रामेण भरतस्य प्रत्यायनम्

राज्यशुल्कस्य वरयोः च इतिहासः, पितुः सत्यरक्षणम्, गयेन गीता श्रुतिः, भरताय अयोध्यागमनस्य आदेशः

अस्मिन् सर्गे रामः भरतस्य दीर्घाय प्रार्थनायै उत्तरं ददाति। सः प्रथमं भरतस्य वचनम् उपपन्नम् इति प्रशंसति, ततः च विवादस्य मूलम् इतिहासेन दर्शयति — दशरथः कैकेय्याः विवाहसमये एव मातामहाय ‘अस्याः पुत्राय राज्यम्’ इति राज्यशुल्कं प्रतिश्रुतवान्, देवासुरसंग्रामे च तस्यै वरं दत्तवान्; तत् स्मृत्वा सा द्वौ वरौ — भरताय राज्यं रामाय च प्रव्राजनम् — अयाचत। अतः रामस्य वनवासः कैकेय्याः आकस्मिकी इच्छा न, अपि तु पितुः पुरातनस्य वाग्दानस्य फलम्। ‘एकं वरम् अहं पालयामि, अपरं त्वं पालय; तदा एव पिता सत्यवादी भवति’ इति सः भरतं बोधयति। गयेन गीतां श्रुतिं स्मृत्वा — ‘पुत् इति नरकात् पितरं त्रायते इति पुत्रः’ — सः दर्शयति यत् भरतस्य राज्यग्रहणं पितुः त्राणम् एव। अन्ते सः भरतं शत्रुघ्नेन द्विजैः च सह अयोध्यां प्रेषयति, स्वयं च सीतालक्ष्मणाभ्यां सह दण्डकारण्यं प्रवेष्टुम् इच्छति — ‘त्वं नराणां राजा, अहं वन्यमृगाणाम्; चत्वारः वयं नरेन्द्रं सत्यस्थं चराम, मा विषीद’ इति।

१राज्यशुल्कस्य वरयोः च इतिहासः

१पुनरेवं ब्रुवाणं तं भरतं लक्ष्मणाग्रजः।
प्रत्युवाच ततः श्रीमान्ज्ञातिमध्ये सुसत्कृतः॥

२उपपन्नमिदं वाक्यं यस्त्वमेवमभाषथाः।
जातः पुत्रो दशरथात्कैकेय्यां राजसत्तमात्॥

३पुरा भ्रातः पिता नः स मातरं ते समुद्वहन्।
मातामहे समाश्रौषीद्राज्यशुल्कमनुत्तमम्॥

४देवासुरे च संग्रामे जनन्यै तव पार्थिवः।
सम्प्रहृष्टो ददौ राजा वरमाराधितः प्रभुः॥

५ततः सा सम्प्रतिश्राव्य तव माता यशस्विनी।
अयाचत नरश्रेष्ठं द्वौ वरौ वरवर्णिनी॥

६तव राज्यं नरव्याघ्र मम प्रव्राजनं तथा।
तच्च राजा तथा तस्यै नियुक्तः प्रददौ वरम्॥

