- सन्धिः
- यथा + असति → यथासति — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘यथा’ अव्ययम्, ‘असत्’ इत्यस्य सप्तम्येकवचनम् (सति सप्तमी)
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
अयोध्याकाण्डम् — षडधिकशततमः सर्गः
भरतस्य पुनर्याचनम्
रामस्य गुणस्तुतिः, कैकेय्याः अपराधः, पितुः अतिक्रान्तस्य प्रत्याहरणप्रार्थना, चित्रकूटे एव अभिषेकस्य याचना, रामस्य च अचलं स्थैर्यम्
अस्मिन् सर्गे भरतः रामस्य उपदेशं श्रुत्वा पुनः याचते। प्रथमं सः रामं स्तौति — ‘दुःखं त्वां न प्रव्यथयति, प्रीतिः न प्रहर्षयति; त्वम् अमरोपमसत्त्वः प्रभवाभवकोविदः च’ इति। ततः सः स्वमातुः अपराधं स्वीकरोति, किन्तु धर्मबन्धेन बद्धः सन् तां न हन्ति; पितरं च संसदि न गर्हते, अपि तु ‘अन्तकाले भूतानि मुह्यन्ति’ इति प्राचीनां श्रुतिं स्मृत्वा तस्य कर्म मोहजम् इति दर्शयति। मुख्यः तर्कः — पितुः अतिक्रान्तं पुत्रेण प्रत्याहर्तव्यम्; क्षत्रियस्य प्रथमः धर्मः अभिषेचनम्, गार्हस्थ्यं च आश्रमेषु श्रेष्ठम्; अतः रामेण प्रत्यक्षः धर्मः न त्याज्यः। अन्ते सः चित्रकूटे एव अभिषेकं प्रार्थयते, ‘अथवा भवता सार्धम् अहम् अपि वनं गमिष्यामि’ इति च वदति। रामः तु पितुः वचने प्रतिष्ठितः गमनाय मतिं न करोति; जनः च समं हर्षं दुःखं च प्राप्नोति, ऋत्विजः मातरः च भरतं प्रशस्य रामं सह याचन्ते।
१भरतेन रामस्य गुणस्तुतिः
१एवमुक्त्वा तु विरते रामे वचनमर्थवत्।
ततो मन्दाकिनीतीरे रामं प्रकृतिवत्सलम्॥
२उवाच भरतश्चित्रं धार्मिको धार्मिकं वचः।
को हि स्यादीदृशो लोके यादृशस्त्वमरिंदम॥
३न त्वां प्रव्यथयेद्दुःखं प्रीतिर्वा न प्रहर्षयेत्।
सम्मतश्चापि वृद्धानां तांश्च पृच्छसि संशयान्॥
४यथा मृतस्तथा जीवन्यथासति तथा सति।
यस्यैष बुद्धिलाभः स्यात्परितप्येत केन सः॥
५परावरज्ञो यश्च स्याद्यथा त्वं मनुजाधिप।
स एव व्यसनं प्राप्य न विषीदितुमर्हति॥
६अमरोपमसत्त्वस्त्वं महात्मा सत्यसंगरः।
सर्वज्ञः सर्वदर्शी च बुद्धिमांश्चासि राघव॥
७न त्वामेवंगुणैर्युक्तं प्रभवाभवकोविदम्।
अविषह्यतमं दुःखमासादयितुमर्हति॥
पूर्वसर्गस्य अन्ते रामः अर्थवत् वचनम् उक्त्वा मुहूर्तं विरतः; अस्य सर्गस्य आरम्भः तस्मात् एव मौनात्। रामे विरते सति मन्दाकिनीतीरे धार्मिकः भरतः प्रकृतिवत्सलं धार्मिकं रामं प्रति चित्रं वचः उवाच। प्रथमं सः प्रश्नरूपेण स्तौति — ‘लोके कः तादृशः स्यात् यादृशः त्वम् असि, अरिंदम?’ ततः गुणगणनम् — दुःखं त्वां न प्रव्यथयेत्, प्रीतिः वा न प्रहर्षयेत्; वृद्धानां सम्मतः सन् अपि त्वं तान् संशयान् पृच्छसि। एषा नम्रता एव ज्ञानस्य लक्षणम् इति भावः। ततः तत्त्वोक्तिः — यथा मृतः तथा जीवन्, यथा असति तथा सति; यस्य एषः बुद्धिलाभः स्यात् सः केन परितप्येत? यः च परावरज्ञः स्यात्, यथा त्वं मनुजाधिप, सः एव व्यसनं प्राप्य न विषीदितुम् अर्हति। ‘त्वम् अमरोपमसत्त्वः, महात्मा, सत्यसंगरः, सर्वज्ञः, सर्वदर्शी, बुद्धिमान् च असि, राघव। एवंगुणैः युक्तं प्रभवाभवकोविदं त्वाम् अविषह्यतमं दुःखम् आसादयितुं न अर्हति।’ एतेन स्तवनेन सः रामस्य निश्चयं स्तौति, किन्तु तस्य एव निश्चयं परिवर्तयितुं प्रार्थनाम् आरभते। एषः स्तवनभागः केवलं विनयवचनं न; तेन भरतः रामं तत्र एव स्थापयति यत्र सः स्वयम् इच्छति — ‘त्वं ज्ञानी असि, अतः त्वं स्वनिश्चयं पुनर्विचारयितुम् अपि शक्नोषि’ इति ध्वनिः। एवं पूर्वसर्गस्य तत्त्वोपदेशः एव अत्र भरतस्य प्रार्थनायाः आधारः जातः; यः लाभालाभयोः समः सः राज्यग्रहणे अपि न विरज्येत इति तस्य युक्तिः। श्लोकत्रयेण च सः स्वस्य कनिष्ठतां रामस्य च गाम्भीर्यम् उभयं सूचयति।
