश्यते तत् एव प्रमाणम्, अदृष्टं तु न प्रमाणम् इति। हिन्दीभाष्यम् अपि अत्र ‘भला, मरा हुआ मनुष्य क्या खायेगा’ इति एतम् एव परिहासम् अनुसरति। एकादशः श्लोकः, यत्र जन्म शुक्रशोणितसंयोगमात्रम् इति उच्यते, समीक्षितसंस्करणे न विद्यते; सः वुल्गेटस्य एव विशेषः।
Next Jābāli reduced fatherhood to mere physical fact. "A father is only the seed of a creature; semen and blood joined in a mother in her season — that is all a man's birth is. The king has gone where he had to go; that is the natural way of all beings, and you are ruining yourself for nothing. It is those who hold wealth and righteousness supreme whom I pity, and no one else; they get nothing here but suffering, and after death they meet only destruction." Then he examined the rites for the dead: "People go on performing the monthly offerings believing the ancestors are their deities; but see what a waste of food it is — what will a dead man eat? If what one man eats here could reach another's body, then people could simply make an offering for travellers, and they would need no food on the road." This is the reasoning of the worldly: only what is seen counts as proof, and what is unseen counts for nothing.
१६दानसंवनना ह्येते ग्रन्था मेधाविभिः कृताः।
यजस्व देहि दीक्षस्व तपस्तप्यस्व संत्यज॥
१७स नास्ति परमित्येतत्कुरु बुद्धिं महामते।
प्रत्यक्षं यत्तदातिष्ठ परोक्षं पृष्ठतः कुरु॥
१८सतां बुद्धिं पुरस्कृत्य सर्वलोकनिदर्शिनीम्।
राज्यं स त्वं निगृह्णीष्व भरतेन प्रसादितः॥
उपसंहारे जाबालिः शास्त्राणाम् एव प्रामाण्यं निराकरोति — ‘‘यजस्व, देहि, दीक्षस्व, तपः तप्यस्व, संत्यज’ इति एते ग्रन्थाः मेधाविभिः दानसंवननाय एव कृताः, न तु परलोकसत्यत्वात्।’ ततः सः स्वसिद्धान्तं स्पष्टं वदति — ‘हे महामते, ‘परं किमपि न अस्ति’ इति एतत् एव बुद्धौ कुरु; यत् प्रत्यक्षं तत् आतिष्ठ, परोक्षं च पृष्ठतः कुरु।’ अन्ते सः लोकव्यवहारम् एव प्रमाणीकरोति — ‘सर्वलोकनिदर्शिनीं सतां बुद्धिं पुरस्कृत्य भरतेन प्रसादितः सन् त्वं राज्यं निगृह्णीष्व।’ अत्र ‘सतां बुद्धिः’ इति पदेन सः स्वमतम् एव सत्पुरुषाणां मतत्वेन उपस्थापयति — एतत् एव पदं रामः उत्तरसर्गे प्रतिगृह्य विपरीतम् अर्थं दर्शयिष्यति। एवं सर्गः नास्तिकवादस्य पूर्णेन आवेदनेन समाप्यते; उत्तरसर्गे तु रामः एतत् सर्वं खण्डयिष्यति।
In closing Jābāli rejected the authority of the scriptures themselves. "These books — 'sacrifice, give, be consecrated, practise austerities, renounce' — were written by clever men only to get people to give." Then he stated his doctrine plainly: "Make up your mind to this, great-minded one: there is nothing beyond. Hold to what is before your eyes and put what is out of sight behind you." Finally he appealed to the ways of the world: "Putting first the judgement of good men, which guides the whole world, take the kingdom, now that Bharata has begged you to." With the phrase "the judgement of good men" he presents his own view as the view of the virtuous — and Rāma will take up that very phrase in the next sarga and show that it means the opposite. So the sarga ends with the doctrine of the unbelievers set out in full; in the next, Rāma will refute it all.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टाधिकशततमः सर्गः॥ १०८॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।