पूर्वसर्गे भरतः पुनः पुनः याचितवान्, ऋत्विजः मातरः च तं समर्थितवत्यः। अस्मिन् सर्गे रामः उत्तरं ददाति। पुनः एवं ब्रुवाणं भरतं प्रति ज्ञातिमध्ये सुसत्कृतः श्रीमान् लक्ष्मणाग्रजः प्रत्युवाच। प्रथमं सः भरतस्य वचनं न खण्डयति, अपि तु प्रशंसति — ‘उपपन्नम् इदं वाक्यं यत् त्वम् एवम् अभाषथाः; यतः त्वं राजसत्तमात् दशरथात् कैकेय्यां जातः पुत्रः।’ ततः सः विवादस्य मूलम् इतिहासेन एव दर्शयति। पुरा पिता यदा ते मातरं समुद्वहन्, तदा एव सः मातामहे अनुत्तमं राज्यशुल्कं समाश्रौषीत् — कैकेय्याः पुत्राय राज्यम् इति वाग्दानम् तदा एव दत्तम्। अनन्तरं देवासुरसंग्रामे आराधितः सम्प्रहृष्टः प्रभुः राजा तव जनन्यै वरं ददौ। ततः सा यशस्विनी वरवर्णिनी माता तत् सम्प्रतिश्राव्य नरश्रेष्ठं द्वौ वरौ अयाचत — ‘तव राज्यं, नरव्याघ्र, मम प्रव्राजनं च’ इति; नियुक्तः राजा च तस्यै तौ वरौ प्रददौ। एवं रामः दर्शयति यत् कैकेय्याः याचना आकस्मिकी न, अपि तु पुरातनस्य वाग्दानस्य एव परिणामः। एतेन सः कैकेय्याः निन्दां न करोति, न च भरतम् अपराधिनं गणयति; विवादस्य भूमिः एव अन्यथा स्थाप्यते। पूर्वसर्गे भरतः पितुः कर्म ‘क्रोधमोहसाहसजम्’ इति उक्तवान्; रामः तु तत् एव कर्म चिरन्तनस्य वाग्दानस्य परिपालनम् इति दर्शयति। एषः एव द्वयोः दृष्टिभेदः।

In the previous sarga Bharata had pleaded again and again, and the priests and the mothers had supported him. In this sarga Rāma answers. To Bharata, who was speaking like this once more, Lakṣmaṇa's illustrious elder brother, honoured in the midst of his kinsmen, made reply. First he did not rebut Bharata's words but praised them: "What you say is fitting, and it is right that you should speak so, being the son of Daśaratha, best of kings, by Kaikeyī." Then he showed the root of the dispute through its history. "Long ago, brother, when our father married your mother, he promised your grandfather an incomparable bride-price: the kingdom." The pledge of the kingdom to Kaikeyī's son had been given even then. "Later, in the war of the gods and the asuras, your mother served the king so well that the lord, delighted, granted her a boon. Then, holding him to that promise, your illustrious and lovely mother asked the best of men for two boons: the kingdom for you, tiger among men, and banishment for me; and the king, bound by his word, granted them." So Rāma shows that Kaikeyī's demand was no sudden thing but the outcome of an old promise. He does not condemn Kaikeyī, nor count Bharata guilty; he simply sets the dispute on different ground. In the last sarga Bharata had called their father's act a product of anger, delusion and rashness; Rāma shows that same act to be the keeping of a long-standing promise. That is the difference between the two brothers' views.

२पितुः सत्यरक्षणम्, ऋणात् मोचनम्

७तेन पित्राहमप्यत्र नियुक्तः पुरुषर्षभ।
चतुर्दश वने वासं वर्षाणि वरदानिकम्॥

८सोऽयं वनमिदं प्राप्तो निर्जनं लक्ष्मणान्वितः।
सीतया चाप्रतिद्वन्द्वः सत्यवादे स्थितः पितुः॥

९भवानपि तथेत्येव पितरं सत्यवादिनम्।
कर्तुमर्हसि राजेन्द्र क्षिप्रमेवाभिषिञ्चनात्॥

१०ऋणान्मोचय राजानं मत्कृते भरत प्रभुम्।
पितरं त्राहि धर्मज्ञ मातरं चाभिनन्दय॥

ततः रामः स्वस्य स्थितिम् आह — ‘तेन एव पित्रा अहम् अपि अत्र नियुक्तः, पुरुषर्षभ; वरदानिकं चतुर्दश वर्षाणि वने वासः इति। सः एव अहं लक्ष्मणान्वितः सीतया च सह इदं निर्जनं वनं प्राप्तः, अप्रतिद्वन्द्वः, पितुः सत्यवादे स्थितः।’ अत्र ध्यातव्यं यत् रामः न कैकेय्याः दोषं गणयति, न च भरतस्य अपराधम्; सः केवलं पितुः वचनस्य रक्षणम् एव स्वकर्तव्यम् इति स्थापयति। ततः भरताय समानं कर्तव्यं निर्दिशति — ‘भवान् अपि “तथा एव” इति उक्त्वा पितरं सत्यवादिनं कर्तुम् अर्हति, राजेन्द्र, क्षिप्रम् एव अभिषिञ्चनात्।’ एकः वरः रामेण पाल्यते, अपरः भरतेन — तदा एव पितुः वाक्यं पूर्णं सत्यं भवति। ‘मत्कृते राजानं प्रभुम् ऋणात् मोचय, भरत; धर्मज्ञ, पितरं त्राहि, मातरं च अभिनन्दय।’ एतेन रामः भरतस्य सर्वं तर्कजालं परिहरति — विवादः न राज्यस्य, अपि तु पितुः सत्यस्य। रामस्य युक्तिः सरला किन्तु अभेद्या — पितुः वाक्यं द्विपदं, तस्य च द्वौ पालकौ अपेक्षितौ।