At the end of the last sarga Rāma had spoken his meaningful words and fallen silent for a while; this sarga begins from that silence. When Rāma had stopped, righteous Bharata, there on the bank of the Mandākinī, addressed a remarkable speech to righteous Rāma, who loved his people. First he praised him in the form of a question: "Who in the world could be like you, subduer of foes?" Then he counted his virtues: "Sorrow cannot shake you, nor pleasure elate you; though the elders hold you in esteem, you still ask them about your doubts" — such humility is itself the mark of wisdom. Then a truth about the wise: "As with the dead, so with the living; as when a thing is absent, so when it is present — how could a man who has gained this understanding be tormented? One who knows the higher and the lower, as you do, lord of men, need not despair when calamity comes. You are like an immortal in strength, great-souled, true to your word, all-knowing, all-seeing and wise, Rāghava. Sorrow, however unbearable, cannot reach one like you, gifted with such qualities and versed in coming-to-be and passing-away." With this praise Bharata honoured Rāma's resolve, and yet he began his plea in order to change that very resolve. The praise is not mere courtesy: it sets Rāma where Bharata wants him — you are wise, so you can also reconsider your decision. So Rāma's teaching in the previous sarga becomes the ground of Bharata's plea: a man equal in gain and loss should not shrink from taking the kingdom either. In these verses Bharata shows both his own inferiority and Rāma's depth.
२मातुः अपराधः, पितुः अन्तकालमोहः
८प्रोषिते मयि यत्पापं मात्रा मत्कारणात्कृतम्।
क्षुद्रया तदनिष्टं मे प्रसीदतु भवान्मम॥
९धर्मबन्धेन बद्धोऽस्मि तेनेमां नेह मातरम्।
हन्मि तीव्रेण दण्डेन दण्डार्हां पापकारिणीम्॥
१०कथं दशरथाज्जातः शुभाभिजनकर्मणः।
जानन्धर्ममधर्मं च कुर्यां कर्म जुगुप्सितम्॥
११गुरुः क्रियावान्वृद्धश्च राजा प्रेतः पितेति च।
तातं न परिगर्हेऽहं दैवतं चेति संसदि॥
१२को हि धर्मार्थयोर्हीनमीदृशं कर्म किल्बिषम्।
स्त्रियः प्रियचिकीर्षुः सन्कुर्याद्धर्मज्ञ धर्मवित्॥
१३अन्तकाले हि भूतानि मुह्यन्तीति पुरा श्रुतिः।
राज्ञैवं कुर्वता लोके प्रत्यक्षा सा श्रुतिः कृता॥
स्तुत्यनन्तरं भरतः आत्मनः वेदनाम् उद्घाटयति। ‘प्रोषिते मयि मत्कारणात् क्षुद्रया मात्रा यत् पापं कृतम्, तत् मम अनिष्टम्; भवान् मयि प्रसीदतु।’ सः तत् कर्म स्वकीयम् इति न स्वीकरोति, किन्तु तस्य फलं स्वयम् एव वहति। ततः कठोरं वाक्यम् — ‘धर्मबन्धेन बद्धः अस्मि, तेन एव इमां दण्डार्हां पापकारिणीं मातरम् इह तीव्रेण दण्डेन न हन्मि।’ शुभाभिजनकर्मणः दशरथात् जातः धर्मम् अधर्मं च जानन् सः जुगुप्सितं कर्म कथं कुर्यात्? पितुः विषये अपि सः संयमम् एव दर्शयति — ‘गुरुः, क्रियावान्, वृद्धः, राजा, प्रेतः, पिता च इति देवतारूपम् एव तातं संसदि अहं न परिगर्हे।’ किन्तु कर्म तु निन्द्यम् एव — ‘धर्मज्ञ, कः धर्मवित् स्त्रियः प्रियचिकीर्षुः सन् धर्मार्थयोः हीनम् ईदृशं किल्बिषं कर्म कुर्यात्?’ अन्ते सः प्राचीनां श्रुतिं स्मरति — ‘अन्तकाले भूतानि मुह्यन्ति’ इति; एवं कुर्वता राज्ञा सा श्रुतिः लोके प्रत्यक्षा कृता। एतेन सः पितरं न निन्दति, अपि तु तस्य कर्म मोहजम् इति दर्शयति। अस्मिन् भागे भरतस्य त्रयः सम्बन्धाः पृथक् दर्शिताः — मातरि क्रोधः, किन्तु धर्मेण निगृहीतः; पितरि निन्दा नास्ति, किन्तु तस्य कर्मणि विरोधः; रामे तु केवला प्रार्थना। एतेन कविः दर्शयति यत् भरतस्य दुःखं न राज्यहानिजम्, अपि तु कुलस्य कलङ्कजम्। ‘प्रसीदतु भवान् मम’ इति पदम् एव तस्य सर्वस्य भाषणस्य केन्द्रम्।
After the praise Bharata laid bare his own pain. "The sin my mean mother committed on my account while I was away is hateful to me; be gracious to me." He did not own the deed, but he bore its consequences himself. Then a hard word: "I am bound by the bond of righteousness; that alone keeps me from killing this mother of mine here with harsh punishment, sinner though she is and deserving of it. Born of Daśaratha, whose line and deeds were pure, and knowing right from wrong, how could I do so hateful a thing?" About their father too he showed restraint: "He was my elder, a performer of rites, old, a king, my father, and now he is dead; he is a god to me, and I will not reproach him in this assembly." Yet the deed itself was blameworthy: "Knower of righteousness, who that knows righteousness would, to please a woman, do such a sinful deed, void of both righteousness and advantage?" At last he recalled an old saying: "At the hour of their end beings are deluded" — and the king, by acting as he did, had shown the world its truth. So he does not condemn his father, but shows that his act came from delusion. In this passage Bharata's three relationships are set apart: anger at his mother, held in check by righteousness; no blame for his father, but opposition to his deed; and for Rāma, only entreaty. The poet shows that Bharata's grief came not from losing a kingdom but from the stain on his family. "Be gracious to me" is the centre of his whole speech.
३पितुः अतिक्रान्तस्य प्रत्याहरणम्
१४साध्वर्थमभिसंधाय क्रोधान्मोहाच्च साहसात्।
तातस्य यदतिक्रान्तं प्रत्याहरतु तद्भवान्॥
१५पितुर्हि समतिक्रान्तं पुत्रो यः साधु मन्यते।
तदपत्यं मतं लोके विपरीतमतोऽन्यथा॥
१६तदपत्यं भवानस्तु मा भवान्दुष्कृतं पितुः।
अति यत्तत्कृतं कर्म लोके धीरविगर्हितम्॥
१७कैकेयीं मां च तातं च सुहृदो बान्धवांश्च नः।
पौरजानपदान्सर्वांस्त्रातुं सर्वमिदं भवान्॥
१८क्व चारण्यं क्व च क्षात्रं क्व जटाः क्व च पालनम्।
ईदृशं व्याहतं कर्म न भवान्कर्तुमर्हति॥
अधुना भरतस्य मुख्यः तर्कः आरभते। ‘साधु अर्थम् अभिसंधाय क्रोधात् मोहात् साहसात् च तातस्य यत् अतिक्रान्तं, तत् भवान् प्रत्याहरतु।’ पिता शुभम् एव इच्छति स्म, किन्तु क्रोधमोहसाहसैः धर्मम् अतीतवान्; तस्य संशोधनं पुत्रस्य कर्म। ‘यः पुत्रः पितुः समतिक्रान्तं साधु मन्यते (साधु करोति), तत् एव लोके अपत्यं मतम्; अतः विपरीतम् अन्यथा।’ अतः — ‘भवान् तादृशम् अपत्यं भवतु; पितुः दुष्कृतम्, यत् अति कृतं कर्म लोके धीरविगर्हितम्, तत् मा अनुवर्तताम्।’ ततः सः सर्वेषां नामानि गणयति — ‘कैकेयीं, माम्, तातं, सुहृदः, बान्धवान्, सर्वान् पौरजानपदान् च त्रातुम् इदं सर्वं भवान् एव।’ अन्ते विरोधं दर्शयति — ‘क्व अरण्यं क्व च क्षात्रम्, क्व जटाः क्व च पालनम्? ईदृशं व्याहतं कर्म भवान् कर्तुम् न अर्हति।’ क्षत्रियस्य वेषः जटाः न, तस्य कर्म च वनवासः न — एषः एव भरतस्य आक्षेपः। अत्र भरतः प्रथमवारं तर्कम् एव आश्रयते, न तु केवलं याचनाम्। पुत्रस्य कर्तव्यं पितुः वचनम् अन्धवत् अनुसरणं न, अपि तु तस्य सत्यांशस्य रक्षणम् इति तस्य मतम्; रामस्य तु मतं विपरीतम् एव — वचनम् एव रक्ष्यम्। एषः एव उभयोः विवादस्य मूलभेदः, यः सप्ताधिकशततमे सर्गे रामेण स्पष्टीक्रियते।
Now Bharata's main argument began. "What our father overstepped, meaning well but out of anger, delusion and rashness — undo it." Their father had wished only good, but anger, delusion and rashness had carried him past righteousness, and setting that right is a son's work. "A son who puts right what his father overstepped is counted in the world as true offspring; one who does otherwise is not. Be such a son. Do not uphold your father's misdeed, a thing done in excess, which the steadfast in this world condemn." Then he named everyone concerned: "To save Kaikeyī, me, our father, our friends and kinsmen and all the people of city and country — all of it rests with you." And at the end he pointed out a contradiction: "Where is the forest and where a warrior's duty? Where are matted locks and where the protection of a realm? You should not do a thing so at odds with itself." Matted hair is not a warrior's dress and forest life not a warrior's work; that is Bharata's objection. Here for the first time Bharata relies on argument, not only entreaty. In his view a son's duty is not to follow his father's word blindly but to protect what is right in it; Rāma's view is the opposite — the word itself must be kept. This is the root difference in their dispute, which Rāma will make plain two sargas later.
४क्षत्रियधर्मः, गार्हस्थ्यश्रैष्ठ्यम्, आत्मनः लघुत्वम्
१९एष हि प्रथमो धर्मः क्षत्रियस्याभिषेचनम्।
येन शक्यं महाप्राज्ञ प्रजानां परिपालनम्॥
२०कश्च प्रत्यक्षमुत्सृज्य संशयस्थमलक्षणम्।
आयतिस्थं चरेद्धर्मं क्षत्रबन्धुरनिश्चितम्॥
२१अथ क्लेशजमेव त्वं धर्मं चरितुमिच्छसि।
धर्मेण चतुरो वर्णान्पालयन्क्लेशमाप्नुहि॥
२२चतुर्णामाश्रमाणां हि गार्हस्थ्यं श्रेष्ठमुत्तमम्।
आहुर्धर्मज्ञ धर्मज्ञास्तं कथं त्यक्तुमिच्छसि॥
२३श्रुतेन बालः स्थानेन जन्मना भवतो ह्यहम्।
स कथं पालयिष्यामि भूमिं भवति तिष्ठति॥
२४हीनबुद्धिगुणो बालो हीनस्थानेन चाप्यहम्।
भवता च विनाभूतो न वर्तयितुमुत्सहे॥
ततः भरतः शास्त्रीयं वादम् उपस्थापयति। ‘क्षत्रियस्य प्रथमः धर्मः एषः एव — अभिषेचनम्; येन महाप्राज्ञ प्रजानां परिपालनं शक्यं भवति।’ ततः प्रश्नः — ‘कः क्षत्रबन्धुः प्रत्यक्षं (प्रजापालनरूपं धर्मम्) उत्सृज्य संशयस्थम्, अलक्षणम्, आयतिस्थम्, अनिश्चितं धर्मं चरेत्?’ प्रत्यक्षफलः धर्मः त्याज्यः न, परोक्षफलः च ग्राह्यः न इति तर्कः। ‘अथ यदि क्लेशजम् एव धर्मं चरितुम् इच्छसि, तर्हि धर्मेण चतुरः वर्णान् पालयन् क्लेशम् आप्नुहि’ — राज्यम् अपि क्लेशसाध्यम् एव, अतः तपःकामः अत्र एव पूर्यते। ‘चतुर्णाम् आश्रमाणां हि गार्हस्थ्यं श्रेष्ठम् उत्तमम् इति धर्मज्ञाः आहुः; धर्मज्ञ, तं कथं त्यक्तुम् इच्छसि?’ अन्ते सः आत्मनः अयोग्यतां पुनः वदति — ‘श्रुतेन, स्थानेन, जन्मना च भवतः अहं बालः; भवति तिष्ठति सः अहं भूमिं कथं पालयिष्यामि? हीनबुद्धिगुणः बालः हीनस्थानः च अहं भवता विनाभूतः वर्तयितुम् अपि न उत्सहे।’ एषु श्लोकेषु भरतः शास्त्रात् चत्वारि प्रमाणानि आनयति — अभिषेचनं क्षत्रियस्य प्रथमः धर्मः, प्रत्यक्षधर्मः परोक्षधर्मात् श्रेष्ठः, क्लेशः राज्ये अपि विद्यते, गार्हस्थ्यं च आश्रमेषु उत्तमम्। तैः सर्वैः सः दर्शयितुम् इच्छति यत् वनवासः रामस्य स्वधर्मः न। अन्ते च तर्कं त्यक्त्वा पुनः आत्मनः दैन्यम् एव उपस्थापयति, येन वादः पुनः प्रार्थनारूपेण परिणमति।
Then Bharata put forward an argument from the law books. "The first duty of a warrior is this: to be consecrated, for through it, wise one, the people can be protected. What warrior would give up a duty that lies plainly before him and practise instead one that rests on doubt, has no clear mark, bears fruit only in the future and is uncertain?" A duty whose fruit is seen should not be abandoned for one whose fruit is unseen. "Or if you wish to practise a righteousness won through hardship, then take on hardship by protecting the four classes according to righteousness" — ruling a kingdom is hard too, so the wish for austerity can be fulfilled right here. "Of the four stages of life, those who know righteousness call the householder's the best and highest; how can you, who know righteousness, wish to leave it?" Finally he spoke again of his own unfitness: "In learning, in standing and in birth I am a child beside you; how shall I rule the earth while you are here? Poor in judgement and in merit, a child and lower in standing, parted from you I have not the heart even to live." Bharata brings four proofs from the treatises: consecration is a warrior's first duty, a visible duty is better than an unseen one, hardship is found in kingship too, and the householder's life is the highest. By all of them he means to show that forest life is not Rāma's own duty. And at the end he drops argument and sets his own helplessness before Rāma again, so that the debate turns back into entreaty.
५अत्र एव अभिषेकस्य प्रार्थना, अन्यथा सहगमनम्
२५इदं निखिलमप्यग्र्यं राज्यं पित्र्यमकण्टकम्।
अनुशाधि स्वधर्मेण धर्मज्ञ सह बान्धवैः॥
२६इहैव त्वाभिषिञ्चन्तु सर्वाः प्रकृतयः सह।
ऋत्विजः सवसिष्ठाश्च मन्त्रविन्मन्त्रकोविदाः॥
२७अभिषिक्तस्त्वमस्माभिरयोध्यां पालने व्रज।
विजित्य तरसा लोकान्मरुद्भिरिव वासवः॥
२८ऋणानि त्रीण्यपाकुर्वन्दुर्हृदः साधु निर्दहन्।
सुहृदस्तर्पयन्कामैस्त्वमेवात्रानुशाधि माम्॥
२९अद्यार्य मुदिताः सन्तु सुहृदस्तेऽभिषेचने।
अद्य भीताः पलायन्तु दुष्प्रदास्ते दिशो दश॥
३०आक्रोशं मम मातुश्च प्रमृज्य पुरुषर्षभ।
अद्य तत्रभवन्तं च पितरं रक्ष किल्बिषात्॥
३१शिरसा त्वाभियाचेऽहं कुरुष्व करुणां मयि।
बान्धवेषु च सर्वेषु भूतेष्विव महेश्वरः॥
३२अथवा पृष्ठतः कृत्वा वनमेव भवानितः।
गमिष्यति गमिष्यामि भवता सार्धमप्यहम्॥