Then Rāma stated his own position: "By that same father I too was appointed, bull among men, to live in the forest for fourteen years, as the granting of the boon required. And so I have come to this lonely forest with Lakṣmaṇa and Sītā, with none to oppose me, standing fast in my father's truthfulness." Note that Rāma counts neither Kaikeyī's fault nor Bharata's guilt; he makes the keeping of his father's word his only duty. Then he set the matching duty before Bharata: "You too, lord of kings, should make our father a man of his word by saying 'So be it' and quickly accepting consecration." One boon is kept by Rāma, the other by Bharata; only then is their father's word wholly true. "For my sake, Bharata, release the king, our lord, from his debt; save our father, knower of righteousness, and gladden your mother." With this Rāma sweeps aside Bharata's whole web of argument: the dispute is not about the kingdom but about their father's truth. His reasoning is simple and unbreakable: the father's word had two parts, and it needed two keepers.

३गयेन गीता श्रुतिः, पुत्रशब्दस्य निर्वचनम्

११श्रूयते धीमता तात श्रुतिर्गीता यशस्विना।
गयेन यजमानेन गयेष्वेव पितॄन्प्रति॥

१२पुन्नाम्नो नरकाद्यस्मात्पितरं त्रायते सुतः।
तस्मात्पुत्र इति प्रोक्तः पितॄन्यः पाति सर्वतः॥

१३एष्टव्या बहवः पुत्रा गुणवन्तो बहुश्रुताः।
तेषां वै समवेतानामपि कश्चिद्गयां व्रजेत्॥

१४एवं राजर्षयः सर्वे प्रतीता रघुनन्दन।
तस्मात्त्राहि नरश्रेष्ठ पितरं नरकात्प्रभो॥

अनन्तरं रामः स्वमतं शास्त्रेण समर्थयति। ‘तात, श्रूयते यत् धीमता यशस्विना गयेन गयेषु एव यजमानेन पितॄन् प्रति श्रुतिः गीता’ इति। सा श्रुतिः एषा — ‘यस्मात् सुतः पितरं “पुत्” इति नाम्नः नरकात् त्रायते, तस्मात् यः पितॄन् सर्वतः पाति सः पुत्रः इति प्रोक्तः।’ एतत् पुत्रशब्दस्य प्रसिद्धं निर्वचनम्; रामः तेन एव भरतस्य कर्तव्यं निर्दिशति — पितुः वचनस्य रक्षणम् एव तस्य त्राणम्। ‘गुणवन्तः बहुश्रुताः बहवः पुत्राः एष्टव्याः; तेषां समवेतानां मध्ये कश्चित् एकः अपि गयां व्रजेत्।’ बहुपुत्रेच्छायाः हेतुः अयम् एव इति लोकवादः। ‘एवं सर्वे राजर्षयः प्रतीताः, रघुनन्दन; तस्मात्, नरश्रेष्ठ प्रभो, पितरं नरकात् त्राहि।’ एवं रामः भरतस्य राज्यग्रहणं स्वार्थकर्म न, अपि तु पितृत्राणरूपं श्राद्धकर्म इव दर्शयति — एषा युक्तिः भरतस्य सर्वेभ्यः तर्केभ्यः बलवत्तरा। अत्र रामः प्रथमवारं शास्त्रवचनम् एव प्रमाणत्वेन उद्धरति; पूर्वं सः केवलं पितुः आज्ञाम् आश्रितवान्। तेन भरतस्य शास्त्रीयवादाय शास्त्रीयम् एव उत्तरं दत्तम्।

Next Rāma supported his view with scripture. "It is told, dear brother, that the wise and illustrious Gaya, while sacrificing at Gayā, sang a sacred verse about the ancestors: 'Because a son rescues his father from the hell called Put, he is called putra, the one who protects his fathers on every side.'" This is the well-known explanation of the word for "son", and with it Rāma points Bharata to his duty: keeping their father's word is itself rescuing him. "One should wish for many sons, virtuous and learned, so that of them all at least one may go to Gayā." That, people say, is why many sons are desired. "All the royal seers are convinced of this, joy of the Raghus; so save our father from hell, best of men, my lord." So Rāma presents Bharata's taking the kingdom not as a selfish act but as a rite that rescues their father, like an offering to the dead — an argument stronger than all of Bharata's. Here for the first time Rāma cites scripture as his authority; before, he had relied only on his father's command. To Bharata's arguments from the treatises he gives an answer from scripture.

४उभयोः मार्गौ — अयोध्या च दण्डकारण्यं च

१५अयोध्यां गच्छ भरत प्रकृतीरुपरञ्जय।
शत्रुघ्नसहितो वीर सह सर्वैर्द्विजातिभिः॥

१६प्रवेक्ष्ये दण्डकारण्यमहमप्यविलम्बयन्।
आभ्यां तु सहितो वीर वैदेह्या लक्ष्मणेन च॥

१७त्वं राजा भरत भव स्वयं नराणां वन्यानामहमपि राजराण्मृगाणाम्।
गच्छ त्वं पुरवरमद्य सम्प्रहृष्टः संहृष्टस्त्वहमपि दण्डकान्प्रवेक्ष्ये॥

१८छायां ते दिनकरभाः प्रबाधमानं वर्षत्रं भरत करोतु मूर्ध्नि शीताम्।
एतेषामहमपि काननद्रुमाणां छायां तामतिशयिनीं शनैः श्रयिष्ये॥

१९शत्रुघ्नस्त्वतुलमतिस्तु ते सहायः सौमित्रिर्मम विदितः प्रधानमित्रम्।
चत्वारस्तनयवरा वयं नरेन्द्रं सत्यस्थं भरत चराम मा विषीद॥

उपसंहारे रामः आदेशम् एव ददाति। ‘अयोध्यां गच्छ, भरत, प्रकृतीः उपरञ्जय; शत्रुघ्नसहितः, वीर, सर्वैः द्विजातिभिः सह। अहम् अपि अविलम्बयन् दण्डकारण्यं प्रवेक्ष्ये, आभ्यां वैदेह्या लक्ष्मणेन च सहितः।’ ततः चतुर्भिः दीर्घवृत्तैः श्लोकैः सः उभयोः मार्गौ समानरूपेण चित्रयति। ‘त्वं स्वयं नराणां राजा भव, भरत; अहम् अपि वन्यानां मृगाणां राजराट् भविष्यामि। त्वं सम्प्रहृष्टः अद्य पुरवरं गच्छ, संहृष्टः अहम् अपि दण्डकान् प्रवेक्ष्ये।’ एषा समता एव अस्य सर्गस्य सौन्दर्यम् — न तत्र त्यागस्य विलापः, अपि तु द्वयोः अपि हर्षः। ‘दिनकरस्य प्रभां प्रबाधमानं वर्षत्रं तव मूर्ध्नि शीतां छायां करोतु, भरत; एतेषां काननद्रुमाणां तु ताम् अतिशयिनीं छायाम् अहं शनैः श्रयिष्ये।’ छत्रं वनच्छाया च द्वे अपि छाये एव इति कवेः श्लेषः। ‘अतुलमतिः शत्रुघ्नः ते सहायः, सौमित्रिः च मम विदितः प्रधानमित्रम्। वयं चत्वारः तनयवराः नरेन्द्रं सत्यस्थं चराम; मा विषीद, भरत।’ अनेन वाक्येन रामः विवादं समापयति — चत्वारः भ्रातरः मिलित्वा एकम् एव कार्यं कुर्वन्ति, तत् च पितुः सत्यस्य रक्षणम्। ‘मा विषीद’ इति द्वे एव पदे सर्गस्य अन्तिमानि; तैः रामः भरतस्य शोकम् एव अन्ते शमयितुम् इच्छति, न तु तस्य वादं जेतुम्।