अनन्तरं भरतः प्रत्यक्षां योजनाम् उपस्थापयति। ‘इदं निखिलम् अग्र्यं पित्र्यम् अकण्टकं राज्यं स्वधर्मेण बान्धवैः सह अनुशाधि, धर्मज्ञ। इह एव सर्वाः प्रकृतयः सह त्वाम् अभिषिञ्चन्तु, वसिष्ठसहिताः मन्त्रविदः मन्त्रकोविदाः ऋत्विजः च।’ अभिषेकः अयोध्यायां न अपेक्ष्यते — चित्रकूटे अपि सः शक्यः इति तस्य युक्तिः। ‘अस्माभिः अभिषिक्तः त्वं मरुद्भिः सह वासवः इव तरसा लोकान् विजित्य अयोध्यां पालनाय व्रज। त्रीणि ऋणानि अपाकुर्वन्, दुर्हृदः साधु निर्दहन्, सुहृदः कामैः तर्पयन्, त्वम् एव अत्र माम् अनुशाधि।’ ततः आशीर्वादवत् वचनम् — ‘अद्य, आर्य, तव अभिषेचने सुहृदः मुदिताः सन्तु; अद्य च ते दुष्प्रदाः भीताः दश दिशः पलायन्तु। मम मातुः आक्रोशं प्रमृज्य, पुरुषर्षभ, अद्य तत्रभवन्तं पितरं च किल्बिषात् रक्ष।’ मातुः कलङ्कः पितुः निन्दा च एकेन एव कर्मणा शोध्येते इति। ‘शिरसा त्वाम् अभियाचे — मयि करुणां कुरुष्व, सर्वेषु बान्धवेषु च, भूतेषु महेश्वरः इव।’ अन्ते चरमा युक्तिः — ‘अथवा यदि भवान् इतः पृष्ठतः कृत्वा वनम् एव गमिष्यति, तर्हि भवता सार्धम् अहम् अपि गमिष्यामि।’ एतेन सः राज्यम् एव त्यक्तुं सज्जः इति दर्शयति। अस्मिन् भागे भरतः क्रमेण योजनाम्, आशिषम्, याचनाम्, अन्ते च आत्मत्यागं प्रस्तौति। अभिषेकः इह एव भवतु इति तस्य नूतनः उपायः — तेन अयोध्यागमनस्य आवश्यकता अपि निवर्तते, अतः रामस्य प्रतिज्ञा अपि अखण्डिता स्यात् इति सः मन्यते। अन्ते ‘भवता सार्धम् अहम् अपि गमिष्यामि’ इति वदन् सः स्वस्य निष्कामतां सिद्धां करोति; यः राज्यम् एव त्यक्तुं सज्जः तस्य प्रार्थना स्वार्थजा न इति स्पष्टम्।
Then Bharata put forward a practical plan. "Knower of righteousness, rule this whole ancestral kingdom, foremost of all and free of thorns, by your own duty, together with your kinsmen. Let all the subjects together consecrate you here and now, with the priests who know and are skilled in the sacred formulas, and Vasiṣṭha with them." The consecration need not wait for Ayodhyā; it could be done at Citrakūṭa. "Consecrated by us, conquer the worlds swiftly like Indra with the Maruts and go to Ayodhyā to protect it. Paying off the three debts, burning up your ill-wishers as they deserve and satisfying your friends' wishes, rule me too, here." Then words like a blessing: "Today, noble one, let your friends rejoice at your consecration; today let those who would harm you flee in terror to the ten directions. Wipe away the reproach on my mother, bull among men, and today save our revered father from blame" — one act would cleanse both the stain on his mother and the blame on his father. "With bowed head I beg you: show mercy to me and to all our kinsmen, as the great Lord shows mercy to all beings." And the last argument: "Or else, if you turn your back on all this and go from here into the forest, I shall go with you." So Bharata presents in turn a plan, a blessing, a plea and finally his own renunciation. His new idea, consecration here and now, would remove any need to go to Ayodhyā, so that — as he thought — Rāma's vow would stay unbroken. And by saying "I shall go with you" he proves his selflessness: the plea of one ready to give up the kingdom itself cannot come from self-interest.
६रामस्य अचलं स्थैर्यम्, सर्वेषां याचना
३३तथाभिरामो भरतेन ताम्यता प्रसाद्यमानः शिरसा महीपतिः।
न चैव चक्रे गमनाय सत्त्ववान्मतिं पितुस्तद्वचने प्रतिष्ठितः॥
३४तदद्भुतं स्थैर्यमवेक्ष्य राघवे समं जनो हर्षमवाप दुःखितः।
न यात्ययोध्यामिति दुःखितोऽभवत्स्थिरप्रतिज्ञत्वमवेक्ष्य हर्षितः॥
३५तमृत्विजो नैगमयूथवल्लभास्तथा विसंज्ञाश्रुकलाश्च मातरः।
तथा ब्रुवाणं भरतं प्रतुष्टुवुः प्रणम्य रामं च ययाचिरे सह॥
त्रिभिः दीर्घवृत्तैः श्लोकैः सर्गः समाप्यते। ताम्यता भरतेन शिरसा प्रसाद्यमानः अपि सः अभिरामः सत्त्ववान् महीपतिः गमनाय मतिं न चक्रे — पितुः तद्वचने एव प्रतिष्ठितः। राघवे तत् अद्भुतं स्थैर्यम् अवेक्ष्य जनः समं हर्षं दुःखं च अवाप — ‘न यात्ययोध्याम्’ इति दुःखितः अभवत्, स्थिरप्रतिज्ञत्वम् अवेक्ष्य च हर्षितः। एषा द्वैधी प्रतिक्रिया कवेः सूक्ष्मदृष्टिः। अन्ते ऋत्विजः, नैगमयूथवल्लभाः, विसंज्ञाः अश्रुकलाः च मातरः तथा ब्रुवाणं भरतं प्रतुष्टुवुः, रामं च प्रणम्य सह ययाचिरे। उत्तरः सर्गः रामस्य उत्तरेण आरभते। वंशस्थवृत्तस्य गाम्भीर्येण कविः अत्र सर्गस्य समाप्तिं सूचयति; वादः समाप्तः, किन्तु निर्णयः न जातः। सर्वेषां याचना अपि रामस्य निश्चयं न चालयति, एषा च अचलता एव तस्य चरित्रस्य केन्द्रम्।
The sarga ends with three verses in a longer metre. Though Bharata, wasting with grief, bowed his head and entreated him, the delightful lord of the earth, strong in spirit, did not set his mind on going; he stood firm in his father's word. Seeing that wonderful steadfastness in Rāghava, the people felt joy and sorrow together: sorrow that he would not go to Ayodhyā, joy at the sight of his unshaken vow. This double response shows the poet's fine insight. Finally the priests, the leaders beloved of the townsmen's guilds, and the mothers, half fainting and streaming with tears, praised Bharata for speaking so, and bowing to Rāma they joined in his plea. The solemn metre marks the sarga's close: the debate is over but no decision has been reached. Even the pleas of all cannot move Rāma's resolve, and that immovability is the centre of his character. The next sarga begins with his answer.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षडधिकशततमः सर्गः॥ १०६॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- पर + अवर → परावर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- परं च अवरं च — द्वन्द्वः; तत् जानाति इति परावरज्ञः — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- मनुज + अधिप → मनुजाधिप — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- मनुजानाम् अधिपः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बुद्धिः, एकवचनम्
- सन्धिः
- अमर + उपम → अमरोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- अमरैः उपमा यस्य तत् अमरोपमम्; तादृशं सत्त्वं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘त्वम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- प्रभव + अभव → प्रभवाभव — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- प्रभवः च अभवः च — द्वन्द्वः; तयोः कोविदः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘त्वाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- प्र + उषित → प्रोषित — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्र’ उपसर्गः, ‘वस्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘मयि’ इत्यनेन सह सति सप्तमी)
- सन्धिः
- मद् + कारण → मत्कारण — चर्त्वसन्धिः (द् + क् = त् + क्)
- समासः
- मम कारणम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (‘मत्कारणात्’ — हेतौ पञ्चमी)
- सन्धिः
- दण्ड + अर्ह → दण्डार्ह — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- दण्डम् अर्हति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘मातरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- शुभ + अभिजन → शुभाभिजन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- शुभः अभिजनः (कुलम्) यस्य सः — बहुव्रीहिः; ‘शुभाभिजनकर्मणः’ इत्यत्र ‘कर्मन्’ इत्यनेन सह द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (‘दशरथात्’ इत्यस्य विशेषणे)
- सन्धिः
- ‘गुप्’ धातोः सन्नन्ते द्विर्वचनम् — गुप् + गुप् → जुगुप्स् (अभ्यासे गकारस्य जकारः)
- समासः
- समासः नास्ति — सन्नन्तात् क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘कर्म’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- धर्म + अर्थ → धर्मार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); अग्रे ‘धर्मार्थयोः + हीनम्’ इत्यत्र विसर्गस्य रेफादेशः
- समासः
- धर्मः च अर्थः च — द्वन्द्वः
- विभक्तिः
- षष्ठी, द्विवचनम्
- सन्धिः
- ‘कृ’ धातोः सन्नन्ते द्विर्वचनम् — कृ + कृ → चिकीर्ष् (अभ्यासे ककारस्य चकारः)
- समासः