To close, Rāma gave his instruction. "Go to Ayodhyā, Bharata, and delight the people, hero, together with Śatrughna and all the twice-born. And I shall enter the Daṇḍaka forest without delay, with these two, Vaidehī and Lakṣmaṇa." Then, in four verses in a longer metre, he painted both their paths alike. "Be king of men yourself, Bharata, and I shall be king of the beasts of the wild. Go gladly today to the best of cities, and I too shall gladly enter the Daṇḍakas." This evenness is the beauty of the sarga: there is no lament for what is given up, only gladness on both sides. "Let the royal parasol that shuts out the sun's blaze cast cool shade over your head, Bharata; I shall slowly take shelter in the deeper shade of these forest trees." Parasol and forest are both a shade — the poet plays on the likeness. "Śatrughna of matchless mind is your helper, and Saumitri is known to be my closest friend. We four, the best of sons, will keep the king true to his word. Do not despair, Bharata." With these words Rāma ends the dispute: the four brothers together do one work, keeping their father's truth. "Do not despair" are the sarga's last words; with them Rāma seeks in the end to calm Bharata's grief, not to win the argument.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्ताधिकशततमः सर्गः॥ १०७॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि

लक्ष्मणाग्रज १०७.१ लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः भ्राता, रामः

सन्धिः: लक्ष्मण + अग्रज → लक्ष्मणाग्रज — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: लक्ष्मणस्य अग्रजः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यर्थे)

प्रत्युवाच १०७.१ प्रत्युत्तरम् अददात्

सन्धिः: प्रति + उवाच → प्रत्युवाच — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ)
समासः: समासः नास्ति — ‘प्रति’ उपसर्गः, ‘वच्’ धातोः लिट्रूपम्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लिट्लकारः, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

राजसत्तम १०७.२ राजश्रेष्ठात्

सन्धिः: राजन् + सत्तम → राजसत्तम — समासे ‘राजन्’ इत्यस्य नकारलोपः
समासः: राजसु सत्तमः (श्रेष्ठतमः) — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम् (‘दशरथात्’ इत्यस्य विशेषणम्)

समुद्वहन् १०७.३ विवाहे पाणिं गृह्णन्

सन्धिः: सम् + उत् + वहन् → समुद्वहन् — जश्त्वसन्धिः (त् + व् = द् + व्)
समासः: समासः नास्ति — ‘सम्’ ‘उत्’ इति उपसर्गौ, ‘वह्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘पिता’ इत्यस्य विशेषणम्)

मातामह १०७.३ मातुः पितरि, नाने

सन्धिः: ‘मातृ’ शब्दात् ‘डामहच्’ प्रत्यये ऋकारलोपेन ‘मातामह’ — स्वरसन्धिः पृथक् नास्ति
समासः: समासः नास्ति — तद्धितान्तं रूपम्
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (‘मातामहे’ — ‘समाश्रौषीत्’ इत्यस्य सम्बन्धे)

राज्यशुल्क १०७.३ वधूमूल्यरूपेण दत्तं राज्यम्

सन्धिः: राज्य + शुल्क → राज्यशुल्क — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: राज्यम् एव शुल्कम् — कर्मधारयः (रूपकसमासः)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

अनुत्तम १०७.३ सर्वश्रेष्ठम्

सन्धिः: न + उत्तम → अनुत्तम — नञः ‘अन्’ इति आदेशः स्वरे परे
समासः: न उत्तमः यस्मात् सः — नञ्बहुव्रीहिः (‘यस्मात् उत्तमम् अन्यत् नास्ति’)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘राज्यशुल्कम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

देवासुर १०७.४ देवानाम् असुराणां च (युद्धे)

सन्धिः: देव + असुर → देवासुर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: देवाः च असुराः च — द्वन्द्वः; तयोः सङ्ग्रामः इति सप्तमीतत्पुरुषगर्भः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (‘संग्रामे’ इत्यस्य विशेषणम्)

सम्प्रतिश्राव्य १०७.५ प्रतिज्ञां कारयित्वा, वचनं गृहीत्वा

सन्धिः: सम् + प्रति + श्राव्य → सम्प्रतिश्राव्य — मकारस्य अनुस्वारः, ततः परसवर्णः; स्वरसन्धिः नास्ति
समासः: समासः नास्ति — त्रयः उपसर्गाः ‘श्रु’ धातोः णिजन्तात् ल्यबन्तेन सह
विभक्तिः: अव्ययम् (ल्यबन्तम्) — पूर्वकालिकक्रिया

पित्राहम् १०७.७ पित्रा अहम् (नियुक्तः)

सन्धिः: पित्रा + अहम् → पित्राहम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः: समासः नास्ति — ‘पितृ’ शब्दस्य तृतीयैकवचनम् ‘अहम्’ इत्यनेन सह; अत्र सन्धिः एव कठिनता
विभक्तिः: ‘पित्रा’ तृतीया एकवचनम्; ‘अहम्’ प्रथमा एकवचनम्

पुरुषर्षभ १०७.७ हे पुरुषश्रेष्ठ

सन्धिः: पुरुष + ऋषभ → पुरुषर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
समासः: पुरुषेषु ऋषभः इव — उपमितसमासः
विभक्तिः: सम्बुद्धिः, एकवचनम्

लक्ष्मणान्वित १०७.८ लक्ष्मणेन सहितः

सन्धिः: लक्ष्मण + अन्वित → लक्ष्मणान्वित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: लक्ष्मणेन अन्वितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘सः अयम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

तथेत्येव १०७.९ ‘तथा एव भवतु’ इति उक्त्वा

सन्धिः: तथा + इति → तथेति — गुणसन्धिः (आ + इ = ए); ततः इति + एव → इत्येव — यण्सन्धिः (इ + ए = य् + ए)
समासः: समासः नास्ति — त्रयः निपाताः; अत्र द्विविधः सन्धिः एव कठिनता
विभक्तिः: अव्ययसमुदायः — विभक्तिः नास्ति

क्षिप्रमेवाभिषिञ्चनात् १०७.९ शीघ्रम् एव अभिषेकेण

सन्धिः: क्षिप्रम् + एव → क्षिप्रमेव — मकारस्य स्वरे परे यथावत्; एव + अभिषिञ्चनात् → एवाभिषिञ्चनात् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ‘अभि + सिञ्चन’ इत्यत्र च षत्वसन्धिः
समासः: समासः नास्ति — त्रीणि पृथक् पदानि, मुद्रणे च संयुक्तानि; अत्र सन्धिः एव कठिनता
विभक्तिः: ‘अभिषिञ्चनात्’ पञ्चमी एकवचनम् (करणे पञ्चमी)

ऋणान्मोचय १०७.१० ऋणात् मुक्तं कुरु

सन्धिः: ऋणात् + मोचय → ऋणान्मोचय — अनुनासिकसन्धिः (त् + म् = न् + म्)
समासः: समासः नास्ति — ‘ऋण’ शब्दस्य पञ्चम्येकवचनम् ‘मुच्’ धातोः णिजन्तलोट्रूपेण सह
विभक्तिः: ‘ऋणात्’ पञ्चमी एकवचनम्; ‘मोचय’ लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्

श्रुतिर्गीता १०७.११ गीता (उक्ता) श्रुतिः

सन्धिः: श्रुतिः + गीता → श्रुतिर्गीता — विसर्गस्य रेफादेशः (घोषे परे)
समासः: समासः नास्ति — ‘श्रुति’ इति संज्ञा, ‘गीता’ इति क्तान्तं विशेषणम्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