- प्रियं कर्तुम् इच्छुः — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- साधु + अर्थम् → साध्वर्थम् — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘साधु’ इति क्रियाविशेषणम्, ‘अर्थम्’ इति द्वितीयान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘अभिसंधाय’ इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- प्रति + आहरतु → प्रत्याहरतु — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्रति’ ‘आ’ इति उपसर्गौ, ‘हृ’ धातोः लोट्रूपम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लोट्लकारः, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- वि + परि + इत → विपरीत — सवर्णदीर्घसन्धिः (इ + इ = ई)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि’ ‘परि’ इति उपसर्गौ, ‘इण्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- दुस् + कृत → दुष्कृत — षत्वसन्धिः (सकारस्य मूर्धन्यः षकारः)
- समासः
- दुष्टं कृतम् — कर्मधारयवत् प्रादिसमासः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- वि + आहत → व्याहत — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि’ ‘आ’ इति उपसर्गौ, ‘हन्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘कर्म’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- अभि + सेचन → अभिषेचन — षत्वसन्धिः (उपसर्गस्य इकारात् परस्य सकारस्य षकारः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अभि’ उपसर्गः, ‘सिच्’ धातोः णिजन्तात् ल्युट्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- प्रति + अक्ष → प्रत्यक्ष — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- अक्ष्णः (इन्द्रियस्य) प्रति (सम्मुखम्) — अव्ययीभावः, ततः विशेषणत्वम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- पितृ + य → पित्र्य — यण्सन्धिः (ऋ + य = र् + य)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘पितृ’ शब्दात् ‘यत्’ प्रत्ययः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘राज्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- त्वा + अभिषिञ्चन्तु → त्वाभिषिञ्चन्तु — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ); ‘अभि + सिञ्चन्तु’ इत्यत्र च षत्वसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘त्वा’ इति युष्मच्छब्दस्य द्वितीयैकवचनम्
- विभक्तिः
- ‘त्वा’ द्वितीया एकवचनम्; ‘अभिषिञ्चन्तु’ लोट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- मरुद्भिः + इव → मरुद्भिरिव — विसर्गस्य रेफादेशः (स्वरे परे)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘मरुत्’ शब्दस्य तृतीयाबहुवचनम् ‘इव’ इति निपातेन सह
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- अप + आ + कुर्वन् → अपाकुर्वन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अप’ ‘आ’ इति उपसर्गौ, ‘कृ’ धातोः शतृप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘त्वम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- दुस् + हृद् → दुर्हृद् — रुत्वसन्धिः (सकारस्य रेफादेशः घोषे परे)
- समासः
- दुष्टं हृदयं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘दुर्हृदः’)
- सन्धिः
- अद्य + आर्य → अद्यार्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अद्य’ अव्ययम्, ‘आर्य’ इति सम्बुद्धिः
- विभक्तिः
- ‘आर्य’ सम्बुद्धिः एकवचनम्
- सन्धिः
- दुस् + प्रद → दुष्प्रद — षत्वसन्धिः (सकारस्य मूर्धन्यः षकारः)
- समासः
- दुःखं प्रयच्छन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- पुरुष + ऋषभ → पुरुषर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- पुरुषेषु ऋषभः इव — उपमितसमासः
- विभक्तिः
- सम्बुद्धिः, एकवचनम्
- सन्धिः
- महा + ईश्वर → महेश्वर — गुणसन्धिः (आ + ई = ए)
- समासः
- महान् ईश्वरः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- दुःखितः + अभवत् → दुःखितोऽभवत् — विसर्गस्य उकारादेशेन गुणसन्धिः (अः + अ = ओ), परश्च अकारः अवग्रहेण लुप्तः
- समासः
- समासः नास्ति — विशेषणं क्रियापदेन सह; अत्र सन्धिः एव कठिनता
- विभक्तिः
- ‘दुःखितः’ प्रथमा एकवचनम्; ‘अभवत्’ लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- ऋतु + यज् → ऋत्विज् — यण्सन्धिः (उ + य = व् + य)
- समासः
- ऋतौ यजति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘ऋत्विजः’)
- सन्धिः
- विसंज्ञ + अश्रुकल → विसंज्ञाश्रुकल — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- विगता संज्ञा यासां ताः विसंज्ञाः — बहुव्रीहिः; अश्रूणां कलाः (बिन्दवः) यासां ताः अश्रुकलाः — बहुव्रीहिः; उभयोः कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘मातरः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- प्र + स्तु → प्रतुष्टु — लिट्लकारे द्विर्वचनम्, अभ्यासे च सकारस्य लोपः, ततः ष्टुत्वम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्र’ उपसर्गः, ‘स्तु’ धातोः लिट्रूपम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्लकारः, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्