पितॄन् १०७.११ पितरम् आदिं कृत्वा पूर्वजान्

सन्धिः: ‘पितृ’ शब्दस्य द्वितीयाबहुवचने ऋकारस्य दीर्घः — पितॄन्; मुद्रणे दीर्घः ऋकारः स्पष्टः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम्

पुन्नाम्नः १०७.१२ ‘पुत्’ इति नामकात् (नरकात्)

सन्धिः: पुम् + नामन् → पुन्नामन् — अनुनासिकसन्धिः (म् + न् = न् + न्)
समासः: ‘पुम्’ इति नाम यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम् (‘नरकात्’ इत्यस्य विशेषणम्)

नरकाद्यस्मात् १०७.१२ यस्मात् नरकात्

सन्धिः: नरकात् + यस्मात् → नरकाद्यस्मात् — जश्त्वसन्धिः (त् + य् = द् + य्)
समासः: समासः नास्ति — द्वे पञ्चम्यन्ते पदे; अत्र सन्धिः एव कठिनता
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम्

एष्टव्य १०७.१३ इच्छायोग्याः, प्रार्थनीयाः

सन्धिः: इष् + तव्य → एष्टव्य — गुणादेशः (इ → ए), ततः ष्टुत्वसन्धिः (त → ट)
समासः: समासः नास्ति — ‘इष्’ धातोः तव्यत्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम् (‘पुत्राः’ इत्यस्य विशेषणम्)

समवेत १०७.१३ एकत्र मिलितानाम्

सन्धिः: सम् + अव + इत → समवेत — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः: समासः नास्ति — ‘सम्’ ‘अव’ इति उपसर्गौ, ‘इण्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः: षष्ठी, बहुवचनम् (‘तेषाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

राजर्षयः १०७.१४ ऋषितुल्याः राजानः

सन्धिः: राजन् + ऋषि → राजर्षि — समासे नकारलोपः, ततः गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
समासः: राजा च असौ ऋषिः च — कर्मधारयः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम् (‘राजर्षयः’)

प्रतीत १०७.१४ विश्वस्ताः, निश्चितमतयः

सन्धिः: प्रति + इत → प्रतीत — सवर्णदीर्घसन्धिः (इ + इ = ई)
समासः: समासः नास्ति — ‘प्रति’ उपसर्गः, ‘इण्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम् (‘राजर्षयः’ इत्यस्य विशेषणम्)

दण्डकारण्य १०७.१६ दण्डकवनम्

सन्धिः: दण्डक + अरण्य → दण्डकारण्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: दण्डकानाम् अरण्यम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

राजराण्मृगाणाम् १०७.१७ मृगाणां सम्राट्

सन्धिः: राजराज् + मृगाणाम् → राजराण्मृगाणाम् — जकारस्य ‘ट्’ इति चर्त्वम्, ततः अनुनासिके परे ‘ण्’ इति अनुनासिकादेशः
समासः: राज्ञां राजा — षष्ठीतत्पुरुषः (‘राजराज्’ इति उपपदान्तम्)
विभक्तिः: ‘राजराट्’ प्रथमा एकवचनम्; ‘मृगाणाम्’ षष्ठी बहुवचनम्

वर्षत्र १०७.१८ छत्रम्

सन्धिः: वर्ष + त्र → वर्षत्र — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: वर्षात् त्रायते इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

सौमित्रि १०७.१९ सुमित्रायाः पुत्रः, लक्ष्मणः

सन्धिः: सुमित्रा + इञ् → सौमित्रि — आदिवृद्धिः (उ → औ), अन्त्यस्वरलोपः
समासः: समासः नास्ति — अपत्यार्थे तद्धितान्तम्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

विषीद १०७.१९ खेदं मा कुरु

सन्धिः: वि + सीद → विषीद — षत्वसन्धिः (उपसर्गस्य इकारात् परस्य सकारस्य मूर्धन्यः षकारः)
समासः: समासः नास्ति — ‘वि’ उपसर्गः, ‘सद्’ धातोः लोट्रूपम्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लोट्लकारः, मध्यमपुरुषः, एकवचनम् (‘मा’ इत्यनेन निषेधे)